مقالات > جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۸ تعداد بازدید: 132

در این مقاله نویسنده به بررسی جنبش های موجود در کشور عربستان سعودی می پردازد و آن ها را دسته بندی می کند و در مقابل نیز به سیاست های دولت عربستان سعودی در برابر این جنبش ها می پردازد.



جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

پیکار جویی شیعه و سنی علیه یک دولت اسلامی

درست بر خلاف بیشتر رژیم‌های عرب که به در پیش گرفتن درجات مختلفی از علماء نیت اعتراف دارند، پادشاهی عربستان سعودی مدعی حکومتی اسلامی است. علی رغم این ادعا، پادشاهی را از منازعه بنیاد گرایانه داخلی و انقلاب اسلامی در ایران، در امان نبوده است. در اواخر دهه 1970، منازعه اسلام گرایانه ابعاد مهمی به خود گرفته و با تصرف مسجد بزرگ کعبه و شورش‌های شیعیان در استان شرقی نفتی عربستان، به اوج رسید. این شورش‌های سنی و شیعه منعکس کننده شکاف های ایدئولوژیک اجتماعی در جامعه‌ای بود که از ضربه فرهنگی ناشی از نوسازی سریع رنج می‌برد. به همین ترتیب، نکته مهم در این حقیقت نهفته است که این جوش و خروش‌های ضد رژیم، از دوران‌های پر کشمکش آغازین حکومت سعودی ریشه می‌گیرند.

نظری به گذشته: ارتباط سعودی ـ وهابی

تجلی کلاسیک همزیستی خاص میان مذهب پیکارجو و قدرت امپراطوری را می‌توان درحکومت سعودی درشهر درعیه در اواسط قرن هجدهم یافت. بنیان این همزیستی بر اتحاد میان محمدبن سعود و شیخ محمد بن عبدالوهاب استوار بود. ابن‌سعود لقب امام را به عنوان رئیس سیاسی ـ نظامی قبیله برگزید، و عبد‌الوهاب نیز به عنوان شیخ یک ایدئولوژی مذهبی پاک دینی ارائه داد. تعالیم عقیدتی او بر اساس عقاید تند ابن حنبل و ابن تیمیه استوار بود. شیخ تنها قرآن و سنت را قبول داشت و تمام تفاسیر و تعابیر الهی دیگر، تصوف و خرافات را به عنوان بدعت رد می‌کرد. علاوه بر این، او مشروعیت سلاطین عثمانی را منکر شد و در راه طرفداری شدید از عقاید و اعمال پیامبر وعظ می‌کرد. او استفاده از تسبیح، تنباکو، شراب و اجناس لوکس، و زیارت اماکن مقدس (زیارتگاه‌ها) را ممنوع اعلام کرد. پیروان شیخ، با توجه به تأکید کلی او بر یگانگی مطلق خدا، موحدین نامیده می‌شدند، و درخارج از عربستان نیز به وهابی معروفند. حکومت سعودی در اوایل قرن نوزدهم، با تصرف مکه و مدینه به سرعت گسترش یافت، اما اندکی بعد از آن در 1818 توسط ابراهیم پاشا فرزند محمد علی در هم کوبیده شد. در اواسط قرن 19، قدرت سعودی بار دیگر در نجد ظاهر شد اما اندکی بعد در 1891 از دست سلسله ابن رشید شکست خورد. ده سال بعد، عبد‌العزیز بن‌‌ عبدالرحمن آل سعود از کویت به عربستان بازگشت و جنگ جویان اخوان با استفاده از مردان قبایل مطیر، عتیبه، حرب، وعجمان، و سازماندهی کرد. «اخوان» یا برادران، ساکنان مبارزی بودند که به پیروی از شیوه پیامبر در هجرت (از مکه به مدینه-م)، از فساد به دامن پاک دینی اسلامی می‌گریختند. به این ترتیب،  اخوان نخستین وسیله‌ای بودند که عبدالعزیز در سال‌های بین 1912 و1925، با استفاده از آن‌ها به فتح اغلب مناطق شبه جزیره عربستان و اتحاد بخش‌های آن دست زد. پیروزی های مکرر و پی‌درپی او بر عثمانی‌ها،  راشدی‌ها، هاشمی‌ها، یمنی‌ها، و شیعیان خلیج فارس با استقرار یک پادشاهی واحد سعودی در 1932به اوج خود رسید. ترکیب قدرت بنیاد گرایی وهابی و وسوسه غنیمت جنگی، فرمول پیروزی و موفقیت ابن سعود بود. اما، این فرمول تناقضاتی را داخل خود داشت ‌که برای ابن سعود و جانشینانش مشکلاتی آفرید. اساس قبیله‌ای اخوان و شور تعصب نهفته در عقاید بنیادگرایانه جزیی از این تناقضات به شمار می‌رفت. ابن سعود علی رغم قدرت عظیم و پرستیژی که داشت، نتوانست برای همیشه قبایل مبارز و رهبران آن‌ها را تحت کنترل کامل درآورد. او همچنین نتوانست مانع از این شود که رهبران مذکور از شمشیر دولبه بنیاد‌گرایی اسلامی برای رویارویی با حکومت مرکز گرای او استفاده کنند.

در اواسط دهه 1920‌، اخوان مخالف علناً سراز اطاعت ابن سعود پیچیدند و به مناطق تحت قیمومیت انگلستان در شمال حمله کردند. سرانجام عبدالعزیز در نبرد سبلا (1929)، اخوان تحت رهبری فیصل الدویش و ابن عمید سلطان بیجاد، رهبران قبایل مطیر و عتیبه را، شکست داد. تصادفی نبود که این قبایل در میان شورشیان تسخیر کننده مسجد بزرگ کعبه در نوامبر 1979، بیش از سایر قبایل نماینده و داوطلب داشتند. ارتباط مهم میان نبرد سبلا و اشغال مسجد کعبه، نشانگر مبارزه مداوم با مشروعیت ‌پادشاهی سعودی در میان عناصر خاصی از جمعیت کشور بود‌. بنیاد‌های دوگانه مشروعیت‌هاي سعودي‌ـ بنياد گراي وهابي و توافق و اجماع قبيله‌اي در نتيجه سياست‌هاي‌ سیاسی‌، اجتماعی‌ـ اقتصادی وخارجی جانشینان ابن سعود، ‌تاحدی فرسوده شده است. به این ترتیب، سیستم مشروعیت بنا شده توسط پاد‌شاه ممکن است به حال وارثانش مضر باشد. دراوایل قرن جاری، عبدالله بن جلوی فرماندار ابن سعود در الأ‌حصاء، ‌در مورد خطرات جنبش اخوان به اربابش چنین هشدار داد:«‌مثل آتشی است که همه چیز را می‌سوزاند». شکی نیست که نصیحت او با اوضاع امروز تطبیق می‌کند.

حکومت سعودی در دوره نوگرایی (79-1954)

به هنگام مرگ ملک ابن سعود در1953، پادشاهی سعودی فشار‌های نوگرایانه محیط جهانی را تجربه می‌کرد. ثروت رو به رشد نفت پادشاهی و نگرانی‌های امنیتی آن، سعودی‌ها را بيش از پيش درگیر مسائل عربی و ‌جهانی کرد. از بین رفتن تدریجی انزوای اختیاری پادشاهی، فرهنگ بنیاد گرایانه را به رویارویی با یک محیط جهانی سریعاً در حال تحول وا داشت. جلوس ملک سعود، باعث ایجاد یک دوره هرزگی وسوء مدیریت و آشوب شد. ضعف‌های خصلتی و اجرایی پادشاه، باعث شد تا اجتماع اعضای ارشد خانواده سلطنتی و علماء، او را در 1964 خلع کنند. روی کار آوردن ملک فیصل نشانه ادامه اقدامات اصلاح طلبانه‌ای بود که در دوران نخست وزیری‌اش آغاز شد. تاسیس دولت‌های استانی و یک قوه قضائیه، علاوه بر رفاه اجتماعی، کنترل قیمت‌ها، و لغو برده برداری، از جمله این اقدامات اصلاح طلبانه بود. به علاوه یک مجموعه قوانین حاوی قانون کار، بیمه، امور معادن‌ و سرمایه گذاری‌های خارجی وضع کرد. ملک فیصل در به عهده گرفتن این اقدامات، از تجربه پدرش در مشروعیت دادن به اقدامات و ابتکارات جدید از طریق شرع اسلامی، پیروی کرد. بزرگترین مشکل خارجی ملک فیصل پایان عربیسم ناصر بود، که مصر و سعودی را در جریان جنگ یمن (68-1962) ‌رویاروی هم قرارداد. او با حمایت کامل از مشروعیت اسلامی در داخل و تشویق پان اسلامیسم درخارج، به این مسئله پاسخ داد. در ضمن ملک فیصل محدودیت‌ها و قید و بند‌هایی برای معتقدین ناصریست و فوق العاده بنیاد گرای خود، که با سیاست های خارجی و داخلی او شدیداً مخالفت می‌کردند، ایجاد کرد. ترور فیصل در 1975، و روی کارآمدن ملک خالد، راه تعدیل سیاست های اجتماعی اقتصادی و خارجی رژیم را باز کرد. با توجه به وخامت سلامت خالد، شاهزاده فهد مسولیت عملی امور و مسائل پادشاهی را به عهده گرفت. در دوران فهد سیاست‌های محافظه کارانه و گام به گام فیصل، جای خود را به طرح های جاه طلبانه و توسعه‌گرانه‌ای داد. که ورود خیل عظیم خارجیان رابه کشور ضروری می‌ساخت. ثروت رو به رشد پادشاهی احساس نا‌امنی رژیم را برانگیخت و باعث شد تاروابط امنیتی وسیعی با آمریکا برقرارکند. ترکیب تلاش‌های توسعه گرایانه سعودی و نگرانی‌های امنیتی باعث افرایش سریع حضورآمریکا شد. نتایج این تحولات فساد و مصرف گرایی شدید و آشکار در میان بعضی از عناصر و یاران خانواده سلطنتی‌ و افزایش محرومیت نسبی قبایل و طبقات متوسط یا پایین شهری بود. تأثیر مرکب و وفور نفت و نفوذ غرب بر پاکدینی سعودی یک بحران  فرهنگی عمیق ایجاد کرد که بنیاد‌های حکومت پادشاهی را به خطر مي‌اندازد. در این محیط، موج رستاخیز اسلامی در طول دهه 1970 ظهور کرد.

بازگشت اخوان

مخالفت با پادشاهی درطول دهه1960 به ائتلافی از ناصریستها بعثی ها ‌چپ گرایان و بنیاد گرایان اسلامی اختصاص داشت. اما، نقش گروه اخیر اندک بود، زیرا صحنه اصلی مخالفت در سیطره ناسیو‌نالیست‌های عرب ناصریست به رهبری شاهزاده طلال قرار داشت. علی رغم تلاش هایی که فیصل برای غلبه بر عناصر مخالف به عمل آورد، در 1969 بعضی از افسران ناسیونالیست که مظنون به راه انداختن یک کودتا بودند دستگیر شدند. به هر حال جنبش ناسیونالیست در دهه 1970 دوران زوال خود را شروع کرد، و بنیاد گرایی اسلامی که ایدوئولوژی بومی اصیل تری در مقاومت به حساب می‌آمد، جای آن را گرفت.

شروع کار جنبش اخوان را می‌توان در اوایل  دهه 1960 جستجو کرد. بر طبق گزارش‌ها، شاهزاده خالد بن مساعد بن عبد‌العزیز و بعضی از دوستانش ریاست آن را به عهده گرفت. چنین به نظر میرسد که این جنبش کوچک از طریق مخالفت با سیاست‌های ملک فیصل در رابطه با نوسازی فزاینده وبه ویژه آوردن تلویزیون به کشور، در1965 به یک خطر بالقوه تبدیل شده بود. در اوت1965، شاهزاده خالد وسعدبن هلیل و دیگر طرفدارانش‌ کشته شدند. ده سال بعد فیصل بن مساعد به انتقام مرگ برادر بزرگش شاهزاده خالد، ملک فیصل را به قتل رساند به نظر نمی‌آید که این حوادث نشانگر یک ارتباط سازمانی میان اخوان جدید و بقایای اخوان قدیم به رهبری ملک عبد العزیز باشد. به نظر می‌رسد که ارتباط میان گروه شاهزاده مساعد و مبارزان اخوان مسؤول تسخیر مسجد بزرگ کعبه نیز به همین ترتیب باشد. به هر حال آنچه روشن است، وجود جوامع اسلام گرای متعددی است که طی سال‌های دهه1980، در بسیاری از بخش‌های زندگی سعودی ظهور می‌کردند. نکته تناقض آمیز اینجاست که این گروه‌ها اکنون از بنیاد گرایی برای منازعه با مشروعیت یک رژیم آشکارا بنیاد گرا استفاده می‌کنند. تاریخ بار دیگر در سطح وسیع تکرار می‌شود. همانند دوران ملک عبدالعزیز، بنیادگرایی اصلی اخوان با اسلام گرایی نهادی شده حکومت به منازعه برخاسته بود، با این تفاوت که فتنه امپریا‌لیسم بریتانیا جایش را به حضور آمریکا و بی‌دینی بعضی از اعضای نخبه حاکم داده بود.

درحالی که اخوان جدید ارتباطات سازمانی با گروه‌های اولیه ندارد، اما علی رغم شکاف میان دو نسل، تداوم ایدوئولوژیک کاملا مشهودی به نظر می‌رسد. درواقع، تعهد ایدوئولوژیک گروه های جدید ممکن است از تعهد اجداد قبیله ایشان در دوران عبدالعزیز که تا اندازه‌ای انگیزه های کسب غنیمت داشتند، بیشتر باشد. اخوان جدید همچنین بر خلاف اسلاف بی‌سواد خود، غالبا جوانان تحصیل کرده و تا حدی شهر نشین هستند و در نتیجه، در معرض تاثیر و نفوذ غرب گرایی قرار دارند. اما، یک ویژگی برجسته اخوان جدید بنیاد گرایی اصیل  آن‌ها است. «دعوت» اخوان خواستار بازگشت قطعی وسازش نا پذیر  به قرآن و سنت است. به این ترتیب، مخالفت با پادشاهی شامل مخالفت با شعار وهابی سعودی نیز می‌شد، هر چند که گروه خلاف عبدالوهاب و تعالیم او اقدام کند.

دعوت جهمیان

رهبر ایدئولوژیک و نیروی محرکه تسخیر مسجد بزرگ کعبه جهیمان ابن سیف العتیبی بود. جهیمان از نظر سوابق تمام ویژگی‌های مقابل‌‌ نظام حاکم سعودی را برخوردار بود. پیشینه طبقاتی تجربیات زندگی و شخصیتش او را درجریان برخورد با رژیم که اوج آن در حادثه  مسجد کعبه دیده شد سوق داد. ریشه‌های قبیله‌ای جهیمان و تاریخ خانواده اش او را به مخالفت با قدرت و اقتدار متمرکز سعودی واداشت. پدربزرگ او در نبرد سبلا کشته شده بود‌ و این حادثه از نظر ضرورت انتقام قبیله ای بین اخوان قدیم  و جدید ارتباط ایدئولوژیک برقرار می‌کرد.

جهیمان 18سال در گارد عربستان که اساس قبیله‌ای داشت خدمت کرد و در‌ حوالی 1974 از آن استعفاء داد. می‌گویند که زیر نظر شیخ عبدالعزیز ـ بن باز در دانشگاه اسلامی مدینه درس خواند و سپس آن جارا ترک گفت تا به طور مستقل نزد علماء به فراگیری قرآن بپردازد. پس از نیمه دهه 1970 برای ‌رویارویی با رژیم وقتش را وقف گسترش پیام و سازماندهی طرفدارانش کرد. تعلق به یک قبیله طبقه پایین تاریخ خانواده‌، وفاداری مذهبی، و تجربه پیکار جویی اش اورا به شورش بنیاد گرایی بسیار مهم تبدیل کر‌د که تخریب و نابودی پادشاهی را بر خود واجب میدانست‌. شیوه رهبری جهیمان به ویژگی فرهمندانه رهبری سایر جنبش‌های بنیاد گرایانه شباهت دارد. آنطور که گزارش شده جهیمیان از شخصیتی جاذب‌، چشمانی نافذ، و شهامتی بسیار برخوردار بود و این‌ها همه احترامی قبیله‌ای برای او دست و پا می‌کرد و باعث می‌شد طرفداران جوانش از او اطاعت کنند. او همچنین شاعری مردمی و نویسنده ای اسلامی بود. «دعوت» ‌جهیمان درکتاب «‌هفت رساله» ‌(سبع رسائل) که به طور غیر قانونی چاپ و توزیع شد بیان شده است. موضاعات اصلی آن طی اشغال مسجد بزرگ کعبه‌، به شرح زیر از طریق بلندگو اعلام شد:

  1. ۱. باید از نمونه پیامبر – در رابطه باوحی- تبلیغات و فتح نظامی، پیروی کرد.

  2. ۲. بر مسلمانان واجب است فرمانروایان فاسد کنونی خود را‌، که بر آنان تحمیل شده و فاقد ویژگی‌های اسلامی‌اند، سرنگون سازند، چرا که قرآن هیچ پادشاه یا خاندانی را به رسمیت نمی‌شناسد.

  3. ۳. لازمه فرمانروایی مشروع، وفاداری به اسلام و عمل به آن‌، حکومت براساس قرآن و نه سرکوب تعلق به قبیله قریش‌، وانتخاب توسط مومنان ومسلمانان است.

  4. ۴. استوار ساختن ایمان بر قرآن وسنت و نه تقلید مبهم از علماء و تعالیم نادرست آنان در مدارس و دانشگاه‌ها‌.

  5. ۵. جدا ساختن خود از سیستم اجتماعی- سیاسی از طریق خودداری از قبول هر نوع پست و مقام رسمی.

  6. ۶. ظهور مهدی از سلاله پیامبر و حسین بن علی برای از میان برداشتن بی‌عدالتی‌های موجود و به ارمغان آوردن برابری و صلح برای مومنان.

  7. ۷. مخالفت با پرستش کنندگان شرک از جمله رد پرستش کنندگان علی، فاطمه و محمد، خوارج وحتی موسیقی وتکنولوژی.

  8. ۸. استقرار یک جامعه اسلامی ناب که حافظ اسلام در مقابل کافران باشد و نسبت به بيگانگان اظهار علاقه نکند.

جهیمیان دعوت خود را به دقت طرح ریزی کرد و با اشغال مسجد کعبه در 20 نوامبر 1979، آن را به مرحله اجراء در آورد. پس از بستن 48 دروازه حرم، ‌محمدبن عبد‌الله قحطانی داماد جهیمیان درمقابل انبوه زائران شگفت زده ادعای مهدویت کرد. این اقدام بر‌اساس این عقیده استوار بود که در ابتدای قرن اسلامی، یعنی محرم 1400 هجری یا نوامبر1979، مهدی ظهور خواهد کرد. مبارزان با خانوادهایشان 300 نفر می‌شدند که قبل از کشته شدن یا دستگیری به مدت دو هفته جنگیدند. ملک خالد یک شورا مرکب از علما تشکیل داد و از آن‌ها خواست فتوای تجویز حمله و تصرف مجدد حرم را صادر کنند. طی جنگ هایی که در گرفت، مهدی کشته شد و جهیمان به همراه 62 نفر از همراهانش دستگیر و اعدام شدند. به گفته منابع بسیار مطلع، سلسله حوادث با بحث سر اموال غیر منقول آغاز شد. تعداد نامشخصی از خانواده‌های طبقه پایین به وسیله یک متمول با نفوذ از خانه‌هایشان بیرون انداخته شدند. خانواده‌های بی سر پناه به امیر مکه روی آوردند، اما او نتوانست برایشان محل اقامت پیدا کند. این امر آنها را وا داشت تا اموال خود را به مسجد بزرگ منتقل کنند. شاید این پناه جستن به خانه خداوند، به منظور اعتراض به بی عدالتی صورت گرفته باشد. اما هنگامی که جهیمیان و طرفدارانش به همدردی با خانواده‌های بی جا و مکان در مسجد بزرگ به آنها پیوستند تا از قدرت سعودی سرپیچی کنند، موضوع جنبه سیاسی به خود گرفت. حادثه مسجد بزرگ کعبه سؤالاتی جدی در مورد نظام سیاسی سعودی مطرح ساخت. اساسی تراز همه این حادثه‌های بی‌کفایتی پادشاهی در حفظ امنیت داخلی را نشان داد. جهیمیان و گروهش چندین بار دستگیر شده بودند. در اواسط سال1987، 300 عضو اخوان زندانی شدند، ولی بر اثر شفاعت شیخ عبدالعزیز باز آزاد شدند. به علاوه، طرح توطئه و تهیه سلاح و آموزش نظامی‌، بیخ گوش رژیم صورت گرفت. عدم لیاقت و کفایت دولت در مقابله با شورش نیز‌، به همان نسبت جنبه جدی داشت. مهمتر این که حادثه مسجد اساس نا‌مطمئن مشروعیت را جلوه گر ساخت. تحلیل اجتماعی سوابق شورشیان‌، وابستگی شدید آنها به عتیبه‌، وتا حد کمتری قحطان، حرب، انزار و مطیر را نشان می‌داد. از جنبه توزیع جغرافیایی، تعدادی زیادی از شورشیان به نجد، تعداد کمتری به حائل و عسیر تعلق داشتند. در میان دستگیر شدگان تعدادی کویتی‌، سودانی‌، و یک عراقی به چشم می‌خوردند. حضور گسترده نجد، نشانگر تمرکز مخالفت با پادشاهی در پایگاه قدرت اجدادی‌اش است. به علاوه، حضور تعداد زیادی دانشجویان الهیات دانشگاه‌های اسلامی مکه، مدینه و ریاض، نشانگر شکست سیاست‌های سعودی در اجتماعی کردن مردم بود. به گفته ناظران، شورشیان خورده بورژوازی شهری دانشجویان‌، روحانیون رتبه پایین، تکنو کراتها، و رهبران قبایل مخالف تمرکز و شهر نشینی، طرفدارانی داشتند.

باتوجه به آن چه که گذشت، قضاوت در مورد میزان تأثیر جهیمیانبر گروه های مخالف دیگر و پیوند‌های او با آنها، دشوار است. گرچه بعضی منابع در مورد ائتلاف گروه‌های مخالف غیر مذهبی، و بنیاد گرا گزارش داده‌اند،اشغال مسجد کعبه ظاهرا اقدام یک جانبه ای بود که توسط اخوان جهیمان صورت گرفت. ‌به نظر می‌رسد که گروه جهیمان، از لحاظ سازمانی و ایدئولوژیک، نماینده جناح ‌نسبتا کوچکی از مخالفان بنیاد گرای پادشاهی است. ویژگی مسیحیایی (‌عقیده به ظهور مهدی-م) ایدئولوژی اخوان و سخت گیری عقاید و شیوه زندگی آن، نشانگر این مسئله است. در واقع بسیاری از طرفداران بالقوه اهداف سیاسی اخوان، تصرف حرم شریف را از نظر عقیدتی یک عمل غیر مشروع و از نظر تاکتیکی یک اقدام متهورانه قلمداد می‌کردند. ادعای مهدویت داماد جهیمان نیز می‌توانست در جلب حمایت وسیع جریان عمده بنیادگرایی مردمی مفید افتد. روشن است که اخوان قدیمی و وهابیت حنبلی آن جهت گیری مهدویت نداشتند. از دید آگاهی سنی معاصر، ادعای مهدویت تنها در دورانی اعتبار اجتماعیبه دست می‌آورد که توده‌های در انتظار به سر می‌برند و یک شخصیت خارق العاده در آخرالزمان ظهور می‌کند. به این ترتیب، مهدویت جدید تمایلات جدایی طلبی اجتماعی و اعتراض همه جانبه جنبش اخوان به نوسازی، ماهیت عقیدتی آن را، همانند گروه التفکیر و الهجره مصر، تقویت کرد. مهمتر این که، مقامات دولتی هر دو گروه را خارجی می خواندند‌.

بنیاد گرایی شیعه

نا آرامی شیعی در استان شرقی پادشاهی عربستان، با تصرف مسجد بزرگ کعبه از سوی اخوان همراه شد. مطبوعات مخالف سعودی تلاش کردند در تبلیغات خود این دو حادثه را با هم ارتباط دهند.گرچه هیج مدرکی دال بر همکاری میان این دو حادثه وجود ندارد، اما هر دو بیانگر سمبول مخالفت با پادشاهی سعودی هستند.درست برخلاف جنبش سنی اخوان، بنیاد گرایی در اواخر 1979 مستقیما از انقلاب ایران الهام می‌گرفت. اما در هر دو مورد، عوامل بومی مشابه، پیکارجویی ضد رژیم را به وجود آورده است. استان‌های شرقی عربستان محل تمرکز شیعیان اثنی عشری است که از نظر جمعیتی ادامه اکثریت‌های شیعه در ایران و عراق به حساب می‌آید. از زمان اشغال شرق توسط ملک عبدالعزیز در1913، شیعیان بومی گاه به گاه با حکومت سعودی به مخالفت برخاسته‌اند. در سال 1952 یک مجمع مردمی به ریاست محمد الحبشی برای بیان خواسته‌های محلی تشکیل شده اما دولت آن را غیر قانونی اعلام کرد. با کشف نفت، ناحیه شرقی اهمیت جدیدی کسب کرد، چوم بسیاری از شیعیان بومی درصنعت نفت به کار گمارده شدند. این کارگران شیعی در دوران جنگ دوم و بعد از آن آگاهی سیاسی کسب کردند، و نارضایتی فزاینده‌ای درمقابل دولت و جامعه متمکن آمریکایی از خود نشان دادند. درسال 1948، با آغاز تظاهرات و بی‌نظمی‌های وسیع در منطقه القطیف به رهبری محمدبن حسین الحرج، نا آرامی شیعیان به اوج خود رسید. شورشیان که خواستار جدایی از پادشاهی بودند، به آسانی در هم کوبیده شدند. در 1949‌، دولت وجود یک جامعه انقلابی را در القطیف کشف کرد که تحت پوشش یک انجمن آموزشی به عملیات مشغول بود.

جامعه منحل شد و یکی از رهبران چپ گرایش به نام عبد الرئوف الخنیزی، در زندان مرد. این جنبش‌، که تا جبیل گسترش پیدا کرده بود، سرانجام در 1950 در هم کوبیده شد. در ضمن در سال های ، 1944،1949و1953 در اعتراض به شرایط کاری، تظاهراتی صورت گرفت. همچنین در سال های1956،1967 تحریم هایی به منظور قطع عرضه نفت به غرب به وقوع پیوست. در سال 1970 گارد ملی به قطیف فرستاده شد تا برای کنترل ناآرامی به محاصره شهر بپردازد. ناآرامی‌های سال 1978 نیز دستگیری‌ها و تلفات گسترده‌ای به دنبال داشت.

شورش وسیع توده‌ای قطیف و سیحا‌ت در اواخر 1979‌، با دوران عزاداری مذهبی شیعه (عاشورا)، گروگان گیری دیپلمات‌های امریکایی در تهران و اشغال مسجد بزرگ کعبه همزمان بود. وقوع همزمان این حوادث به دنبال انقلاب ایران‌، برای سعودی‌ها نا‌خوشایند و بد شگون بود. درواقع‌، ندای آیت الله خمینی از نظر 440000 شیعه استان شرقی‌، یک نوع دعوت به شورش به حساب می‌آمد. در 19 نوامبر، گارد ملی برای سرکوب مقاومت شیعه به منطقه اعزام شد. اما ناآرامی مجددا در فوریه 1980و بهار 1982 در القطیف صورت گرفت و این نشانه تخاصم گسترده فرقه‌ای ناشی از جنگ ایران و عراق بود. در طول دهه 1980 این رویاروی‌ها تبدیل به حوادث سالانه شد و آن هنگامی بود که شیعیان در صدد برگزاری مراسم عاشورا بر می‌آمدند ومقامات سعودی به سرکوب آنها می‌پرداختند.

سیاست‌های سعودی در قبال گروه‌‌های مخالف

در سال‌های اخیر پادشاهی سعودی به نحو فزاینده‌ای در قبال مخالفان داخلی و خارجی ‌خود سیاست اصلاح وسازگاری را دنبال کرده‌اند. دو نوع گروه مخالف در این رابطه می‌توان مشخص کرد. اولین گروه دربرگیرنده سازمان‌های چپ گرا و ناسیونالیست است که جهت گیری غیر مذهبی داشته و عبارتند از:

  1. ۱. اتحادیه خلق شبه جزیره عربستان- ناصریسیت.

  2. ۲. جبهه ملی برای آزادی عربستان- کمونیست.

  3. ۳. حزب بعث- سوسیالیست عرب.

  4. ۴. اتحاد دموکراتیک خلق- مارکسیست وطرفداران فلسطینی ها.

  5. ۵. جبهه دموکراتیک خلق برای آزادی شبه جزیره-سوسیالیست رادیکال.

  6. ۶. جبهه آزادی بخش عرب- ناسیونالیست عرب.

  7. ۷. حزب کارگر سوسیالیست عرب- ناسیونالیسیت سوسیالیست.

دومین نوع‌، در برگیرنده سازمان‌های اسلام گرا است، که عبارت اند از:

1)سازمان انقلاب اسلامی شبه جزیره عربستان ـ شیعه.

2)جزب آزادی بخش شبه جزیره ـ‌ شیعه

3) حزب الله حجاز ـ‌ شیعه.

4) جامعه تبلیغات(جماعة الدعوة) ـ سنی.

5) اخوان ـ‌ سنی.

6)سلفیون ـ‌ سنی.

گروه‌های ناسیونالیست و چپ گرای غیر مذهبی، علی رغم کثرت عددی شان، غالبا در طول دهه1980، بی تأثیر شده‌اند. سیاست گسترده پادشاهی در اعطای پاداش‌های مالی به رقبا و مخالفان تبعیدی و جلای وطن کرده خود، تا اندازه زیادی موفقیت آمیز بوده است. اما، پیچیده‌تر از آن، مشکل غالب آمدن بر مخالفین روبه رشد اسلامی است. در مورد شیعه، سیاست سازگارانه سعودی ظاهرا با دو دلی و بی میلی همراه است. عظمت مخالفت داخلی و خارجی شیعه با رژیم، ‌به وضع سیاست‌های اصلاح طلبانه و نتیجه رویارویی ایران- سعودی، بستگی دارد. مبارزه جویی‌های اولیه رژیم ایران، ‌و ناتوانی آن در شکست عراق قطعا از نفوذ انقلاب ایران بر شیعیان سعودی به نحو قابل ملاحظه‌ای کاسته است. در حالی که به نظر می‌آید وهابیت وتشیع با هم ناسازگار هستند، مقامات اجرایی جدید استان شرقی بویژه شاهزاده محمد بن فهد برای بهبود اوضاع شیعیان اقداماتی انجام داده است. شیعیان می‌ترسیده‌اند که استفاده از وام‌ها و یارانه‌ها و برنامه‌های آموزشی دولت منجر به حل شدن آن ها در جامعه اکثریت سنی شود.

تلاش‌های سخت کوشانه پادشاهی جهت به همکاری طلبیدن مخالفان سنی داخل و خارج عربستان سعودی، درست خلاف نمونه قبلی است. ارزیابی سودمندی این سیاست در واقع غیر ممکن است. گروه‌های اسلام گرای سنی، چه در داخل و چه در خارج پادشاهی، روابط نزدیکی با جوامع بنیادگرای جهان عرب، به ویژه اخوان المسلمین مصر و شاخه‌های آن در کویت، وغرب و خلیج فارس دارند. در واقع ملک فهد با فشار نیرو‌مندی از سوی نیرو‌های اسلام گرای سنی مواجه است. از زمان اشغال مسجد بزرگ کعبه، مظاهر گسترده رستاخیز مذهبی به ویژه در میان دانشجویان دانشگاهها و دانشکدهها، آشکار شده است. این بنیادگرایان جدید، خود را در جماعت الدعوه (‌جوامع تبلیغات) سازماندهی کرده است، اما علی رغم شور و هیجان پاکدینی شان، تا کنون از خود گرایش های انقلابی بروز نداده اند.این افراد وگروه ها رابه آسانی می‌توان از ظاهرشان شناخت:

  1. ۱. داشتن ریش پر، سبیل نازک ویا بی سبیل.

  2. ۲. موی سر کوتاه-3 میلی متر.

  3. ۳. پوشیدن یک ردای سفید (‌ثوب یا جلابیه) روی لباس‌های زیرین، که تا سر زانو‌ها را می‌پوشاند. ثوب پاها را نمی‌پوشاند، چون لباس بلند نشانی از غرور بسیار و بی‌جا است.

  4. ۴. گذاشتن یک کلاه پارچه‌ای (قطره)  برسر، به جای پوشیدن عقال معمولی عربی، که بدعت قلمداد می‌شود.

  5. ۵. داشتن یک ساعت و زنجیر، بدون به دست گرفتن تسبیح.

جلوه‌های کسوت و رفتار پاکدینی به ویژه در دانشکده‌های علمی دانشگاه‌های منابع معدنی ونفتی، دانشکده پزشکی دانشگاه ملک فیصل و دانشگاه ملک سعود درریاض، آشکار است. بنیاد گرایی در محیط‌های دانشگاهی به ظواهر خارجی محدود نمی‌شود. موج جدید تفکر اسلام گرایانه را می توان در این جمله خلاصه کرد:«‌ما نمی توانیم تنها از طریق خواندن قرآن و تاریخ در این رژیم های ضعیف خود را نیرومند کنیم، بلکه مطالعه علم‌، و استفاده از تکنولوژی غرب علیه غرب نیز لازم است.»

این شعار‌، علاقه جدید جوانان را به کسب علم و تکنولوژی نشان می‌دهد. دانشجویان بنیادگرا، با تحصیل در دانشگاه‌های امریکایی و اروپایی نیز شدیداً مخالفت می‌کنند‌ چون معتقدند که دولت با استفادده از این سیاست قصد دارد روحیه اسلامی آن ها را تضعیف کند. تجدید حیات طلبی اسلامی در میان دانشجویان سعودی در امریکا نیز‌، که به همان طریق تحت فشار قرار دارند، متداول است.

ویژگی برجسته دعوت جهیمان این بود که حکومت خاندانی سعودی را به همراه ایدئولوژی وهابی و حامیان برو کراتش به طور تام و تمام رد می‌کرد. دو قرن بعد از ابن عبد الوهاب‌، فرزندان خانواده الشیخ به مدافعان رسمی پادشاهی تبدیل شده و اخوان  و بنیاد‌گرایان دیگر  شدیداً با آن‌ها مخالفت می‌ورزند. با توجه به منازعه طلبی رادیکالیسم اخوان، پادشاهی ناچار شد ثابت کند که از بد گویانش بنیاد گرا‌تر است. به این ترتیب‌، طرح جدید بنیاد گرایانه دولت و سیاست‌های محدود کننده اش، قید و بند‌ها و فشار‌های اجتماعی وارده بر شهروندان عادی را شدت بخشیده است. از جنبه مثبت نیز، پادشاهی سعودی برای از میان به در کردن مخالفان داخلی‌اش دست به یک سری سیاست‌های اصلاح طلبانه زده است. یک ماه بعد از اشغال مسجد بزرگ  کعبه‌، شاهزاده فهد وعده صدوریک «قانون اساسی» را داد که در برگیرنده یک «مجلس شوراء» وشیوه‌های (‌اسالیب) حکومت بود. اما کمیته قانون اساسی که در مارس 1980 به ریاست شاهزاده نایف ایجاد شد، تا‌کنون سند موعود را صادر نکرده است. همزمان با این‌، پادشاهی تلاش‌های خود را دو چندان کرده است تا با پیشنهاد وعده‌های سخاوتمندانه در رابطه با اعطای مشاغل و پاداش‌های مادی‌، مخالفان داخلی و تبعیدیان خارجی را جلب کند. اما، این سیاست ها به دلیل عاجز بودن از درک علل اصلی از خود بیگانگی و ناآرامی‌، موفقیت‌های محدودی کسب کرده اند. تا زمانی که پادشاهی یک برنامه اصلاح طلبانه ‌جامع درپیش نگیرد، تلاش هایش به منظور گسترش آرامش داخلی احتمالا بی نتیجه خواهد ماند. رشد اسلام گرایی بومی‌، شاه فهد را با وظایف دشواری روبه رو ساخته است. ‌با کاهش در‌آمد نفت و کم شدن احتمالی پرستیژ و نفوذ سعودی ‌مشکلات او دوچندان خواهد شد. پس از مرگ ملک خالد در اوضاع و احوال نا گوار ناشی از جنگ لبنان ، فهد به خاطر جهت گیری غربی اش  مورد انتقاد قرار گرفته است. پادشاه، در عین تلاش در جهت حفظ شهرت خود به عنوان یک مسلمان خوب، از طریق اجرای دقیق قوانین اسلامی، در سیاست خارجی یک شیوه  معتدل در پیش گرفته است. در 15 ژوئن 1983، پادشاه در یک اقدام متهورانه و هیجان انگیز، از علما و دانشمندان اسلامی خواست تا یک کنفرانس بین‌المللی برای مدرنیزه کردن شرع اسلامی از طریق اجتهاد برپا کنند.

مرگ ملک خالد در اواسط سال 1982، شاهزاده فهد را در شرایط نا‌مساعد یعنی مشکلات عمیق اقتصادی، تهاجم اسرائیل به لبنان و جنگ ایران و عراق به تخت پادشاهی رساند. شاه فهد بر خلاف پیشینان خود یک سیاست ‌خارجی فعال جهت یافتن راه حلی برای مسئله فلسطین، حمایت از مجاهدین افغان و گسترش کمک‌های سخاوتمندانه مالی و نظامی عراق در پیش گرفت. شاه فهد برای نشان دادن و تأکید بر تعهد خود نسبت به اسلام به طور رسمی عنوان «خادم حرمین شریفین» یعنی اماکن مقدسه مکه و مدینه رابرای خود برگزید. در آغاز دهه 1990 دو منازعه اصلی در انتظار فهد بودند، تهاجم عراق به کویت و رستاخیز اسلام گرایی سیاسی در داخل.

اسلام‌گرایی نوین

موج اسلام گرایی که یک دهه پس از تسخیر مسجد بزرگ کعبه به وجود آمد از لحاظ عظمت، ریشه‌های اجتماعی و رهبری با جنبش اخوان فرق داشت. بر خلاف دار و دسته شورشیان قبیله ای طبقه پایین و غیر پیچیده سابق، اسلام گرایان نوین شامل چندین هزار شهر نشین جوان و طبقه متوسطی هستند که توسط وعاظ، معلمان، و دانشجویان دانشگاه‌های مذهبی رهبری می‌شوند.

این اسلام گرایان از مبارزان اخوان دیروز پر حرف‌تر، سازمان یافته‌تر و متعدد‌تر بود.  فعالیت و نفوذ آنها در تکثیر آثار، کتاب فروشی‌ها و نوار‌های صوتی مخفی که با قیمت ارزان توزیع می‌شود، متجلی بود. کمیته‌های گسترش فضیلت و جلو‌گیری از فساد که در پی نظارت بر رفتار عمومی بودند از دیگر حوزه های فعالیت اسلامی به حساب می آمدند. بر خلاف پلیس مذهبی (‌مطوعه) قبلی مورد تأئید دولت، فعالان جوان در نظر داشتند با گشت زنی در بازارهای خرید، جاسوسی و هجوم به خانه‌ها برای جلو‌گیری از فعالیت‌های غیر اسلامی، در اعمال اجتماعی تغییر و تحول ایجاد کنند. یک منبع جدید حمایت توده ای برای اسلام گرایان، طبقه ای از مردم عشایری بودند که به تازگی شهرنشینی اختیار کرده و محرومیت نسبی آن‌ها در میان شهرنشینان ثروتمند باعث می شد تا مشتاقانه به اسلام گرایی گرایش پیدا کنند.

ظهور اسلام گرایی در اوایل دهه 1990، محصول شرایط بحرانی دامن گیر جامعه سعودی بود. کاهش درآمد های نفت، سطح زندگی و با نابرابری درآمدها، تأثیر جریان مدرنسیم و فرهنگ غرب؛ ‌اتکا پادشاهی به غرب برای تأمین امنیت خود و تضاد‌های ناشی از آن میان گرایش غرب گرایانه رژیم و حمایت از اسلام گرایی در داخل وخارج؛ ‌و تأثیر ریزش رو به رشد اسلام گرایی خارجی بر سعودی‌ها، از جمله عوامل ویژه موثر در اسلام گرایی بوده‌اند. این عوامل موثر یک جریان پنهان اسلام گرایی به وجود آورد که در جریان جنگ خلیج فارس نمود پیدا  کرد. جنگ خلیج فارس در جای خود به یک عامل قوی در رشد ‌اسلام گرایی تبدیل شد چون وابستگی کلی پادشاه را به حمایت غرب به اوج رساند و در نتیجه آن نیروها‌ی غالبا غیر مسلمان چند ملیتی تحت رهبری امریکا در سرزمین مقدس اسلام پیاده شدند. این پدیده، مشروعیت مذهبی پادشاهی را از بین برد و خشم اسلام گرایان را بر انگیخت. به علاوه‌، هزینه های عظیم جنگ و اقتصاد ضعیف ستون دیگر مشروعیت سعودی، یعنی توانایی آن برای ارائه رفاه اجتماعی- اقتصادی را فرسوده کرد.

بسیاری از مردان سعودی طبقه پایین و طبقه متوسط پایین که سطح زندگی شان پائین آمده بود و مشاغل خوبی برای آینده خود تصور نمی‌کردند، ‌با مشاهده حضور ارتش مردان و زنان «‌کافر»  وشیوه زندگی غربی آنها آمال خود را بر باد دیدند و شرافت و مردانگی خود را لکه دار یافتند.  این حوزه جوان گرفتار یک «‌بحران هویت» و ترس از بیگانگان شد. آنها نمی‌توانستند اطمینان مطلق خود نسبت برتری اسلام را با ضعف سعودی‌ها و وابستگی آن به حمایت غرب سازگار کنند. این مسأله نوعی «ناهنجاری و اختلاط شناختی» ‌ایجاد کرد که نیاز‌مند به راه حل بود. به این‌خاطر، اوج گیری اسلام گرایی پس از جنگ یک نوع  باز‌یابی هویت و جنبش اعتراض علیه پادشاهی و متحدان غربی آن به حساب می‌آمد و برای برخی وسیله‌ای بود برای رسیدن به موقعیت اجتماعی و قدرت.

پس از جنگ، ‌اسلام گرایان برای بیان آلام عمیق خود حالت تهاجمی به خود گرفتند. دریک حرکت جسورانه‌، پنجاه و دو اسلام گرا پیامی (رساله) را در مه 1991 برای پادشاه فرستادند، و خواستار اجرای دوازده اصلاح ضروری شدند.

  1. ۱. ایجاد یک مجلس شورا که قدرت داشته باشد و در مورد سیاست های داخلی و خارجی کشور تصمیم گیری کنند. مجلس باید در بر گیرنده افرادی با تخصص های گوناگون باشد که به درستی (اخلاص) و پایداری (‌استقامه) معروف بوده و برای اداره امور مجلس از استقلال کامل بر‌خوردار شوند.

  2. ۲. از میان برداشتن تمام قوانین و دستورات و مقررات سیاسی، اداری و اقتصادی متضاد با شریعت اسلام.

  3. ۳. تمام مقامات و نمایندگان دولتی در داخل و خارج علاوه بر دارا بودن تخصص باید در رفتار خود صداقت و امانت داشته باشند. نقض این لازمه‌ها، تحت هر شرایطی، به برکناری آنها و لطمه وارد شدن به منافع و شهرت کشور منجر خواهد شد.

  4. ۴. باید میان تمامی اعضاء جامعه بدون توجه به این که از طبقه بالا باشند یا طبقه پایین عدالت و برابری برقرار شود تا بتوانند به کست حقوق و انجام وظایف خود بپردازند. اعمال نفوذ برای خودداری از انجام وظایف و تجاوز به حقوق دیگران  باعث تفرقه جامعه و نابودی آن می‌شود، و این همان چیزی است که پیامبر نسبت به آن هشدار داد.

  5. ۵. نظارت بر کار تمام مقامات و پاسخگو بودن آنها، به ویژه کسانی که پست‌های عالی رتبه دارند، و پاک کردن دستگاه دولت از افراد فاسد بدون در نظر گرفتن هرگونه ملاحظه.

  6. ۶. توسعه یک ارتش قوی مجهز به سلاح هایی که از منابع گوناگون تهیه می‌شود، و نیز ایجاد صنایع نظامی داخلی و توسعه تسلیحات. هدف این ارتش محافظت از کشور و اماکن مقدسه آن است.

  7. ۷. برقراری عدالت در توزیع ثروت ملی میان همه طبقات اجتماعی، لغو همه مالیات‌‌ها و کاهش قیمت‌ها، محافظت از منابع ملت ‌از هدر رفتن و استثمار، و اولویت دادن به نیاز‌های فوری. لغو تمام اشکال انحصار و کسب غیر قانونی ثروت و رفع قید و بند‌ها از بانک های اسلامی و پالایش موسسات مالی عمومی و خصوصی از ربا‌ که جنگ علیه خدا و پیامبر است.

  8. ۸. بازسازی رسانه‌های جمعی برطبق سیاست پادشاهی برای خدمت به اسلام و انعکاس اخلاقیات جامعه، بالا بردن فرهنگ آن، و تصفیه رسانه‌ها از آن چه که با این اهداف ناسازگار است، و در عین حال تضمین آزادی آنها برای گسترش آگاهی از طریق اخبار صحیح و انتقاد سازنده در چارچوب محدودیت‌های شریعت.

  9. ۹. طرح یک سیاست خارجی برای حفظ منابع امت، خودداری از عقد اتحادهایی که خلاف شرع است، توجه به مشکلات و آرمان‌های مسلمانان،و بهبود وضع سفارتخانه‌ها به نحوی که ماهیت اسلامی این کشور را منعکس کنند.

  10. ۱۰. بهبود نهاد‌های مذهبی کشور و تفرقه مذهبی، اعطای منابع مالی و انسانی به آن‌ها، و از میان برداشتن همه قید و بندهایی  که می‌تواند مانع انجام کامل وظایف آنها شود.

  11. ۱۱. یکی کردن نهاد‌های قضائی و اعطای استقلال کامل و واقعی به آنها. توسعه اقتدار دادگاه‌ها  بر تمام جامعه و ایجاد یک نهاد مستقل که و ظیفه‌اش نظارت بر اجرای تصمیمات قضائی باشد.

  12. ۱۲. تضمین‌ حقوق افراد جامعه، محو تمام قید و بند‌های موجود براراده و حقوق مردم به منظور رعایت شرافت انسان درمحدود‌های شریعت.

گرچه هدف اعلام شده پیام توصیه کردن به پادشاه بود، اما هدف برتر آن نفوذ بر افکار عمومی را در نظر داشت. در حقیقت، ‌امضاء کنندگان به جای رساندن پیام به پادشاه به طور خصوصی‌، ترجیح دادند محتوای آن را به سرعت در کشور و مطبوعات جهان پخش کنند. هدف دیگر اسلام گرایی پاسخ دادن به شکوائیه دسامبر 1990 چهل و سه روشنفکر لیبرال به شاه بود که طی آن خواستار اصلاح شریعت و تأمین حقوق بشر؛ برابری در برابر قانون بدون توجه به سابقه فرد؛ حقوق زنان؛ ‌تأسیس یک شورای مشورتی‌؛ ‌و یک قوه قضائیه اسلامی مستقل شده بودند. در واقع‌، 91- 1990 بحث و مجادله‌ای میان لیبرال‌ها و اسلام گرایان  بر سر فتوای صادره از سوی شیخ عبدالعزیزبن باز فقیه ارشد سعودی مبنی بر دادن مجوز مذهبی و قانونی به استقرار سربازان غیر مسلمان در عربستان در گرفته بود. برخی دانشمندان اسلام گرا به رهبری سفرالحوالی فتوارا رد کردند و تأکید نمودند که پذیرش غیر مسلمان در سرزمین مقدس جایز نیست. این باعث تبادل نظری مجادله آمیز میان دکتر غازی القصیبی و چهار تن ازاسلام گرایان برجسته- یعنی حوالی،‌ ناصر العمر، عویض ال قرنی‌، و سلمان العوده- امضاء کنندگان پیام مه1991 به پادشاه شد. دفاع قصیبی از تصمیم پادشاهی در دادن مجوز به حضور نیروهای چند ملیتی ناصر العمر را واداشت تا اورا به عنوان یک فرد غیر مذهبی (علمانی) و کافر مورد حمله قرار دهد. قصیبی با انتشار یک سری مقالات تحت عنوان «‌حتی لا تکون فتنة» ‌این اتهامات را رد کرد و از عمر دعوت کرد که این‌ها را در دادگاه ثابت کند. قصیبی اسلام گرایان را به اخوان جهیمان العتیبی ربط داد و آنها را متهم نمود که طی جنگ خلیج فارس برای تضعیف کشور تخم فتنه را افشاندند. او بعد از مدتی این افراد را «‌خمینی‌های عربستان سعودی‌« ‌لقب داد که آرزو داشتند به رهبران سیاسی مذهبی (‌الفقهاء السیاسیون) تبدیل شوند. از نظر او اینها هدفشان کسب قدرت است ‌و برای این کار در صورت لزوم به خشونت هم متوصل می شوند. وی آنها را نصیحت کرد که «‌به مذهب اکتفاء کرده و از سیاست دوری کنند.»

حکومت و نهاد رسمی ومذهبی با دادن تسکین، و برخی اوقات هشدار، به تقاضای اسلام گرایان پاسخ داد. برای تسلی دادن به اسلام گرایان‌، دولت قانونی صادر کرد که به موجب آن زنان از رانندگی منع شدند ‌و تکرار تظاهرات 70 زن در 1990 که به آن خاطر مجازات شدند، ممنوع گردید. رژیم همچنین اجازه داد ماجراجویی‌های داوطلبان مطوعین در بستن فروشگاه های ویدئویی غیر مذهبی از طریق آتش زدن آن‌ها یا لغو مجوزشان ادامه یابد، هر‌ چند که برخی فعالان آن در ژانویه 1992 دستگیر شدند. در ضمن، شیخ بن باز «‌مبارزه در گوشی» اسلام گرایان را تقبیح کرد و این انعکاس هشدار شاهزاده ترکی الفیصل رئیس اطلاعات بود. به علاوه‌، نهاد رسمی اسلامی – یعنی «‌اداره عالی تحقیقات علمی‌، ‌بررسی قضائی، تبلیغ و دعوت» به ریاست بن باز-پیام مه 1991 را به این خاطر که نوعی بی احترامی به پادشاه بود محکوم کرد. اما، اسلام گرایان از هشدار‌ها و تهدید‌ها رسمی نه هراسیدند. در سپتامبر 1992 در یک تلاش دیگر برای شکل دادن به سیاستهای پادشاهی ، اسلام گرایان یک« یادداشت توصیه آمیز» 45 صفحه ای به شیخ بن باز نوشتند و از سیاست‌های داخلی و خارجی حکومت انتقاد کردند. این یادداشت توضیح بیشتر برنامه مه1991 بود و مجموعه تقاضاهای رادیکال را مطرح می‌ساخت.

  1. ۱. رفع تمام محدودیت‌های اعمال شده از سوی حکومت بر نوشتن، انتشار و موعظه رو‌حانیون‌، دانشمندان و معلمان اسلامی‌‌.

  2. ۲. به علماء اجازه داده شود تا در کار تمام موسسات دولتی‌، وزارتخانه‌ها و سفارتخانه‌ها  نظارت و مشارکت داشته باشند تا اطمینان حاصل شود که آنها از اسلان پیروی می کنند.

  3. ۳. تأسیس یک دادگاه اساسی عالی شریعت به منظور بررسی‌، تجدید نظر و اصلاح تمام قوانین، معاهدات و مقررات  جهت حصول اطمینان ازسازگاری آنها با اسلام.

  4. ۴. تجدید نظر در برنامه درسی برخی دانشگاه‌ها و موسسات جهت تمرکز بر فقه و ممانعت از تعلیم قوانین غربی مگر برای دانشحویان دوره‌های عالی الهیات ‌تا بتوانند ایدوئولوژی فاسد کافران را بر ملا سازند.

  5. ۵. محدود کردن اختیارات پلیس و گرفتن وکیل برای متهمین و ممنوع کردن شکنجه وسانسور

  6. ۶. گزینش وزرا ومقامات عالی رتبه بدون امتیاز قایل شدن برای کسی و بدون توجه به خویشاوندی و دیگر ملاحظات منطقه‌ای، قومی و خانوادگی.

  7. ۷. انجام اصلاحات اداری با انتصاب مقامات با صلاحیت که در صورت دزدی و رشوه بدون توجه به مقامشان تنبیه شوند.

  8. ۸. کنترل و نظارت به هزینه‌های دولت از طریق موسساتی ‌که در برابر شورای مشورتی پاسخگو و مسوول باشند.

  9. ۹. لغو هزینه‌ها و مخارج مربوط به استادیوم‌های ورزشی، نمایشگاه‌ها و کاخ‌ها‌، و گسترش کمک‌های مالی تنها به مسلمانان نیازمند و نه به رژیم های «‌کافر» ‌عراق‌، اردن، روسیه، مراکش‌، تونس، الجزایر، سوریه و مصر.

  10. ۱۰. تأسیس یک ارتش قوی با نیم ملیون سرباز، که منظور محافظت از این کشور مقدس و جنگ با یهودیان و کمک ‌به مسلمانان از روحیه جهاد و ایثار برخوردار باشند.

این سند جسورانه با محکومیت فوری نهاد عالی علماء ارشد مواجه شد. علماء فوق آن را تفرقه افکنانه و محرک کشمکش خواندند که کردار خوب حکومت را نادیده میگیرد. هفت عضو از اعضاء هفده گانه نهاد عالی از تقبیح سند خودداری کردند و این باعث شد تا پادشاه آن‌ها را از مقام خود برکنار کند و ده نفر از علماء طرفدار رژیم را به جای آن ها بر‌گزیند. سه تن از اسلام گرایان برجسته که در ایجاد تفرقه میان علماء ارشد موفق شده بودند طی نامه سرگشاده‌ای خطاب به بن باز علماء را به کنار آمدن با مقامات متهم کردند. و ضمن رد کردن اتهام تحریک کشمکش‌، تهدید کردند که موضوع رابه دادگاه خواهند کشاند مگر اینکه بتوانند علیه اسلام گرایان مدرک ارائه دهند.

نخبگان اسلام گرا: یک نمودار

اسلام گرایان سعودی مجموعه ناهماهنگی هستند که خود را سلفیون لقب داده‌اند. ترجیح دادن اصطلاح سلفیون به جای اصولیون (‌بنیادگرایان) به این خاطر است که اسلام گرایان خود را اهل الحدیث میدانند. یعنی پیروان شکل صحیح سنت‌های مربوط به زندگی نمونه (‌سیرت) پیامبر اسلام و گفته‌ها و کردار آن حضرت (‌آثار). این جست و جو برای صحت دقیق احادیث‌، عنصر اصلی وهابیت و گذشتگان حنبلی آن را تشکیل میدهد‌. روش کتب حنبلی در تأکید بر لزوم اعتبار کلامی (مطبع) باعث شد تا حدیث به یک منبع اساسی قانون، ایمان و عمل تبدیل شده و قیاس و رأی بی‌اعتبار حذف شود. معتزله و دیگر مخالفان حنبلی‌، آن‌ها را الحشویه لقب دادند. این روش به میزان بیشتری از قید و بند‌های مذهبی – حقوقی تبدیل شد و سلفیه را از حوزه اسلام گرایی جریان اصلی دیگر کشور‌های عرب جدا ساخت. اهل الحدیث در درون حوزه وهابی عربستان سعودی به کسی جز شاگردان و پیروان شیخ بن باز اطلاق نمی‌شود. جالب این جا است که شاگردان بن باز در بر‌گیرنده اخوان جهیمان العتیبی و نیز سلفیون دهه 1990 نیز بوده‌اند، که هر دو گروه از معلم بزرگ گروه خود به خاطر طرفداری هایش از حکومت جدا شدند. بر‌خلاف بسیاری از جوامع اسلام گرای خارج از عربستان سعودی، ‌سلفیون دارای سازماندهی به شیوه سلسله مراتب نیستند. با این وجود می‌توان یک نمودار مرکب از شخصیت‌های برجسته سلفی به دست داد که از دل 52 امضاء کننده پیام مه 1991و107 امضاء یادداشت سپتامبر1992 بیرون کشیده شده است. پنج بعد از ویژگی‌های مربوط به دو گروه امضاء کنندگان را میتوان بر طبق نمودار شماره 10 تشخیص داد. گرچه روی هم رفته امضاء کنندگان یک مجموعه نسبتاً همگون بودند، اما بیان‌گر وجود همان ویژگی در جامعه سعودی نبودند. از نظر سابقه منطقه‌ای‌، بیش از 63 درصد گروه اول و 72 درصد گروه دوم نجدی و تعداد کمی از حجاز‌، جنوب و شرق بودند. جالب این که بیش از 70 درصد گروه اول و44 درصد گروه دوم اشخاص مذهبی بودند: یعنی واعظان‌، امامان جمعه، قضات، فقها، استادان مسایل اسلامی‌، و روسای سازمان‌های مذهبی. برخلاف گروه دوم، دارندگان مشاغل غیر مذهبی در گروه اول زیاد نبودند. اعضاء هر دو گروه از تسهیلات برخوردار بودند. و 38 درصد از گروه اول و 48 در صد از گروه دوم دارای درجه دکتری بودند. حدود 12تن از امضاء کنندگان سابقه فعالیت قبلی داشتند. تعداد زیادی از امضاء کنندگان به ویژه در گروه دوم از دانشکده‌های دانشگاه‌های امام محمد بن سعود و ملک سعود بودند. از لحاظ سابقه اجتماعی، رهبران سلفیه غالباً از طبقات متوسط شهری بودند؛ ‌بسیاری از آنها مذهبی، و به ویژه از نجد بودند که مرکز اصلی وهابیت و پایگاه سنتی قدرت پادشاهی سعودی است. تقاضاهای سلفیون، که از ریشه‌های بومی آل سعود سرچشمه می‌گرفت، چالشی برای رژیم و به طور مستقیم برای پایه های مشروعیت آن بود. اسلام گرایان خواستار تغییرات ساختاری مهمی بودند که به مفهوم گرفتن قدرت از خانواده سلطنتی، مقامات مذهبی‌، و نخبگان اقتصادی بود. در واقع، ‌بسیاری از این درخواست‌ها انقلابی بودند: برابری در برابر قانون؛ ایجاد یک شورا مشورتی که نه تنها به آن توصیه می‌کند بلکه در مورد سیاست‌های ملی نیز تصمیم می‌گیرد؛ ‌مسوولیت پذیری مقامات‌؛ ‌توزیع مجدد ثروت؛ و اجرای کامل شریعت زیر نظر یک قوه قضائیه مستقل که نخبگان حاکم را تابع اقتدار مذهبی می‌کنند. در خواست دیگر اسلام گرایان – یعنی قرار دادن دیگر متخصصان مذهبی در همه ادارات دولتی و هیأت های دیپلوماتیک- برمقامات سعودی کنترل های دقیق ایدئولوژیک برقرار می‌سازد.

معرفی مأموران موظف اسلامی درسیستم اداری می‌تواند آغاز یک جامعه اسلامی تحت رهبری روحانیت باشد- و این اقدام جسورانه بی‌سابقه‌ای در تاریخ اسلامی است که در تئوری و عمل سیاسی سنی فاقد مجوز نیز هست. طرفداری سلفیون از کنترل مذهبی – سیاسی مقامات اسلامی از سوی لیبرال‌هایی غا‌زی القصیبی مورد حمله قرار گرفته و تکرار سیستم ولایت آیت الله (امام) خمینی دانسته شده است که جامعه را تحت اقتدار و روحانی شیعه قرار میدهد. یک چنین تشابهی برای اسلام گرایان سعودی یک عمل نفرت انگیز است چون برخی از آنان شیعیان را تقبیح کرده و ضمن رافضی خواندن آنها خواستار اعدامشان شده‌اند.

مقوله

مه 1991

(تعداد=52)

درصد    تعداد

سپتامبر 1992

(تعداد=107)

درصد    تعداد

 

وابستگي منطقه‌اي

شرقي

7/7

4

ـ

ـ

حجاز

5/13

7

7/4

5

نجد

5/63

33

72

77

جنوب

5/11

6

13

14

ناشناخته

8/3

2

3/10

11

جمع

100

52

100

107

 

 

شغل

دانشگاهي

4/40

21

8/59

64

عالم

6/9

5

8/2

3

قاضي

5/13

7

9/

1

امام مسجد

4/15

8

4/10

11

اشراف، بازرگان،  معلم

2

1

4/22

24

رئيس موسسه مذهبي

6/9

5

7/3

4

ناشناخته

6/9

5

ـ

ـ

جمع

100

52

100

107

 

 

مقام مذهبي در برابر غير مذهبي

مذهبي

2/71

37

8/44

48

غير مذهبي

3/15

8

6/34

37

ناشناخته

5/13

7

6/20

22

جمع

100

52

100

107

 

 

وابستگي دانشگاهي

دانشگاه امام محمدبن سعود (رياض)

4/15

8

5/21

23

دانشگاه اسلامي (مدينه)

8/3

2

9/

1

دانشگاه ملك سعود  (رياض)

5/13

7

5/36

39

دانشگاه ام القري(مكه)

7/7

4

9/

1

ناشناخته

60

31

2/40

43

جمع

100

52

100

107

 

 

تحصيلات

دكتري

5/38

20

6/48

52

درجات پايين‌تر

5/61

32

6/51

55

جمع

100

52

100

107

 

نمودار شماره10

اسلام گرايان سعودي

پاسخ پادشاه

  تهاجم ایدئولوژیک اسلام گرایی زمانی آغاز شد که مقامات برای طرح یک پاسخ موثر آمارگی لازم و قاطعیت کافی نداشتند. پادشاهی احساس آسیب پذیری کرد چون برخی از شکایات اسلام گرایان بازتاب احساسات بسیاری از سعودی‌ها نسبت به حیات اجتماعی و سیاسی کشور بود. با این وجود نشانه‌هایی از ناراحتی مردم نسبت به اسلام گرایان و به ویژه مطوعین به چشم می‌خورد. اعمال آنها بیشتر باعث هراس مردم معمولی بود تا ثروتمندان و قدرت‌مندان. نوگرایان (‌مدرنیست‌ها) لیبرال به طور مدام رژیم را مورد ملامت قرار میدادند. چون اسلام گرایان را مورد ملا‌طفت قرار داده و به لیبرال‌‌ها اجازه تبلیغ مسائل خود ر‌ا نمیدهد.

ملک فهد در جریان یک سخنرانی خطاب به علمای ارشد در دسامبر 1992، به اسلام گرایان هشدار داد تا به تبلیغات مخرب ضد رژیم پایان دهند و جریان‌های خارجی را به خاطر تلاش برای بی ثبات کردن پادشاهی مورد ملامت قرار دهد. علی رغم هشدار‌های پادشاه در مورد خطاهای اسلام گرایان، درمه 1993 شش اسلام گرای برجسته تشکیل کمیته دفاع از حقوق شرعی را اعلام کردند. این حرکت زیرکانه، تلاشی بود برای این که مبارزه اسلام گرایانه را در چهار چوب جنبش جهانی حقوق بشر قرار دهد. گروه‌های بین‌المللی حقوق بشر با عجله از کمیته سعودی حمایت کردند، بدون اینکه به این نکته توجه کنند که کمیته نتوانسته است حقوق بشر را بر طبق معیار‌های پذیرفته شده جهان شمول تعریف کند. در عوض اعلامیه کمیته سعودی حقوق بشر را به عنوان الحقوق الشرعیه یعنی حقوق در چهار چوب مشروع شریعت بر طبق تفاسیر دقیق اسلام گرایی تعریف کرد. نکته مهم اینجاست که تمام بنیانگذاران کمیته به جز یک نفر یادداشت 1992 را امضاء کرده بودند،‌و معروفترین آن یعنی شیخ عبدالله الجبرین، طی یک فتوا شیعیان را به عنوان کافرانی که مستحق مرگ هستند تقبیح کرده بود. کمیته فورا غیر قانونی اعلام شد، ‌سخنگویش محمد المصعری به زندان افتاد، پنج نفر از اعضایش مشاغل خود را از دست دادند و شیخ عبدالجبرین پیر حمایت خود از گروه بشر را پس گرفت. المصعری پس از آزادی از زندان مخفی شد، ‌و در آوریل 1994 درلندن به عنوان منتقد دولت سعودی سر برآورد. در جبهه سیاسی، شاه فهد در مارس 1992 با توشیح قانون اساسی حکومت ( النظام الاساسی للحکومة) که مردم برای مدت طولانی در انتظار آن بودند، به منتقدان اسلام گراو لیبرال خود پاسخ داد. ماده37 آن محترم بودن خانه افراد را، که لیبرال‌‌ها معتقد بودند توسط مطوعین با مانع روبه رو میشود‌، مورد تأئید قرار داد. در اوت 1993، پادشاه 61 عضو مجلس شورا را با انتخاب بوروکرات‌های غیر سیاسی، ‌اساتید دانشگاه، بازرگانان، مقامات مذهبی و چند نویسنده و نظامی منسوب کرد. کمتر از بیست درصد منصوب شدگان را میتوان باتوجه به آموزش یا نقش حرفه ایشان در موسسات اسلامی، محافظه کاران مذهبی در نظر گرفت. هیچکدام از این‌ها فعالان اسلام گرا نبودند. روشن است که انتصابات پادشاه برای شوراء نوعی دست رد بر سینه اسلام گرایان بود، که مواظب بودند تا نارضایتی خود را از انتخاب پادشاه ابراز ندارند. تنها استثناء عمده دکتر جمیل الجشی- یک شیعه از استان شرقی بود که انتصابش شناسایی رسمی بی سابقه این اقلیت حاشیه نشین به حساب می‌آمد. اسلام گرایان در جریان یک بحث و مجادله شدید، این سوال را مطرح ‌کردند که چگونه یک شیعه و بنابراین یک خارج از دین (رافضی) می تواند به طور مشروع برای مشورت دادن به پادشاه منصوب شود.

توشیح قانون اساسی و مجلس شورا از نقطه عطف های مهم توسعه سیاسی عربستان به حساب می‌آید. در حالی که پادشاهی در نیمه دهه 1990 با مشکلات روبه رو رشد اقتصادی خود دست به گریبان است‌، چالش اسلام گرایانه می‌تواند از نظر شدت و عظمت رشد کند. به نظر میرسد که سیاست دراز مدت پادشاهی تفرقه افکنی در میان مخالفین اسلام گرا و جذب همکاری آنان است. در حالی که تعدادی را دستگیر می‌‌کند به انتظار می‌ماند که نارضایتی عموم مردم علیه افراط‌گری‌های مجریان مذهبی رشد کند، مگر این که یک اقدام خشونت آمیز رخ دهد و سرکوب تمام عیار آنها را توجیه کند. با این وجود نشانه‌هایی در دست است که نشان میدهد رژیم موضع خود در قبال اسلام گرایان را سرسخت کرده است. در آوریل 1994، رژیم گامی بی سابقه برداشت و اسامه بن لادن را به اتهام (رفتار غیر مسوولانه ای )‌که با منافع پادشاهی در تضاد است، ‌از شهروندی عربستان محروم ساخت. بن لادن که زمانی یکی از گرداورندگان وجوه مالی برای مجاهدین افغان بود، عملیات خود را به سودان منتقل ساخته است و از آنجا به عنوان یک کشور میهمان نواز ‌حمایت خود را از اسلام گرایان دنبال کرده است. در آوریل1994، بن لادن قول داد که از طریق سازمان خود در مستقر خارطوم- منظمة التشاور للدفاع عن حقوق الشرعیة- از گروه مصعری مستقر در لندن حمایت کند. در یک حرکت دیگر، ‌رژیم نهاد وهابی تحت رهبری بن باز را به چالش طلبید و به شیخ علوی المالکی از شهر مکه آزادی وعظ داد. شیخ علوی که یکی از دانشمندان برجسته مکتب فقه مالکی است ازسوی بن باز به مدت بیش از یک دهه به اتهام بدعت گذاری به خاطر طرفداری از اعمال صوفیانه، ممنوع الوعظ شده بود. این اقدام نوعی دوری جستن از سیاست ‌سنتی سعودی‌ها در حمایت از انحصار اسلام از سوی وهابیت بوده و به اقدامات مشابه دیگر رژیم‌های عرب می‌مانست که پراکندگی اسلامی نظیر صوفی گری را علیه آمال اسلام گرایانه ترغیب کرده اند.

روی هم رفته، در عرض سه سال پیش از (‌جنگ دوم) خلیج فارس، سیاست‌های پادشاهی دچار تغییر و تحولات عمیق شده است. انتقادات روبه رشد اسلام گرایان از سراسر جهان از نقش پادشاهی در جنگ، تأثیر عمده‌ای داشت. به نظر میرسد که سیاست گذاران سعودی به گونه‌ای استهزا آمیز به این نکته پی برده اند که به ایجاد یک برادری اسلام گرایی چند ملیتی از مخالفان خود کمک کرده اند که در ساعات دشواری پادشاهی از عراق حمایت کرده است. روشن است که سیاست چند ده ساله سعودی‌ها در حمایت مالی و تقویت انبوهی از گروه های اسلام گرا علیه دشمنان ناسیونالیست عرب و چپ گرای پادشاهی چه در داخل و چه در خارج نتیجه معکوس داده است. به این خاطر، ‌دولت کمک‌‌های خود به گروه‌های اسلام گرای خارج را به شدت کاهش داد و این کار باعث ناخشنودی منتقدان اسلام گرا در داخل شد. در واقع، در نیمه 1994 رویارویی میان رژیم و اسلام گرایان تشدید شد چون کمیته دفاع از حقوق شر‌عی مستقر در لندن یک مبارزه تهاجمی از طریق فاکس، ماهواره ها، و پست‌های کامپیوتری علیه رژیم به راه انداخت. این مبارزه باعث سرکوب گسترده و دستگیری سفر الحوالی، سلمان العوده، و دیگر فعالان برجسته شد. در یک پاسخ خشمگینانه‌، ‌کمیته دفاع از حقوق شرعی، کمیته علماء ارشد بن باز را به خاطر حمایت از رژیم به «‌شریک بودن در جنایت» ‌متهم کرد. طی یک یادداشت تهدید آمیز، کمیته دفاع از حقوق شرعی به علماء ارشد هشدار داد که اگر جوانان اسلام گرا به خشونت علیه رژیم متوسل شوند، ‌آنها مسوول خواهند بود. به نظر میرسد که پادشاهی و دشمنان اسلام گرای آن در آستانه یک برخورد سرنوشت ساز باشند. روشن است که ثبات آینده پادشاهی احتمالا به تعهد آن نسبت به اصطلاحات، تمایلش به کاهش دادن فساد رسمی، و توان آن در ایجاد فرصت های اقتصادی برای یک جمعیت رو به رشد بستگی دارد.

نویسنده: هرایر دکمجیان

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام