مقالات > تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۳ تعداد بازدید: 304

در این مقاله با دلایل و شواهد زیادی که آورده می‌شود، اثبات می‌کنیم که نه تنها منع و حرمتی برای لمس و تقبیل اشیایی که به نظر امثال ابن‌تیمیه شرک و نادرست است، وجود ندارد، بلکه بعضاً به نظر فقها و علمای اهل سنت مستحب هم هست.



نويسنده : محمد اصغری‌نژاد

مقدمه

بسیاری از علمای اهل سنت معتقدند لمس و بوسیدن قرآن مجید، قبور انبیا و صالحان و نظیر آن اشکالی ندارد و شرک نیست. ولی برخی مثل ابن تیمیه این گونه کارها را نادرست و شرک می دانند. در این مقاله به تعدادی از موارد اتفاقی و اختلافی و عالمانی که صاحبان این نظریات هستند، اشاره می کنیم.

نکته ای که ضرورت تحقیق درباره این موضوع، به ویژه لمس و تقبیل قرآن مجید، قبور صالحان، مخصوصاً قبر شریف پیامبر ص و امثال آن، را در حال حاضر روشن می کند، تبلیغات فراوانی است که وهابیان در دهه های اخیر در این زمینه در رسانه های گوناگون و در طیفی بسیار وسیع مطرح می کنند. این هجمه تبلیغاتی باعث می شود حقایقی که در این زمینه وجود دارد و در فتاوا و نظریات علمای بزرگ اهل سنت یافت می شود، مخفی و پوشیده بماند. البته برای پاسخ گویی به این تهاجمات فرهنگی متفکران شیعه و سنی از طرق گوناگون ـ اعم از صوتی، تصویری و نوشتاری ـ اقدامات بسیار ارزنده و درخشانی کرده اند. در عین حال برای اینکه چنین افکاری هر چه بیشتر آشکار شود، شایسته است آثار بیشتری در زمینه فوق در قالب سخنرانی و فیلم و کتاب و مقاله منتشر و پخش شود. امیدواریم این مقاله به خواست و مشیت الهی در این زمینه گام کوچکی برداشته باشد.
متفاوت بودن انسان ها و اشیای مربوط به آنها حتی بعد از وفات آنها

پیش از یادآوری فتاوا و آرای اهل سنت درباره موضوع این مقاله و طرح متن مقاله، یادآوری یک نکته ضرورت دارد و آن اینکه درجات افراد بسیار متفاوت است. برخی اصلاً مسلمان نیستند و برخی در سطوح ابتدایی اسلام و ایمان قرار دارند و برخی در سطوح بالاتر هستند و تعداد اندکی از مردم جزء اولیاء الله به شمار می آیند. این افراد به سبب مجاهدات و عنایت های خاصی که خداوند متعال به آنها کرده، روحی پاک و نورانی دارند و حتی ممکن است کرامت هایی هم از آنها دیده شود. نورانیت این فرزانگان در اشیای پیرامونی آنها هم تأثیر می گذارد.[1] نکته دیگر این است که انسان با مرگ از بین نمی رود، بلکه به مرحله بالاتر و عالی تری از حیات دست می یابد، و فقط پیکر خاکی او تا مدتی در خاک می ماند. اگر کسی در حال حیات به مقامات معنوی رسید و مستجاب الدعوه شد و دعاهایش به مشیت الهی در حق دیگران هم به اجابت رسید، بعد از مرگ هم ظاهراً این حالت برای او محفوظ است.

حضرت یوسف ع، که در قرآن مجید و روایات اسلامی قصه اش بازگو شده است، جایگاه بس والایی نزد خداوند داشت. پیراهن آن حضرت هم به علت ارتباط با آن وجود شریف و مطهر، یک پیراهن معمولی نبود. لذا وقتی آن را برای حضرت یعقوب ع، پدر گران قدرش، که در اثر گریه زیاد نابینا شده بود، فرستاد، شفا پیدا کرد. در آیه 96 سوره یوسف )فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً ...( به این مطلب خارق العاده، که گویای کرامت آن بزرگوار است، اشاره شده است. همچنان که پیراهن حضرت یوسف ع با پیراهن های دیگر مردم متفاوت بود، سنگ و خاک و گچ و در و دیوار بدن ها و قبور صالحان با سنگ و خاک و ... قبور دیگر مردم متفاوت است و همانند پیراهن حضرت یوسف ع می تواند تأثیراتی در محیط اطراف و حتی کسانی که به زیارت آنها می روند، بگذارد.[2] مردم، اعم از عوام یا خواص، که کم و بیش و به اجمال یا تفصیل از این حقیقت باخبرند، به زیارت قبور اولیاء الله می روند و اشیای مرتبط با این بندگان شایسته خداوند را لمس می کنند و می بوسند تا همانند حضرت یعقوب ع از برکات قبور صالحان و این اماکن مقدس بهره مند شوند. این موضوع چنانچه در این مقاله طرح می شود، مخصوص عوام و مردم شیعه نیست؛ از صدر اسلام تا کنون سنی و شیعه و تحصیل کرده و بی سواد چنین رویکردی داشته اند. همان گونه که مردم دست خود را در فصل سرما روی بخاری می گذارند تا از گرمای آن بهره مند شوند، به قبور صالحان و امثال آن از اشیای مقدس و مبارک، نظیر قرآن مجید، دست می کشند تا از برکت های معنوی و خارق العاده ای که در این اماکن مقدس و اشیای مبارک وجود دارد، استفاده کنند و این کار آنها عملی مشرکانه نیست. زیرا کسانی که این گونه کارها را انجام می دهند، معتقدند همه کاره عالم خداوند است و هیچ موجودی به طور مستقل نمی تواند تأثیری بگذارد. مردم مسلمان در پی قرون متمادی در عین اینکه به قبور پیامبران و جانشینان آنها و صالحان واقعی توجه می کنند و آنها را تعمیر و بازساری می کنند و دست و صورت خود را به ضریح هایشان و وسایل مرتبط با آنها می کشند و می بوسند، ولی هرگز مثل مشرکان آنها را نپرستیده اند و تأثیرشان در عالم خلقت را به مشیت خداوند می دانند. متأسفانه این نکته بر امثال ابن تیمیه و ابن قیم به سبب تنگ نظری هایی که داشتند، پوشیده مانده است.[3] در این مقاله به ذکر آرای علمای اهل سنت درباره لمس و تقبیل حجرالاسود و رکن یمانی و آرای موافقان از آنها درباره لمس و تقبیل قرآن مجید و قبور انبیا و ... و مخالفان آنها می پردازیم.
نگاهی به فتاوا و آرای علما درباره لمس و تقبیل حجرالاسود و رکن یمانی

علمای مذاهب اربعه همه اتفاق نظر دارند که استلام حجرالاسود[4] و رکن یمانی جایز است. درباره بوسیدن حجرالاسود هم اتفاق نظر دارند، ولی در خصوص بوسیدن رکن یمانی اتفاق نظر وجود ندارد. ظاهراً بیشتر آنها مخالف این کار هستند. درباره بوسیدن دست هم بعد از استلام حجرالاسود، اتفاق نظر وجود ندارد. مالک مخالف این کار است، ولی احمد بن حنبل و ابوحنیفه و شافعی موافق این کار هستند. نکته دیگر اینکه شافعی بوسیدن تمامی ارکان کعبه، بلکه هر موضعی از آن را مجاز می داند؛ البته نه به این عنوان که دستور خاصی در این زمینه وارد شده باشد. فتاوایی که در ادامه می آید، اشارات و شروح و تفصیلاتی درباره این مطالب و یافته هاست:

سرخسی، از علمای حنفی مذهب (متوفای 482 ق.)، درباره استلام رکنین توسط رسول خدا ص ضمن اشاره به روایت ابن عمر و ابن عباس و اینکه آن حضرت گونه مبارکش را روی رکن یمانی می گذاشت، می نویسد: «وَابْنُ عَبَّاسٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ یرْوِی "أَنَّ النَّبِی- اسْتَلَمَ الرُّکنَ الْیمَانِی، وَوَضَعَ خَدَّهُ عَلَیه" وَابْنُ عُمَرَ یرْوِی "أَنَّ النَّبِی- اسْتَلَمَ الرُّکنَینِ یعْنِی الْحَجَرَ الْأَسْوَدِ، وَالْیمَانِی».[5]

ابوبکر کاشانی، از علمای حنفی مذهب (متوفای 597 ق.) درباره اعمالی که حاجی شایسته است انجام دهد (از جمله کشیدن دست به حجرالاسود و بوسیدن آن) و اینکه رسول خدا ص و اصحاب آن حضرت چنین رویکردی داشتند، و این نکته که رسول خدا ص گاهی که سوار شتر بود، با عصا رکن را استلام می فرمود و سپس آن را به سوی دهان مبارکش می برد[6] و نیز این نکته که حجرالاسود در روز قیامت برای کسانی که آن را لمس کرده اند، شهادت می دهد، می نویسد:

وَ یدْخُلُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ ... وَ یسْتَلِمُ الْحَجَرَ إنْ أَمْکنَهُ ذَلِک مِنْ غَیرِ أَنْ یؤْذِی أَحَدًا، وَالْأَفْضَلُ أَنْ یقَبِّلَهُ لِمَا رُوِی أَنَّ عُمَرَ الْتَزَمَهُ وَقَبَّلَهُ، وَقَالَ: «رَأَیتُ رَسُولَ اللَّهِ- بِک حَفِیا» وَرُوِی أَنَّهُ قَالَ: «وَاَللَّهِ إنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّک حَجَرٌ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَ لَوْلَا أَنِّی رَأَیتُ رَسُولَ اللَّهِ- یقَبِّلُک مَا قَبَّلْتُک»، وَفِی رِوَایةٍ أُخْرَی، قَالَ: «لَوْلَا أَنِّی رَأَیتُ رَسُولَ اللَّهِ- یسْتَلِمُک مَا اسْتَلَمْتُک» ثُمَّ اسْتَلَمَهُ وَعَنْ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ- اسْتَقْبَلَ الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ، ثُمَّ وَضَعَ شَفَتَیهِ عَلَیهِ فَبَکی طَوِیلًا ...» وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «طَافَ رَسُولُ اللَّهِ- فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَی بَعِیرٍ یسْتَلِمُ الرُّکنَ بِمِحْجَنٍ [ای بعصا] ثُمَّ یرُدُّهُ إلَی فِیهِ»، وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ- أَنَّهُ قَالَ: «لَیبْعَثَنَّ الْحَجَرُ یوْمَ الْقِیامَةِ، وَلَهُ عَینَانِ یبْصِرُ بِهِمَا، وَأُذُنَانِ یسْمَعُ بِهِمَا، وَلِسَانٌ ینْطِقُ بِهِ فَیشْهَدُ لِمَنْ اسْتَلَمَهُ بِالْحَقِّ» وَ رُوِی «أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ- کانُوا یسْتَلِمُونَ الْحَجَرَ ثُمَّ یقَبِّلُونَهُ».[7]

نظیر سخن کاشانی را سرخسی نیز بازگو کرده است.[8]

حفصکی، از علمای حنفی مذهب (متوفای 1088 ق.)، از جمله اعمال حاجی را کشیدن هر دو دست به حجرالاسود و بوسیدن آن دانسته، می نویسد: «و إذا دخل مکة بدأ بالمسجد الحرام ... وحین شاهد البیت کبر ... وهلل ... ثم ابتدأ بالطواف ... فاستقبل الحجر مکبرا مهللا رافعا یدیه کالصلاة واستلمه بکفیه وقبله بلا صوت».[9]

ابن عبدالبر (متوفای 463 ق.) که در ابتدا ظاهری مذهب بود و سپس مالکی شد و در عین حال گرایش فراوانی به اقوال شافعی داشت،[10] درباره اینکه استلام رکن اسود و رکن یمانی اجماعی است، می گوید: «اما استلامهما فامر مجمع علیه».[11]

عبد الرحمن بن قاسم، شاگرد مالک بن انس، درباره نظر مالک راجع به استلام ارکان و بوسیدن آنها می گوید:

قال مالک: لا یستلم الرکنین اللذین یلیان الحجر و لا یقبلان و یستلم الرکن الیمانی بالید و توضع الید التی استلم بها علی الفم من غیر ان یقبل یده و لا یقبل الرکن الیمانی بفیه و یستلم الحجر الاسود بالید و توضع علی الفم من غیر تقبیل ایضاً. لا یقبل الید فی استلام الحجر الاسود و لا فی الرکن الیمانی و انما توضع علی الفم من غیر تقبیل و یقبل الحجر الاسود بالفم وحده.[12]

ابن قدامه، از علمای حنابله (متوفای 620 ق.)، به روایت اسلم درباره اینکه عمر حجرالاسود را به پیروی از رسول خدا ص می بوسید و اینکه این روایت متفق علیه است، می نویسد: «روی أسلم قال: "رأیت عمر بن الخطاب رضی الله عنه قبل الحجر وقال: انی لاعلم أنک حجر لا تضر ولا تنفع و لولا انی رأیت رسول لله صلی الله علیه وسلم یقبلک ما قبلتک" متفق علیه».[13]

در روایت دیگری در همین زمینه به سخن ابن عباس آمده است که عمر سه بار حجرالاسود را می بوسید و جمله فوق را می گفت.

همو درباره سیره عبد الله بن عمر در استلام رکن اسود و رکن یمانی به پیروی از حضرت پیامبر ص می نویسد: «وقال ابن عمر ما ترکت استلامهما منذ رأیت رسول الله ص یستلمهما فی شدة ولا رخاء».[14]

ابن قدامه درباره استلام دو رکن اسود و یمانی در هر طواف توسط حاجی و مستند خود در این زمینه می گوید: «وَ یسْتَلِمُ الرُّکنَینِ الْأَسْوَدَ وَالْیمَانِی فِی کلِّ طَوَافِهِ؛ لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ: "کانَ رَسُولُ اللَّه- لَا یدَعُ أَنْ یسْتَلِمَ الرُّکنَ الْیمَانِی وَالْحَجَرَ، فِی کلِّ طَوَافِهِ" قَالَ نَافِعٌ: "وَکانَ ابْنُ عُمَرَ یفْعَلُهُ" رَوَاهُ أَبُو دَاوُد».

ابن قدامه می گوید اگر حاجی نمی تواند حجرالاسود را بعد از استلام ببوسد، دست خود را که روی آن کشیده، ببوسد: «وَ إِنْ لَمْ یتَمَکنْ مِنْ تَقْبِیلِ الْحَجَرِ، اسْتَلَمَهُ، وَقَبَّلَ یدَهُ».

و نیز می گوید کسانی که با تقبیل دست در پی استلام حجرالاسود موافق هستند، عبارت اند از: «ابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَأَبُو هُرَیرَةَ، وَأَبُو سَعِیدٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَسَعِیدُ بْنُ جُبَیرٍ، وَعَطَاءٌ، وَعُرْوَةُ، وَأَیوبُ، وَالثَّوْرِی، وَالشَّافِعِی، وَإِسْحَاقُ».

همچنین می گوید دلیل ما فعل پیامبر ص است که حجرالاسود را لمس فرمود و دست مبارکش را بوسید. اصحاب پیامبر هم این گونه عمل کردند، و اهل علم هم در این خصوص از اصحاب تبعیت کردند. بنابراین به فتوای کسانی که مخالف آنها هستند،[15] توجهی نباید کرد: «وَ لَنَا "أَنَّ النَّبِی- اسْتَلَمَهُ، وَقَبَّلَ یدَهُ". اَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفَعَلَهُ أَصْحَابُ النَّبِی ص وَتَبِعَهُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَی ذَلِک، فَلَا یعْتَدُّ بِمَنْ خَالَفَهُمْ».

وی در ادامه می گوید اگر حاجی چیزی مثل عصا دارد که می تواند با آن حجرالاسود را لمس کند، این کار را انجام دهد و آن شیء را ببوسد. دلیل ما روایت ابن عباس است که می گوید: «"رَأَیت رَسُولَ اللَّهِ- یطُوفُ بِالْبَیتِ، وَیسْتَلِمُ الرُّکنَ بِمِحْجَنٍ مَعَهُ، وَیقَبِّلُ الْمِحْجَنَ". رَوَاهُ مُسْلِمٌ».[16]

با توجه به مطالب گفته شده از ابن قدامه، متوجه می شویم که لمس و بوسیدن حجرالاسود توسط رسول خدا ص امری ثابت و مسلم بوده و جمع زیادی از اصحاب و تابعین و علما هم این گونه عمل کرده یا فتوا داده اند. البته اگر حاجی نتواند حجرالاسود را ببوسد، دست خودش و در مرحله بعد، شیئی را که با آن حجرالاسود را لمس کرده، می بوسد.[17]

نووی، از فقهای شافعی مذهب (متوفای 676 ق.)، درباره سنت دوم از سنن طواف[18] می نویسد:

الثانیة أن یستلم الحجر الأسود بیده فی ابتداء الطواف ویقبله ویضع جبهته علیه فإن منعته الزحمة من التقبیل اقتصر علی الاستلام فإن لم یمکن اقتصر علی الاشارة بالید ولا یشترط بالفم إلا التقبیل ولا یقبل الرکنین الشامیین ولا یستلمهما ویستلم الرکن الیمانی ولایقبله و یستحب أن یقبل الید بعد استلام الیمانی وبعد استلام الحجر الأسود إذا اقتصر علی استلامه للزحمة.[19]

شایان ذکر اینکه شافعی بوسیدن هر موضعی از کعبه را مجاز و حسن دانسته است. در کتاب الام می خوانیم: «فان قال: فلو قبله مقبل؟ قلت: حسن و ای البیت قبل، فحسن غیر انا انما نأمر بالاتباع».[20]

زکریا بن محمد انصاری، از علمای شافعی مذهب (متوفای 926 ق.)، درباره جواز بوسیدن رکن شامی و عراقی و بلکه هر موضعی از کعبه و نظر شافعی در این زمینه می نویسد: «فَلَوْ قَبَّلَهُمَا [ای الشامیین] أَوْ غَیرَهُمَا مِنْ الْبَیتِ أَوْ اسْتَلَمَ ذَلِک لَمْ یکرَهْ، وَلَا هُوَ خِلَافُ الْأَوْلَی، بَلْ هُوَ حَسَنٌ کمَا فِی الِاسْتِقْصَاءِ عَنْ نَصِّ الشَّافِعِی أَنَّهُ قَالَ: وَأَی الْبَیتِ قَبَّلَ فَحَسَنٌ غَیرَ أَنَّا نَأْمُرُ بِالِاتِّبَاعِ».[21]

شربینی، از علمای شافعی (متوفای 977 ق.)، نیز همین نکته را با تعبیری مشابه انصاری بازگو کرده است: «وَالْمُرَادُ بِعَدَمِ تَقْبِیلِ الْأَرْکانِ الثَّلَاثَةِ إنَّمَا هُوَ نَفْی کوْنِهِ سُنَّةً، فَلَوْ قَبَّلَهُنَّ أَوْ غَیرَهُنَّ مِنْ الْبَیتِ لَمْ یکنْ مَکرُوهًا وَلَا خِلَافَ الْأَوْلَی، بَلْ یکونُ حَسَنًا، کمَا نَقَلَهُ فِی الِاسْتِقْصَاءِ عَنْ نَصِّ الشَّافِعِی».[22]

بدرالدین عینی، از علمای حنفی مذهب و شارح صحیح بخاری (متوفای 855 ق.)، هم به نقل از استاد خود، زین الدین عراقی شافعی، بوسیدن هر نقطه از خانه کعبه را حسن دانسته است.[23]
مس و بوسیدن قبر شریف پیامبر ص و قبور صالحان و مس منبر آن حضرت

عده ای از اصحاب پیامبر ص و علما مانند ابو ایوب انصاری، عبد الله بن عمر، محمد بن منکدر، احمد بن حنبل، ابن ابی الصیف یمنی، لمس یا حتی بوسیدن قبر شریف رسول خدا ص یا منبر آن حضرت را جایز دانسته اند. در ادامه به نقل برخی از این یافته ها می پردازیم:

ابن عساکر به اسناد خود از إسماعیل بن یعقوب تیمی نقل کرده است که ابن منکدر (متوفای 130ق.)[24] در جمع اصحابش می نشست و هرگاه دچار «صمات» (احتمالاً به معنای لال شدن موقت) می شد، برمی خاست و صورتش را روی قبر شریف پیامبر ص قرار می داد و سپس به جای اول خود باز می گشت. وقتی به دلیل این کارش بازخواست می شد، پاسخ می داد که ناخوشی مخاطره انگیزی پیدا کرده و هر گاه دچار چنین حالتی شوم، به قبر پیامبر ص پناه می برم و دادخواهی می کنم: «کان محمد بن المنکدر یجلس مع أصحابه قال فکان یصیبه صمات فکان یقوم کما هو حتی یضع خده علی قبر النبی ص ثم یرجع فعوتب فی ذلک فقال إنه یصیبنی خطرة فإذا وجدت ذلک استغثت بقبر النبی ص».[25]

صالحی شامی، از علمای حنفی مذهب (متوفای 942 ق.) درباره اینکه ابو ایوب انصاری به زیارت قبر شریف پیامبر ص مشرف شده و صورتش را روی آن مکان مقدس قرار داده بود، می نویسد:

روی الامام أحمد بسند حسن و أبو الحسن یحیی بن الحسن بن جعفر بن عبد الله الخشنی فی أخبار المدینة عن داوود بن أبی صالح قال: «أقبل مروان یوما فوجد رجلا واضعا وجهه علی القبر، فأخذ مروان برقبته ثم قال: هل تدری ما تصنع؟ فأقبل علیه فإذا هو أبو أیوب فقال: نعم، إنی لم آت الحجرات، إنما جئت النبی ص».[26]

احمد بن محمد بن هانی، معروف به اثرم، از اصحاب احمد حنبل و از حفاظ حدیث (متوفای 261 ق.) درباره استحباب تمسح منبر پیامبر ص و روایتی که در این خصوص وارد شده، می گوید: «اما المنبر، فقد جاء فیه یعنی ما رواه ابراهیم بن عبد الرحمن بن عبد القارئ أنه نظر إلی ابن عمر وهو یضع یده علی مقعد النبی ص من المنبر ثم یضعها علی وجه».[27]

صالحی شامی درباره نظر احمد بن حنبل در خصوص مس منبر و قبر شریف پیامبر ص در کتاب العلل و السؤالات به نقل از فرزندش به روایت «صوان» این گونه گزارش می دهد: «سألت أبی عن الرجل یمسّ منبر النبی- و یتبرّک بمسّه، و یقبله و یفعل بالقبر مثل ذلک، رجاء ثواب الله عز و جل قال: لا بأس».[28]

عینی به نقل از استاد خود، زین الدین، درباره نیکو بودن و جواز بوسیدن دست و پای صالحان و اماکن مقدس و اینکه احمد بن حنبل بوسیدن قبر و منبر شریف پیامبر ص را مجاز می دانست، می نویسد:

و اما تقبیل الاماکن الشریفة علی قصد التبرک و کذا تقبیل ایدی الصالحین و ارجلهم، فهو حسن محمود باعتبار القصد و النیة ... اخبرنی الحافظ ابو سعید العلائی قال رأیت فی کلام احمد بن حنبل فی جزء قدیم علیه خط ابن ناصر و غیره من الحفاظ ان الامام احمد سئل عن تقبیل قبر النبی- و تقبیل منبره فقال: لا بأس بذلک.[29]

زرقانی، از علمای مالکی (متوفای 1122ق.)، درباره جواز بوسیدن قبر شریف و منبر رسول خدا ص به نظر احمد بن حنبل می گوید: «نقل عن أحمد لا بأس بتقبیل منبر النبی ص وقبره واستبعد بعض أتباعه صحة ذلک عنه».[30]

زرقانی در موضعی دیگر می گوید: «تقبیل القبر الشریف مکروه الا لقصد التبرک».

بجیرمی، از فقهای شافعی (متوفای 1221ق.)، درباره جواز بوسیدن قبور انبیا و صالحان و قرآن مجید در پرتو قیاس به بوسیدن حجرالاسود و اینکه علمایی مثل ابن ابی الصیف یمنی چنین نظری داشتند، می نویسد: «استنبط بعضهم من تقبیل الحجر تقبیل المصحف والقبر النبوی والقبور الشریفة وقبور الصلحاء، وممن قال بذلک ابن أبی الصیف الیمنی من الشافعیة».[31]

در حواشی الشروانی ـ که متعلق به احمد بن قاسم عبادی (از فقهای شافعی و متوفای 992 ق.) و عبدالحمید شروانی (که تا 1289ق. در قید حیات بوده و احتمالاً شافعی مذهب بوده) است ـ گفته شده که اگر قصد زائر از بوسیدن ضریح های صالحان ـ که مسلماً شامل پیامبران و پیامبر اسلام می شود ـ تبرک باشد، اشکالی ندارد: «نعم إن قصد بتقبیل أضرحتهم التبرک لم یکره».[32] نظیر همین مطلب از ابن حجر هیتمی (متوفای 974 ق.) نقل شده است.[33] مغربی می گوید اصولاً هر کسی این ضریح ها و اعتاب را می بوسد، قصدی جز تبرک ندارد: «هذا هو الواقع فی تقبیل أضرحتهم وأعتابهم فإن أحدا لا یقبلها إلا بهذا القصد».[34]

انصاری نیز در اسنی المطالب می گوید: «قَالَ فِی الْمَجْمُوعِ: وَلَا یسْتَلِمْ الْقَبْرَ وَلَا یقَبِّلْهُ ... قَالَ شَیخُنَا: نعم ان کان قبر نبی او ولی او عالم و استلمه او قبله بقد التبرک فلا بأس بذلک».[35]

شمس الدین احمد رملی (متوفای 1004 ق.) هم بوسیدن ضریح ها و دست علما و اولیاء الله و پدران را جایز دانسته است.[36]
گذاشتن دست و صورت بر قبر شریف پیامبر ص

صالحی شامی درباره اینکه بلال صورتش را هنگام زیارت قبر شریف روی آن می گذاشت و اینکه ابن عمر دستش را روی آن قرار می داد، می نویسد: «أن ابن عساکر روی بسند جید أنّ بلالا لما قدم من الشام لزیارة النبی أتی القبر، فجعل یبکی و یمرغ وجهه علیه. و ذکر الخطیب ابن جملة، أن ابن عمر کان یضع یده الیمنی علی القبر الشریف».

خطیب ابن جمله، بعد از درج این دو روایت، می گوید: «و لا شک أنّ الاستغراق فی المحبّة بحمل علی الاذن فی ذلک، و المقصود من ذلک کله الاحترام و التعظیم».[37]
مس و بوسیدن نعلین پیامبر ص

تاج الدین فاکهانی مالکی (متوفای 734 ق.) در مسافرت به دمشق، زمانی که در دارالاشرفیه نعلین پیامبر ص را مشاهده کرد، به بوسیدن آن پرداخت و در حالی که می گریست، چند بیت شعر خواند. ابن فرحون این رخداد را به نقل از عبد الله بن محمد بن علی انصاری در 778[38] این گونه گزارش می دهد:

رحلنا مع شیخنا تاج الدین الفاکهانی إلی دمشق فقصد زیارة نعل سیدنا رسول الله ص التی بدار الحدیث الأشرفیة بدمشق وکنت معه فلما رأی النعل المکرمة حسر عن رأسه وجعل یقبله ویمرغ وجهه علیه ودموعه تسیل وأنشد: فلو قیل للمجنون: لیلی ووصلها ... ترید أم الدنیا وما فی طوایاها؟ لقال: غبار من تراب نعالها ... أحب إلی نفسی وأشفی لبلواها؟[39]
استحباب بوسیدن حجره پیامبر ص

بهوتی، از علمای حنبلی مذهب، درباره استحباب بوسیدن حجره رسول خدا ص به نقل از ابراهیم حربی گوید: «قال إبراهیم الحربی: یستحب تقبیل حجرة النبی-».[40]
بوسیدن قرآن مجید و روایات

ابن کثیر (متوفای 774 ق.) ذیل شرح حال مختصر عکرمه و اینکه او قرآن را می بوسید، می گوید مستند احمد بن حنبل برای مشروعیت تقبیل مصحف شریف، فعل عکرمه است: «عکرمة بن أبی جهل ... کان یقبل المصحف و یبکی و یقول: کلام ربی کلام ربی. احتج بهذا الامام أحمد علی جواز تقبیل المصحف و مشروعیته».[41]

زرکشی، از علمای شافعی (متوفای 794 ق.) درباره استحباب بوسیدن قرآن و دلایل این کار می نویسد: «یستحب تقبیل المصحف لأن عکرمة بن أبی جهل کان یقبله وبالقیاس علی تقبیل الحجر الأسود ولأنه هدیة لعباده فشرع تقبیله».[42]

محب الدین طبری، شافعی مذهب (متوفای 694 ق.)، درباره سیره برخی از علما در خصوص بوسیدن قرآن مجید و روایات دینی و قبور صالحان می گوید:

قد رأیت فی بعض تعالیق جدی محمد بن أبی بکر عن الامام أبی عبد الله محمد بن أبی الصیف أن بعضهم کان إذا رأی المصاحف قبلها وإذا رأی أجزاء الحدیث قبلها وإذا رأی قبور الصالحین قبلها قال ولا یبعد هذا والله أعلم فی کل ما فیه تعظیم لله تعالی.[43]

صالحی شامی هم جواز تقبیل مصحف شریف و اجزای حدیث و قبور صلحا را به نقل از ابن ابی الصیف، از فقهای شافعی (متوفای 609 ق.)، این گونه گزارش می دهد: «نقل عن ابن ابی الصیف الیمنی ... جواز تقبیل المصحف و اجزاء الحدیث و قبور الصالحین».[44]

حفصکی، از علمای حنفی (متوفای 1088 ق.) درباره سیره عمر و عثمان در خصوص بوسیدن قرآن می گوید: «روی عن عمر أنه کان یأخذ المصحف کل غداة ویقبله ویقول عهد ربی و منشور ربی عز وجل وکان عثمان یقبل المصحف ویمسحه علی وجهه».[45]

دمیاطی، شافعی مذهب (متوفای 1116 ق.)، درباره استحباب بوسیدن قرآن و احترام به آن می نویسد: «ویندب تقبیل المصحف وتطییبه وجعله علی کرسی والقیام له کما قاله النووی».[46]

صالحی شامی درباره جواز بوسیدن قرآن و روایات و قبور صالحان به نقل از ابن ابی الصیف می گوید: «نقل عن ابن أبی الصیف الیمنی أحد علماء مکة من الشافعیة جواز تقبیل المصحف، و أجزاء الحدیث، و قبور الصالحین». [47]
بوسیدن دست انسان صالح یا زاهد یا پیرمرد

انصاری، از علمای شافعی (متوفای 926 ق.)، در خصوص جواز بوسیدن دست افراد فوق که نزد انسان می آیند و اینکه این رویکرد، سیره مسلمانان در همه زمان ها بوده، می نویسد:[48] «وَ تَقْبِیلُ الْیدِ لِزُهْدٍ أَوْ صَلَاحٍ أَوْ کبَرِ سِنٍّ أَوْ نَحْوِهَا مِنْ الْأُمُورِ الدِّینِیةِ کشَرَفٍ وَصِیانَةٍ مُسْتَحَبٌّ اتِّبَاعًا لِلسَّلَفِ وَالْخَلَفِ».[49]

بجیرمی، از فقهای شافعی (متوفای 1221ق.) می گوید: «قد تقرر أنه یسنّ تقبیل ید الصالح بل ورجله».[50]
بوسیدن صورت میت

حنفی ها و حنبلی ها و مالکی ها به طور مطلق بوسیدن صورت میت را جایز می دانند، ولی شافعی ها بوسیدن صورت میت صالح را جایز و غیر او را مکروه می دانند: «ذَهَبَ الْحَنَفِیةُ وَالشَّافِعِیةُ وَالْحَنَابِلَةُ إِلَی جَوَازِ تَقْبِیل وَجْهِ الْمَیتِ لِخَبَرِ أَنَّهُ- قَبَّل عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ بَعْدَ مَوْتِهِ وَلِمَا ثَبَتَ أَنَّ أَبَا بَکرٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ قَبَّل وَجْهَ رَسُول اللَّهِ- بَعْدَ مَوْتِهِ ... وَ خَصَّ الشَّافِعِیةُ وَجْهَ الْمَیتِ الصَّالِحِ، أَمَّا غَیرُهُ فَیکرَهُ».[51]

بجیرمی تقبیل وجه میت صالح یا عالم را مستحب می داند.[52]
جواز بوسیدن هر چیزی که شایسته احترام و تعظیم الهی است

محب طبری می گوید: «و یمکن أن یستنبط من تقبیل الحجر واستلام الأرکان جواز تقبیل ما فی تقبیله تعظیم الله تعالی فإنه إن لم یرد فیه خبر بالندب لم یرد بالکراهة».[53]

ابن حجر عسقلانی هم به نقل از برخی علما درباره جواز بوسیدن هر چیزی که شایسته احترام است، می نویسد: «استنبط بعضهم من مشروعیة تقبیل الأرکان جواز تقبیل کل من یستحق التعظیم من آدمی وغیره».[54]

نظیر همین نکته را زرقانی حکایت می کند.[55]
تقبیل صورت مسافر

انصاری می نویسد: «(وَیسَنُّ تَقْبِیلُ وَجْهِ صَاحِبٍ قَدِمَ مِنْ السَّفَرِ) أَوْ نَحْوِهِ».[56]
بوسیدن اعتاب صالحان و تابوت های آنها

بجیرمی بعد از نقل این سخن ابن صلاح، که سجده عوام در مقابل بزرگان از گناهان بزرگ و شاید حتی کفر باشد، و نظیر آن خم شدن به حد رکوع در برابر امرا می گوید: «قلت: ولیس من ذلک تقبیل أعتاب الأولیاء وتوابیتهم بقصد التبرک کما أفتی به شیخنا سیدی محمد الشوبری تبعاً لفتوی شیخه».[57]

شیخ حسین بن سلیم بن سلامة بن سلیمان ابن عوض بن داوود حسینی حنفی (متوفای 1274 ق.) نیز درباره جواز بوسیدن اعتاب انبیا و اولیاء الله مجموعه ای به نام «رسالة فی جواز تقبیل أعتاب الأنبیاء والأولیاء»[58] نگاشته است.
شماری از آرای مخالفان لمس و تقبیل قرآن مجید و قبور انبیا و امثال آن

برای جامه عمل پوشاندن به وعده ای که در این مقاله درباره درج آرای کسانی که با لمس و تقبیل بسیاری از اشیا و اماکن مقدس مخالف اند و چنین رویکردهایی را غیرشرعی و بعضاً شرک دانسته اند، باید نمونه هایی را منعکس کنیم. این گروه، که به نظر می رسد بسیار اندک اند، فقط لمس و تقبیل حجرالاسود و رکن یمانی را مشروع می دانند.

ابن قیم جوزیه از جمله کسانی است که در تمامی مواضع کره زمین لمس و بوسیدن چیزی جز حجرالاسود و رکن یمانی را جایز نمی داند: «لیس علی وجه الأرض موضعٌ یشرع تقبیلُه واستلامُه و تُحط الخطایا والأوزار فیه غیرَ الحجر الأسود، والرکن الیمانی».[59]

ابن تیمیه می گوید: «من طاف بقبور الصالحین او تمسح بها کان مرتکباً اعظم المظالم».[60] و نیز می گوید: «اتفق المسلمون علی أن من زار قبر النبی ص أو غیره من أهل بیته أو غیرهم أن لا یتمسح به، ولا یقبل ما أقیم علیه من الأنصاب».[61]

در جای دیگری می گوید: «فلا شیء من الأرض یقبل ویتمسح به سوی الحجر الأسود والرکنین الیمانیین»،[62] و می نویسد: «حُجْرَةُ نَبِینَا ص وَحُجْرَةُ الْخَلِیلِ، وَغَیرُهُمَا مِنْ الْمَدَافِنِ الَّتِی فِیهَا نَبِی أَوْ رَجُلٌ صَالِحٌ: لَا یسْتَحَبُّ تَقْبِیلُهَا وَلَا التَّمَسُّحُ بِهَا بِاتِّفَاقِ الْأَئِمَّةِ، بَلْ مَنْهِی عَنْ ذَلِک».[63]

همچنین می گوید: «الْقِیامُ لِلْمُصْحَفِ وَتَقْبِیلُهُ لَا نَعْلَمُ فِیهِ شَیئًا مَأْثُورًا عَنْ السَّلَفِ وَقَدْ سُئِلَ الْإِمَامُ أَحْمَد عَنْ تَقْبِیلِ الْمُصْحَفِ. فَقَالَ: مَا سَمِعْت فِیهِ شَیئًا. وَلَکنْ رُوِی عَنْ عِکرِمَةَ بْنِ أَبِی جَهْلٍ: أَنَّهُ کانَ یفْتَحُ الْمُصْحَفَ وَیضَعُ وَجْهَهُ عَلَیهِ».[64]

صالح بن فوزان، از معاصران، می نویسد: «التبرک بقبور الصالحین کالتبرک باللات».[65]
نتیجه و رهیافت

علی رغم آنچه ابن تیمیه و هم فکران گذشته و حال او درباره بوسیدن و لمس قبر شریف پیامبر ص و قرآن مجید و نظایر آن[66] اظهار داشته و آن را خلاف اجماع و مخالف فتوای رهبران اهل سنت و از مظاهر شرک و از بزرگ ترین گناهان دانسته اند، مشخص شد که بسیاری از صحابه و تابعین و علما و شخصیت های دینی و فکری اهل سنت و پیشوایانشان ـ چه قدیمی و چه جدید ـ با تفاوت ها و گرایش هایی که دارند،[67] خلاف آنها نظر و فتوا داده اند و عمل کرده اند؛ حتی در جواز این کار پژوهش هایی هم ارائه شده است. این نکته هم فهمیده می شود که تعداد موافقان بسیار بیشتر از مخالفان است.

منابع

    ۱. ابن حجر، تهذیب التهذیب، بی جا: دار الفکر، 1404ق.
    ۲. ، فتح الباری، بیروت: دار المعرفه، 1379ق.
    ۳. ابن عساکر، تاریخ دمشق، تحقیق: علی شیری، بی جا: دار الفکر، 1415ق.
    ۴. ابن قدامه، الشرح الکبیر، بیروت: دار الکتاب العربی، بی تا.
    ۵. ابن قدامه، المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی، بی تا.
    ۶. ابن قیم الجوزیه، محمد بن أبی بکر بن أیوب، زاد المعاد فی هدی خیر العباد، بیروت/کویت: مؤسسة الرساله/ مکتبة المنار الإسلامیه، چاپ بیست و هفتم، 1415ق.
    ۷. ابن کثیر، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایه، بیروت: دار الفکر، 1407ق.
    ۸. انصاری، زکریا بن محمد بن زکریا، أسنی المطالب شرح روض الطالب، بی جا: بی نا، بی تا.
    ۹. بجیرمی، سلیمان بن محمد بن عمر، تحفة الحبیب علی شرح الخطیب، بیروت: دار النشر/ دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1417ق.
    ۱۰. بجیرمی، سلیمان بن محمد بن عمر، حاشیة البجیرمی علی الخطیب، بی جا: بی ناف بی تا.
    ۱۱. بهوتی، منصور بن یونس بن إدریس، کشاف القناع عن متن الإقناع، بیروت: دار الفکر، 1402ق.
    ۱۲. حفصکی، علاء الدین، الدر المختار، بی جا: دار الفکر، 1416ق.
    ۱۳. حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت: دار الفکر، بی تا.
    ۱۴. دمیاطی، شهاب الدین أحمد بن محمد بن عبد الغنی، إتحاف فضلاء البشر فی القراءات الأربعة عشر ویسمی «منتهی الأمانی والمسرات فی علوم القراآت»، لبنان: دار النشر/ دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1419ق.
    ۱۵. ذهبی، شمس الدین، تذکرة الحفاظ، هند: مکتبة الحرم المکی، بی تا.
    ۱۶. زرقانی، محمد بن عبد الباقی بن یوسف، شرح الزرقانی علی موطأ الإمام مالک، بیروت: بی نا، 1411ق.
    ۱۷. زرکشی، بدر الدین محمد بن عبد الله بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد أبو الفضل إبراهیم، بی جا: دار إحیاء الکتب العربیه، چاپ اول، 1376ق.
    ۱۸. سرخسی، شمس الدین، المبسوط، بیروت: دار المعرفه، 1406ق.
    ۱۹. شافعی، محمد بن ادریس، کتاب الام، بی جا: دار الفکر، چاپ اول، 1400ق.
    ۲۰. شربینی، محمد، مغنی المحتاج، بی جا: دار احیاء التراث العربی، 1377ق.
    ۲۱. صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1414ق.
    ۲۲. عینی، بدر الدین، عمده القاری فی شرح صحیح البخاری، بی جا: دار الفکر، بی تا.
    ۲۳. کاشانی، ابو بکر، بدایع الصنایع، پاکستان: المکتبة الحبیبیه، 1409ق.
    ۲۴. مالک بن انس، المدونة الکبری، مصر: المطبعة السعاده، بی تا.
    ۲۵. الموسوعة الفقهیة الکویتیه، کویت: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیه، 1404-1427ق.
    ۲۶. نووی، محیی الدین، روضة الطالبین، بیروت: المکتب الاسلامی، 1405ق.

 پاورقی ها

[1]. در روان شناسی مردن هم اجمال این نکته به اثبات رسیده که افراد با یکدیگر متفاوت هستند و هاله هایی که اطراف آنها وجود دارد و سرتاسر بدنشان را گرفته، یکسان نیست. این حقیقت با دستگاه های پیشرفته رؤیت شده است.

[2]. شاید این موضوع همان نکته ای است که در علم روان شناسی مطرح است که از هر شیئی انرژی به محیط اطراف ساطع می شود. طبق قانون «دوبروی» به هر ذره می توان طول موجی را نسبت داد؛ یعنی هر ذره در حال ساطع کردن انرژی از خود است (نک.: شاهین فرهنگ، دوره آموزشی انسان موفق، بحث هاله های انرژی).

[3]. آنچه در اینجا شایسته درج است، اتفاقی است که در مراسم کفن و دفن و خاک سپاری ابن تیمیه ـ که متأسفانه برخی از گذشتگان و پیروانشان در عصر کنونی او را سمبل و قهرمان مبارزه با شرک و انحراف در توحید دانسته اند ـ رخ داد و کسی هم به آن اعتراض نکرد؛ حتی ابن کثیر شامی، که شاگرد ابن تیمیه است و مقام علمی او را بسیار بالا دانسته اند، این گزارش را نقل کرده، ولی با سکوت از کنار آن گذشته، و گویا آن را تأیید هم کرده است. به هر حال، ابن کثیر می گوید: «و شرب جماعة الماء الّذی فضل من غسله، و اقتسم جماعة بقیة السدر الّذی غسل به، و دفع فی الخیط الّذی کان فیه الزئبق الّذی کان فی عنقه بسبب القمل مائة و خمسون درهما، و قیل إن الطاقیة التی کانت علی رأسه دفع فیها خمسمائة درهما» (أبو الفداء اسماعیل بن عمر ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج14، ص157).

[4]. اسماعیل حقی بروسوی، از علمای حنفی مذهب و متوفای 1137ق.، تفسیر و برداشتی عرفانی از برخی احادیثی که درباره مسح حجرالاسود است، کرده است و بر همین اساس انسان کامل را برتر از کعبه دانسته، دست او را از حجرالاسود برتر دانسته و بوسیدن دست انسان کامل را همان بیعت با خدا و رسول او دانسته است. بروسوی می نویسد: «و فی الحدیث: "الحجر الأسود یمین اللّه فی ارضه فمن لم یدرک بیعة رسول اللّه فمسح الحجر فقد بایع اللّه و رسوله" و فی روایة: "الرکن یمین اللّه فی الأرض یصافح بها عباده کما یصافح أحدکم أخاه"... یقول الفقیر: لا شک ان الکعبة عند اهل الحقیقة اشارة الی مرتبة الذات الاحدیة و الذات الاحدیة قد تجلت لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بجمیع أسمائها و صفاتها فکانت الکعبة صورة رسول اللّه و الحجر الأسود صورة یده الکریمة و اما حقیقة سر الکعبة و الحجر فذاته الشریفة و یمینه المبارکة و من هنا نعرف! ان الإنسان الکامل أفضل من الکعبة و کذا یده اولی من الحجر و لما انتقل النبی علیه السلام خلفه ورثته بعده فهم مظاهر هذین السرین فلا بد من تقبیل الحجر فی الشریعة و من تقبیل ید الانسان الکامل فی الحقیقة فانه المبایعة الحقیقة فانها عین المبایعة مع اللّه و رسوله» (اسماعیل حقی بروسوی، تفسیر روح البیان، ج9، ص23).

[5]. شمس الدین سرخسی، المبسوط، ج4، ص49.

[6]. ظاهراً یعنی سر عصا را می بوسید.

[7]. ابوبکر کاشانی، بدایع الصنایع، ج2، ص146.

[8]. رک: شمس الدین سرخسی، المبسوط، ج4، ص 9 و 10.

[9]. علاء الدین حفصکی، الدر المختار، ج2، ص541-543؛ برخی از جملات متن فوق داخل پرانتز بوده است؛ زیرا آنها متن اصلی این کتاب بوده اند. ما آنها را به دلیل آنکه خواننده این مقاله دچار مشکل نشود، حذف کردیم.

[10]. نک.: شمس الدین ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج3، ص1120.

[11]. ابن قدامه، المغنی، ج2، ص394.

[12]. مالک بن انس، المدونة الکبری، ج1، ص363 و 364. البته این کتاب را مالک ننوشته است. به دلیل اینکه فتاوای او در این کتاب گرد آمده است، به نام وی ثبت شده است.

[13]. ابن قدامه، المغنی، ج2، ص383.

[14]. همان، ص394.

[15]. مالک از جمله مخالفان است.

[16]. ابن قدامه، المغنی، ج3، ص 395.

[17]. البته مرحله دیگری هم در این زمینه وجود دارد که ما آن را نقل نکردیم.

[18]. که به نظر وی پنج سنت است.

[19]. محیی الدین نووی، روضة الطالبین، ج3، ص85.

[20]. محمد بن ادریس شافعی، کتاب الام، ج2، ص188.

[21]. زکریا بن محمد بن زکریا انصاری، اسنی المطالب، ج6، ص169.

[22]. محمد شربینی، مغنی المحتاج، ج1، ص488.

[23]. بدرالدین عینی، عمدة القاری، الجزء التاسع، ص241.

[24]. ابن حجر از او در برخی آثارش با عنوان «احد الائمة الاعلام» یاد کرده و نظر کسانی چون ابن راهویه، حمیدی، واقدی و غیر او را در توصیفش ذکر کرده است (نک.: ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج9، ص418 و 419).

[25]. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج56، ص50 و 51.

[26]. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی، ج12، ص398.

[27]. ابن قدامه، المغنی، ج3، ص591.

[28]. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی، ج12، ص398.

[29]. بدرالدین عینی، عمدة القاری، الجزء التاسع، ص241.

[30]. محمد بن عبد الباقی بن یوسف زرقانی، شرح الزرقانی، ج2، ص409.

[31]. سلیمان بن محمد بن عمر بجیرمی، تحفة الحبیب، ج3، ص207.

[32]. عبد الحمید شروانی و ابن القاسم عبادی، حواشی الشروانی، ج3، ص175.

[33]. ابن حجر هیتمی، تحفة المحتاج، ج11، ص277.

[34]. مغربی، حاشیة المغربی، ج3، ص10.

[35]. زکریا بن محمد بن زکریا انصاری، اسنی المطالب، ج4، ص352.

[36]. نک.: انصاری رملی، شمس الدین محمد ابن احمد، نهایة المحتاج الی شرح المنهاج، ج10، ص333.

[37]. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی، ج12، ص398.

[38]. یعنی 44 سال بعد از آن مسافرت.

[39]. ابراهیم بن علی یعمری مالکی ابن فرحون، المنهاج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، ص108.

[40]. بهوتی، کشف القناع، ج2، ص151.

[41]. ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج7، ص34.

[42]. زرکشی، البرهان، ج1، ص479.

[43]. بدر الدین عینی، عمدة القاری، الجزء التاسع، ص241.

[44]. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی، ج12، ص399.

[45]. علاء الدین حفصکی، الدر المختار، ج6، ص701 و 702.

[46]. شهاب الدین أحمد بن محمد بن عبد الغنی دمیاطی، إتحاف فضلاء البشر فی القراءات الأربعة عشر، ص25.

[47]. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی، ج12، ص399.

[48]. در برخی از مواضع عبارت انصاری پرانتز وجود داشته که ما آن را برداشتیم.

[49]. زکریا بن محمد بن زکریا انصاری، اسنی المطالب، ج20، ص399.

[50]. سلیمان بن محمد بن عمر بجیرمی، تحفة الحبیب، ج3، ص207.

[51]. الموسوعة الفقهیة الکویتیه، ج39، ص412.

[52]. سلیمان بن محمد بن عمر بجیرمی، حاشیة البجیرمی، ج4، ص406.

[53]. بدر الدین عینی، عمدة القاری، الجزء التاسع، ص241.

[54]. ابن حجر، فتح الباری، ج3، ص475.

[55]. محمد بن عبد الباقی بن یوسف زرقانی، شرح الزرقانی، ج2، ص409.

[56]. زکریا بن محمد بن زکریا انصاری، اسنی المطالب، ج20، ص402.

[57]. سلیمان بن محمد بن عمر بجیرمی، تحفة الحبیب، ج1، ص523.

[58]. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج1، ص174.

[59]. ابن قیم الجوزیة، زاد المعاد، ج1، ص48.

[60]. عبدالحسین امینی، الغدیر، ج5، ص154.

[61]. ابن تیمیه، المستدرک علی مجموع فتاوی شیخ الاسلام، ج1، ص19.

[62]. مختصر الفتاوی المصریة لابن تیمیة، ج2، ص49.

[63]. ابن تیمیه، الفتاوی الکبری، ج2، ص440.

[64]. ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج23، ص65.

[65]. صالح بن فوزان، مؤلفات الفوزان، ج7، ص77.

[66]. البته منظور این نیست که کلیه چیزهایی که گفته شده بوسیدن و لمس آنها شرک است، از نظر اهمیت و ارزش در یک رتبه و مقام قرار دارند.

[67]. یعنی اینکه شافعی یا مالکی یا حنفی یا حنبلی مذهب هستند یا گرایش های دیگری دارند.

برگرفته از سایت الوهابیه http://alwahabiyah.com

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش