مقالات > شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۳ تعداد بازدید: 127

سفر برای زیارت قبر نبی اکرم ص نزد علمای اسلام از بافضیلت ترین اعمال به شمار میرود و تا اوایل قرن هشتم کسی با این عمل مخالفتی نداشت،



تا اینکه ابن‌تیمیه حرّانی با استناد به حدیث «لا تشدّ الرحال» که بخاری و مسلم نقل کرده اند، سفر به زیارت قبر نبی اکرم ص را بدعت دانست، و ادعا کرد اگر زائر به زیارت حریم نبوی مشرف میشود باید فقط به نیت مسجدالنبی عازم شود و جایز نیست به نیت زیارت عزم سفر کند.

، علمای اسلام در قبال این فتوا مواضع تندی اتخاذ کردند و تا عصر حاضر در آثار خود با رد دلایل ابن‌تیمیه و تابعینش بر جواز این عمل تأکید میکنند. در این میان، دیوبندیان، که طائفهای از احناف شبه‌قاره هستند، همانند دیگر گروه‌های اسلامی در برابر فتوای ابن‌تیمیه مقابله کردند. آنها فتوای حرمت شدّ رحال را خلاف اجماع مسلمین اعلام کردند و برداشت ابن‌تیمیه از دلالت حدیث «لا تشدّ الرحال» را ناصحیح خواندند و قائل شدند که زائر مدینه منوره میتواند به قصد زیارت حریم نبوی ص عزم سفر کند.
کلمات کليدي : زیارت قبر نبی اکرم ص، شدّ رحال، ابن‌تیمیه، دیوبندیه

نويسنده : علی ملّاموسی میبدی

مقدمه

دیوبندیه به طائفهای از علمای حنفی در شبه قاره هند و غیر شبه قاره اطلاق میشود که مسلک جامعه دارالعلوم دیوبند را داشته باشند، به طوری که رویکرد فکری آنها متأثّر از تفکرات شیخ احمد سرهندی و شاه ولی الله دهلوی باشد، و رویه فکری مؤسس دارالعلوم دیوبند، محمد قاسم نانوتوی، و شیخ احمد گنگوهی و شیخ محمّد یعقوب نانوتوی را ادامه دهند، خواه از فارغ التحصیلان حوزه علمیه دارالعلوم شهر دیوبند باشند یا از مدارس دیگر در شبه قاره یا در اقصی نقاط عالم.[1]

دیوبندیان گرچه، از طریق شاه ولی الله دهلوی، به نحوی متأثّر از تفکّرات سلفی ابن تیمیه هستند و او همانند ابن عربی صوفی، برای آنها جایگاه ویژهای دارد، امّا چنین تعاملی به این معنا نیست که آنها در تمامی آراء از ابن تیمیه متأثّر شده باشند، و همانند وهابیان تابع افکارش باشند، بلکه آنها در بسیاری از مسائل با هم اختلاف دارند. یکی از مسائل اختلافی بین آنها، مسئله شدّ رحال و سفر برای زیارت قبر نبی اکرم ص است. ابن تیمیه در این مسئله فتوا به حرمت داده است، اما دیوبندیان نه تنها جایز میدانند، بلکه آن را از افضل مندوبات برمیشمارند. در این مقاله می کوشیم با مراجعه به کتب دست اوّل بزرگان دیوبند درباره این مسئله، عمق تفاوت رویکرد بین ابن تیمیه و وهابیان - که تابع افکار ابن تیمیه هستند - و دیوبندیان را - که به نحوی متأثر از اندیشه ابن تیمیه هستند - بکاویم.

شدّ رحال

«رحال» جمع «رحل» است، و «رحل» چیزی است همانند زین اسب که بر روی شتر میگذارند. از آنجایی که محکم کردن رحل شتر لازمه سفر کردن است، عرب «شدّ رحال» را به صورت کنایه در مطلق سفر به کار میبرد، و هیچ فرقی بین انواع سوار شدن بر شتر و اسب و ... نمیگذارد. مؤیّد کلام، روایت صحیح مسلم است که حدیث «لا تشدّ الرّحال إلّا إلی ثلاثة مساجد»[2] را به صورت «إنّما یسافر إلی ثلاثة مساجد»[3] هم نقل کرده است، که جمع دلالی این دو روایت همان مطلق سفر کردن به این مساجد میشود،[4] و اینکه پیامبر اکرم ص به صورت کنایه از مسافرت به غیر از مساجد ثلاثه نهی کرده، سخنی بلیغتر از این است که تصریح کند و بگوید: «لا تسافروا»؛ زیرا با کنایه صورت حالت مسافرت و مهیّا کردن اسباب بر مرکبها، و بستن و محکم کردن آن برای انسان مجسّم میشود.[5]

مسئله شد رحال و دیدگاه ابن تیمیه

زیارت قبر نبی اکرم ص از جمله اعمالی است که اکثر قریب به اتفاق علمای اسلام بر فضیلت آن تأکید دارند،[6] و آن را از بهترین وسائل قرب الهی و کارگشاترین عمل برای برآورده شدن حوائج میدانند.[7] حتّی بسیاری از علمای احناف زیارت قبر حضرت را، برای کسی که استطاعت زیارت داشته باشد قریب به وجوب میدانند.[8] لذا مسلمانان از گذشتههای دور برای رسیدن به این فضیلت، به نیت زیارت قبر پیامبرص بار سفر میبستند.[9] این مسئله تا حدود قرن هفتم هیچ مخالفی نداشت تا اینکه در 726 هجری قمری بین ابن تیمیه حرّانی و علمای مسلمان درباره این مسئله اختلاف به وجود آمد.[10] ابن تیمیه قائل به عدم مشروعیت شد رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص شد و بعد از او برخی از حنابله از او تبعیت کردند.[11] او برای اینکه فتوایش در مقابل اجماع مسلمانان قرار نگیرد، نقل اجماع را به نحوی تأویل می برد و قائل میشود که مراد علمای مسلمان بر استحباب زیارت، فقط مربوط به سفر به مسجد النبی است، و فقط همین مورد است که برای زائر مشروع است، و زائران و مسافران صرفاً برای اقامه نماز میتوانند به مسجدالنبی بروند و پس از اقامه نماز به نزد قبر پیامبر بیایند و عرض سلام کنند.[12] ابن تیمیه برداشت خود را تنها قول صحیح در مسئله دانسته، مینویسد: اگر کسی غیر از این را بگوید اصلاً دین اسلام را نفهمیده است، و اگر اصرار بر گفته خویش کند به راه پیامبر اکرم و قاطبه مؤمنین دشمنی ورزیده و در این صورت، قتلش واجب میشود.[13] عاقبت ابن تیمیه به دلیل فتوایش دو بار گرفتار زندان شام شد؛ بار اوّل را به همراه شاگردش ابن قیم جوزیه، و بار دیگر را به تنهایی در زندان به سر برد تا اینکه در همان زندان از دنیا رفت.[14]

عمدهترین دلیل ابن تیمیه بر حرمت، حدیث «لا تشدّ الرحال» است که بخاری و مسلم از طریق ابوهریره و ابوسعید خدری، و دیگر طرق از پیامبر اکرم ص نقل کردهاند: «لا تشدُّ الرِّحال إلّا إلی ثلاثة مساجد: المسجد الحرام، والمسجد الأقصی، ومسجدی هذا؛ بار سفر بسته نمیشود، مگر به سه مسجد، مسجدالحرام و مسجدالأقصی، و این مسجد من (مسجدالنبی)».[15]

به نظر ابن تیمیه، گرچه عبارت «لَا تَشُدُّ الرِّحال» به صورت نفی وارد شده، ولی دال بر نهی است، و نهی به صورت صیغه خبری وارد شده است، و طرق دیگر حدیث که به صورت صیغه نهی «لا تشدوا الرحال»[16] شاهد بر این مدعاست، و در فهم معنای نهی از این روایت هیچ نزاعی بین صحابه و تابعین وجود ندارد.[17]

ابن تیمیه در ادامه بحثی را درباره مستثنا منه روایت آغاز میکند که در مسئله دو وجه را احتمال میدهد:

اوّل: اینکه مستثنا منه روایت «مسجد» باشد که در این صورت تقدیر روایت «لا تشدُّ الرحال إلی مسجد إلّا المساجد الثلاثة» میشود، در این صورت حدیث به صورت لفظی نهی از سفر به تمامی مساجد میکند، و به دلالت تنبیه و فحوا و طریق اولی سایر بقاع را شامل میشود؛ زیرا مساجد و عبادت در آنجا محبوبیّت بیشتری پیش خداوند از این بقاع بالنص والاجماع دارد. پس وقتی سفر به این بقاع مساجد که این قدر برتری دارند نهی شده است، به طریق اولی سفر به بقاع مفضوله را شامل میشود.

دوم: اینکه مستثنا منه «مکان» باشد که در این صورت در تقدیر روایت «لا تسافروا إلی بقعة و مکانٍ غیر الثلاثة» میشود. در این صورت نهی از سفر به بقاع متبرّکه بلا کلام شامل میشود.[18]

ابن تیمیه احتمال دوم را تقویت میکند و مؤیّد این تقدیر را روایت بصرة بن أبی بصره غفاری ذکر میکند.[19] در این روایت آمده است هنگامی که ابوهریره از کوه طور برمیگشت، بصرة بن أبی بصره به او گفت: «اگر من تو را قبل از رفتنت میدیدم نمیگذاشتم که خارج شوی، من خودم از رسول خدا شنیدم که فرمود: «لا تعمل المطیّ إلّا إلی ثلاثة مساجد: المسجد الحرام ومسجدی هذا ومسجد بیت المقدس؛ بار سفر بسته نمیشود مگر به سه مسجد: مسجدالحرام و این مسجد من (مسجدالنبی) و مسجد بیت المقدس».[20] به موجب دلالت حدیث، ابن تیمیه معتقد است اصحابی که «لاتشدّ الرحال» را نقل کردهاند، از این حدیث این گونه فهمیدهاند که کوه طور و امثال آن از مقامات انبیا در تحت عموم نهی این روایت قرار گرفتهاند، و سفر به این اماکن جایز نیست و فقط سفر به مساجد ثلاثه مذکور جایز است.[21]

لذا ابن تیمیه با دلیل مذکور سفر برای زیارت حضرت نبی اکرم ص را جایز ندانسته، آن را بدعت خوانده است، و بدین صورت زائران حریم نبوی را متذکّر میشود که در هنگام زیارت قبر حضرت در مدینه منوره متوجّه نیت خود باشند. اگر زائر قصد سفر به مسجدالنبی برای اقامه نماز کند عملش بالنص والاجماع مشروع است، امّا اگر فقط قصد زیارت قبر پیامبرص را داشته باشد و اصلاً قصد مسجدالنبی را نداشته باشد این سفر حرام است و قصر نمازش جایز نیست،[22] همچنان که نذرِ سفر به غیر از مساجد ثلاثه را، به دلیل اینکه امری بر آن وجود ندارد نافذ ندانسته است و در صورت عدم عمل به مفاد نذر، حنث نذر صورت نمیگیرد،[23] و اگر هم اعتقاد او این باشد که سفر به مسجدالنبی به تبع قبر پیامبرص بوده است، این شخص با این کار مخالفت با اجماع مسلمانان کرده و از شریعت سَرور مرسلین خارج شده است.[24]

دیوبندیان و جواز شد رحال به حریم نبوی

دیوبندیان به موجب آیه )وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوک فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِیمًا(،[25] معتقدند هر کسی که در محضر رسول خداص حاضر شود و از آن حضرت طلب مغفرت کند، حضرت در حق او طلب مغفرت میکند، و حتماً آمرزیده خواهد شد. حضور در خدمت آن حضرت در زمان حیات حضرت صدق میکرد، و امروزه با حضور در روضه مقدس ایشان همین حکم جاری است.[26] زیارت قبر نبی اکرم ص نزد آنها، از بزرگ ترین موجبات قرب الهی و از مؤثرترین موجبات رسیدن به درجات عالیه است.[27] افزون بر اینکه نزد علمای دیوبند زیارت قبر نبی اکرمص قریب به وجوب است؛ اگرچه این زیارت با شدّ رحال و بستن بار سفر به آنجا و بذل جان و مال همراه باشد.[28] آنها برای جواز شد رحال به دلایلی تمسّک کردهاند، که با ذکر دلایل آنها، به نقد دیدگاه ابن تیمیه از سوی دیوبندیان در مسئله پرداخته میشود.

الف. خروج مشاهد مشرفه از موضوع نهی حدیث

جمهور علمای اهل سنت، از جمله دیوبندیان معتقدند حصر موجود در حدیث «لا تشد الرحال»، حصر حقیقی نبوده، بلکه حصر، اضافی و به اعتبار «مساجد» صورت گرفته است،[29] چراکه مستثنا منه در استثنای مفرغ گرچه باید عام باشد ولی باید از جنس مستثنا باشد که در این صورت باید «مساجد» را به عنوان مستثنا منه ذکر کرد.[30] بدین منظور دیوبندیان استدلال ابن تیمیه مبنی بر تقدیر گرفتن «مطلق مکان» در استثنای مفرّغ را نپذیرفته، معتقدند در روایت باید فقط «مسجد» در تقدیر گرفته شود، که در این صورت روایت، دیگر تعلّقی به زیارت قبور ندارد. مؤید این تقدیر روایتی است که احمد بن حنبل در مسند خود از ابوسعید خدری نقل میکند که پیامبر اکرمص فرمودند:[31] «لا تشدّ الرّحال إلی مسجد لیصلّی فیه إلّا إلی ثلاثة مساجد»،[32] در این روایت، که شبیه روایت بخاری و مسلم است، مستثنا منه که «مساجد» است، ذکر شده و این خود بهترین دلیل بر تقدیر «مسجد» در مستثنا منه روایت است.[33]

اشرف علی تهانوی، از دیگر علمای دیوبند، روایت مسند احمد را مفسّر حدیث «لا تشدّ الرحال» دانسته،[34] در ادامه میافزاید: اگر این حدیث را به عنوان مفسّر قبول نکنیم، لا أقلّ محتمل است که حدیث فقط مربوط به مساجد باشد و تعلّقی به بحث زیارت قبور نداشته باشد، و هنگامی که احتمال دیگری داده شود، استدلال به حدیث مذکور بر حرمت سفر برای زیارت باطل است.[35] تهانوی در فتاوای خود تصریح میکند که نهی در روایت، مربوط به صورتی است که شخص مسافر به نیت تضاعف و افزایش در ثواب نمازش به مسجد دیگری سفر کند، که این روایت با نهیاش چنین فضیلتی را رد میکند و لذا بدین صورت حدیث مذکور از بحث زیارت قبور خارج است.[36]

شبیر احمد عثمانی، از دیگر بزرگان دیوبندیه، حدیث «لا تشد الرحال» را در مقام بیان فضیلت مساجد ثلاثه و فضیلت شدّ الرحال دانسته است. زیرا معنای حدیث نزد جمهور علماء «لا فضیلة فی شدّ الرحال إلی مسجد غیرها» است.[37] به عبارت دیگر، فضلیت تامه در شدّ رحال به این مساجد ثلاثه است. این فضیلت تامّه در مساجد دیگر وجود ندارد.[38]

محمّد ادریس کاندهلوی، از دیگر بزرگان دیوبندیه، معتقد است حدیث درباره مساجد وارد شده و اصلاً ناظر به مشاهد شریفه نیست. زیرا روایت میخواهد بگوید که مساجد ثلاثه از حیث فضیلت شد رحال در اولویت هستند و در مرحله بعد از حیث فضیلت مساجد دیگر همگی در یک رتبه قرار دارند، و از باب اینکه هر شهری برای خود مسجدی دارد و از حیث ثواب با مسجد شهر دیگر فرقی ندارد، معنا ندارد شخصی شدّ رحال به مساجد متماثل دیگر کند، ولی مشاهد مشرّفه این گونه نیستند و با هم برابر نیستند، بلکه برکت زیارت آنها به قدر درجاتشان نزد پروردگار است.[39]

سهارنپوری در کتاب بذل المجهود فی حلّ أبی داوود کلام جالبی آورده است:

نهی در روایت نسبت به شدّ رحال به مساجد است نه به جمیع بقاع، و سلّمنا اگر به تمامی بقاع نهی تعلّق گرفته باشد، استثنای این سه مسجد به دلیل فضیلتی است که دارند، و فضیلت قبر نبی اکرم به گونهای است که نه تنها اقتضا دارد زائر به سوی آن شدّ رحال کند، بلکه أولی این است که زائر با پای چشم به قصد زیارت نبی اکرم سفر کند.[40]

ب. کلام ابن تیمیه برخلاف اجماع مسلمانان است.

حسینی بنوری، از علمای دیوبند، در ردّ ادعای ابن تیمیه، به نقل اجماع از مذاهب اهل سنت اشاره میکند و می گوید قاضی عیاض، از علمای مالکی مذهب، و نووی، از علمای شافعی، و ابن الهمام، از علمای حنفی، همگی بر جواز شد رحال به حریم حضرت نبوی نقل اجماع کرده اند. نخستین کسی که چنین خرق اجماعی کرد ابن تیمیه حرانی بود.[41] برخی دیگر از دیوبندیان خرق اجماع ابن تیمیه را بدین صورت بیان میکنند که اجماع مسلمانان بر این اقامه شده است که شد رحال برای تجارت و سایر خواستههای دنیوی جایز است، همچنان که اجماع دارند بر وجوب سفر به عرفه و منا و مزدلفه در مناسک حج، و وجوب جهاد و هجرت از دارالکفر، و بر استحباب شدّ رحال برای طلب علم. حال اگر بگوییم که سفر فقط برای مساجد ثلاثه جایز بوده و در موارد دیگر جایز نیست، برخلاف اجماع مسلمانان در مسائل مربوطه مشی کردهایم. پس چارهای نداریم جز اینکه با اجماع مخالفت نکنیم، و از چنین برداشت نادرستی دست برداریم.[42]

ج. سیره مسلمانان در رفتن به مدینه به قصد زیارت پیامبر اکرم

همواره شیوه مسلمانان در تمامی دوره ها و با گرایش های مذهبی مختلف بر این بوده است که وقتی عازم مدینه منوره میشوند، به قصد زیارت نبی اکرم ص مشرف میشوند، و این عمل را از افضل اعمال میدانند، و کسی این کار را انکار نکرده است و این مسئله نزد مسلمانان اجماعی است.[43]

از نظر کشمیری، جمهور اهل سنت شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص را جایز میدانند و دلیل بر این مطلب ثبوت سفر از طرف سلف صالح به روضه نبوی ص است ... و اگر کسی اشکال کند که غرض آنها برای سفر به آنجا مسجد نبوی بوده و سفر برای زیارت در ضمن آن صورت گرفته است، در پاسخ میگوییم اگر غرض از سفر آنها بدین گونه بوده، پس چرا همان طور که به مسجدالنبی سفر میکنند به مسجدالأقصی سفر نمیکردند، آن مسجد هم فضیلت زیادی دارد. پس چرا گذشتگان به قصد عبادت به مسجدالأقصی شدّ رحال نمیکردند.[44]

سهانپوری برای نمونه عمل ملا عبدالرحمن جامی را شاهد بر این مدّعا ذکر میکند که وی سفر برای زیارت حضرت نبی ص را از سفر حجّ جداگانه اختیار می کرد. وی این روش را با مذهب محبیّن حضرت ص متناسب تر میبیند.[45]

شیخ الاسلام حسین احمد مدنی، از دیگر عالمان دیوبندیه، در تأیید شدّ رحال برای زیارت روضه نبوی سیره علمای خود را شاهدی بر جواز عمل میداند و در کتاب معروف «الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب»[46] آورده است که اکابر و بزرگان ما از علمای دیوبند با طائفه طغیانگر وهابیت در مسئله شدّ رحال از هر ناحیهای مخالف اند و دائماً برای زیارت پیامبرص به آنجا مسافرت میکنند و میترسند از زمره کسانی قرار بگیرند که پیامبر فرمود: «من حجّ ولم یزرنی فقد جفانی؛ کسی که حج بجا بیاورد و به زیارتم نیاید بر من جفا کرده است»؛[47] و عامل به این حدیث نبوی ص هستند که ایشان می فرمایند: «مَنْ رَآنِی فَقَدْ رَأَی الْحَقَّ؛ کسی که مرا ببیند، پس در واقع حق تعالی را دیده است»،[48] امّا در مقابل وهابیان اعتقاد دارند که زیارت رسول الله ص و حضور نزد ضریح شریفش و مشاهده روضه مطهّره آن حضرت بدعت و حرام است و سفر کردن به این نیّت را حرام می دانند، و برای گفته خود به حدیث «لا تشدُّ الرحال» تمسّک می کنند، حتّی برخی از وهابی ها - العیاذ بالله - معتقدند سفر زیارت پیامبر به منزله زنا کردن است. لذا وقتی وهابیها به مسجد نبوی میروند هیچ سلام و صلوات و دعایی بر حضرت نبی ص نمیکنند.[49]

د. اطلاق روایت «من زار قبری»

دلیل دیگری که علمای دیوبند بر جواز شدّ رحال به حریم نبوی به آن استناد کرده اند، روایتی از پیامبر اکرم ص است که حضرت فرمودند: «مَنْ زَارَ قَبْرِی وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی»،[50] به طوری که دلالت روایت عام است و بر هر زائری اطلاق میگردد، چه آنکه از اهل مدینه باشد و چه از نقاط دیگر عالم آمده باشد؛ و ما دلیلی نداریم که این روایت مخصوص به کسی باشد که قریب به مدینه یا از اهل مدینه باشد. لذا به موجب اطلاق این روایت شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم جایز است.[51]

رد کلام ابن تیمیه درباره نیت زائر مدینه منوره

امّا راجع به نیت زائر،[52] محمّد انورشاه کشمیری سیره هزاران تن از علمای سلف را با اعتقاد به اینکه زیارت پیامبر اکرم ص از بزرگ ترین راه های قرب الهی است، بر استمرار شدّ رحال برای زیارت پیامبر اکرم ص میداند، و اینکه گفته شود آنها برای رفتن به آنجا فقط نیت مسجد النبی میکردند بدون آنکه روضه مبارکه حضرت را قصد کنند، کلام باطلی است چراکه آنها قطعاً نیت قبر پیامبرص را میکردند[53] و به فرض آنکه بپذیریم آنها فقط به قصد مسجدالنبی میآمدند، باید بپرسیم چرا آنها همانند اینکه عازم سفر به مسجد نبوی میشدند به قصد مسجدالأقصی عزم سفر نمیکردند.[54]

سهارنپوری هم نظر وهابیان را - که با توجّه به حدیث «لا تشدّ الرحال» همانند ابن تیمیه قائل اند که در سفر مدینه منوره نباید به جز به نیت رفتن به مسجدالنبی، چیز دیگری را در نظر گرفت - کلام باطلی میداند؛ زیرا به نظر وی، حدیث مذکور اصلاً دلالت بر منع نیّت زیارت ندارد، بلکه بالعکس اگر انسانِ صاحب فهم در معنای حدیث تأمّلی کند به درستی مییابد که نصّ حدیث دلالت بر جواز دارد؛ زیرا علّتی که این سه مسجد را از سایر مساجد و اماکن مستثنا کرده همان فضیلت و برتری است که مخصوص به خود آنهاست که این برتری و فضیلت با مزیّت افزونتری در بقعه شریفه نبوی ص موجود است؛ زیرا بقعه شریفه و زمین مقدّسی که با اعضای مبارکه جسم اطهر جناب رسول الله ص تماس داشته، علی الاطلاق بر هر چیز دیگری برتری دارد و حتّی بر کعبه مشرّفه و بر عرش و کرسی هم برتری دارد، چنانچه فقها و علمای مذاهب ما بدان تصریح کردهاند؛ و اگر مساجد سه گانه به دلیل فضیلت خاصّی که بر سایر مساجد دارند از عموم نهی مستثنا شدهاند، پس به طریق اولی بقعه مطهر رسول اکرم ص به دلیل آن فضیلت عامّهاش از نهی مذکور مستثنا است. مولانا رشید أحمد گَنگوهی در رساله زبدة المناسک فی فضل زیارة المدینة المنوّرة با صراحت بیشتری به این مسئله تصریح کرده است، و این کتاب بارها به چاپ رسیده است. همچنین درباره این بحث شریف مولانا صدرالدین دهلوی رسالهای با نام أحسن المقال فی شرح حدیث لا تشدّ الرحال نگاشته است و این رساله هم بارها به چاپ رسیده و بین اهل علم مشهور است.[55]

حسینی بنوری از علمای دیوبندیه در این باره میگوید:

به راستی چه کسی حاضر است سختیها و مشکلات سفری حدود 700 میل به صورت رفت و آمد را به جان بخرد فقط برای تحصیل اجر هزار نماز؛ در حالی که میتواند به جای آن اجر بدل آن را، یعنی ثواب صد هزار نماز در مسجدالحرام را بدون هیچ تحمّل سختی راه کسب کند؛ نه هرگز، بلکه قافلهها و کاروانان به سوی بقعه مقدّسهای میروند که آنجا آرامگاه محبوب ربّ العالمین، رحمة للعالمین، امام المرسلین، سید ولد آدم اجمعین است؛ بقعهای که انوار الاهیه به آن تابیده میشود و در پوشش تجلیات ربانیه قرار دارد.[56]

لذا در این صورت زائری که میخواهد به زیارت قبر نبی اکرم ص مشرف شود، ابتدا باید هنگام مسافرت نیّت زیارت روضه نبوی ص کرده، در ضمن آن نیّت زیارت مسجدالنبی ص و غیر آن از بقعههای متبرکّه و مشاهد شریفه را کند، بلکه اولی همان چیزی است که علامه ابن الهمام قائل بودند و آن اینکه زائر مدینه منورّه نیّتش را فقط برای زیارت قبر پیامبر اکرم ص اختصاص دهد نه چیز دیگر؛ سپس بعد از آنکه در آنجا حضور مییابد به خودی خود زیارت مسجد نبوی ص هم حاصل میشود؛ زیرا با این کار زیادت تعظیم و اجلال بر ساحت نبی اکرم ص وجود دارد، همچنان که مطابق فرمایش حضرت نبی اکرم ص است که فرمودند: «هر کس به زیارت من بیاید و هیچ حاجتی به غیر از زیارت من نداشته باشد، بر من واجب است شفیع او در روز قیامت باشم».[57]

نتیجه

دیوبندیان برخلاف ابن تیمیه و تابعینش نه تنها سفر بر زیارت پیامبر اکرم ص را جایز میدانند، بلکه این سفر را در زمره اعمال عبادی ای دانسته اند که زائر به خاطر آن اجر خاصّی را در آخرت میبرد. این عبادت از بافضیلتترین اعمال مستحبی نزد دیوبندیان است، به حدّی که آن را قریب به وجوب میدانند. آنها احادیث وارده در این باب را قبول دارند، به طوری که عمل به این احادیث را جایز میدانند، و بر زائر حریم نبوی لازم نمیدانند که قصد رفتن به مسجدالنبی کند، بلکه سزاوار میدانند که زائر به قصد زیارت قبر نبی مکرم اسلام عازم مدینه منوره شود.[58]

منابع

  1. ۱. قرآن کریم.
  2. ۲. ابن تیمیه حرانی، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوی الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اوّل، 1408ق.
  3. ۳. اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، تحقیق: ناصر عبدالکریم العقل، بیروت: دار عالم الکتب، چاپ هفتم، 1419ق.
  4. ۴. مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416ق.
  5. ۵. الرد علی الأخنائی قاضی المالکیة، تحقیق: الدانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ اوّل، 1423ق.
  6. ۶. ابن حنبل شیبانی، احمد بن محمّد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق: شعیب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، بی جا: مؤسسة الرسالة، چاپ اوّل، 1421ق.
  7. ۷. ابن عبدالهادی، محمّد بن احمد، العقود الدریة من مناقب شیخ الإسلام أحمد بن تیمیة، تحقیق: محمد حامد الفقی، بیروت: دار الکاتب العربی، بیتا.
  8. ۸. ابن لهمام، محمّد بن عبدالواحد، فتح القدیر، بیروت: دارالفکر، بیتا.
  9. ۹. ابن نجار، محمّد بن محمود، الدرة الثمینة فی أخبار المدینة، تحقیق: حسین محمد علی شکری، بیجا: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم، بیتا.
  10. ۱۰. بخاری، محمّد بن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله وسننه و أیامه (صحیح البخاری)، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، بی جا: دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422ق.
  11. ۱۱. تهانوی، اشرف علی، امداد الفتاوی، بترتیب جدید مفتی محمد شفیع صاحب، کراچی: مکتبة دار العلوم، 1431ق.
  12. ۱۲. حسینی بنوری، سیّد محمّد یوسف بن محمّد زکریّا، معارف السنن شرح سنن الترمذی، کراچی: نشر ایجو کیشل بریس، چاپ چهارم، 1413ق.
  13. ۱۳. دارقطنی، علی بن عمر، سنن الدارقطنی، تحقیق: شعیب الارنؤوط و شلبی و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اوّل، 1424ق.
  14. ۱۴. سهارنپوری، خلیل احمد، بذل المجهود فی حلّ أبی داوود، تعلیقه: کاندهلوی محمّد زکریا، بیروت: دار الکتب العلمیّة، بی تا.
  15. ۱۵. عقائد علماء أهل السنّة الدیوبندیة (المهنّد علی المفنّد)، تحقیق: دکتر سید طالب الرحمن، جامعة الإمام محمّد بن سعود الاسلامیة، ریاض: چاپ اوّل، 1427ق.
  16. ۱۶. شوکانی، محمّد بن علی، نیل الأوطار، تحقیق: عصام الدین الصبابطی، مصر: دار الحدیث، چاپ اوّل، 1413ق.
  17. ۱۷. طیّب، محمّد، علماء دیوبند عقیدة ومنهجا، دیوبند: نشر دانشگاه اسلامی دار العلوم، چاپ دوم، 1430ق.
  18. ۱۸. عثمانی دیوبندی، محمد شفیع، معارف القرآن، ترجمه: محمد یوسف حسین پور، تربت جام: انتشارات شیخ الاسلام احمد جام، چاپ چهارم، 1386ش.
  19. ۱۹. عثمانی، شبیر احمد، موسوعة فتح الملهم بشرح صحیح الإمام مسلم بن حجّاج القشیری، بیروت: دار إحیاء التراث العربیّ، چاپ اوّل، 1426ق.
  20. ۲۰. قسطلانی، احمد بن محمّد، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، مصر: المطبعة الکبری الأمیریة، چاپ هفتم، 1323ق.
  21. ۲۱. کاندهلوی، محمّد ادریس، التعلیق الصبیح علی مشکاة المصابیح، دمشق: نشر الاعتدال، چاپ اوّل، بیتا.
  22. ۲۲. کشمیری، محمد انور شاه، العرف الشذی شرح سنن الترمذی، تحقیق: محمود أحمد شاکر، بی جا: مؤسّسة ضحی للنشر والتوزیع، چاپ اوّل، بی تا.
  23. ۲۳. فیض الباری علی صحیح البخاری، بیروت: دار الکتب العلمیّة، چاپ اوّل، 2005م.
  24. ۲۴. العرف الشذی شرح سنن الترمذی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اوّل، 1425ق.
  25. ۲۵. مالکی، محمّد بن علوی، زیارة النبویّة بین البدعیّة والشرعیّة، ابوظبی: نشر المجمع الثقافی، بیتا.
  26. ۲۶. مدنی، حسین احمد، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، لاهور: دار الکتاب، چاپ دوم، 2004م.
  27. ۲۷. نسائی، احمد بن شعیب، سنن النسائی بشرح السیوطی وحاشیة السندی، تحقیق: مکتب تحقیق التراث، بیروت: دار المعرفة، چاپ پنجم، 1420ق.
  28. ۲۸. نووی، یحیی بن شرف، المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر، بیتا.
  29. ۲۹. نیشابوری، مسلم بن حجّاج، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول الله (صحیح مسلم)، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بیتا.

پاورقی ها

[1]. محمّد طیّب، علماء دیوبند عقیدة ومنهجاً، ص72.

[2]. مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج2، ص1014، ح1397.

[3]. همان، ج2، ص1015، ح1397.

[4]. احمد بن محمّد قسطلانی، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، ج2، ص343.

[5]. محمّد ادریس کاندهلوی، التعلیق الصبیح علی مشکاة المصابیح، ص307.

[6]. نک: محمّد بن علی شوکانی، نیل الأوطار، ج5، ص113.

[7]. یحیی بن شرف نووی، المجموع شرح المهذب، ج8، ص272.

[8]. نک: محمّد بن عبد الواحد بن لهمام، فتح القدیر، ج3، ص179.

[9]. محمّد انور شاه کشمیری، فیض الباری علی صحیح البخاری، ج2، ص589.

[10]. محمّد بن احمد بن عبد الهادی، العقود الدریة من مناقب شیخ الاسلام أحمد بن تیمیة، ص343.

[11]. محمّد بن علی شوکانی، نیل الأوطار، ج5، ص113.

[12]. احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی، الرد علی الأخنائی قاضی المالکیة، ص84.

[13]. فالذی یقول: «إن السفر للقبر دون المسجد هو المشروع»، فمن قال: هذا؛ فإنه لا یعرف دین الاسلام، فإن أصر علی مشاقة الرسول واتّباع غیر سبیل المؤمنین تعین قتله؛ همان، ص85.

[14]. محمد انورشاه کشمیری، فیض الباری علی صحیح البخاری، ج2، ص588.

[15]. محمّد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج3، ص43، ح1995؛ مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج2، ص975، ح827.

[16]. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج2، ص975، ح827.

[17]. احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی، الرد علی الأخنائی قاضی المالکیة، ص22.

[18]. احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی، مجموع الفتاوی، ج27، ص247-248.

[19]. احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، ج2، ص182.

[20]. احمد بن شعیب نسائی، سنن النسائی بشرح السیوطی وحاشیة السندی، ج3، ص127، ح1429.

[21]. احمد بن عبد الحلیم بن تیمیه حرانی، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، ج2، ص183.

[22]. همو، الرد علی الأخنائی قاضی المالکیة، ص24.

[23]. همو، مجموع الفتاوی، ج27، ص334؛ الفتاوی الکبری، ج1، ص176.

[24]. همو، الرد علی الأخنائی قاضی المالکیة، ص26.

[25]. «و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می کردند (و فرمان های خدا را زیر پا می گذاشتند)، به نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش می کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند»؛ سوره نساء (4)، آیه 64.

[26]. محمد شفیع عثمانی دیوبندی، معارف القرآن، ج4، ص444.

[27]. خلیل احمد سهانپوری، المهنّد علی المفنّد، ص33.

[28]. همان، ص33؛ همو، بذل المجهود فی حلّ أبی داوود، ج9 ص382. این فتوای سهارنپوری در کتاب المهند علی المفند به امضای چند تن از علمای دیوبند رسیده است که از این افراد میتوان به رشید احمد گنگوهی، شیخ محمود حسن دیوبندی، شیخ میر احمد حسن حسینی، شیخ عزیز الرحمان دیوبندی، شیخ اشرف علی تهانوی، شیخ شاه عبدالرحیم رانفوری، شیخ حاج حکیم محمدحسن دیوبندی، مولوی قدرة الله، مفتی کفایت الله، شیخ محمد یحیی سهارنفوری اشاره کرد؛ نک: محمّد بن علوی المالکی، زیارة النبویّة بین البدعیّة والشرعیّة، ص113.

[29]. ظفر احمد عثمانی، إعلاء السنن، ج10، ص499.

[30]. سیّد محمّد یوسف حسینی بنوری، معارف السنن، ج3، ص332.

[31]. بدرالدین عینی در عمدة القاری سند روایت احمد بن حنبل را «حسن» دانسته، معتقد است «شهر بن حوشب» را که در سند روایت وارد شده، برخی از ائمه رجال توثیق کردهاند؛ نک.: عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج7، ص254.

[32]. منظور از روایتی که در مسند احمد وارد شده و مستثنی منه آن ذکر شده، روایت ابوسعید خدری است که از پیامبر اکرم$ نقل کرده است: «لَا ینْبَغِی لِلْمَطِی أَنْ تُشَدَّ رِحَالُهُ إِلَی مَسْجِدٍ یبْتَغَی فِیهِ الصَّلَاةُ، غَیرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَی، وَمَسْجِدِی هَذَا»؛ احمد بن حنبل، مسند، ج18، ص152.

[33]. محمّد انورشاه کشمیری، فیض الباری علی صحیح البخاری، ج2، ص589؛ محمد یوسف حسینی بنوری، معارف السنن، ج3، ص332.

[34]. أشرف علی تهانوی، امداد الفتاوی، ج5، ص92.

[35]. همان، ج5، ص93.

[36]. همان، ج5، ص92.

[37]. شبیر احمد عثمانی، موسوعة فتح الملهم بشرح صحیح الامام مسلم بن حجّاج القشیری، ج6، ص538.

[38]. همان، ج6، ص489.

[39]. محمّد ادریس کاندهلوی، التعلیق الصبیح علی مشکاة المصابیح، ج1، ص307.

[40]. خلیل احمد سهارنپوری، بذل المجهود فی حلّ أبی داوود، ج9، ص382.

[41]. سیّد محمّد یوسف بن محمّد زکریّا حسینی بنوری، معارف السنن شرح جامع الترمذی، ج3، ص331.

[42]. ظفر احمد عثمانی، إعلاء السنن، ج10، ص499.

[43]. همان، ج10، ص499.

[44]. محمد انور شاه کشمیری، العرف الشذی شرح سنن الترمذی، ج1، ص326؛ سیّد محمّد یوسف حسینی بنوری، معارف السنن، ج3، ص334.

[45]. خلیل احمد سهانپوری، المهنّد علی المفنّد، ص33-36.

[46]. حسین احمد مدنی، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص45-46.

[47]. محمّد بن محمود بن نجّار، الدرة الثمینة فی أخبار المدینة، ص155؛ سهارنپوری درباره این حدیث میگوید: «این روایت به سند «حسن» از ابن عدی نقل شده است و کسانی که قائل به وجوب زیارت قبر نبوی شدند به این حدیث تمسّک کردهاند»؛ بذل المجهود فی حلّ أبی داوود، ج9، ص382.

[48]. احمد بن محمّد بن حنبل شیبانی، مسند الامام أحمد بن حنبل، ج37، ص292، ح22606.

[49]. حسین احمد مدنی، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص45-46.

[50]. علی بن عمر الدارقطنی، سنن الدارقطنی، ج3، ص334.

[51]. ظفر احمد عثمانی، إعلاء السنن، ج10، ص499.

[52]. این قسمت، ناظر به ردّ ادّعای ابن تیمیه مبنی بر این است که زائر فقط میتواند به نیّت قصد زیارت پیامبر اکرم عازم مدینه منور شود.

[53]. محمّد انورشاه کشمیری، فیض الباری علی صحیح البخاری، ج2، ص589.

[54]. همو، العرف الشذی شرح سنن الترمذی، ج1، ص327.

[55]. خلیل احمد سهانپوری، المهنّد علی المفنّد، ص33-36.

[56]. محمّد یوسف حسینی بنوری، معارف السنن شرح سنن الترمذی، ج3، ص333.

[57]. خلیل احمد سهانپوری، المهنّد علی المفنّد، ص33-36.

[58]. این خلاصه رویکردی است که علمای دیوبندیه در مسئله دارند که حسین احمد مدنی به آن اشاره کرده است و ما به عنوان خلاصه کلام در اینجا مناسب دیدیم؛ نک.: حسین احمد مدنی، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص45-46.


برگرفته از سایت الوهابیه http://alwahabiyah.com

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام