مقالات > ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۷ تعداد بازدید: 183

عبادت به عنوان یک مفهوم کلیدی، ارکانی دارد که در تعریف آن باید لحاظ شود. هر تعریفی به اندازه‌ای که از این ارکان دور است از صحت نیز دور خواهد بود. مفهوم «عبادت» برای تحقق محتاج وجود سه مؤلفه «معبود»، «عابد» و «عمل عبادی» است. هر یک از این مؤلفه‌ها خصوصیاتی دارد که ما از آنها به عنوان ارکان مفهوم «عبادت» یاد می‌کنیم.



نویسنده: حسین قاضی زاده

چکیده

عبادت به عنوان یک مفهوم کلیدی، ارکانی دارد که در تعریف آن باید لحاظ شود. هر تعریفی به اندازه‌ای که از این ارکان دور است از صحت نیز دور خواهد بود. مفهوم «عبادت» برای تحقق محتاج وجود سه مؤلفه «معبود»، «عابد» و «عمل عبادی» است. هر یک از این مؤلفه‌ها خصوصیاتی دارد که ما از آنها به عنوان ارکان مفهوم «عبادت» یاد می‌کنیم. اما آنچه از عنوان معبود می‌توان استنباط کرد این است که معبود، طبق آیات قرآن کریم، زمانی اطلاق می‌شود که عنوان «الاه» بر آن صادق باشد که بیانگر مقام الوهیت در تحقق مفهوم «عبادت» است. از این جهت که عنوان عبادت برای عمل مشرکان هم استعمال شده مشخص است که مراد از الاه، الاه واقعی نیست، بلکه الاهی است که «عابد» به آن معتقد است و این موضوع (الاه اعتقادی) نخستین رکن مفهوم عبادت است که از عنوان «معبود» و «عابد» استنباط می‌شود. دومین موضوعی که از عنوان «عابد» قابل استنباط است خضوعی است که در ضمیر «عابد»- نه نفس عمل - نسبت به معبود وجود دارد و این دومین رکن این مفهوم محسوب می‌شود؛ و سومین رکن، که در «عمل عبادی» نهفته است مطلوبیت و رجحان نفس عمل برای معبود است. ترکیب این سه رکن، محقق مفهوم «عبادت» است. در مجموع باید گفت عبادت یعنی «انجام عملی راجح از روی خضوع در مقابل الاه».
مقدمه

یکی از معضلاتی که جهان اسلام با آن روبه رو است جهالت متحجرانه ای است که دامن اسلام را گرفته و به اسم اسلام خون و جان مسلمانان را مباح اعلام می کند. منشأ انحراف این تفکر سلفی تکفیری، مبانی ای است که برای خود مسلم فرض کرده است و طبق همان مبانی شروع به فتاوای تند و خشن کرده است. امروز جای جای عالم اسلام از این تفکر جراحت دیده است. روزی نیست که خونی به دلیل این عقاید بر زمین ریخته نشود و حرمت انسانی هتک نگردد. این وضعیت بزرگان اسلام را موظف می کند که به رسالت خود، که بیان دین جاوید پیامبر و پاسداری از آن است همت گمارند و راه را برای مسلمانان روشن و شبهات را برطرف کنند.

از جمله مسائلی که از مبانی بحث تکفیر به حساب می آید تعریفی است که وهابیان از عبادت ارائه می کنند که به واسطه این تعریف بسیاری از احترام ها و تکریم های اولیای دین به عنوان عبادت آنها به شمار آمده، اتهام شرک، خروج از اسلام و اباحه جان و مال و ناموس مسلمانان را به دنبال داشته است. این موضوع اهمیت پرداختن به بحث عبادت به عنوان یک بحث کلیدی و راه گشا را برای ما نمایان می کند تا با نگاهی دقیق به ارکان و مقومات مفهوم عبادت بپردازیم و مرز این مفهوم را از سایر مفاهیم مشابه روشن کنیم.
از سوی دیگر، باید گفت متأسفانه این مفهوم با تمام اهمیتی که دارد کمتر مورد توجه قرار گرفته و یک بحث منسجم و به روز درباره آن صورت نگرفته است. برخی تحقیقات صورت گرفته در این زمینه هم به نتایجی رسیده که به سختی قابل دفاع است و در مواجهه با برخی اشکالات، قائل به تعدد مفهوم عبادت یا حقیقت شرعی بودن این مفهوم شده اند که البته در این مقاله بیان خواهد شد که مفهوم «عبادت» واحد است و آنچه متفاوت است ظهور و بروز این مفهوم است نه اصل آن. امید است که قدمی در راه تبیین حقایق برداشته شود.


ملاکی برای سنجش


عبادت از جمله اموری است که همه مسلمانان اتفاق نظر دارند که تنها باید برای خداوند متعال صورت بگیرد و در این موضوع احدی مخالفت ندارد، بلکه فلسفه ارسال رسل و خلقت ثقلین عبادت خداوند بوده است: )وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فىِ کلّ‏ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّغُوتَ(؛[1] )وَ مَا خَلَقْتُ الجْنَّ وَ الْانسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ(.[2]

اما آنچه مهم است این است که حقیقت عبادت دقیقاً چیست و مرز این مفهوم با مفاهیم مشابهی همچون تکریم، احترام، اطاعت، تبرک و ... در کجاست؟ برای رسیدن به تعریف صحیح باید شروطی را مد نظر قرار دهیم که از جمله مهم ترین آنها جامع و مانع بودن تعریف است؛[3] به این معنا که تعریف، تمام افراد عبادت را شامل شود و افرادی که عبادت نیستند را خارج کند. رسیدن به این مرحله زمانی اتفاق می افتد که با اجزای تشکیل دهنده مفهوم «عبادت» یعنی ارکان و مقومات آن آشنایی کامل داشته باشیم. بنابراین، باید ابتدا به دقت مفهوم «عبادت» را موشکافی کرد و بعد تعریف را ارائه داد.

عبادت مفهومی است که برای تحقق نیاز به سه مؤلفه اصلی دارد.

نخست، نیاز به کسی است که عبادت برای او انجام می گیرد. یعنی محتاج به معبود است.

دوم، نیاز به عاملی دارد که این عمل را انجام دهد؛ یعنی محتاج به عابد است.

و سوم، نیاز به عملی دارد که در ضمن آن تحقق پیدا کند.

فهم ارکان عبادت متوقف بر دقت در این مؤلفه ها است که محقق مفهوم «عبادت» اند. در ادامه به ترتیب به بررسی آنها خواهیم پرداخت.


نقش معبود در مفهوم عبادت

معبود به جهت دارا بودن خصوصیات خاص به خود استحقاق عبادت را پیدا کرده است. تبیین این خصوصیات در واقع تبیین ارکان مفهوم عبادت را به دنبال خواهد داشت. برای تبیین خصوصیات معبود محتاج یک منبع مورد اعتماد نزد تمام فرق اسلامی هستیم و قرآن کریم از این جهت که مورد اتفاق جمیع فرق اسلام است، بهترین منبع برای تبیین خصوصیات معبود است.
معبود در قرآن کریم

در قرآن کریم آیات فراوانی را می توان یافت که به موضوع عبادت پرداخته، با زبان های مختلف مردم را به عبادت فراخوانده است. در مجموع، در قرآن کریم 126 مرتبه از موضوع عبادت به صورت فعل[4]یاد شده است. اما بسیاری از این آیات در موضوع بحث ما قابل استناد نیست. زیرا آنچه ما به دنبال آن هستیم بیان خصوصیاتی از معبود است که به واسطه آن شایستگی عبادت حاصل می شود.

در بین آیات مورد نظر 25 آیه به صورت خاص وجود دارد که علاوه بر اینکه در آنها به معبود (اعم از معبود حقیقی و مجازی) اشاره شده، عاملی که موجب استحقاق عبادت را به دنبال آورده نیز بیان شده است. این آیات از این جهت که به ضابطه معبود واقع شدن اشاره دارند می توانند به تبیین ارکان عبادت کمک کنند. در بین این آیات دو آیه ناظر به معبود مشرکان است: )إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ ! أَئِفْکاً ءَالِهَةً دُونَ ﭐللَّهِ تُرِیدُونَ(؛[5] چون به پدر [خوانده‏] و قوم خود گفت: «چه مى‏پرستید؟ آیا غیر از خدا، به دروغ، خدایانى [دیگر] مى‏خواهید؟!».

در آیه مبارکه، «الاهه» بودن موضوع عبادت قرار گرفته است. الاهه اسم جمع الاه است. در واقع، طبق آیه شریفه، مشرکان ابتدا معبود خود را «الاه» تصور می کردند و سپس به عبادتشان می پرداختند: )وَﭐسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رُّسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ ﭐلرَّحْمَـٰنِ ءَالِهَةً یعْبَدُونَ(؛[6] و از رسولان ما که پیش از تو گسیل داشتیم جویا شو آیا در برابرِ [خداى‏] رحمان، خدایانى که پرستیده شوند مقرّر داشته‏ایم؟

در این آیه مبارکه هم الاهه بودن معبود، یک فرض مسلم تصور شده است. دیگر آیات (23 مورد دیگر) نیز به نحوی دلالت بر ضابطه معبود واقع شدن دارد که در ادامه بررسی می شود.


موضوعیت مؤلفه «الاه» در مفهوم عبادت

بررسی آیات دیگر، که ناظر به عبادت موحدانه است، نیز، مانند دو آیه گذشته، همان نتیجه را تأیید می کند. در مجموع 23 آیه ای که در این قسم قابل استناد است 13 آیه به این موضوع اشاره دارد که خداوند از این جهت شایستگی پرستش دارد که «الاه» است.[7] برای نمونه می توان از آیات زیر یاد کرد: )وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیهِ أَنَّهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا أَنَاْ فَـﭑعْبُدُونِ(؛[8] )وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ یا قَوْمِ ﭐعْبُدُواْ ﭐللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَیرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ(.[9]

در این آیات شریفه امر به عبادت به این جهت بر خداوند قرار داده شده که الاهی جز او نیست. الاه اسم جنس و کلی است، به خلاف الله که اسم خاص خداوند است. یعنی امر به عبادت دائر مدار صدق عنوان الاه است. هر جا این عنوان باشد استحقاق معبود بودن هم خواهد بود و چون این عنوان، به واقع، تنها بر خداوند صادق است، لذا خداوند همگان را امر به عبادت خود کرده است.

ما در این مقاله در مقام بیان مفهوم الاه نیستیم، اما آنچه از معنای الاه فهمیده می شود مفهوم بسیطی است که تمام امور تحت اختیار اوست و جامع تمام قدرت ها و کمالات است: «من بیده أزمة الأمور، أو ما یقرب من ذلک على وجه یمیزه عن الموجودات الامکانیة».[10]

در برخی کتب لغت، معنای «معبود» را برای الاه ذکر کرده اند و بزرگان وهابی هم این قول را با مبانی تکفیری مناسب دیدند و پذیرفتند. اما در میان بزرگان اهل سنت نیز کسانی هستند که الاه را به معنای معبود نمی دانند؛ چنان که در برخی کتب لغوی هم این قول وجود دارد.

میبدی از مفسران اهل سنت بعد از اینکه الاه را به معنای معبود بیان کرده در توضیح مطلب قول ابوالهیثم رازی را آورده که معبود زمانی صادق است که نسبت به عباد، خالق، رازق، مدبر، و مقتدر بر آنان باشد. یعنی معبود بودن لازمه این صفات است.[11]

همین نقل را ابن منظور در لسان العرب هم آورده است.[12]

آیت الله جوادی آملی در تفسیر معنای الاه می گوید:

تفسیر «الاه» به معبود، تفسیر به لازمِ معناست، نه معنای مطابقی. علت این تفسیر هم این است که «الاه» حقیقی و آلهه دروغین و پنداری در میان مِلَل مختلف مورد پرستش بوده و هستند، از این‏رو تصور شده که الاه به معنای معبود است. ولی معنای اصطلاحی معبود بودن غیر از الوهیت است. چون عبادت یعنی خضوع عملی و قولی برای موجودی با اعتقاد به الوهیت او. و معنای الوهیت، یعنی موجودی که در کار خود به طور مطلق مستقل باشد. بنابراین، خضوع و خشوع برای کسی یا چیزی بدون اعتقاد به الوهیت وی عبادت نیست.[13]

مودودی نیز اصل معنای الوهیت را «سلطه داشتن» به صورت مطلق دانسته، از آیات متعدد قرآنی شاهد آورده است.[14]


موضوعیت مؤلفه «رب» در مفهوم عبادت

اما قرآن کریم، در کنار «الاه» به مفهومی دیگر به عنوان قاعده برای صلاحیت معبود واقع شدن اشاره کرده است. یعنی امر عبادت فقط منوط به تحقق عنوان الاه نیست، بلکه مفهوم «رب» هم از مفاهیمی است که امر به عبادت دائر مدار آنها معرفی شده است. در بین آیات قرآن کریم هفت آیه به موضوعیت مفهوم «رب» به عنوان علت برای معبود واقع شدن اشاره کرده است.[15] برای نمونه می توان به این آیه اشاره کرد: )إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَاْ رَبُّکُمْ فَـﭑعْبُدُونِ(؛[16] این است امت شما که امتى یگانه است، و منم پروردگار شما، پس مرا بپرستید. و نیز این آیه: )إِنَّ ﭐللَّهَ هُوَ رَبِّی وَرَبُّکُمْ فَـﭑعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ(؛[17] در حقیقت، خداست که خود پروردگار من و پروردگار شماست. پس او را بپرستید این است راه راست.

آنچه در این آیات مشترک است این است که مفهوم «رب» به عنوان یک مفهوم کلی ـ نه به عنوان یکی از نام های خداوند ـ کافی است که صلاحیت عبادت را برای معبود به دنبال بیاورد.

معنای اصطلاحی کلمه «رب» با عبارات مختلف بیان شده که در واقع همگی به یک مفهوم اشاره دارند. شیخ طوسی در تفسیر خود آورده است که: «رب به معنای مالک تدبیر است».[18] بلاغی هم قریب به همین معنا را بیان کرده است: «رب به معنای مالک مدبر یا مربی است».[19] علامه طباطبایی نیز می گوید: «خداوندﷻ رب ماسوای خویش است. زیرا رب به معنای مالک مدبر است و خداوندﷻ این گونه است».[20]

بزرگان اهل سنت نیز قریب به همین معنا را از رب ارائه کرده اند. ابن کثیر در تفسیر القران العظیم آورده است که: «رب به معنای مالک متصرف است».[21] میبدی نیز قریب به همین معنا را ذکر کرده است: «رب به معنای مالک مدبر است که اگر به صورت مطلق آورده شود به معنای مالک خلق خواهد بود».[22]

البته تبیین دقیق معنای «رب» و اینکه ریشه و اصل این کلمه چیست و حدود و رسوم این معنا در کجاست خود یک مقاله مفصل خواهد بود، اما به طور خلاصه باید گفت «رب» کلمه مضاعف[23] است؛ یعنی حروف اصلی آن «ر ب ب» است، به معنای تدبیر، نه اینکه ناقص[24] باشد؛ یعنی حروف اصلی آن «ر ب ی» نیست تا معنای تربیت را افاده کند. البته اینکه به معنای تدبیر است، مراد این نیست که خداوند تربیت کننده نیست، بلکه تربیت از لوازم تدبیر است.[25]

بنا بر این آیات، کسی شایسته پرستش است که دارای مقام ربوبیت، یعنی مدبریت عالم، باشد. زیرا خلق به حسب نیاز ذاتی خود، در مقابل این مقام کرنش خواهند کرد. این معنا در ابعاد کوچک تر قابل لمس است. مثلاً در مقابل سلطان معمولاً تواضع و احترام خاصی از اطرافیان صادر می شود. زیرا امورات خود را در دست سلطان می بینند؛ یا در یک اداره برخوردی که با یک رئیس می شود معمولاً متواضعانه تر از برخورد با دیگران است. چون پیشرفت کار خود را در گرو موافقت رئیس اداره تصور می کنند. این موضوع در ابعادی وسیع و واقعی درباره خداوند صادق است. این واقعیت در قرآن کریم به وضوح اشاره شده که در واقع پرده از رابطه ربوبیت و عبادت برمی دارد:

)إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ﭐللَّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ ﭐلَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ﭐللَّهِ لَا یمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَـﭑبْتَغُواْ عِندَ ﭐللَّهِ ﭐلرِّزْقَ وَﭐعْبُدُوهُ وَﭐشْکُرُواْ لَهُ إِلَیهِ تُرْجَعُونَ([26] واقعاً آنچه را که شما سواى خدا مى‏پرستید جز بتانى [بیش‏] نیستند و دروغى برمى‏سازید. در حقیقت، کسانى را که جز خدا مى‏پرستید اختیار روزى شما را در دست ندارند. پس روزى را پیش خدا بجویید و او را بپرستید و وى را سپاس گویید، که به سوى او بازگردانیده مى‏شوید.[27]

در این آیه به رابطه طلب رزق و عبادت اشاره شده و می فرماید مشرکان برای طلب رزق به عبادت معبودان خود مشغول بودند. از طرف دیگر، رازق واقعی را معرفی می کند و بعد امر به عبادت می دهد که بیان کننده فلسفه احتیاج و عبادت معبود است که معنای اکمل آن در صفت ربوبیت خداوند وجود دارد. در واقع، رازق بودن خداوند یکی از شئون ربوبیت اوست. لذا عنوان رازق بودن را در عرض عنوان ربوبیت ذکر نکردیم. زیرا مناطی که منجر به عبادت خداوند می شود در هر دو یکی است.


موضوعیت مؤلفه «خلق» در مفهوم عبادت

آخرین مفهومی که در قرآن کریم به عنوان عاملی ذکر شده که استحقاق عبادت را به دنبال می آورد مفهوم «خلق» است. یعنی کسی که خالق است شایسته عبادت است. البته در هیچ کجا مفهوم خلق به تنهایی به عنوان عامل معبود بودن بیان نشده، بلکه در کنار مفهوم «رب» یا «الاه» ذکر شده است، اما نمی توان موضوعیت آن را نادیده گرفت. از مجموع 23 موردی که به عبادت اشاره داشت سه آیه ناظر به این مفهوم است:

)یا أَیهَا ﭐلنَّاسُ ﭐعْبُدُواْ رَبَّکُمُ ﭐلَّذِی خَلَقَکُمْ وَﭐلَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ(؛[28] اى مردم، پروردگارتان را که شما، و کسانى را که پیش از شما بوده‏اند آفریده است، پرستش کنید باشد که به تقوا گرایید.

)ذَ ٰلِکمُ ﭐللَّهُ رَبُّکُمْ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَیءٍ فَـﭑعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَىٰ کُلِّ شَیءٍ وَکِیلٌ(؛[29] این است خدا، پروردگار شما: هیچ معبودى جز او نیست، آفریننده هر چیزى است. پس او را بپرستید، و او بر هر چیزى نگهبان است.

این آیه در واقع هر سه مفهومی را که در موضوع عبادت نقش اصلی دارند در کنار هم بیان کرده است و می توان گفت یکی از آیات زیبای این بحث است. در آیه سوم هرچند از لفظ «خلق» استفاده نشده، اما همان مفهوم را بیان می کند: )وَمَا لِیَ لَا أَعْبُدُ ﭐلَّذِی فَطَرَنِی وَإِلَیهِ تُرْجَعُونَ(؛[30] آخر چرا کسى را نپرستم که مرا آفریده است و [همه‏] شما به سوى او بازگشت مى‏یابید؟

فطره در لغت به معنای خلقت است. طریحی در مجمع البحرین آورده است: «(فطر) قوله تعالى: فاطِرِ السَّماواتِ‏ أی خالقها».[31] خلیل بن احمد نیز همین معنا را بیان کرده است: «فطر الله الخلق، أی: خلقهم».[32]


اصالت با مؤلفه «الاه» است

تا به حال با استفاده از قرآن کریم بیان شد که سه مفهوم الاه، رب و خلق از مفاهیمی هستند که در مفهوم عبادت مدخلیت دارند. حال پرسش این است که از بین این سه مؤلفه کدام مؤلفه اصالت دارد و کدام یک از مؤلفه ها در واقع جزء شئونات و توابع محسوب می شود.

از آنچه تا به حال بیان کردیم مشخص شد که مؤلفه رب یا خلق از مؤلفه هایی است که در واقع انگیزه برای عبادت الاه است، کمااینکه مؤلفه رب خود شئون متعددی دارد که هر یک سهمی در تدبیر انسان دارد، مانند مالکیت نفع و ضرر دنیوی،[33] یا مالکیت نفع و ضرر اخروی،[34] یا مالکیت مرگ و حیات[35] و ... . اما موضوعی که نباید از آن غفلت شود این است که تعریف عبادت با انگیزه های عبادت دو موضوع جدا از هم هستند و نمی توان مؤلفه هایی را که نقش انگیزشی در عبادت به عهده دارند در تعریف عبادت لحاظ کرد، که در این صورت موارد متعددی را باید در کنار هم گذاشت (دست کم خالقیت و ربوبیت).

علاوه بر اینکه آوردن انگیزه عبادت (ربوبیت معبود) در تعریف عبادت شائبه عرضیت در الاه را به دنبال دارد. یعنی اگر بگوییم عبادت یعنی خضوع در مقابل الاه یا رب یا خالق یا مالک ... این پرسش موجه است که کسی بگوید مگر الاه و رب و خالق و ... با هم متفاوت اند؟ لذا برای دفع دو محذور – تفاوت بین انگیزه عبادت با تعریف عبادت و شائبه عرضیت – آوردن مفهوم رب و سایر مؤلفه هایی که انگیزه عبادت شمرده می شوند در تعریف عبادت صحیح نیست و مؤلفه ای که در تعریف عبادت اصالت دارد مفهوم «اله» است که تمامی مؤلفه های دیگر را در خود دارد و در واقع به دلیل وجود همین مؤلفه ها در ضمن خود، معبود واقع می شود، چنان که علامه طباطبایی فرمودند: «والاله معبود لربوبیته».[36]

اصالت مؤلفه الاه در مفهوم عبادت را می توان با یک نگاه آماری از قرآن کریم نیز به دست آورد. از مجموعه آیاتی که به موضوع عبادت موحدانه پرداخته بود 63 مورد وجود دارد که معبود را یا به صورت اسم خاص خداوند یا به صورت قاعده و تطبیق بر خداوند ذکر کرده است که از این بین 44 مورد آن به الوهیت خداوند به عنوان معبود اشاره کرده و 14 مورد به ربوبیت خداوند، که بیش از سه برابر است.

با این بیان روشن شد که تعاریفی با این مضمون که «عبادت خضوع در مقابل معبود، الاه و رب است»، که از برخی علمای بزرگوار صادر شده،[37] خالی از مسامحه نیست.


الوهیت و ربوبیت مستقله مراد است

نکته ای که نباید از آن غفلت شود این است که این مؤلفه ها زمانی در مفهوم عبادت مدخلیت دارند که به صورت مستقل در نظر گرفته شوند. یعنی مفهوم رب زمانی موجب پرستش و کرنش می شود که به طور مستقل لحاظ شود؛ و الا اگر رب را به گونه ای تصور کنیم که در تدبیر امور از خود اختیاری نداشته باشد بلکه در دخل و تصرف در امور محتاج به اجازه و اذن باشد و حتی در تدبیر امور خود محتاج باشد قطعاً در این صورت استحقاق معبود بودن را نخواهد داشت. این موضوع را می توان از آیاتی استنباط کرد که نشان دهنده این است که مشرکان معبودهای خود را در عرض خداﷻ می دانستند و به عبادت مشغول می شدند. در عرض بودن یعنی اینکه آنها را مستقل و غیروابسته به خداﷻ می دانستند و برای هر یک جایگاه ویژه ای قائل بودند. برای نمونه می توان به آیات زیر اشاره کرد که یکی درباره الاه و دیگری درباره رب است:

)وَ إِذْ قالَ اللَّهُ یا عیسَى ابْنَ مَرْیمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونی‏ وَ أُمِّی إِلهَینِ مِنْ دُونِ اللَّه(؛[38] و [یاد کن‏] هنگامى را که خدا فرمود: «اى عیسى پسر مریم، آیا تو به مردم گفتى: من و مادرم را همچون دو خدا به جاىِ خداوند بپرستید؟».

آیه شریفه فوق، تصریح به دو خدا در کنار هم و نفی خدای واحد دارد.

)وَ قَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُواْ إِلَاهَینْ‏ اثْنَینْ‏ إِنَّمَا هُوَ إِلَاهٌ وَاحِدٌ فَإِیاىَ فَارْهَبُونِ(؛[39] و خدا فرمود: «دو معبود براى خود مگیرید. جز این نیست که او خدایى یگانه است. پس تنها از من بترسید».

این آیه نیز سخن از دوگانگی معبود دارد که فقط در صورتی قابل تصور است که دو الاه در عرض باشند. در خصوص رب نیز همین استقلال معبودها قابل مشاهده است:

)تَـﭑللَّهِ إِن کُنَّا لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ!إِذْ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ ﭐلْعَالَمِینَ(؛[40] سوگند به خدا که ما در گمراهى آشکارى بودیم، آنگاه که شما را با پروردگار جهانیان برابر مى‏کردیم.

)ثُمَّ ﭐلَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِم یعْدِلُونَ(؛[41] با این همه کسانى که کفر ورزیده‏اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر مى‏کنند.

چنان که روشن است رب مشرکان مساوی با رب عالمین بوده است و در یک عدل و رتبه قرار داشته، نه اینکه وابسته و در طول باشد.
نتیجه بحث

پس از بیان آیات درباره موضوع معبود ـ اعم از حقیقی و مجازی ـ به این نتیجه رسیدیم که مفهوم الاه نقش اساسی در تبیین مفهوم عبادت دارد. الاه از این جهت که رب مستقل و خالق مستقل و مالک مدبر انسان در تمام شئونات مخلوقات ـ اعم از حیات و ممات، دنیا و عقبی ـ است استحقاق عبادت شدن را دارد.

البته می توان دو عنوان اخیر (ربوبیت و خالقیت) را، که از انگیزه های عبادت معبود محسوب می شوند، تحت یک ضابطه تعریف کرد و آن ضابطه احتیاج و نیاز ممکنات است[42] که در دو مرحله قابل تفکیک است. مرحله حدوث و ایجاد که ناظر به عنوان «خلق» است و مرحله بقا که ناظر به عنوان «رب» است. یعنی نیاز، حدوثاً و بقاءً جمیع ممکنات از جمله انسان را به عبادت وا می دارد.

در واقع علت اینکه الاه معبود واقع می شود هم همین نیاز در حدوث و بقا به اوست، چنان که علامه طباطبایی به این موضوع اشاره کرده اند: «لا إله ـ أی لا معبود ـ إلا هو، والاله معبود لربوبیته».[43]

اما اینکه چرا عنوان الاه بیشتر در آیاتی است که به قاعده معبود بودن اشاره داشت - شصت درصد از آیات به عنوان الاه پرداخته بود– می تواند به این دلیل باشد که مفهوم الاه مفهومی وسیع و شامل تمامی شئونات الاهی از جمله ربوبیت و خالقیت و ... است. لذا مستقیماً از آن استفاده شده است.
نقش عابد در مفهوم عبادت

آنچه اکنون در صدد بیان آن هستیم تبیین رکنی دیگر از ارکان مفهوم عبادت است که این بار از فاعل عبادت، یعنی عابد، قابل استنباط است. نقش عابد در مفهوم عبادت از سه جهت قابل بررسی است:


1. اعتقاد به الوهیت معبود

عابد کسی است که در مقابل الاه خود خضوع و خشوع دارد، اعم از اینکه این الاه، الاهی حقیقی باشد یا الاهی باطل. مهم این است که عنوان الاه بر آن صادق باشد. این مطلب را می توان از آیاتی که لفظ «عبادت» را برای مشرکان نیز استفاده کرده اثبات کرد. زیرا اگر عبادت فقط در مقابل معبود حقیقی معنا پیدا می کرد، نباید از این کلمه در خصوص عمل مشرکان استفاده می شد. این موضوع واضح پرده از حقیقتی مهم برمی دارد. این حقیقت مهم نقش «اعتقاد عابد» در مفهوم عبادت است. عبادت در مقابل الاه و رب صرف تحقق پیدا نمی کند، بلکه در مقابل الاه و ربی تحقق پیدا می کند که به الوهیت و ربوبیت او اعتقاد وجود داشته باشد و جایگاه «اعتقاد به الوهیت» در ضمیر عابد است.

عبادت از اموری نیست که اگر قصد الوهیت و ربوبیت معبود مطابق با واقع و معبود حقیقی نبود محقق نشود، بلکه اگر قصد الوهیت خلاف واقع هم باشد باز هم عبادت محقق شود؛ چون دایر مدار قصد الوهیت است نه واقع الوهیت.

با این بیان مشخص شد اعتقادی که عابد در حین عبادت دارد در تحقق مفهوم عبادت نقش محوری دارد. یعنی معبود موجودی است که به الوهیت او اعتقاد وجود دارد نه موجودی که الاه واقعی است. پس می توان رکنی دیگر از ارکان مفهوم عبادت را ـ که از «عابد» اخذ شده ـ اعتقاد و قصد عابد دانست. لذا اگر شخصی نسبت به حرم های اهل بیت یا ضریح آنان و ... خضوع و خشوعی انجام داد، مادامی که معتقد به الوهیت آنان نباشد، عبادت آنها حاصل نشده است.
2. خضوع در مقابل معبود

دومین موضوعی که از عنوان «عابد» برای تبیین مفهوم عبادت قابل استنباط است خضوعی است که در مقابل معبود نشان می دهد. در نگاه نخست، این طور به نظر می آید که خضوع مؤلفه ای است که از نفس عمل حاصل می شود و باید آن را در مؤلفه بعدی که «نقش عمل عبادی در مفهوم عبادت» است بررسی کرد، اما با دقت در مصادیق عمل عبادی روشن می شود که بسیاری از اعمال که قطعاً عبادت محسوب می شوند، از حیث عمل مشتمل بر خضوع نیستند و مفهوم خضوع را باید در نفس عابد جست وجو کرد. اعمالی از قبیل غسل،[44] وضو،[45] صوم،[46] زکات،[47] خمس،[48] از عناوینی هستند که عبادیت آنها محرز است، اما در نفس عمل خضوعی مشاهده نمی شود.

در بین عبادات غیرفقهی[49] هم مواردی وجود دارد که به نص اهل بیت علیهم السلام عبادت شمرده می شوند، اما در آنها در حیث عمل خضوعی دیده نمی شود. در حدیث قدسی «سکوت» در کنار صوم از افضل عبادات شمرده شده است.[50] در برخی روایات نرمی کلام و بلند سلام کردن از جمله عبادات محسوب شده است.[51] در برخی دیگر از روایات به صراحت بیان شده که عبادت خصوص صوم و صیام نیست، بلکه عبادت، تفکر در امر الاهی است: «لَیسَتِ‏ الْعِبَادَةُ کثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصِّیامِ الْعِبَادَةُ التَّفَکرُ فِی أَمْرِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَلَا».[52]

چنان که روشن است در سکوت یا نرمی کلام یا بلند کردن سلام یا در تفکر، خضوعی که موجب عبادی شدن عمل باشد دیده نمی شود، به خلاف سجود و رکوع که در نفس عمل خضوع مشاهده می شود. بنابراین، باید خضوع در عبادت را نسبت به خود عابد تبیین کرد. به این معنا که همین که شخص خود را تحت سلطنت الاه قرار می دهد و در مقابل او و برای جلب نظر او عملی را انجام می دهد خضوع محقق شده است. حال گاهی خود عمل هم خاضعانه است مانند سجود و گاهی هم عمل خاضعانه نیست، اما بیانگر تسلیم و اطاعت شخص و تحت سیطره قرار دادن خود نسبت به اله خویش است. این حالت در واقع حقیقت عبودیت است، و آنچه به عنوان فعل از عابد صادر می شود ظهور و بروز این حقیقت است: «(ان حقیقة) العبودیة عبارة عن کون الشخص تحت سلطان الغیر و التعبد اظهار لذاک المعنى».‏[53]

پس، در واقع، باید گفت عبادت اولاً یک فعل قصدی و قلبی است که در ظاهر ظهور و بروز دارد نه اینکه ابتدائاً یک فعل ظاهری باشد: «فالعبادة عنوان قصدى و فعل قلبى».[54] بنابراین، باید گفت خضوع در عبادت، که از ارکان مفهوم عبادت محسوب می شود، برخاسته از نفس عابد است نه از فعل عابد؛ فعل ظهور و بروز حالت نفسانی عابد، یعنی همان خضوع و خشوع در مقابل معبود است.

این نکته که با کمی آشنایی با احکام و دستورهای دینی قابل درک است متأسفانه از بزرگان وهابی مخفی مانده و تصور شده هر عمل خاضعانه ای محکوم به عبادت است. اگر کسی را مشاهده کنند که نسبت به یکی از اولیای خدا تکریم و تعظیمی دارد به دلیل نفس عمل خاضعانه متهم به شرک می شود، غافل از اینکه ملاک عبادت صرفاً عمل نیست، بلکه اصل و حقیقت عبادت در ضمیر عابد است؛ چنان که این حالت در بسیاری از اعمالی که مشتمل بر هیچ خضوعی نیستند نیز حاصل می شود و خضوع در مقابل معبود محسوب می شود. اگر ادعا می شد که ما از ضمیر آگاهیم و بعد متهم به شرک می کردند پذیرش آسان تر از این بود که از روی ظاهر عمل حکم شرک را اثبات کنند.


3. نیت قربت به معبود

سومین موضوعی که از مؤلفه «عابد» قابل استنباط است هدفی است که از انجام دادن عمل عبادی دنبال می کند. چنان که گذشت این هدف می تواند در مسائل دنیوی یا اخروی باشد و می تواند اصلاً ناظر به نیاز عابد نباشد، بلکه به دلیل محبتی که معبود دارد به عبادت او مشغول می شود. اما وجه جامع تمام این انگیزه ها در این است که عابد باید به نحوی رضایت معبود را حاصل کند و توجه او را به خود جلب کند تا به هدفی که دارد نائل شود. تحصیل رضایت معبود زمانی حاصل می شود که عملی عبادی مطلوب معبود باشد و معبود آن عمل را دوست داشته باشد. مطلوبیت عمل موجب تقرب و تحقق قصد قربت می شود: «تقوّم العبادة بالقربة المتوقّفة على کون العمل مطلوبا للشارع».[55]

در واقع باید گفت قصد قربت که در فقه برای انجام اعمال عبادی بر آن تأکید شده[56] به معنای انجام عمل مطلوب شارع است. اما اینکه در فقه بیان شده که «قصد قربت به واسطه قصد امر محقق می شود» مراد این است که از آنجایی که امر شارع کاشف از مطلوبیت عمل است، پس می توان به انگیزه وجود امر، عمل را به قصد قربت به جا آورد.

در توضیح این موضوع باید گفت برای اینکه بفهمیم کدام عمل مطلوب معبود است تا با انجام آن به معبود تقرب پیدا کنیم راه هایی می توان تصور کرد. راه اول اینکه خود معبود به عمل امر کرده باشد. قطعاً معبود به اعمالی که دوست دارد امر می کند. راه دوم اینکه عابد با عقل خود یقین پیدا کند که این عمل خاص، عمل خوبی است و معبود من این کار را دوست دارد. به این راه در فقه مذهب اهل بیت علیهم السلام انجام عمل به قصد ملاک می گویند. یعنی هرچند این عمل خاص امر ندارد، اما مصلحت و مطلوبیت دارد و عابد به دلیل خوبی عمل، آن را برای رضایت معبود خود انجام می دهد تا توجه او را جلب کند.

آیت الله مکارم شیرازی در کتاب اصولی خود می گویند: «لا إشکال فی أنّ قصد الملاک‏ کقصد الأمر کافٍ فی صحّة العمل»؛[57] هیچ اشکالی در این نیست که قصد ملاک مانند قصد امر کافی در صحت عمل است.

با این بیان روشن شد که قصد قربت در واقع ناظر به خصوصیات فعل عبادی است که باید مطلوب معبود باشد تا عابد آن را برای تقرب به معبود انتخاب و امتثال کند. در واقع، نقش عابد تشخیص این فعل - از طرقی است که بیان شد- و انتخاب آن است. لذا نمی توان آن را از مقومات مفهوم عبادت در عنوان «نقش عابد در مفهوم عبادت» قرار داد.

نکته ای که نباید مغفول بماند این است که تصور نشود قصد قربت فقط نسبت به الله و در فقه بیان شده است، بلکه این بحث نسبت به تمامی معبودها جریان دارد؛ حتی اگر ـ نعوذ بالله ـ کسی شیطان را نیز بپرستند باز هم باید عملی را انجام دهد که مطلوب او بوده و موجب تقرب به او شود.
نقش خصوصیات عمل عبادی در مفهوم عبادت

عمل عبادی عملی است که عابد با انجام دادن آن به معبود خود تقرب پیدا می کند و بیان شد که تقرب یعنی جلب رضایت معبود که از طریق انجامِ عملِ محبوبِ معبودِ حاصل می شود. قبل از اینکه وارد بحث شویم باید این نکته را تذکر داد که مراد از عمل عبادی در این بحث، مصادیق خارجی عبادات نیست تا اشکال شود که ما به دنبال مفهوم عبادتیم و مصداق عبادت ارتباطی به بحث ندارد، بلکه مراد از عمل عبادی عنوان این مصادیق است که خود کلی و مفهوم محسوب می شوند. ما می خواهیم از خصوصیات این اعمال مقوماتی را برای مفهوم عبادت استنباط کنیم.

چنان که گذشت، عمل عبادی باید محبوب و مطلوب معبود باشد تا انجام آن توسط عابد موجب جلب نظر و رضایت معبود شود، یا اصطلاحاً موجب تقرب به معبود شود. اما اینکه چگونه می توان به مطلوبیت اعمال عبادی پی برد موضوعی است که اعمال عبادی را به چند دسته تقسیم می کند.[58]


دسته اول: اعمالی که عقل حکم به مطلوب بودن آنها دارد

یک قسم از اعمال عبادی، افعالی هستند که عقل می تواند به مطلوب بودن آنها پی ببرد. این دسته از افعال خود به دو قسمت تقسیم می شوند؛


قسم اول: عبادات ذاتی

برخی افعال که عقل، مطلوب بودن آنها را تشخیص می دهد به گونه ای هستند که معمولاً به صورت عبادی آورده می شوند و اگر در جایی بدون قصد عبادت آورده شوند باید در ضمن آن توضیحی آورد که قصد عامل را مشخص کند و الا در حالت عادی اصل بر عبادی بودن این افعال است. از جمله این افعال می توان رکوع و سجود را نام برد. این دسته از افعال در اصطلاح علم اصول به « عبادات ذاتی» مشهور است. آیت الله خویی از سجود و رکوع به عنوان عبادت ذاتی یاد می کند: «العمل الّذی کان بحسب ذاته‏ عبادة کالسجود و الرکوع».[59]

آیت الله فاضل لنکرانی نیز در مباحث اصولی خود از این دسته از عبادات یاد کرده است: «قسم اوّل: عبادتى که عبادیتش ذاتى‏ است و متوقف بر امر و بیان شارع نیست، مثل سجود براى خداوند، خضوع در مقابل خداوند و ذکر خداوند متعال».[60]

آنچه نباید مغفول بماند این است که عنوان ذاتی یک اصطلاح است و نباید بر معنای لغوی ذاتی حمل شود. وجهِ اینکه به این گونه افعال عنوان ذاتی داده شده شاید به دلیل تناسب بین خضوع ظاهری در جسم و خضوع باطنی در قلب عابد باشد.[61]

آیت الله جوادی آملی در این باره می گویند:

سجده، عبادتی ذاتی نیست. زیرا اگر ذاتاً عبادت بود، هرگز انسان نمی‏توانست سجودی به قصد استهزا، یا به صورت ریا انجام دهد. سجده گاهی پرستش، گاه استهزا، گاه ریا و گاهی هم تکریم است. همان طور که رکوع نیز گاهی برای عبادت و گاهی برای تعظیم و تکریم است.[62]

این قسم از عبادات در قرآن کریم بیشتر استفاده شده است.


قسم دوم: عبادات شأنی

برخی افعال دیگر به گونه ای هستند که در ظاهر مشتمل بر خضوع نیستند (چنان که در قسم نخست این گونه بود، مانند رکوع و سجود) اما عقل مطلوبیت آنها را برای معبود درک می کند و پی می برد که این فعل را معبود دوست دارد. مثلاً اگر معبود الله باشد عقل می فهمد که الله راست گویی، احترام به پدر و مادر و ... را دوست دارد و اگر معبود شیطان باشد عقل می فهمد که معبود دروغ گویی و ظلم را دوست دارد (بحث عام است و شامل تمام اقسام معبود می شود)؛ این افعال در ظاهر خشوع و خضوعی را به همراه ندارند، اما اگر انسان بخواهد به انگیزه عبادت معبود از آنها استفاده کند، خضوع عابد (که همان تحت سیطره قرار دادن خود است) برای تحقق عبادت کافی است (چنان که گذشت). این افعال شأنیت این را دارند که به صورت عبادی هم آورده شوند و البته می توان بدون قصد عبادت هم آنها را به جا آورد. به دلیل وجود این شأنیت در آنها با این عنوان نام گذاری شده اند.

از جمله این موارد می توان از سکوت، لین کلام، افشای سلام، تفکر و ... یاد کرد که در روایات – که ارشاد به حکم عقل دارد– به عبادی بودن آنها اشاره شده است.

یا أحمد لیس شی‏ء من‏ العبادة أحب إلی من الصوم و الصمت؛[63] ای احمد! هیچ چیز از بین عبادات نزد من محبوب تر از روزه و سکوت نیست.

انَّ مِنَ‏ الْعِبَادَةِ لِینَ الْکلَامِ وَ إِفْشَاءَ السَّلَامِ؛[64] همان نرمی کلام و بلند کردن سلام از عبادات است.

به این دسته از عبادات بیشتر در روایات اشاره شده است.


دسته دوم: اعمالی که شرع حکم به مطلوب بودن آنها دارد

دسته ای دیگر از افعال به گونه ای هستند که شرع مطلوب بودن آنها را بیان کرده است. در واقع بدون بیان شرع اصلاً نمی توان پی برد که این افعال برای معبود مطلوبیتی دارند. به عبارت دیگر، فهم مطلوبیت این افعال موقوف به بیان معبود – شارع – است. به این دسته از اعمال، اعمال توقیفی می گویند. این دسته از افعال نیز به دو قسم تقسیم می شود؛
قسم اول: عبادات ذاتی

برخی افعال به گونه ای هستند که شارع مطلوبیت آنها را صرفاً به صورت عبادی قرار داده است. به این معنا که عبادی بودن این قسم از افعال از مقومات آنها محسوب می شود و بدون قصد عبادت اصلاً فعل صحیح نخواهد بود، مانند صلاة و صوم و زکاه وضو و ...؛ در واقع این دسته از اعمال بدون اینکه انسان به قصد عبادت آنها را به جا بیاورد محقق نمی شوند؛ مثلاً اگر افعال نماز انجام شود، اما این افعال بدون قصد عبادت محقق شود، این نماز باطل خواهد بود.

نکته ای که بسیار مهم است این است که در واقع شرع این مصادیق را به عنوان افعالی که فقط به صورت عبادی، صحیح خواهند بود معرفی کرده است، نه اینکه بخواهد تعریف جدیدی از مفهوم عبادت ارائه کند. یعنی قصد شرع ایجاد یک مفهوم جدید نیست، بلکه ایجاد مصداق جدید برای همان مفهوم متعارف و قابل فهم برای مردم بوده است. بنابراین، بیان کسانی که قائل به حقیقت شرعی در خصوص مفهوم عبادت شده اند اشتباه است و شرع مفهوم جدیدی از عبادت معرفی نکرده است، بلکه صرفاً بیان مصداق شده است.

با این بیان مشخص شده است که هیچ تفاوتی بین مفهوم شرعی عبادت و مفهوم قرآنی آن وجود ندارد و نباید برای عبادت مفاهیم متعددی مانند مفهوم شرعی، عرفی، و قرآنی قائل شد کمااینکه برخی بزرگان مرتکب این اشتباه شده اند: «فالعبادة حقیقة عرفیة لغویة موضوع للاحکام الاربعة بلا جعل من قبل الشارع فى اصل حقیقتها بل فى مصادیقها و مبرزاتها».[65]


قسم دوم: عبادات شأنی

قسم دوم از اعمالی که معبود مطلوبیت آن را بیان کرده و اگر بیان او نبود به مطلوبیت و محبوبیت این اعمال پی برده نمی شد. اعمالی هستند که ذاتاً عبادی نیستند؛ یعنی اگر به صورت غیرعبادی هم انجام شوند صحیح خواهند بود، اما می توان از این دسته اعمال هم برای جلب نظر معبود استفاده کرد و آنان را به صورت عبادی آورد.

برای مثال، با لباسی که نجس شده طبق شرع مقدس نمی توان نماز به جا آورد و باید ابتدا آن را طاهر کرد. این دستوری است که عقل متوجه آن نیست. برای عقل مبهم است که لباس تمیزی که تنها قطره ای خون روی آن افتاده چرا موجب بطلان نماز می شود، اما لباسی که بی نهایت کثیف است ولی نجاستی ندارد، چرا مانع صحت نماز نیست. برای صحت نماز، شرع، حکم به طهارت لباس دارد. لباس طاهر در صلاه برای شارع مطلوبیت دارد، اما در طهارت لباس لازم نیست که قصد عبادت هم باشد، بلکه بدون قصد عبادت هم طهارت حاصل است، اما این عمل برای شارع مطلوبیت دارد. پس می توان به قصد عبادت این عمل را انجام داد و در واقع خضوع کرد تا جلب توجه و رضایت معبود را به دست آورد. این دسته از افعال شأنیت عبادی شدن را دارند.
دسته سوم: اعمالی که عرف حکم به مطلوبیت آن دارد

برخی افعال نیز هستند که مطلوبیت آنها در شرع و عقل بیان نشده است؛ بلکه عرف برای آنها مطلوبیت قرار داده است، یا به عبارت بهتر عرف برای آنها مطلوبیت جعل و اعتبار کرده است. مثلاً عرف بلند شدن جلوی انسانی را که برای معبود محترم است مطلوب می داند. شاید عرف دیگری خم شدن را نشانه احترام بداند و شاید عرف دیگری دست به سینه بودن را نشانه احترام بداند. در هر حال، مطلوبیت عمل وابسته به اعتباری است که عرف آن منطقه پای بند به آن هستند. این قسم از افعال اگر از طرف معبود نهی و مبغوضیتی نسبت به آنها وارد نشده باشد می تواند به عنوان عمل عبادی و به قصد عبادت محقق شود. مثلاً به احترام یک عالم از جای خود برخاستن را به قصد عبادت و جلب نظر معبود انجام دادن خود نوعی عبادت محسوب می شود. در واقع این دسته از اعمال هم شأنیت عبادی بودن را دارند.


نتیجه

با توجه به مطالب و ادله ای که اقامه شد می توان سه مؤلفه اصلی را در مفهوم عبادت معرفی کرد: 1. اعتقاد به الوهیت؛ 2. خضوع در ضمیر عابد؛ 3. انجام عملی که مطلوب معبود و موجب رضایت او می شود. بنابراین، در تعریف عبادت باید گفت «عبادت عبارت است از انجام عملی راجح از روی خضوع در مقابل الاه».

منبع: مجله علمی ترویجی سراج منیر شماره: 14

پی نوشت:

1.سوره نحل (16)، آیه 36.
[2]. سوره ذاریات (51)، آیه 56.
[3]. محمد رضا مظفر، المنطق، ص123. وی رعایت چهار شرط را در تعریف لازم شمرده است: 1. جامع و مانع بودن؛ 2. اجلی بودن، یعنی معرِّف باید روشن تر از معرَّف باشد؛ 3. معرِّف عین معرَّف نباشد؛ 4. تعریف دوری نباشد.
[4]. در ادبیات عرب کلمه به سه قسمِ اسم، فعل و حرف تقسیم می شود. مراد از صورت فعل در مقابل اسم و حرف است.
[5]. سوره صافات (37)، آیه 85 و 86.
[6]. سوره زخرف (43)، آیه 45.
[7]. سوره بقره (2)، آیه 133؛ سوره اعراف (7)، آیه 59 و 65 و 73 و 85؛ سوره توبه (9)، آیه 31؛ سوره هود (11)، آیه 50 و 61 و 84؛ سوره طه (20)، آیه 14؛ سوره انبیاء (21)، آیه 25؛ سوره مؤمنون (23)، آیه 23 و 32.
[8]. سوره انبیاء (21)، آیه 25.
[9]. سوره مؤمنون (23)، آیه 23.
[10]. جعفر سبحانی، الأسماء الثلاثه، ص12.
[11]. رشیدالدین احمد بن ابى سعد میبدی، کشف الأسرار و عدة الأبرار، ج‏6، ص4؛ لا یکون الها حتى یکون لعباده خالقا و رازقا و مدبرا و علیه مقتدرا فمن لم یکن کذلک فلیس بآله. و ان عبد ظلما، بل هو مخلوق و متعبد.
[12]. ابن منظور، لسان العرب، ج‏13، ص468.
[13]. عبدالله جوادی آملی، توحید در قرآن، ص524.
[14]. ابوالاعلی مودودی، المصطلحات الاربعة فی القرآن، ص23. فخلاصة القول أن أصل الألوهیة وجوهرها هو السلطة.
[15]. سوره بقره (2)، آیه 21؛ سوره آل عمران (3)، آیه 51 و 72؛ سوره مائده (5)، آیه 117؛ سوره مریم (19)، آیه 36؛ سوره انبیاء (21)، آیه 92؛ سوره زخرف (43)، آیه 64.
[16]. سوره انبیاء (21)، آیه 92.
[17]. سوره زخرف (43)، آیه 64.
[18]. محمد بن حسن طوسى، التبیان فى تفسیر القرآن، ج1، ص32. و قوله «رَبِّ الْعالَمِینَ» أی المالک لتدبیرهم.
[19]. محمدجواد بلاغى نجفى، آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن، ج1، ص55؛ رَبِّ الْعالَمِینَ الرب المالک المدبر أو المربی.
[20]. سید محمد حسین طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج1، ص23؛ فهو تعالى رب لما سواه لأن الرب هو المالک المدبر و هو تعالى کذلک.
[21]. ابن کثیر، تفسیر القران العظیم، ج1، ص44؛ و الرب هو المالک المتصرف.
[22]. رشیدالدین احمد بن ابى سعد میبدى، پیشین، ج7، ص100؛ صفته الرّب، هو المالک المدبر، و اذا اطلق یقتضى مالک الخلق اجمع.
[23]. مضاعف کلمه ای است که دو حرف اصلی آن مانند هم باشد؛ شمس الدین أحمد دنقوز، شرحان على مراح الأرواح فی علم الصرف، ج1، ص80؛ وهو ما یکون فاؤه ولامه الأولى من جنس واحد.
[24]. ناقص به کلمه ای گویند که حرف اصلی آخر آن یکی از حروف واو یا یاء باشد؛ عبد القاهر بن عبد الرحمن الجرجانی، المفتاح فی الصرف، ج1، ص41. الناقصُ هو ما کانَ لامُهُ حرفَ عِلةٍ، واواً کانَ أوْ یاءً.
[25]. عبدالله جوادی آملی، توحید در قرآن، ص522.
[26]. سوره عنکبوت (29)، آیه 17.
[27]. ترجمه از محمدمهدی فولادوند.
[28]. سوره بقره (2)، آیه 21.
[29]. سوره انعام (6)، آیه 102.
[30]. سوره یس (36)، آیه 22.
[31]. فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج‏3، ص438.
[32]. خلیل بن احمد فراهیدى، کتاب العین، ج‏7، ص418.
[33]. )إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ﭐللَّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ ﭐلَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ﭐللَّهِ لَا یمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَـﭑبْتَغُواْ عِندَ ﭐللَّهِ ﭐلرِّزْقَ وَﭐعْبُدُوهُ وَﭐشْکُرُواْ لَهُ إِلَیهِ تُرْجَعُون(
[34]. )ﭐعْبُدُواْ ﭐللَّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ إِنَّهُ مَن یشْرِکْ بِـﭑللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ ﭐللَّهُ عَلَیهِ ﭐلْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ ﭐلنَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ(؛ کسانى که گفتند: «خدا همان مسیح پسر مریم است»، قطعاً کافر شده‏اند، و حال آنکه مسیح، مى‏گفت: «اى فرزندان اسرائیل، پروردگار من و پروردگار خودتان را بپرستید که هر کس به خدا شرک آوَرَد، قطعاً خدا بهشت را بر او حرام ساخته و جایگاهش آتش است، و براى ستمکاران یاورانى نیست.
[35]. )قُلْ یا أَیهَا ﭐلنَّاسُ إِن کُنتُمْ فِی شَکٍّ مِّن دِینِی فَلَا أَعْبُدُ ﭐلَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ﭐللَّهِ وَلَـکِنْ أَعْبُدُ ﭐللَّهَ ﭐلَّذِی یتَوَفَّاکُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ ﭐلْمُؤْمِنِینَ(؛ بگو ای مردم اگر در دین من شک دارید، من کسانی را که شما جز خدا می‏پرستید نمی‏پرستم و تنها خدایی را می‏پرستم که شما را می‏میراند و من مأمور شده‏ام که از مؤمنین باشم.
[36]. محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ج15، ص73.
[37]. جعفر سبحانی، الأسماء الثلاثه، ص43.
[38]. سوره مائده (5)، آیه 116.
[39]. سوره نحل (16)، آیه 51.
[40]. سوره شعراء (26)، آیه 97 و 98.
[41]. سوره انعام (6)، آیه 1.
[42]. عبدالله جوادی آملی، توحید در قرآن، ص518.
[43]. سید محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ج15، ص73.
[44]. حسن بن یوسف حلی، منتهی، ص50.
[45]. همان.
[46]. محمد بن حسن طوسی، مصباح المتهجد، ج1، ص4؛ عبادات الشرع على ثلاثة أقسام أحدها تختص الأبدان و الثانی تختص الأموال و الثالث تختص الأبدان و الأموال فالأول کالصلاة و الصوم و الثانی کالزکاة و الحقوق الواجبة المتعلقة بالأموال و الثالث کالحج و الجهاد.
[47]. همان.
[48]. جعفر بن حسن حلی، نکت النهایة، ج1، ص118.
[49]. عبادات غیرفقهی از این جهت به صورت مستقل ذکر شدند که شاید بعضی معتقد باشند عبادات فقهی حقیقتی شرعی هستند و نباید با معنای قرآنی و عرفی عبادت قیاس شوند؛ هرچند در ادامه ثابت خواهیم کرد که هیچ تفاوتی بین مفهوم عبادت در قرآن کریم و فقه وجود ندارد
[50]. محمد محسن فیض کاشانی، الوافی، ج‏26، ص150؛ یا أحمد لیس شی‏ء من‏ العبادة أحب إلی من الصوم و الصمت.
[51]. عبد الواحد بن محمد تمیمى آمدى، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ج2، ص497، روایت 4210؛ إِنَّ مِنَ‏ الْعِبَادَةِ لِینَ الْکلَامِ وَ إِفْشَاءَ السَّلَامِ.
[52]. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص442.
[53]. على فانى اصفهانى، آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول، ج‏1، ص361.
[54]. همان، ج‏1، ص362.
[55]. محمد باقر اصفهانى نجفى، شرح هدایة المسترشدین (حجیة الظن)، ص750.
[56]. در ادامه بیان خواهد شد که مفهوم عبادت فقهی هیچ تفاوتی با مفهوم عبادت در قرآن کریم ندارد.
[57]. ناصر مکارم شیرازى، انوار الأصول، ج‏1، ص529.
[58]. نظیر این تقسیم بندی در آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول، ج‏1، ص362 دیده می شود: مبرز ذلک تارة ارتکازى (عقلی) کالسجدة بل مطلق الانحناء فانهما ابراز للذل و الخضوع و اخرى جعلى اما باعتبار عرفى کما فى وضع الیدین على الصدر لتعظیم الملوک و الشرفاء او غیره مما هو متعارف لدى کل قوم بالنسبة الى عظمائهم او شرعى کالصلاة.
[59]. ابوالقاسم خویی، أجود التقریرات، ج‏1، ص395.
[60]. محمد فاضل موحدى لنکرانى، اصول فقه شیعه، ج‏5، ص482.
[61]. على فانى اصفهانى، آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول، ج‏2، ص205؛ لعل النکتة فى تطابق آراء العقلاء على جعل فعل کالخشوع أو السجود مبرزا للفعل الجانحى الذى أنه روح العبادة إنّما هو التناسب بین الانخفاض الظاهرى بالجسد مع الانخفاض الباطنى بالقلب.
[62]. عبدالله جوادی آملی، سیره پیامبران در قرآن، ج6، ص187.
[63]. محمد محسن فیض کاشانی، الوافی، ج‏26، ص150.
[64]. عبد الواحد بن محمد تمیمى آمدى، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ج2، ص497، روایت 4210.
[65]. على فانى اصفهانى، آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول، ج‏1، ص362.

منابع

    ۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، الطبعة الثالثة، 1414.
    ۲. الطریحی، الشیخ فخر الدین، مجمع البحرین، بی جا: مرتضوی، چاپ دوم، 1362.
    ۳. فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، الوافی، اصفهان: چاپ اول، 1406.
    ۴. فاضل موحدى لنکرانى، محمد، دراسات فی الأصول‏، تقریرات: صمدعلى موسوى، قم: مرکز فقه الائمه الاطهار (ع).
    ۵. سبحانی، جعفر، اسماء الثلاثه،قم: موسسه امام صادق%، بی تا.
    ۶. جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، چاپ اول، قم: اسراء، 1383.
    ۷. طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1417.
    ۸. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى، 1409.
    ۹. علامه حلّى، حسن بن یوسف، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب ، مجمع البحوث الاسلامیة ، محقق/مصحح: بخش فقه در جامعه پژوهش هاى اسلامى، مشهد: چاپ اول، 1412.
    ۱۰. بلاغى نجفى، محمد جواد، آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، چاپ اول، 1420.
    ۱۱. رشیدالدین میبدى، احمد بن ابى سعد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق: على اصغر حکمت، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم، 1371.
    ۱۲. فولادوند، محمدمهدى، ترجمه قرآن (فولادوند)، تهران: دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى)، چاپ اول، 1415.
    ۱۳. فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم: انتشارات هجرت، چاپ دوم، 1410.
    ۱۴. اصفهانى نجفى، محمد باقر بن محمد، شرح هدایة المسترشدین (حجیة الظن)، قم: عطر عترت‏، چاپ اول‏.
    ۱۵. طوسى، ابو جعفر محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، 1411.
    ۱۶. محقق حلّى، نجم الدین جعفر بن حسن، نکت النهایة، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1412.
    ۱۷. خویى، ابوالقاسم‏، أجود التقریرات‏، تحقیق: محمد حسین نائینى‏، قم: مطبعه العرفان‏، چاپ اول، 1352‏.
    ۱۸. جوادی آملی، عبدالله، سیره پیامبران در قرآن، تحقیق: علی اسلامی، چاپ پنجم، قم: اسراء، 1389.
    ۱۹. تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم: چاپ اول، 1366.
    ۲۰. فانى اصفهانى، على، آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول، چاپ اول، قم: بی نا، 1401.
    ۲۱. المظفر، محمد رضا، المنطق، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، بی تا.
    ۲۲. مودودی، ابو الاعلی، المصطلحات الاربعة فی القرآن، تعریب: محمّد کاظم سباق، دمشق: دار الفتح، بی تا.
    ۲۳. دنقوز، شمس الدین أحمد، شرحان على مراح الأرواح فی علم الصرف، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی و أولاده، الطبعة الثانیة، 1379.
    ۲۴. الجرجانی، أبو بکر عبد القاهر بن عبد الرحمن، المفتاح فی الصرف، تحقیق: الدکتور علی توفیق الحَمَد، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی،
    ۲۵. مکارم شیرازى، ناصر، انوار الأصول، قم، چاپ دوم، 1428.
    ۲۶. فاضل موحدى لنکرانى، محمد، اصول فقه شیعه، قم: چاپ اول، 1381.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام