مقالات > زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۸ تعداد بازدید: 86

در این مقاله سعی شده با توضیح مفهوم واژه‏ی زیارت، با این امر مقدس اسلامی آشنایی حاصل شده و سپس با استفاده از احادیث معتبر و متون اصلی و اولیه، جایگاه زیارت در اسلام بیان گردد و ثابت شود که زیارت اماکن مقدسه و قبور ائمه و بزرگان دین، امری صحیح و به رسمیت شناخته شده در تاریخ اسلام است



و روایات زیارت مدینه و مرقد پیامبر(ص) حاکی و اثبات کننده این مطلب است که زیارت شامل زیارت قبور فرزندان پیامبر نیز می‏گردد. همچنین با توجه به زیارت‏های عملی چند تن از علما و عرفای بزرگ اهل سنت همچون شیخ احمد جامی، عبدالرحمن جامی و مولانا زین‏الدین ابوبکر تایبادی و ذکر اشعار مدیحه، تمجید‏ها و خاطرات آنها هنگام زیارت یا دیدن برخی کرامات در بارگاه رضوی بر این موضوع تاکید شده است که زیارت قبور بزرگان دینی، سیره‏ی عملی علمای اسلام و عرفا بوده است که همواره سعی در کسب فیض از مرقد بزرگان به ویژه علی‏بن موسی الرضا(رض) داشته‏اند.

مقدمه

 زیارت مشاهد متبرکه و قبور بزرگان دینی، همواره عاملی الهام‏بخش و تهذیب‏کننده برای هر مسلمان مخلص و علاقمند به این بزرگان بوده است. این موضوع از صدر اسلام تاکنون مورد قبول و تأیید علما و اندیشمندان مسلمان است و به جز عده‏ی بسیار اندکی که سعی دارند، امت اسلامی را از این طریقِ کسب فیض و معرفت محروم نمایند، اکثر مسلمانان بر این روش متعالی اهتمام داشته و دارند. زیرا این عمل بر مبنای فرمایشات پیامبر اکرم(ص) و سایر بزرگان دین و نیز بر اساس سیره و عملکرد آنهاست؛ به ویژه آن‏که در احادیث نبوی، ایشان بر زیارت مرقدشان تاکید می‏نمایند و عدم زیارت آن‏ را جفا بر خویش می‏دانند و یا حضرت توصیه به زیارت مدینه منوره می‏نمودند که این امر، بیانگر جایگاه و قدمگاه پیامبر(ص) و فرزندان و یاران ایشان است. مشخص است که این سفارش به طور طبیعی، مرتبط با اعمال حج نیست؛ بلکه همگی دلالت بر تأیید زیارت قبور بزرگان دینی و آثار بازمانده از نبی اکرم(ص) دارد و این موضوع با احادیث معتبر و سیره و عملکرد رسول اکرم(ص) و فرزندان گرامی ایشان و فرمایشات و عملکرد علمای اسلام و رهبران دینی ثابت شده است.

 در این راستا، توجه به عملکرد عینی و انجام زیارت توسط برخی علما و اندیشمندان و عرفای بزرگ و ارائه نمونه‏هایی از این زیارت‏ها توسط آنان و گفتن مدح و دیدن کرامت در مکان‏های زیارتی و به خصوص مرقد حضرت رضا(رض) می‏تواند این باور و عقیده اسلامی را در بین عامه مردم بیش از بیش تقویت نماید و همان‏گونه که در طول تاریخ اسلام همواره وجود داشته است، بر خیل مشتاقان زیارت و علاقمندان به کسب فیض معنوی از طریق زیارت مشاهد متبرکه که در ایران اسلامی بالاترین و حد اعلای آن زیارت مرقد نورانی حضرت رضا(رض) است، بیفزاید. با این توضیحات، در این مقاله سعی شده است که از متون اولیه و معتبر حدیثی و ادبی و تاریخی عربی و فارسی استفاده شود و مطالب به آنها ارجاع داده شود.

 

مفهوم زیارت

 واژه‏ی زیارت غالباً در فرهنگ‏ها «گرفته شده از لغت عربی زیارت و رفتن به مشاهد متبرک و بقعه‏ها و دعایی که برای تشرف باطنی برای امام‏ها و امامزاده‏ها و اولیاء خوانند» آمده است (دهخدا، ۱۳۷۷ش، ص ۱۳۵۴). به همین مضمون، حج و تشرف به خانه‏ی خدا و دیدن قبر منور پیامبر اکرم(ص) نیز زیارت خوانده می‏شود و گاهی به جای حج رفتن، عبارت به زیارت خانه‏ی خدا رفتن آمده است. به ملاقات بزرگان، پادشاهان و اشخاص محترم و بازدید آن‏ها نیز زیارت گفته می‏شود. در همین راستا، بیهقی در تاریخ خود ملاقات هارون با ابن سماک را به زیارت آمدن وی که از بزرگان و زهاد در مکه بوده است، یاد می‏کند (بیهقی، ۲۵۳۶ش، ص ۹۷۶). موارد دیگری هم در تاریخ فرهنگ ایران وجود دارد که زیارت را رسیدن به حضور بزرگی یا بازدید و کسب فیض از مرقد وی و روح متبرک آن بزرگوار بیان می‏کند و بدین لحاظ، در طول تاریخ عرفان و دیانت ایران، همواره مفهوم زیارت و عمل زیارت امری مثبت و معنوی تلقی شده و افراد مختلف سعی نموده‏اند با استفاده از زیارت و این پنجره‏ی باز به سوی معنویت و فیض گرفتن از این سعادت، بهره‏ی دنیوی و اخروی کسب نمایند.

 

سابقه‏ی زیارت در اسلام

 زیارت در اسلام، سابقه و پیشینه‏ای به اندازه‏ی خود اسلام دارد؛ بدین مفهوم که در رابطه با زیارت خانه‏ی خدا، خداوند در تداوم زیارت‏های پیروان انبیاء گذشته بر مسلمین نیز این زیارت را فرض نمود (کردی، ۱۳۸۰ش، ص ۳۶) و فرموده است: «هر کس آهنگ آن کند [زیارت کعبه] جز با پاداش‏ها و دستاوردهای معنوی و بهشتی که خدایش ضمانت کرده است، باز نگردد و هر کس تنها به انگیزه‏ی نماز در بیت، آهنگ آن کند، چون بازگردد، آن‏سان از گناه پیراسته شود که طفلی نوزاد را ماند و هر کس با اخلاص، بار سفر زیارت آن بربندد و در راه جان دهد، بی‏حساب به بهشت آید...» (همان)

 

زیارت در سیره نبی اکرم(ص) و فرزندان ایشان

 پیامبر اکرم(ص) در سیره‏ی عملی خویش، در کنار قبر مسلمین می‏ایستادند و برای آنان طلب مغفرت می‏نمودند و حتی قبر مادر خویش را در ابواء زیارت کردند که این موضوع از متواترات تاریخ است. از آیه شریفه‏ی قرآن که خداوند می‏فرماید: «ولاتصل علی أَحدٍ ماتَ ابدا و لاتقم علی قبره إنَّهم کفروابا لله و رسوله و ماتوا و هم فاسقون» (توبه، ۸۴) یعنی «و هرگز بر هیچ مرده‏ای از آنان نماز مگذار و بر سر قبرش نایست، چرا که آنان به خدا و پیامبر او کافر شدند و در حال فسق مردند» نیز استنباط می‏گردد که پیامبر تنها از ایستادن و نماز بر منافقان و مشرکان منع گردیده است و در نقطه مقابل می‏توان نتیجه گرفت که چنین امری برای قبور مسلمین، هیچ منع قرآنی یا شرعی ندارد و رفتار عملی رسول اکرم(ص) نیز همین امر را نشان می‏دهد و نمی‏توان از این آیه کریمه، برداشت عدم زیارت را نمود، زیرا این توصیه به پیامبر تنها برای کفار و مشرکین و منافقین است و شامل مسلمین نمی‏گردد.

 به طور کلی، تا پایان قرن هفتم علمای اسلام زیارت را مستحب دانسته و به آن فتوا می‏دادند و هیچ منبع موثقی قبل از قرن هفتم در مورد ممنوعیت زیارت نداریم، تا آن که در قرن هشتم و ابتدا در اندیشه‏های ابن تیمیه، این ممنوعیت مطرح شد و سپس توسط وهابیون ادامه یافت، ولی هیچ‏گاه به طور عام پذیرفته نشد و همواره اکثریت علما و عرفا بر زیارت و مستحب بودن زیار تأکید نموده و خودشان با زیارت قبور بزرگان و اهل بیت پیامبر(ص) ارادت خود را به پیامبر و خاندانش نشان داده و مشروعیت زیارت را در عمل تأیید کرده‏اند. مواردی از انجام زیارت را نویسنده محترم کتاب «منزلت زیارت از منابع اهل سنت» از مستدرک الصحیحین حاکم نیشابوری نقل می‏کند که اشاره به زیارت قبر حضرت حمزه(رض) عموی گرامی پیامبر(ص) در روزهای جمعه توسط حضرت فاطمه(رض) و نماز و گریه در کنار قبر ایشان دارد (پورامینی، ۱۳۹۲ش، ص ۳۳). ابن اثیر نیز در اثر ارزشمندش «اسد الغابه» به زیارت قبر خباب‏بن ارت، صحابی گرانقدر رسول اکرم(ص) توسط علی‏بن ابیطالب(رض) پس از برگشت از جنگ صفین اشاره می‏نماید (ابن اثیر،۱۹۷۰م، ج ۲، ص ۱۱۴). ده‏ها مورد دیگر نیز در کتب سیره و رجال از زیارت توسط فرزندان پیامبر(ص) نقل شده است؛ مانند زیارت مرقد رسول اکرم(ص) توسط حضرت رضا(رض) و نماز در کنار آن و یا زیارت قبر حسن‏بن علی(رض) در بقیع توسط حسین‏بن علی(رض) (پورامینی، ۱۳۹۲ش، ص ۳۴) که همه‏ی آنها اثبات کننده‏ی سیره‏ی عملی زیارت توسط پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان است.

 مدینه با ورود اسلام و وجود شریف پیامبر(ص) به این شهر اهمیت و تقدس و تبرکی خاص یافت و هم اکنون نیز این تقدس و اهمیت زیارتی خود را دارد. زیرا پس از رحلت رسول خدا(ص) در آن شهر و قرار گرفتن مرقد شریف ایشان در آنجا از جنبه‏ی زیارت این مرقد شریف، این شهر بالاترین اهمیت و جایگاه زیارتی در جهان اسلام را پس از مکه پیدا نموده است. به خاطر این مهاجرت، اقامت و رحلت در مدینه، این شهر دارای فضایلی شد که در تاریخ جهان و در میان همه‏ی شهرهای جهان بی‏نظیر است. از این رو، این شهر چه در زمان حیات طیبه‏ی پیامبر(ص) و چه پس از آن، تبدیل به زیارت‏گاه بزرگ مسلمین و همه‏ی اهل دل گردیده است.

 پیامبر اکرم در مورد اهمیت مدینه فرمودند: «هر کس در مدینه ظلم و تجاوز کند، لعنت خدا و فرشتگان و همه‏ی مردم بر او باد» و در حدیثی دیگر گفته‏اند: «مدینه است که آدم‏های بد را از خود جدا می‏سازد، همان‏طور که کوره مواد ناخالص را از فلزات جدا می‏کند» و یا «سرانجام ایمان به مدینه بازخواهد گشت، همانطور که مار به سوراخش باز می‏گردد.» (بخاری، ۱۳۸۸ش، صص ۵۰۷ تا ۵۰۹) در حدیث معروف دیگری، نبی اکرم(ص) فرمودند: «خطر ورود دجال به مدینه وجود ندارد، زیرا در آن زمان مدینه دارای هفت دروازه خواهد بود که بر هر یک از آنها، دو فرشته‏ نگهبان خواهد بود» (همان) ده‏ها حدیث معتبر دیگر هم از ایشان در فضیلت مدینه، این زیارت‏گاه بزرگ مسلمین، در صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل شده است و این‏ها همگی دلیل بر تقدس و زیارت‏گاه بودن مدینه تا حیات ایشان است که پس از رحلت ایشان، این زیارت‏گاه و تقدس به طور طبیعی بیشتر هم می‏گردد. زیرا هم فضایل قبلی باقی است و هم وجود مضجع شریف پیامبر(ص) دلیل کاملی بر افزایش این تبرک و فیض‏بخشی‏ها است و پس از آن، قبور متبرک بقیع شامل قبور خلفا(رض)، اصحاب و یاران ایشان تا قرون بعید به طور مرتب بر تبرک مدینه می‏افزاید. اکنون هم به دلیل همین بقاع متبرکه از پیامبر(ص) و یاران و اصحاب و ائمه است که مدینه از جنبه‏ی زیارتی و زیارت‏گاهی همچون نگینی در جهان اسلام می‏درخشد. در این زمینه حدیث مهمی در وجوب زیارت از پیامبر(ص) را که اگر چه به صورت خبر واحد نقل شده، نقل می‏نمائیم که دلیل تام و تمامی بر اهمیت زیارت مدینه به طور اخص و مشاهده و تشرف به قبور بزرگان از جمله شخص ایشان را به طور اعم بیان می‏کند و خود اتمام حجتی بر حجیت زیارت و به قول عبدالرحمن جامی، فرض عین بودن آن برای هر مسلمانی می‏باشد؛ آن حدیث چنین است: «من وَجَدَ سعتاً و لم یزرنی فقد جفانی: هر کس امکان توانایی [مالی و جسمی] یابد و قبر مرا در مدینه زیارت نکند، بر من جفا نموده است .... (شربندالی، ۱۳۹۲ش، ص ۷۸۱) البته این حدیث در برخی جاها به صورت «من حج و لم یزرنی فقد جفانی» نیز آمده است. اگر چه این حدیث نزد برخی محدثین به صورت خبر واحد نقل شده است، ولی در نزد بسیاری دیگر صحت و درستی انتساب آن به رسول اکرم(ص) به ثبوت رسیده و در مورد آن تردیدی ندارند.

 حدیث فوق، دلیل مهمی بر وجوب و لزوم زیارت مرقد مطهر پیامبر(ص) توسط مسلمین است و آیا نمی‏توان از لحاظ عقلی همین برداشت را در مورد زیارت قبور فرزندان ایشان تعمیم داد؟ همان‏گونه که در طول تاریخ اسلام، همواره در عملکرد مسلمین، عرفا و علمای بزرگ مسلمان چنین بوده و آنها زیارت قبور فرزندان پیامبر(ص) و اولاد ایشان را همچون زیارت مرقد خود ایشان مایه‏ی فخر و مباهات و ثواب و اجر اخروی و دنیوی می‏دانستند. در همین راستا، شربندالی از منابع خود حدیث مهم دیگری نیز از پیامبر اکرم(ص) نقل می‏کند که بیان‏گر اهمیت مفهوم زیارت است: «من زار قبری وجبت له شفاعتی: هر کس قبر مرا زیارت کند، شفاعت او بر من واجب می‏گردد» (شربندالی، ۱۳۹۲ش، ص ۷۸۲) و در حدیث دیگری آورده است: «من زارنی بعد مماتی فکانما زارنی فی حیاتی: هر کس مرا [قبر مرا] پس از مرگم زیارت کند، گویی مرا در حالت حیات و زندگی زیارت کرده است» (همان) وی این حدیث را از قول دارقطنی و طبرانی از معجم الاوسط (ج ۱، ص ۹۴) نقل می کند که از متون مهم است. بنابراین این حدیث ثابت می‏کند که تا چه میزان، زیارت مرقد رسول اکرم(ص) از نظر آن بزرگوار اهمیت داشته است. همچنین بارها در رابطه با فرزندان و ذریات پیامبر اکرم(ص) از قول خود ایشان، به صورت پاره‏های تن و وجود و نفس خودشان ذکر گردیده است؛ به عنوان نمونه، پیامبر(ص) فرموده‏اند که «پاره‏ای از تن من در توس دفن خواهد شد.» بنابراین به طور قطع می‏توان گفت که همان اجر و ثواب زیارت مرقد ایشان در مدینه، برای زیارت قبور فرزندان ایشان نیز برقرار است و شفاعت آن بزرگواران را در پی دارد و همچون زیارت اولاد پیامبر(ص) در حیات و زندگی ایشان است. این مطالب بیانگر جایگاه عظیم زیارت ائمه و اولاد النبی(ص) در نزد بزرگان و علمای اهل سنت در طول تاریخ بوده و هست.

 احادیث معتبر دیگری نیز در کتب فضایل مدینه، صحیح بخاری و صحیح مسلم می‏توان یافت که در اثبات اهمیت و لزوم و استحباب زیارت است؛ به نحوی که زیارت را یکی از ارکان فیض بردن و تقویت روحی مسلمین و موجب افزایش خلوص و ارادت به پیامبر(ص) و اصحاب و اولاد بزرگوار ایشان و مایه‏ی ثواب و پاداش می‏داند. با وجود این همه از احادیث و نصوص معتبر، موجب تعجب است که چگونه برخی سعی می‏کنند مسلمین را از فیض عظمای زیارت و یکی از سرچشمه‏های معنویت و فیض‏بخشی در اسلام محروم کنند؟

 

ارادت بزرگان اهل سنت به اهل بیت پیامبر(ص) و زیارت قبور آنان

بدون شک در طول تاریخ، نمی‏توان یک مسلمان حقیقی را یافت که به اهل بیت نبی(ص) علاقه و ارادت نداشته باشد. علاقه به این اهل بیت(رض)، دستور خداوند در قرآن و تنها مزدی است که پیامبر از امت خویش می‏خواهد (شوری، ۲۳) این عشق و علاقه، با جان و خون و رگ و پوست هر مسلمان اعم از سنی و شیعه عجین شده است و اگر کسی ادعای مسلمانی داشت و نسبت به اهل بیت(رض) ارادت نورزد، باید در اسلام او شک نمود، زیرا اسلام و حب پیامبر(ص) و اهل بیت(رض) و اصحاب لازم و ملزوم و مکمل یکدیگرند و بدون یکدیگر، ناقص می‏باشند.

 در این زمینه، جالب آن است که بهترین مدیحه‏ها در مورد اهل بیت(رض) را در تاریخ ادبی ایران و اسلام به فارسی و عربی شعرا و نویسندگان اهل سنت گفته و سروده‏اند و منابع ادبی سرشار از این مدیحه‏ها و اظهار ارادت‏ها است. به عنوان مثال، شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، عارف و عالم بزرگ اهل سنت برای تبرک و تیمن و اثبات ارادت و علاقه خویش به اهل بیت، بزرگ‏ترین اثرش یعنی تذکره‏الاولیاء را به نام حضرت جعفر صادق(رض) شروع می‏کند و با القابی بسیار زیبا و پرمعنا از آن حضرت یاد می‏کند که هر مسلمانی را به وجد می‏آورد. وی می‏نویسد: «آن سلطان ملت مصطفوی، آن برهان حجّت نبوی، آن عالِم صدّیق، آن عالَم تحقیق، آن میوه دل اولیاء، آن گوشه جگر انبیاء، آن ناقل علی، آن عارف عاشق، ابو محمد جعفر صادق رضی‏الله‏عنه ....» (عطار، ۱۳۶۰ش، ص۱۲) و سپس ادامه می‏دهد: «...چون ذکر او کرده آمد، ذکر همه بود، نبینی قومی که مذهب او دارند مذهب ۱۲ امام دارند، یعنی یکی ۱۲ است و ۱۲ یکی، اگر تنها صفت او بگویم، به زبان عبارت من راست نیاید که در جمله علوم و اشارات و عبادات بی تکلف به کمال بود و قدوه جمله مشایخ بود و مقتدای مطلق بود و همه‏ی الهیان را شیخ بود و همه‏ی محمدیان را امام بود...» (همان)

 عطار به نکته بسیار ظریف و مهمی در ادامه گفتارش در توصیف حضرت جعفر صادق(رض) اشاره می‏کند که متأسفانه اکنون نیز ممکن است در گمان برخی وجود داشته باشد و تصور کنند که اهل سنت کمتر محبّ اهل بیت می‏باشند! تا جایی که این شبهه در نزد برخی عوام گسترش یافته و اگر ارادتی از اهل سنت به اهل بیت(رض) مشاهده کنند، تعجب می‏نمایند و گاه گوینده آن را شیعه می‏پندارند، در حالی که این موضوع، اعتقاد و اندیشه هر سنی واقعی در گذشته و حال است و اتهامِ کمی ارادت به اهل سنت، کذب محض و به واقع، اتهامی واهی بر اهل سنت است که به معنای حقیقی محبّ و ذوب شده در اهل بیت است و به قول عطار «اهل سنت و جماعت اهل بیت‏اند به حقیقت» از این رو، عطار ادامه می‏دهد: «عجب می‏دارم از آن قوم که ایشان را خیال بندد [که اهل سنت و جماعت را با اهل بیت چیزی در راه است] که اهل سنت و جماعت اهل بیت‏اند به حقیقت و من آن نمی‏دانم که کسی در خیال باطل مانده است، آن می‏دانم کسی که به محمّد(ص) ایمان دارد و به فرزندان و یارانش ایمان ندارد، او به محمد ایمان ندارد» (همان، ص۱۳) و سپس با نقل شعر معروف امام شافعی (اگر دوستی آل محمد(ص) رفض است، گو جمله جمله جن وانس گواهی دهند به رفض من) و دوستی آل و اصحاب رسول(ص) را از اصول ایمان می‏داند و با بیانی شیوا و محکم ادامه می‏دهد: «... که چون پادشاه دنیا و آخرت محمد(ص) را می‏دانیم، وزرای او را نیز به جای خود می‏باید شناخت و صحابه را به جای خود و فرزندان او را به جای خود تا سُنّی پاک اعتقاد باشی...» (همان) عطار در این فصل از کتابش به ذکر نمونه‏های ناب از عظمت و شخصیت روحانی و عملی و حتی کرامات حضرت جعفر صادق(رض) می‏پردازد و اوج ارادتش را به اهل بیت به اثبات می‏رساند.

 نمونه‏ای دیگر در این رابطه، روابط گرم و علمی و ارادت و اخلاص ابوحنیفه(ره) به حضرت محمد باقر(رض) و حضرت جعفر صادق(رض) می‏باشد. مراتب ارادت و اخلاص ابوحنیفه به امام صادق(رض)، اظهر من الشمس است؛ جایی ابوحنیفه در مورد امام صادق(رض) می‏گوید: «از جعفر‏بن محمد، فقیه‏تر و اعلم‏تر ندیدم، زیرا ایشان به اختلاف اقوال و نظریات علما و فقها واقف بود و نظریات فقهی اهل مدینه و اهل کوفه را جداگانه بیان می‏کرد و آنگاه نظر خویش را نیز ذکر می‏نمود که در مواردی با این نظریات، یکسان و در مواردی تفاوت داشت» و اعلام می‏کند که «کسی که اعلم مردم باشد، به اختلاف اقوال از همه علمش و فقاهتش زیادتر خواهد بود» (قمی، بی تا، ص ۱۲۵) این سخن مربوط به ملاقات ابوحنیفه و امام در بغداد و در حضور منصور، خلیفه عباسی بود که بحثی علمی در آن جلسه مطرح شد و به قول ابوحنفیه، امام به همه سوالات سخت که بیش از چهل مورد بود، پاسخ کاملی داد.

 علاوه بر موارد فوق، می‏توان به نمونه‏های دیگری از مراتب ارتباط و ارادت علما و عرفای اهل سنت به اهل بیت(رض) اشاره کرد. البته باید بار دیگر تأکید نمود که هیچ اهل سنتی از عالم و عارف و عامی نیست که محب اهل بیت(رض) نباشد و حتی پادشاهان و امیران اهل سنت نیز این‏گونه بوده‏ و هدایا، نذورات و وقفیات فراوانی به بارگاه آنان تقدیم کرده‏اند. به عنوان نمونه؛ حاکم قدرتمندی مانند ملکشاه سلجوقی هنگام اختلاف با برادرش به زیارت مرقد حضرت رضا(رض) در توس آمد و در پاسخ به سوال وزیرش، خواجه نظام‏الملک توسی پس از زیارت گفت: نصرت خدا را خواستیم و برای این نصرت و صلح و حفظ خون رعیت در مرقد امام دعا کردیم (ابن اثیر، ۱۹۷۹م، ص ۲۱۱) همچنین می‏توان به طغرل و سنجر سلجوقی اشاره کرد که حتی وزرای آنها یعنی خواجه نظام‏الملک توسی و شرف‏الدین علی قمی از توس و قم و مجاورین اهل بیت بودند. زیارت و وقفیات تیمور به آستان حضرت رضا(رض) و زیارت مرتب سلطان شاهرخ تیموری که از پایتختش هرات به توس می‏آمد و مرقد امام را زیارت می‏نمود و همسرش گوهرشاد که اثر جاویدان مسجد گوهرشاد را در اثبات ارادت اهل سنت به این امام همام در مجاورت بارگاه او ساخت نیز به تنهایی سند محکمی بر ارادت اهل سنت به اهل بیت و ائمه شیعه است. امیران دیگر خاندان تیموری و بسیاری از قدرتمندان و حاکمان اهل سنت نیز ارادت عملی خود را به اهل بیت اعلام و اثبات نموده‏اند.

 

زیارت و ارادت شیخ احمد جام نسبت به اهل بیت وحضرت رضا(رض)

 همان‏طور که پیشتر گفته شد، تقریباً همه‏ی علما و عرفای بزرگ اهل سنت نسبت به زیارت قبور پیامبر(ص) و اولاد ایشان علاقه و اهتمام ویژه داشته و در این مورد، نسبت به زیارت مرقد حضرت رضا(رض) به دلیل وجود سبقه‏ی عرفانی و معنوی خاص ایشان همواره علاقه‏مند و مشتاق بوده‏اند. شیخ احمد جامی نیز علاوه بر توجه به زیارت قبور بزرگان، به هر شهر و دیاری که می‏رفته است، نسبت به زیارت مرقد حضرت رضا(رض) توجهی ویژه داشته و ضمن این‏که به صورت کرامت‏های عارفانه و در عالم روحانیت خدمت ایشان می‏رسیده است (تایبادی، ۱۳۸۲ش، ص ۹۴)، وی همچنین به مشهد‏‏الر‏‏ضا نیز مشرف شده و مرقد مطهر حضرت را زیارت نموده است. وی در عالم معنویت و روحانیت از دفع حاکمی ظالم از خراسان توسط حضرت رضا(رض) و تعویض آن حاکم به امر ایشان و به دست شیخ جام و دیگر عرفا می‏گوید (همان). وی بنا بر نقل مشهور، به زیارت مرقد حضرت می‏آمده است، در محل فعلی تپه سلام که آخرین بلندی مشرف به مشهدالرضا بوده، می‏ایستاده و به حضرت سلام می داده و برای زیارت، کسب اجازت می‏نموده است. از این رو، جامی به اصطلاح مرید اویسی امام رضا(رض) بوده است و حتی بنا بر مشهور و اقوال شفاهی، نام‏گذاری این محل به نام تپه سلام به همین علت است که این امر نیازمند تحقیق کامل‏تری می‏باشد.

اشعار و رباعیات فراوانی از شیخ احمد جامی در منقبت حضرت علی(رض) و دیگر ائمه موجود است که نشان‏گر ارادت وی به اهل بیت است که از آن جمله رباعی بسیار مشهور زیر است:

 گر منظر افلاک شود منزل تو

 وز حوض کوثر اگر سرشته گردد گل تو

 گر مهر علی نباشد اندر دل تو

 مسکین تو و سعی‏های بی‏حاصل تو

 

علاقه مندی و ارادت و زیارت مولانا عبدالرحمن جامی

 یکی از بزرگترین علما و عرفای اهل سنت، بدون شک مولانا عبدالرحمن جامی عالم و عارف و شاعر بزرگ قرن نهم هجری می‏باشد که کمتر طلبه‏ای است که شرح جامی را نخوانده باشد و یا کمتر فارسی‏زبانی است که با کتاب‏ها و اشعارش آشنا نباشد. وی متولد جام بود، اما اکنون مقبره‏اش در هرات است. جامی که عارفی نقشبندی و عالمی بزرگ از اهل سنت بود، نسبت به پیامبر(ص) و دیگر اعضای خاندان رسالت ارادتی تمام داشت و به خصوص این ارادتش را بارها نسبت به حضرت علی‏بن ابیطالب(رض)، حسین‏بن علی(رض) و علی‏بن موسی الرضا(رض) نشان داده است. اشعاری که او هنگام زیارت قبور این بزرگان سروده است، از جمله‏ی قوی‏ترین اشعار زبان فارسی در مدح و منقبت این بزرگان است. وی علاقمندی خاصی به زیارت قبور بزرگان اهل بیت(رض) داشت و در سفرهایش به شهرهایی که مقبره‏ی این بزرگواران در آنها قرار دارد، زیارت قبور آنان را برای خود «فرض عین» دانسته و با شوق و افتخار به آستان‏بوسی این بزرگان رفته است و بهترین مدح‏ها را در ستایش آنها هدی سروده است. به عنوان نمونه، در سفر مهم خود به مقصد زیارت خانه‏ی خدا که در سال ۸۷۷ق به سمت حجاز حرکت نمود، در جمادی الاخر همان سال به بغداد وارد شد و بعد چند روز، به نیت زیارت روضه‏ی مقدسه‏ی حسین‏بن علی(رض) متوجه حله شد و چون به کربلا رسید، این غزل را نظم فرمود (حکمت، ۱۳۸۶ ش، ص ۸۲).

 کردم زدیده پای سوی مشهد حسین

 هست این سفر به مذهب عشاق، فرض عین

خدام مرقدش به سرم گر نهند پای

حقا که بگذرد سرم از فرق فرقدین

 کعبه به گرد روضه‏ی او می‏کند طواف

 رکب الحجیج اَین تروحون اَین اَین

از قاف تا به قاف پر است از کرامتش

آن به که حیله جوی کند ترک شید و شین

 آن را که بر عذار بود جعد مشکبار

از موی مستعارچه حاجت به زیب و زین

جامی گدای حضرت او باش تا شود

 با راحت وصال مبدل عذاب بین

می‏راند از دیده سیل که در مشرب کریم

باشد قضای حاجت سائل ادای دین

(جامی، ۱۳۷۸ش، ص ۱۸۲)

همچنین درباره ورود به شهر نجف توسط وی آمده است که «در اواخر شهر شوال، به حریم حرمت نجف که قبله‏ی عزت است و شرف، رسیدند و در آن مقام مبارک و منزل متبرک این چنین فرمودند»: (همان، ص ۱۸۱)

قد بدا مشهَدَ مولای اَنیخو جَمَلی

که مشاهد شد از آن مشهدم انوار جلی

رویش آن مظهر صافیست که بر صورت اصل

آشکار است در او عکس جمال ازلی

چشم از بر تو رویش به خدا بینا شد

جای آن دارد اگر کور شود معتزلی

زنده عشق نمرده است و نمیرد هرگز

لایزالی بود این زندگی و لم یزلی

دعوی عشق و تولاّ مکن ای سیرت تو

نقص ارباب دل از بی‏خردی و دغلی

چون تو را چاشنی شهد محبت نرسید

از شهی نحل چه حاصل ز لباس عسلی

جامی از قافله سالار ره عشق تو را

گر بپرسند که آن کیست؟ علی گوی، علی

و بعد از زیارت مشهد مقدس و مرقد منور علی‏بن ابیطالب(رض) قصیده‏ای غرا در منقبت آن حضرت، به سلک نظم درآورد:

اصبحت زایراً لک یا شحنه النجف

بهر نثار مرقد تو نقد جان به کف

تو قبله‏ی دعایی و اهل نیاز را

روی امید سوی تو باشد ز هر طرف

می‏بوسم آستانه‏ی قصر جلال تو

در دیده اشک عذر ز تقصیر ما سلف

گر پرده‏های چشم مرصح به گوهرم

فرش حریم قبر تو گردد زهی شرف

جامی ز آستان تو کانجابی سجود

هر صبح و شام اهل صفا می کنند صف

گردی به دیده رفت و به حبیب صبا نهفت

اهدی الی اَحِبَتهِ اشرف التحف

(همان، ص ۱۸۲)

وی سپس عازم سفر حج و زیارت عظمی و زیارت قبور بزرگان می‏شود که ضمن آن، زیباترین منقبت‏های شعر فارسی در مدح پیامبر اکرم(ص) پدید آورده است. اما باید توجه داشت که اوج و شاه‏بیت سروده‏های جامی در این سفر، هنگام زیارت مرقد حضرت علی‏بن موسی الرضا(رض) در مشهد است. از فحوای متون تاریخی به طور دقیق، مشخص نیست که قبل از حرکت و در مسیر خراسان به نیشابور به این حریم الهی راه یافته و آن را توشه‏ی سفر حج خویش قرار داده است یا هنگام برگشت، این زیارت را مکمل و کامل کننده‏ی بهره‏ی خویش از حج قرار داده است. غالب مورخین آورده‏اند که وی هنگام توجه [زیارت] به مشهدالرضا سروده است و آن، شاهکار تمام مدایحی است که هنگام زیارت آن امام رئوف کسی سروده است و این علاوه بر همه‏ی تعلق خاطرهای جامی به حضرت رضا(رض) بیان‏گر ارادت به عنوان قطبی از سلسله اقطاب نقشبندیه نیز است. زیرا این گروه از عرفا، امام را یکی از زنجیرهای اتصال عرفان از پیامبر(ص)، علی‏بن ابیطالب(رض) و جعفر‏بن محمد الصادق(رض) به عرفای بعدی می‏دانند (علی صفی، ۲۵۳۶ش، ص ۵۴) که از جمله فضیلت‏های بی‏شمار آن حضرت است.

این شعر معروف که هنگام زیارت مشهد توسط عبدالرحمن جامی سروده شده چنین است که گویی پس از ششصد سال از پس قرون، هنوز صدای ارادت او گوش زمان و زمین را نوازش می‏دهد، عبارت است از:

سلامٌ علی آل طه و یاسین

سلام علی آل خیرالنبیین

سلام علی روضه حل فبها

امامٌ یباهی به الملک والدین

امام بحق شاه مطلق که آمد

حریم درش قبله گاه سلاطین

شه باغ عرفان گل باغ احسان

دُر دُرج امکان مه برج تمکین

علی‏بن موسی الرضا کز خدایش

رضا شد لقب چون رضا بودش آیین

ز فضل و شرف بینی او را جهانی

اگر نبودت تیره چشم جهان بین

پی عطر روبند حوران جنت

غبار دیارش به گیسوی مشکین

اگر خواهی آری به کف دامن او

برو دامن از هر چه جز اوست برچین

چو جامی چشد لذت تیغ مهرش

چه غم گر مخالف کشد خنجر کین

(جامی، ۱۳۷۸ش، ص ۱۸۳)

این شعر زیبا که علاقه‏ی جامی و عشق او به حضرت رضا(رض) را بیان می‏کند، جایگاه عرفانی ایشان را نیز در نزد اهل سنت و عرفا نشان می‏دهد. وی ایشان را «شه باغ عرفان» می‏خواند، چون آن حضرت، آخرین صاحب خرقه‏ی عارفانه از اولاد پیامبر بوده‏اند که زنجیر و واسط و انتقال دهنده‏ی عرفان به عرفای پس از خود هستند و بنا بر نوشته‏ی فخرالدین علی صفی، فرزند ملاحسین واعظ کاشفی پدید آوردنده اثر ارزشمند «روضه‏الشهدا» در کتاب ارزشمندش، «رشحات عین الحیات» این زنجیره را به ویژه در سلسله‏ی سوم عرفای نقشبندیه ذکر می‏کند (صفی، ۲۵۳۶ ش، ص ۵۴) و به همین علت است که حضرت رضا(رض) در نزد اهل سنت، لقب سلطان دارد که خاص اقطاب عرفان بوده و سلطان دین، رضا خوانده می‏شود و شدیداً مورد علاقه‏ی اهل سنت بوده و صحن و سرای ایشان همواره پر از زائرن مشتاق اهل سنت می‏باشد که علاوه بر شهرهایی نظیر جام، تایباد و خواف و اقوام ترکمن، کرد و بلوچ و حتی زائرین اهل سنت از آسیای میانه و تاجیکستان و ازبکستان نیز به زیارت این امام رئوف می‏آیند.

ç زیارت هر ساله و مکرر حرم امام رضا توسط مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی

بدون شک، یکی از علما و عرفای بزرگ اهل سنت که از مشتاقان و مریدان حضرت رضا(رض) بوده و بارها و هر ساله به زیارت ایشان می‏آمده است، عارف بزرگ اهل سنت، مولانا زین‏الدین ابوبکر تایبادی در قرن هشتم هجری است که معاصر تیمور بود. وی بارها از تایباد به زیارت مرقد حضرت می‏آمده است (تایبادی، ۱۳۸۲ ش، ص ۵۹) و یک سال که به دلیل مشکلاتش، توفیق این زیارت را نداشته است، پسر ارشد خویش را به نیابت و با سفارش‏های خاص به زیارت می‏فرستد. در این مورد، در کتاب معتبر «مقامات تایبادی» از قول نوه‏ی مولانا که همنام خود وی است، نقل شده که از پدرش شیخ صدرالدین یکی از پسران مولانا ذکر می‏کند که: «روزی در مسجد پیش پدر خود نشسته بودم، ناگاه به چشم عنایت در من نظر کردند و گفت: ای فرزند خردمند! ترا عزیمت زیارت متبرک مشهد سلطان رضا(رضی‏الله‏عنه) باید کرد و پیاده به طواف آن بارگاه باید رفت و چون دولت رفیق گردد و آن دولت دست دهد، بدان سعادت مشرف شوی، زود باشد که به ما توفیق‏های بزرگ نیز از تو رسد. پس از آنجا عزیمت زیارت اولیاء طوس مقرر دار...» (همان، ص ۱۳۰) وی نیز به امر پدر، این زیارت را پیاده به انجام می‏رساند و در حرم، چندی زیارت نموده و مقیم می‏شود و کرامتی می‏بیند که در بازگشت، مولانا آن را تفسیر بر خود و فرزندانش و مرگ یکی از آنها می‏نماید و نشان می‏دهد که مولانا، زیارت حرم حضرت را رفیق گردیدن دولت [بخت و اقبال بزرگ] و مشرف شدن به بارگاه ایشان را سعادت دانسته و نتیجه‏ی چنین سعادتی را رسیدن به توفیق‏های بزرگ برای زائر و نائب‏الزیاره می‏داند.

علاقه و ارادت و زیارت چند تن دیگر از علما و عرفای اهل سنت نسبت به اهل بیت گرامی پیامبر(ص)

در تاریخ از بسیاری از علما و فقهای اهل سنت محب اهل بیت(رض) یاد شده است که ارادت خود را با زیارت مرقد اهل بیت(رض) به اثبات رسانیده‏اند که از جمله آنها می‏توان به علمایی مانند ابوبکر خزیمه (متوفی به سال ۳۱۱ق) و ابوعلی ثقفی شافعی (متوفی به سال ۳۲۸ ق) یاد کرد. همچنین محمدبن علی سهل از برآورده شدن حاجات خویش بر اثر دعا کنار مرقد حضرت رضا(رض) سخن می‏گوید و نیز عالمی دیگر به نام ابن حبان بستی در کتاب «الثقات» از زیارت مرقد حضرت هنگام اقامتش در طوس و درخواست از خدا برای رفع مشکلاتش و حل این مشکل‏ها در زیارت قبر ایشان می‏گوید (پورامینی، ۱۳۹۲ش، ص۳۵). همه‏ی این موارد در منابع اهل سنت مانند فرائدالمسطین جوینی نقل شده است. در میان ارادت علمای اهل سنت، از همه جالب‏تر و با شکوه‏تر، ذکر ارادت ابن روزبهان خنجی شافعی است که از مرقد مطهر حضرت رضا(رض) با تعابیری همچون روضه بهشت، کعبه حاجات و مقاصد جمیع حاجت‏خواهان یاد می‏کند و استمداد از باطن اقدس آن حضرت را طریق نجات می‏داند و با شعری زیبا، ارادت خود را ثابت می‏کند (همان):

سلامٌ علی روضه للامام

علی‏بن موسی علیه السلام

سلامٌ من العاشق المنتظر

سلامٌ من الواله المستهام

بر آن پیشوای کریم الشمیم

بر آن مقتدای رفیع المکام

زخلد برین مشهدش روضه‏ای

خراسان از او گشته دارالسلام

از آن خوانمش جنت هشتمین

که شد منزل پاک هشتم امام

قاضی جلال‏الدین سلجوقی نیز شعری زیبا در مورد کربلا سروده است که مورد توجه مقام معظم رهبری قرار گرفته است. و با توجه به مطالب فوق، باید پذیرفت که اهل سنت، عاشق و محب اهل بیت پیامبر(ص) هستند و این کوشش ناآگاهان و دشمنان است که سعی می‏کنند با القای مطالب نادرست در مورد دیدگاه اهل سنت در این زمینه، موجب تفرقه بین مسلمین و دور نمودن عامه مسلمین از حول یکی از مهمترین محورهای وحدت جهان اسلام یعنی علاقه به اهل بیت(رض) گردند. بنابراین باید هشیار بود که بدخواهان نتوانند با بهره‏گیری از این گمان ناصحیح، بذر نفاق و تفرقه بپاشند. از این رو، بزرگان، علماء و محققین اهل سنت باید در اثبات علاقمندی و ارادت مسلمانان و اهل سنت به اهل بیت پیامبر(ص) همان‏گونه که واقعاً هست، بکوشند و این ارادت و اعتقاد را با استناد به متون و عملکرد آنها به اثبات برسانند تا راه بر تفرقه‏جویان مسدود گردد و مسلمانان حول محورهای اتحاد همچون خدای واحد، قرآن، پیامبر(ص) و اهل بیت او گرد آیند و چراغ وحدت برفروزند.

نتیجه‏ گیری

از مجموعه‏ی مطالب بیان شده در مورد اهمیت و جایگاه زیارت در اسلام و حدیث معتبر نبوی در این زمینه، مستفاد می‏گردد که ارادت علمای اهل سنت به اهل بیت و اظهار ارادت به آنان و زیارت مرقدشان امری پسندیده، شایسته، فیض‏بخش و جان‏بخش برای همه‏ی علما و مسلمانان بوده است که در طول تاریخ، این عمل انجام شده است. البته ممکن است تنها افرادِ بدون ذوق و خشک‏اندیش با چنین پدیده‏ای مخالفت کرده و مسلمانان را از این فیض محروم نمایند. اما زیارت و توجه به قبور اهل بیت و بزرگان دین به طور اعم و علی‏بن موسی الرضا(رض) به طور اخص مورد قبول علما و عرفا و عامه‏ی اهل سنت بوده است که این امر، بیان‏گر اخلاص آنان به اهل بیت(رض) است و مسلمانان با این زیارت، روح و جان خود را در زلال معرفت و رئوفیت پالایش و تازه می‏نمایند.

فهرست منابع و ماخذ

۱. قرآن کریم

۲. ابن اثیر، عزالدین ابی الحسن علی‏بن محمد الجرزی، اسدالغابه، فی معرفه الصحابه، قاهره، الشعب، ۱۹۷۰م.

۳. ____________________، الکامل فی التاریخ، ج ۱۰، بیروت، بی‏نا، ۱۹۷۹م.

۴. بخاری، محمد ابن اسماعیل، مختصر صحیح بخاری، ترجمه عبدالقادر ترشابی، زاهدان، بی‏نا، ۱۳۸۸ش.

۵. بیهقی ابوالفضل، تاریخ بیهقی، تصحیح علی اکبر فیاض، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی، ۲۵۳۶ش.

۶. پور امینی، محمدباقر، منزلت زیارت، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش.

۷. تایبادی، مولانا زین‏الدین ابوبکر، مقامات تایبادی در شرح زندگی و کرامات عارف قرن هشتم، تصحیح سید علاءالدین گوشه گیر، دزفول، نشر افهام، ۱۳۸۲.

۸. جامی، عبدالرحمن، دیوان جامی(فاتحه‏الشباب)، با مقدمه و تصحیح اعلاخان افصح‏زاد، تهران، نشر مرکز مطالعات ایران، ۱۳۷۸ش.

۹. حکمت، علی اصغر، نورالدین عبدالرحمن جامی: تحقیقات و تاریخ و احوال و آثار، تهران، توس، ۱۳۸۶.

۱۰. خالد، عمرو، به سوی همزیستی، ترجمه محمد ابراهیم ساعدی رودی، تایباد، نشر واسع، ۱۳۹۰ش.

۱۱. دهخدا، علی اکبر، لغت‏نامه دهخدا، تهران، موسسه چاپ و انتشارات دهخدا، ۱۳۷۷ش.

۱۲. زنگنه، ابراهیم، تاریخ مشهد بزرگ، مشهد، انتشارات خاطره، ۱۳۸۸ش.

۱۳. شربندالی، حسن‏بن علی، فقه احناف در پرتو آیات قرآن و احادیث پیامبر اکرم(ص)، ترجمه و شرح فیض محمد بلوچ، تربت جام، انتشارات خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۹۲ش.

۱۴. صفی، فخرالدین علی، رشحات عین الحیات، تصحیح معینیان، تهران، بنگاه خیریه نوریانی، ۲۵۳۶ش.

۱۵. عطار، فریدالدین محمد نیشابوری، تذکره‏الاولیاء تصحیح محمد استعلامی، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۶۰ ش.

۱۶. فضایی، یوسف، تحقیق در تاریخ و فلسفه مذاهب اهل سنت، تهران، انتشارات فرخی، ۱۳۵۵ش.

۱۷. قمی، عباس، منتهی الامال، تهران، انتشارات جاویدان، بی‏تا.

۱۸. کردی، عبدالله محمد امین، مکه و مدینه، ترجمه حسین جباری، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش