مقالات > افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۳ تعداد بازدید: 191

این ارتباطات و برخوردها حداقل پاره ای از بدبینی ها، افراط ها و سوءتفاهمات از بین می رود و هر کدام با منطق یکدیگر آشنا می شوند.



اگر هم منطق یکدیگر را قبول نکنند، حداقل می فهمند که طرف مقابل با عناد و لجاجت با دیدگاه او برخورد نمی کند. این روش، هم در تعمیق وحدت میان مسلمین و هم در روشن شدن واقعیات تأثیر بسیار دارد.

با تشکر از اینکه قبول زحمت فرمودید و فرصتی را به این گفتگو اختصاص دادید. در ابتدا خواهشمندیم مختصری از فعالیت های خود را در زمینه نقد وهابیت بیان فرمایید.

توحیدی: بسم الله الرحمن الرحیم. فعالیت چندانی نداشته ام، اما فی الجمله تقریباً تمام درس هایی که بنده می گویم، به صورت مقارنه ای است؛ مانند فقه مقارن، کلام مقارن، اصول فقه مقارن، رجال مقارن، درایه مقارن، که برای طلاب شیعه ایرانی و غیرایرانی جامعة المصطفی تدریس می کنم. هدف فعالیت های مقارنه ای این است که طلاب با مبانی فکری دیگران و سپس با تعامل درست با آنها آشنا شوند، حتی موفقیت در گفتگوهای علمی و مناظره با دیگر مذاهب، مشروط به این است که مبانی فکری آنها را دقیقاً بدانند. با همین شیوه مقارنه مطالب کلامی و فقهی و دیدگاه ها و استدلال های گروه های مختلف را برای اهل سنّت و روحانیون آنها در داخل و خارج کشور بیان می کنم و نتیجه گیری را به عهده طرف مقابل می گذارم تا خود او هر چه از مجموع مباحث تشخیص داد، همان را انتخاب کند. بنده معتقدم چنین کارهایی تأثیر زیادی در ایجاد وحدت عمیق میان مسلمانان می گذارد؛ چرا که وقتی در دل کسی بدبینی به طرف مقابل باشد و شبهاتی در ذهن داشته باشد، گمان می کند دیگری بنای لجاجت با حق و حقیقت را دارد. هرچند جسم آنها کنار یکدیگر قرار گیرد، لکن این وحدت فیزیکی هیچ فایده ای ندارد؛ چرا که در قلوب آنها نفرت هست. با این ارتباطات و برخوردها حداقل پاره ای از بدبینی ها، افراط ها و سوءتفاهمات از بین می رود و هر کدام با منطق یکدیگر آشنا می شوند. اگر هم منطق یکدیگر را قبول نکنند، حداقل می فهمند که طرف مقابل با عناد و لجاجت با دیدگاه او برخورد نمی کند. این روش، هم در تعمیق وحدت میان مسلمین و هم در روشن شدن واقعیات تأثیر بسیار دارد.

مباحث مقارنه ای میان تشیع و وهابیت نیز جایگاهی داشته است؟

توحیدی: در مباحثمان دیدگاه های وهابیت را مطرح و دیدگاه آنها را با آرای اهل سنّت مذاهب اربعه مقایسه می کنیم. با طرح این مباحث جدایی تفکر وهابیت را حتی از تفکر حنابله به اثبات می رسانیم و این نکته مهمی است؛ چرا که آنها خودشان را حنبلی معرفی می کنند اما ما توضیح می دهیم که خیلی از مبانی وهابیان با مبانی حنابله سازگار نیست.

این مباحث مقارنه ای به صورت مکتوب هم عرضه شده است؟

توحیدی: آنچه تا الآن تهیه شده، در قالب نوار و سی دی و فیلم بوده است. غالب دروسی که مخصوصاً برای برادران و خواهران اهل سنّت تدریس کرده ام، فیلم برداری شده و سی دی هایش هم موجود است. پانزده برنامه نیم ساعتی در مورد وهابیت داشتم که سی دی هایش هست و پخش می شود. یک دوره مفصل تر هم در 45 برنامه در خارج از ایران داشتم که هنوز در ایران پخش نشده است.

محورهای اصلی فعالیت وهابیت علیه شیعه

     با توجه به رویکرد مجله سراج منیر که در نقد و بررسی وهابیت است و حضرتعالی نیز با شبهات آنان آشنا هستید، مهم ترین و جدیدترین شبهات آنها چیست و به طور کلی چه کارهایی علیه شیعه صورت می گیرد و تأکید آنها بر چه مباحثی است؟

توحیدی: قبل از اینکه وارد بحث شوم، دو نکته را عرض می کنم:

نکته اول، درباره مسئلة قدیمی افتراست که در قرآن هم به آن اشاره شده است. به انبیای الهی نیز همچون پیامبر اسلام تهمت می زدند تا تأثیرگذاری ایشان را در جامعه کم کنند و مردم جذب ایشان نشوند. به پیامبر اسلام نیز افتراهایی چون ساحر بودن، مسحور بودن، شاعر بودن، مجنون و معلَّم بودن (إِنَّمَا یعَلِّمُهُ بَشَرٌ)[1] می زدند؛ همچنان که به پیروانشان هم می زدند. این گونه برخوردها در گذشته بوده و الآن هم اتهام زدن به شیعه طبیعی است. گروه های باطل زمانی که نتوانند در مقابل حق با منطق پاسخ بدهند، به تهمت و استهزا روی می آورند که قرآن می گوید این کار نشانه بی ایمانی است. (إِنَّمَا یفْتَرِی الْکذِبَ الَّذِینَ لاَ یؤْمِنُونَ).[2]

نکته دوم اهمیت دفع این افترائات است. بعضی ها گمان می کنند که در برابر افترائات باید سکوت کرد؛ چون «آن را که حساب پاک است، از سخن مردم چه باک». اما این سخن درست نیست. اولاً انسان نباید تهمت بزند و به دیگران سوءظن داشته باشد، ثانیاً دستور داده ند که خودتان را در معرض تهمت قرار ندهید و اگر به شما بد گمان شدند، نگویید برای ما مهم نیست. در نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر آمده که می فرمایند: «وَ اِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیةُ بِک حَیفاً فَاَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِک، وَ اعْدِلْ عَنْک ظُنُونَهُمْ بِاِصْحارِک؛ هرگاه رعیت گمان ستمى بر تو ببرد آشکارا عذرت را به آنان ارائه کن، و به اظهار عذر گمان هاى آنان را از خود بگردان».[3] بنده با بیش از بیست سال کار مستقیم در این زمینه ـ که اندک است ـ به این نتیجه رسیدم که مشکل عمده شیعه در جوامعِ اسلامیِ غیرشیعه، افترائاتی است که به آن نسبت می دهند؛ یعنی اکثر اهل سنّت، شیعه را بر خلاف آنچه هست، می شناسند؛ مثلاً ما از واژه مهرماه استفاده می کنیم، اما فتنه گران تهمت می زنند که هدف شیعه پرستش مهر است. ما به بدا اعتقاد داریم، اما آنها نمی دانند که منظور ما از بدا همان مضمونی است که اهل سنّت هم آن را قبول دارند. مفهوم تقیه که ما به آن اعتقاد داریم خیلی از اهل سنّت هم به آن معتقدند. اگر مقصود ما را بدانند، خواهند فهمید که تقیه اصل عقلی و قرآنی است و اختصاص به شیعه هم ندارد. خدا در سوره نحل آیه 106 و در آل عمران آیه 28 اصل تقیه را بیان می کند. اگر افترائات و ابهامات از بین بروند، خیلی از این بدبینی ها هم برطرف می شوند. برای تحکیم وحدت امت اسلام، باید به این نکته توجه داشت.

حالا به سؤال شما می رسیم. نکاتی که الآن وهابیان روی آنها بیشتر تأکید می کنند، عبارت اند از:

اول: ایجاد کینه و بدبینی نسبت به تشیع در قلب اهل سنّت است، به این طریق که می گویند شیعیان غیر خودشان را کافر و مهدور الدم می دانند و دروغ ها و تهمت های دیگر. کتابی را به نام دکتر سید حسین موسوی چاپ کردند که به زبان عربی و فارسی پخش شده است. یک محور عمده کتاب این است که به اهل سنّت القا می کند که شیعیان همه شما را کافر و مهدور الدم می دانند.

دوم: از یک طرف، ارتباط شیعه با اهل بیت را زیر سوال می برند و از طرف دیگر، می گویند ما بیشتر از شیعیان طرف دار اهل بیت هستیم. با این بیان می خواهند جبهه ضد اهل بیتی خودشان را کم رنگ کنند و طرف داری شیعه از اهل بیت را زیر سؤال ببرند که شیعه اصلاً محب اهل بیت نیست.

سوم: کار دیگر این است که فضای اختناق و یک طرفه ایجاد کنند. در عربستان که خاستگاه و پایگاه وهابیت است، فضا کاملاً یک طرفه است؛ یعنی آنجا مرتب کتاب، جزوه، سی دی، در ترویج تفکر وهابیت و علیه شیعه پخش می شود، ولی اجازة نشرِ جواب همان سؤال ها را به شما نمی دهند. شیعه و سنی با آگاهی از همین مطلب، می توانند بفهمند که اینها انسان های منطقی نیستند و دلیل ندارند. اگر کسی برای ادعاها و آرای خودش منطق و دلیل قوی داشته باشد، از مواجهه با طرف مقابل نمی ترسد؛ چون می تواند ادله خود را بیان کند. در عربستان می گویند شما حق جواب دادن ندارید و نباید هیچ جزوه ای درباره جواب این سوال ها پخش کنید، حتی گفتگوهای حضوری به همین سبک است. گاهی به بحث دعوت می کنند اگر ببینید طرف مقابل ضعیف است و وهابی می تواند با مغالطه و سفسطه بر او پیروز شود، گفتگو را ادامه می دهند، اما اگر دیدند قدرت مقابله ندارند، فوراً پلیس دخالت می کند و طرف دیگر را تحت عنوان اینکه اینجا اختلاف انگیز است، او را دستگیر می کند.

افترائات وهابیان علیه شیعه

   فرمودید یک روش وهابیت افترا به تشیع است. مواردی از آنها را بیان فرمایید.

توحیدی: افترائات فراوانی مطرح کرده اند. برای مثال می توان کتاب دراسات فی الفرق، نوشته دکتر صابر طعیمه، چاپ ریاض (مطبعة المعارف) را نام برد. وی نوشته است که شیعیان مقام الوهیت برای حضرت علی قائل اند و این غلو در مورد تمام دوازده امام وجود دارد. وی به روایتی از اصول کافی استناد می کند که امام هشتم شیعیان گفته اند ما همه پسران خداییم: «نحن ابناء الله» و به کتاب اصول کافی، ج1، ص223، چاپ تهران آدرس می دهد تا مخاطب به آن شک نکند. بنده مراجعه کردم و دیدم حدیث امام رضا علیه السلام در کافی این چنین است: «أما بعد فنحن أمناء الله فی أرضه؛ ما امین های خدا در زمین هستیم». این نویسنده خائن، «میم» را به «ب» تبدیل کرده و گفته امام رضا فرموده: نحن ابناء الله؛ ما پسران خداییم. نتیجه گرفته که شیعه برای خدا دوازده پسر قائل است و مسیحی ها یک پسر برای خدا قائل اند؛ پس شیعیان بدترند.

نمونه دیگر کتابی از دکتر قفاری در سه جلد است که علیه شیعه نوشته است. او هم افترائات زیادی می زند که چند نمونه اش را بیان می کنم. قفاری نوشته است شیعیان برای شفا از خاک کربلا استفاده می کنند و معتقدند که شفا از خود این خاک است، نه از خدا: «اَنّ الشفاء من تراب القبر لا من رب الارباب»؛ درحالی که روایات موجود در این زمینه صریحاً شفا را به خداوند نسبت می دهند؛ از جمله روایت معروفی است که می گوید خداوند به امام حسین علیه السلام در عوض شهادت چند چیز داد؛ از جمله: «جعل الشفاء فی تربته؛ خداوند شفاء را در تربتش قرار داد». صریحاً روایات ما شفا را به خدا نسبت می دهند، اما قفاری می گوید شیعیان معتقدند که این شفا هیچ ربطی به خدا ندارد و مستقلاً از خود خاک است نه از خدا. از آن بدتر اینکه ایشان می گوید رهبر انقلاب ایران نام خودش را در اذان نمازها وارد کرده است. می نویسد: ادخل الخمینی اسمه فی اذان الصلوات و قدّمه علی الشهادتین فأذان الصلوات فی ایران بعد استلام الخمینی للحکم فی کل جوامعها هکذا؛ یعنی در تمام مساجد ایران بعد از پیروزی انقلاب این گونه اذان می گویند: الله اکبر اربع مرّات، ثم بعده «خمینی رهبر» مرتین ای ان الخمینی هو القائد. نوشته است تمام مساجد ایران در اذان چهار بار الله اکبر و بعد از آن می گویند «خمینی رهبر» و سپس می گویند اشهد انّ محمد رسول اللّه. به صراحت تهمت می زنند؛ درحالی که اذان ایران در کل دنیا پخش می شود. کانال های تلویزیون ایران مانند الکوثر و کانال های دیگر ایران اذان را پخش می کنند.

علاوه بر این، کتاب های افرادی را که تهمت های زیادی به شیعه زدند مانند ابن تیمیه را چاپ می کنند. ابن تیمیه فقط در کتاب منهاج السنه در همان چند صفحه اول بیش از ده تهمت بر شیعه زده است؛ مثلاً می گوید شیعه ها قرآن را تحریف کردند، شیعیان برای زن عدّه طلاق قائل نیستند، برای زن مهریه قرار نمی دهند، موقع نماز عمداً مقداری از قبله منحرف می شوند، در نماز شانه هایشان را تکان می دهند، شیعیان دروغ گوترین افرادند، قائلند که نمازهای واجب پنجاه تاست. واضح است که ما نمازهای واجب یومیه را پنج نماز می دانیم و رکعات نماز یومیه هم هفده تاست. کسی نگفته پنجاه نماز یا پنجاه رکعت نماز واجب است. یا گفته است شیعیان غلو می کنند، اموال تمام مسلمانان غیر شیعه را برای خودشان حلال می دانند، با جبرئیل دشمن اند. می گوید شیعیان می گویند جبرئیل قرار بود وحی را برای حضرت علی علیه السلام نازل کند، ولی خیانت کرد و بر حضرت محمد (ص) نازل کرد. یا می گوید شیعیان به جای سلام علیکم، به مسلمانان می گویند سام علیکم؛ یعنی مرگ بر شما، شیعیان با عدد ده مخالف اند و عدد ده را به زبان نمی آورند؛ چون با عشره مبشره بالجنه مخالف اند. لذا کاری که ده تا باشد انجام نمی دهند و ساختمانی را که ده پایه یا ده ستون داشته باشد، نمی سازند. این در حالی است که به عکس این ادعا، عدد ده در میان ما رایج است (دهه محرم، دهه فاطمیه و دهه فجر و شب های قدر ده بار بک یا الله، بمحمد و... گفته می شود). می گوید: بعضی شیعیان می آیند سر سردابی که در سامرا هست، می ایستند و مرکبی می آورند می گویند یا صاحب الزمان یا مهدی اخرج اخرج! می گوید: بعضی هایشان حتی نماز نمی خوانند؛ چون ممکن است در وسط نماز، حضرت مهدی ظهور کند و بعد از نماز دیر شود! می گوید شیعیان گوسفندی را می گیرند و اسمش را عایشه می گذارند و شکنجه اش می کنند و موهایش را می کِشند؛ چون هرچه این را شکنجه کنند، عایشه بیشتر شکنجه می شود! ابن تیمیه از این قبیل دروغ ها فراوان در همان اول کتاب منهاج السنه دارد. این کتاب را با این همه دروغ که خودشان هم می دانند، یا تحفه اثنی عشریه را که آن هم دروغ های فراوانی علیه شیعه دارد، پخش می کنند. خلاصة تحفه اثنی عشریه را که نوه آلوسی نوشته است، پخش می کنند. در تحفه اثنی عشریه آمده است که شیعیان تمام اصحاب پیامبر را کافر می دانند؛ درحالی که در رأس اصحاب پیامبر، حضرت علی، امام حسن، امام حسین: و شهدای بدر و خیبر و حنین قرار دارند که ما به زیارتشان می رویم. اگر ما اینها را کافر می دانیم، پس چرا به زیارتشان می رویم؟ همچنین نوشته: شیعیان بعضی از همسران پیامبر را کافر می دانند، بعد از تمام نمازها لعن بر برخی خلفا و افراد را واجب می دانند؛ درحالی که شیعه نگفته لعن واجب است. بعد می گوید شیعیان نماز رو به قبر را جایز می دانند؛ یعنی جایز می دانند پشت به قبله و رو به قبر امام نماز بخوانند. شیعه را متهم کرده که اگر کسی روزه باشد و پوست حیوان بخورد، اشکال ندارد. یا اگر لواط مرتکب بشود، روزه اش باطل نمی شود. از این قبیل دروغ ها در کتاب تحفه اثنی عشریه تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی زیاد است. او نوشته: شیعیان امت اسلام را امت ملعونه می گویند؛ درحالی که واژه رایج در میان شیعیان این است که می گویند امت مرحومه. گفته است: اگر کسی دوست دار حضرت علی باشد، حتی اگرکافر باشد، بهشت می رود؛ درحالی که ما شرط ورود به بهشت و قبولی همه اعمال را ایمان و اسلام می دانیم. در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه تألیف جزیری که کتاب فقهی است، نوشته است رافضه قائل اند جبرئیل به اشتباه وحی را بر حضرت محمد آورده و باید برای حضرت علی می آورد! شیعیان همسر پیغمبر را قذف می کنند و نسبت رابطه نامشروع به عایشه می دهند؛ درحالی که شیعه چنین نسبتی را به هیچ یک از همسران پیامبر نمی دهد. از این قبیل افترائات در کتاب های دیگر هم هست که نمی خواهم به همه آنها بپردازم و در کتب قدیمی هم هست و اکنون این کتاب ها پخش می شوند و مخصوصاً وهابی ها کتاب های ابن تیمیه و مختصر التحفه را پخش می کنند.

   آیا در میان شیعه اصلاً چنین نظرهایی را نداشته ایم یا مثلاً یک دسته ای مثل غرابیه یا نصیریه و اینها برخی غلوها را داشته اند و آنها به کل شیعیان تعمیم داده اند؟

توحیدی: کتب ملل و نحل را غیر شیعیان، نوشته اند و متأسفانه برخی از شیعیان نیز از آنان پیروی کرده اند. اشتباهی که در این کتب صورت گرفته، این است که غلات را جزء شیعه می دانند؛ درحالی که غلات ربطی به شیعه ندارند. شیعه کسی است که به خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام معتقد است و آن حضرت را اولین خلیفه رسول الله می داند. این اعتقاد شیعه است. این چه ربطی دارد به اعتقاد کسی که معتقد است علی خداست. قدر مشترکش این است که هر دو از حضرت علی دم می زنند و هر دو او را تعریف می کنند. اگر چنین استدلالی صحیح باشد، باید بگوییم مسلمان ها هم مسیحی اند؛ مسلمان ها مانند مسیحی ها حضرت عیسی مسیح را تجلیل می کنند! لکن آنها مسیح را ابن الله می دانند، ما او را نبی الله می دانیم. همین فرق بین شیعه و غلات وجود دارد. شیعه می گوید حضرت علی خلیفه رسول الله است، غلات می گویند علی خداست. اصلاً غلات را جزء شیعه به حساب آوردن کار بسیار غلطی است و افترائی است که ربطی به شیعه ندارد. این نکته اول.

نکته دوم این است که همانگونه که در برخی کتب فرق گفته اند و برخی از اهل سنّت هم تصریح کرده اند، هرگاه به صورت مطلق شیعه گفته می شود، منصرف به شیعه امامیه است. اگر مقصود فرقه های دیگر باشد، تصریح می کنند؛ مثلاً می گویند شیعه زیدیه چنین می گوید، شیعه اسماعیلیه چنین می گوید. از نظر جمعیت و آمار هم بیشترین شیعه، شیعه امامیه است. بعضی ها مثل نویسنده تحفه اثنی عشریه گفته اند اگر واژه شیعه بدون قید به کار رود، مقصود امامیه است. از طرفی، می دانند بیشترین جمعیت شیعه، شیعه اثنی عشریه است و انصراف واژه شیعه هم به این است، اما از طرف دیگر، اگر فرقه ای که معلوم نیست وجود خارجی دارد یا ندارد، دارای افکار انحرافی باشد که عده آنها هم اندک اند، برای فریب دادن شنوندگان و خوانندگان، می گویند شیعه چنین اعتقادی دارد و آن را به حساب شیعه امامیه می گذارند؛ درحالی که خودشان می دانند عقیده شیعه امامیه چنین نیست. الآن تقابل عمده وهابیون با شیعه امامیه است، نه با زیدیه، نه با اسماعیلیه و نه با فرقه های گذشته.

   یعنی ما باید از اصل منکر بشویم یا اینکه بگوییم چنین عقیده ای بوده، اما ارتباطی به شیعه امامیه ندارد؟ گاهی اوقات اینها دروغ هایی به ما شیعیان نسبت می دهند و بعد آدرس آنها را می آورند که در فلان کتاب است.

توحیدی: جوابش را عرض کردم. موقعی که به شیعه نسبت می دهند، چون واژه شیعه به شیعه امامیه انصراف پیدا می کند، طبعاً ادعایشان تهمت و دروغ است. اما آدرس هایی که می آورند، ربطی به ما ندارد؛ چون اولاً، خیلی از آدرس ها را از کتاب های خودشان نقل می کنند؛ درحالی که در کتاب هایشان نسبت های دروغ آمده و دیگران با اعتماد به کتاب آنان، سخن دروغ را نقل می کنند. این عمل، همان قول به غیر علم است که حرام است. آیا هرکس هرچیزی نوشت، می شود نسبت داد؟ آیا تهمت های فراوانی که مسیحی ها و دشمنان اسلام به اسلام زده اند، درست است؟ اگر کتابی ضد اسلامی نوشته شود که مسلمان ها و پیغمبرشان چنین و چنان بودند، می تواند مورد استناد قرار گیرد؟ اگر اعتماد به سخنان ضدشیعی در هر کتابی رواست، پس باید به سخنان ضد اسلامی دشمنان اسلام هم اعتماد کرد؛ درحالی که کسی اعتماد نمی کند.

   ممکن است گفته شود برخی از علمای طراز اوّل خود شیعه در قدیم قائل به تحریف قرآن بودند!

توحیدی: در هر مذهب و دینی رأی شاذ را که رأی اقلیت است، به حساب اکثر پیروان آن مذهب نمی گذارند و اگر به حساب همه بگذارند، این هم خیانت و تهمت است. در همه ادیان و مذاهب برخی مطالب اجماعی است، برخی مطالب رأی جمهور و اکثریت و مشهور است و برخی مطالب و آرای شاذ و استثنائی هم ممکن است وجود داشته باشد. کدام انسان عاقل و فهمیده ای حرف اقلیت را به حساب کل مذهب و به حساب اکثریت می گذارد. این خیانت است یا نیست؟ از طرفی، تمام مذاهب آرای شاذ دارند، حتی ممکن است آن رأی شاذ از شخصیتی بسیار مهم باشد، ولی به هر حال رأیش رأی استثنائی است. در میان علمای اهل سنّت آقای بخاری کتاب صحیح بخاری دارد که می گویند صحیح ترین کتاب ها بعد از کتاب الله است. در عین حال ایشان رأیی دارد که عموم اهل سنّت قائل نیستند. آیا ما می توانیم به حساب اهل سنّت بگذاریم؟ مثلاً آقای سرخسی، از علمای معروف حنفی در کتاب المبسوط می گوید که آقای بخاری فتوا داده که اگر یک حیوان ـ مثلاً یک گوسفند ـ به دو بچه شیر بدهد، اینها خواهر و برادر رضاعی و با هم محرم می شوند. قاعدتاً آن گوسفند هم مادر رضاعی اینها می شود و بره های دیگر هم قاعدتاً خواهر و برادر اینها می شوند. این فتوا را آقای بخاری داده، اما آیا می توانیم بگوییم اهل سنّت معتقدند با شیر حیوان هم محرمیت حاصل می شود؟ نه، اگر این نسبت را بدهیم، افترا است. بله، اگر بگوییم آقای بخاری این را گفته، افترا نیست. هرچند ایشان در میان علمای اهل سنّت در درجه اوّل قرار می گیرد، اما این رأیش یک رأی شاذ است؛ اما جایگاه مرحوم محدّث نوری هرگز مانند جایگاه بخاری در میان اهل سنّت نیست؛ چون بخاری در میان اهل سنّت حرف اوّل را می زند، ولی محدث نوری هرگز جایگاهش این نیست. به فرض که وی چنین عقیده ای داشته باشد، نمی توان سخن او را به حساب کل شیعه گذاشت. این تهمت بزرگی به مذهب شیعه است.

مثال دیگری می زنم: عایشه، همسر پیامبر، از نظر اهل سنّت جایگاه بسیار بالایی دارد. آنها می گویند کلّ کتاب صحیح مسلم، صحیح است، در عین حال همین صحیح مسلم نقل می کند که عایشه فتوا داده زن می تواند به یک مرد شیر بدهد تا محرم بشود. آیا ما می توانیم به اهل سنّت نسبت بدهیم که همه اهل سنّت معتقدند زن می تواند به یک مرد بزرگ شیر بدهد تا محرم بشود؟ فقط می توانیم بگوییم در این کتاب هست. در مورد بعضی مطالب ممکن است روایاتی وجود داشته باشد، اما وجود یک روایت در یک کتاب، حتی در یک کتاب بسیار معتبر، دلیل بر این نمی شود که ما مضمون آن را نسبت بدهیم به پیروانش. چرا؟ چون اولاً، روایات، صحیح و ضعیف دارند و حتی گاه بنا بر روایت صحیح فتوا نمی دهند؛ چون روایات صحیح ممکن است که معارض قوی تر داشته باشند.

بنابراین صرف نقل یک حدیث یا فتوا نمی تواند منتسب به کل مذهب شود.

اقدامات شیعه در برابر افترائات

   آیا علمای شیعه شذوذات و اصولِ مورد قبول را از هم تفکیک و گردآوری کرده اند؟

توحیدی: در کتاب های شیعه اعم از کلام، فقه و تفسیر، آرا نقل شده است؛ مثلِ مختلف الشیعة علامه حلی یا مثل منهاج الکرامة مرحوم سید جواد عاملی که آرای مختلف را در هرمسئله ای ذکر کرده اند. در مسائل کلامی مرحوم شیخ مفید در اوائل المقالات آرای شیعه و غیر شیعه را یکایک ذکر کرده است. علمای شیعه برای جلوگیری از این تهمت ها و نسبت های ناروا به شیعه، از قدیم کتاب های مختلف نوشته اند؛ مثل مرحوم صدوق که کتاب اعتقادات را نوشته و شیخ مفید تصحیح الاعتقاد را، علامه مجلسی اعتقادات را و مرحوم مظفّر عقائد الامامیه را نوشته اند. از علمای کنونی حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته) کتاب عقائدنا را نوشته اند که ترجمه فارسی آن هم به نام اعتقاد ما چاپ شده است. آیت الله العظمی سبحانی(دامت برکاته) هم منشور عقائد شیعه را نوشته اند تا بگویند اعتقادات ما این است و اگر کسی غیر از این را به ما نسبت بدهد، تهمت و افتراست. از گذشتگان مرحوم کاشف الغطا کتاب اصل الشیعه و اصولها را نوشت که درباره ریشه شیعه و اصول عقاید و مبانی شیعه است.

اگر کسی بخواهد بدون غرض اعتقادات شیعه را بداند، به راحتی می تواند در این کتاب ها به خواسته اش برسد، ولی برخی مطالبی که دشمنان شیعه به شیعه نسبت داده اند، مغرضانه است. کتاب ها مشکل مغرضان را حل نمی کنند؛ مثل کسی که نوشته است بعد از انقلاب همه در ایران در اذان چهار بار الله اکبر و بعد دو بار خمینی رهبر می گویند. اگر این فرد مغرض نباشد، با شنیدن اذان از کانال های رادیویی و تلویزیونی می تواند به کذب بودن ادعا پی ببرد. بنابراین این گونه تألیفات شیعی در باب اعتقادات شیعه برای کسانی مفید است که به موازین شرعی پای بند باشند، نه برای کسانی که هیچ ابایی از انواع افترائات و دروغ ها ندارند. قرآن کریم می فرماید: (إِنَّمَا یفْتَرِی الْکذِبَ الَّذِینَ لاَ یؤْمِنُونَ)[4] فقط افرادی تهمت می زنند و دروغ می سازند که ایمان ندارند. ما بر اساس اینها کشف می کنیم که اینها ایمان واقعی ندارند اگر ایمان داشتند دروغ نمی ساختند.

اسباب و علل افترائات علیه شیعه

   طبق فرمایش شما، انگیزه اینها فقط غرض ورزی است. آیا دلایل دیگری نیز دارد؟

توحیدی: علل افترائات چند چیز است:

اول: یک مطلب همین ضعف ایمان است که آیه شریفه هم فرمود: (إِنَّمَا یفْتَرِی الْکذِبَ الَّذِینَ لاَ یؤْمِنُونَ)[5]

دوم: برخی چیزها افراد را برای افترائات تحریک می کند؛ مثل رشد تشیع. امروز در دنیا تشیع مورد توجه است. از افرادی که از این قضیه ناراحت اند، متعصبان هستند که نمی دانند چگونه واکنش نشان دهند؛ از این رو تهمت می زنند یا تهمت هایی را منتشر می کنند تا شاید از گرایش مردم به تشیع جلوگیری کنند. به نظر ما راه منطقی و عقلایی این است که اگر استدلالی در ردّ مبانی شیعه دارند، بیان کنند. این راه اسلامی و انسانی در این زمینه است، اما عده ای با استفاده از دروغ ها و افترائات گمان می کنند که می توان جلوی موج تشیع گرایی را در کشورهای اسلامی گرفت.

سوم: علت دیگر، جهل به عقاید شیعه است و هرچه می شنوند، اعتماد می کنند. خیلی از مردم وقتی درباره گروهی سخنی می شنوند باور می کنند و این حالت در برخی خواص هم هست. از این رو شایعاتی را که علیه شیعیان در جامعه پخش می شود، بدون تحقیق باور می کنند؛ درحالی که قرآن می گوید: (وَلاَ تَقْفُ مَا لَیسَ لَک بِهِ عِلْمٌ)؛ [6] «چیزی را که نمی دانید، پیروی نکنید». این جمله شاملِ نسبت دادن بدونِ علم هم می شود.

چهارم: گاهی اوقات مقصود شیعه و علت کار او را از مطلبی نمی دانند و تهمتی می زنند. فرض کنید می بیند که شیعه روی مهر سجده می گذارد، اما نمی داند چرا روی مهر سجده می کند. به او گفته اند مهر به عنوان بت است و بنابراین شیعیان مشرک اند. علت این تهمت زدن، توهمات و خیالات است. اگر از شیعه علت سجده بر مهر را بپرسند، برایشان توضیح می دهند که اولاً، ما مهر گذاشتن را الزامی نمی دانیم، آنچه لازم است سجده بر زمین است. پس اگر روی زمین فرشی نباشد، سجده روی خاک و سنگ را درست می دانیم. در زمان پیامبر هم، مسجد پیامبر همین گونه بود و کف آن قالی و موکت نداشت و همان طور سجده می کردند. امروز هم اگر خانه یا مسجد ما مثل خانه و مسجد پیامبر در آن زمان باشد، احتیاجی به مهر گذاشتن نیست. بنابراین سجده بر خاک و سنگ جایز است. سجده بر مهر در مواردی است که نتوان بر زمین و خاک سجده کرد و چیزی مانند قالی و موکت مانع باشد. اهل سنّت نیز سجده بر خاک و زمین را جایز می دانند و بر همان خاک و زمین سجده می کنند. ما می گوییم چه تفاوت است بین خاکِ بیابان با خاک یا سنگی که از بیابان به خانه آورده ایم و روی آن سجده می کنیم؟ آیا در اینجا این خاک، بت است و در آنجا بت نیست؟

پنجم: کینه ها هم تأثیر دارد. موقعی که انسان عینک بدبینی می زند، مثل موقعی است که عینک رنگی می زند. اگر عینک سبز باشد، همه چیز را سبز می بیند. موقعی که عینک عداوت با شیعه و بدبینی درباره او زده باشند، همه کارهای شیعه را منفی می بینند و این سوءتفاهمات پیش می آید و همه نسبت های بد را باور می کنند.

   علاوه بر این عوامل، عوامل سیاسی هم در این زمینه نقش داشته اند؟

توحیدی: بله، تأثیر زیادی دارند. مسئله این است که امروزه ایران مرکز اصلی مبارزه با استعمار و آمریکا و عداوتِ استعمارگران با ایران را هرگز نمی توان انکار کرد. آنها به شیوه های مختلف می خواهند ایران و ایرانیان را زیر سؤال ببرند و عداوت با ایران و ایرانی را در دل مردم ایجاد کنند. یکی از بهانه هایشان بحث تشیع است و چون مرکز عمده شیعه، ایران است و رهبر انقلاب به عنوان عالم و مرجع شیعی در دنیا مطرح است. استعمارگران مخالفان شیعه را تحریک کردند. وهابی ها می خواهند اختلاف شیعه و سنی را دامن بزنند و عداوتی از شیعه و ایران در دل ها به وجود بیاورند تا شاید به این شیوه جلوی رشد انقلاب و بیداری را بگیرند. برای این منظور از مطالعه کتب شیعیان و کتب امام و بزرگانی که در این انقلاب موثر بودند، مردم را بر حذر می دارند. پس مسائل سیاسی نیز مطرح است.

خود ایجاد اختلافات، سیاست استعماری است و یکی از راه های ایجاد اختلاف های مذهبی، همین تهمت هاست. تهمت ها خیلی از عداوت های مذهبی و درگیری های مذهبی را تشدید می کند و وهابی ها از این تهمت ها ابا ندارند و دیگران هم آنها را تحریک می کنند.

     به نظر می رسد که این افترائات در اذهان مسلمانان و بعضی از علمای آنها تثبیت شده است. نظر شما چیست؟

توحیدی: بله، در ذهن عده ای تثبیت شده و علت آن شاید این باشد که در طول تاریخ، از صدر اسلام تا اکنون، غالباً قدرت و حکومت در کشورهای اسلامی در دست غیر شیعیان بوده است. فقط در صدر اسلام قریب پنج سال حکومت در دست علی علیه السلام و شش ماه در دست امام حسن علیه السلام بود و بعد از آن، دیگر قدرت در دست بنی امیه و بنی عباس و مخالفان شیعه بوده است. مخالفان و دشمنان امامان شیعه، امامان را به زندان می انداختند و این قضیه همچنان ادامه پیدا کرد. در غالب زمان ها که قدرت در دست مخالفان شیعه بوده است، آنها از این فرصت استفاده می کردند و افترائات علیه شیعیان را مطرح و ترویج می کردند. البته نمی خواهم بگویم همه اهل سنّت اهل افترا هستند، ولی عده ای افترائات را مطرح می کردند؛ چون قدرت در دست آنها بود. شیعیان جرئت اظهار تشیع هم نداشتند، چه رسد به اینکه بخواهند به افترائات پاسخ بدهند. قرن ها به همین منوال بوده و در کتاب های مختلف هم مطرح شده است و عده ای این دروغ ها را باور کردند. خارج کردن این افترائات از لابه لای صدها کتاب، کار بسیار مشکل و سختی است. بعضی از افترائات مانند غلو از قدیم مطرح بوده و به آسانی از ذهن افراد بیرون نمی آید و احتیاج به کار حساب شده دارد.

   لطفاً کتاب هایی را که در زمینه افترائات و برخورد با افترائات وجود دارد، معرفی کنید.

توحیدی: عرض کردیم کتاب ها دو قسم اند. یک سلسله کتاب ها عقاید را بیان می کنند که در ضمنش مشخص می شود که افترائات جزء عقاید شیعه نیستند. کتاب هایی هم وجود دارند که در خصوص این افترائات نوشته شده اند. چند کتاب در این مورد هست. مرحوم علامه امینی در جلد سوم الغدیر مقداری از این تهمت ها را بیان کرده است. کتاب دیگر از آقای محمد جواد شِرّی، شیعه عرب زبان، است. این کتاب ترجمه فارسی شد با عنوان شیعه و تهمت های ناروا که بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی چاپ کرده است. کتاب خوبی است. کتاب سوم از آقای سید رضی رضوی به نام کذبوا علی الشیعه است؛ یعنی بر شیعه تهمت زدند. آقای سید محسن امین نیز کتاب الشیعه بین الحقائق و الاوهام را نوشته است که پاره ای از این تهمت ها را ذکر و رد کرده. البته کتاب های متعددی غیر از اینها هم هست، لکن چند کتابی که نام بردم، به طور خاص درباره این افترائات نوشته شده اند.

راهکارهای زدودن غبار تهمت ها از چهره تشیع

   درباره نیاز به کار حساب شده سخن گفتید. برای زدودن این تهمت ها از اذهان اهل سنّت، چه راهکارهای عملی می توان داشت تا این تهمت ها را از بین ببریم یا حداقل بکاهیم؟

توحیدی: راهکارهای زیادی هست که برای نمونه چند مورد را عرض می کنم:

راهکار اول برای عموم مردم است. عموم شیعیان باید چیزهایی را رعایت کنند؛ مثلاً زمام مراسم دینی و کیفیت عزاداری و برخی از امور دیگر را به دست افراد غیرمتخصص و عوام نسپرند. گاهی برخی از کارهای عوامانه زمینه اتهام می شود.

راهکار دوم که البته در مورد علماست، ارتباط حضوری در صورت امکان و الا غیر حضوری با علمای بزرگ و منصف غیر شیعی و نفی صریح و مستند تهمت هاست؛ یعنی از بالا، از علمای بزرگ در هر منطقه ای شروع کنیم. با آنها که می دانیم منصف اند و لجوج نیستند، علمای شیعه ارتباط داشته باشند و این تهمت ها را که در ذهن اینها هست، به صورت صریح و مستند با مدرک از ذهن اینها بیرون بیاورند. پاک کردن تهمت از ذهن عالم بزرگ آنها بیشتر از هزاران عوام اهمیت دارد. حرف آن عالم بزرگ که خودش توضیح بدهد، بیشتر روی پیروان و شاگردانش تأثیر دارد.

راهکار سوم ارسال و رساندن تألیفاتی است که در این موضوع وجود دارد. اگر ارتباط مستقیم ممکن نیست، باید این گونه کتب را برای علمای منصف و بزرگ و حق جو فرستاد؛ مثلاً کتاب منشور عقاید شیعه یا کتاب عقاید ما فرستاده بشود تا با اعتقادات ما آشنا گردند و بدانند غیر این سخنان، افتراست. این همان کاری است که مرحوم کاشف الغطا انجام داد و اصل الشیعه را نوشت و برای عده ای از علمای اهل سنّت فرستاد و از آنها نظرخواهی کرد. در یکی از جوابیه ها برای ایشان نوشته بودند که از کارتان تشکر می کنم، ولی ای کاش این کار را خودتان زودتر انجام داده و عقاید خودتان را معرفی کرده بودید. شما خودتان را معرفی نکردید و دشمنانتان شما را آن گونه که دلشان خواست، معرفی کردند. بنابراین نوشتن کتاب در محیط های شیعی کافی نیست. باید این کتاب ها را بنویسیم و به شخصیت های تأثیرگذار غیر شیعی برسانیم.

راهکار چهارم نهی شدید مدّاحان و خطبا از استعمال کلماتی است که بوی غلو می دهد و شیعه را متهم به غلو می کند و یا نهی از کلماتی است که کینه را می افزاید. این کینه ها سبب فاصله گرفتن از اهل سنّت و سبب رونق و باور افترائات می شود. مرحوم صدوق در عیون اخبارالرضا در باب 28، حدیث 63 روایتی از امام رضا علیه السلام می آورد که فرمودند: دشمنان ما احادیثی جعل کردند و اینها را سه دسته قرار دادند: یک دسته احادیثی است که در مدح ما و همراه با کلمات غلوآمیز است. اینها را دشمنان ما جعل کردند که ظاهرش مدح ماست، اما کلمات غلوآمیز دارد. دسته دوم احادیثی است که در مذمّت دشمنان ماست، با تصریح به نام آنها و دسته سوم کلماتی است که عیب و نقصی را به ما نسبت می دهند. امام رضا علیه السلام در ادامه فرموده اند: روایاتی را که غلوآمیز است، از این رو ساختند که مردم، شیعیانِ ما را تکفیر کنند و به شیعیان نسبت غلوّ بدهند. این گونه احادیث به حساب شیعه گذاشته می شود و نتیجه اش، تکفیر شیعیان است. یکی از مباحث مهم امروز، تکفیر است. طبق این روایت، دیگران بعضی از روایات را ساختند تا شیعه را به این وسیله تکفیر کنند. آن دسته از احادیث که در آنها به مخالفان ما اهانت و به اسمائشان تصریح شده، جعل شده اند تا افراد را برای مقابله به مثل با اهل بیت تحریک کنند. دشمنان اهل بیت خوارج و نواصب هستند. عموم اهل سنّت ضدیتی با اهل بیت ندارند، بلکه خود را دوست دار اهل بیت و محبت اهل بیت را شرط ایمان می دانند. این گونه احادیث را خوارج و نواصب ساختند تا سایر گروه های اهل سنّت را همگام با خودشان بکنند و آنها را در مقابل ائمه اهل بیت و شیعیان قرار دهند تا به مقدسات و اهل بیت اهانت کنند. بعد حضرت امام رضا علیه السلام به آیه قرآن استشهاد فرموده است که در قرآن آمده است بت های بت پرستان را سب نکنید تا آنها هم خدای شما را سب نکنند: (وَلاَ تَسُبُّواْ الَّذِینَ یدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ فَیسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَیرِ عِلْمٍ).[7] در مورد دسته سوم هم فرمودند احادیثی در منقصت ما جعل کردند تا مردم باور کنند و معتقد بشوند که این عیوب در اهل بیت بوده.

مقصود این است که به سخنان غلوآمیز و آثار منفی اینها توجه کنیم. یک کلمه غلوآمیز، سبب تکفیر و ارتداد می شود. در نتیجه حکم مرتد قتل است؛ پس باید شیعیان را کشت. بسیاری از کسانی که حکم به تکفیر می کنند و خون ریزی هایی انجام می دهند، چنین دستاویزهایی دارند، اما برخی از عوام شیعه توجه ندارند که این اشعار غلوآمیز خون عده ای را می ریزد. این باعث می شود که دشمنان آن را مستند قرار می دهند که این اعتقاد شیعه است.

راهکار پنجم نشر عقاید شیعی با عنایت به افترائات است؛ یعنی عقاید شیعه را طوری بیان کنند که هرگاه تصور خلافی درباره شیعه شده باشد، روشن بشود که عقیده ما این نیست؛ مثلاً گفته شود همین قرآنی را که امروزه در دست عموم مسلمانان است، قبول داریم، بدون یک کلمه کم یا زیاد، و اگر کسی یک آیه یا یک جمله اش را منکر بشود، کافر است. وقتی این مطلب بیان بشود، آن تهمت از ذهن ها بیرون می رود. هرگاه ما بیان کردیم که افضل انبیا و اشرف مخلوقات را پیامبر اسلام می دانیم، آن گاه اگر بشنود که شیعه حضرت علی علیه السلام را افضل از پیامبر می داند، می فهمد که این سخن دروغ و اتهامی ناروا به شیعه است. شاید یک وجه اینکه در ابتدای خطبه ها شهادتین گفته می شده، همین است که شهادتین مرز اسلام است. همه در ابتدا می گویند «اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له». خطبه های ائمه: این گونه بود و ما هم باید همیشه این گونه باشیم.

بنابراین یک راهکار، نشر عقاید شیعه با عنایت به افترائات است. در سایت ها و شبکه های مختلف، و با سی دی عقاید شیعه معرفی و به مراکز مختلف فرستاده بشود. در این رسانه ها به صراحت گفته شود که غیر از این سخنان، تهمت به ماست.

راهکار ششم محکوم نمودن حرکت های تند برخی از عوام و یا عده اندکی از روحانیون است. برخی برخوردهای تند و غلط افراد با دیگران، سبب ایجاد کینه می شود و به دنبالش تهمت ها را باور و پخش می کنند. باید این گونه امور سریعاً محکوم بشود؛ همچنان که تهمت ها باید محکوم بشوند. در هر گروه و مذهبی افراد تندرو هستند. همان گونه که در جامعه اهل سنّت، تکفیری ها هستند و ما نمی توانیم همه اهل سنّت را تکفیری معرفی کنیم، در میان شیعه نیز افراد تندرو هستند، چه روحانی و چه غیرروحانی. این نکته را باید بیان کرد که کار تندرو ها را در هیچ دین و مذهب نمی شود به حساب همه گذاشت. اگر شبکه ای ماهواره ای منتسب به شیعه است که تندروی می کنند، حرف آن را نباید به حساب کل شیعیان گذاشت.

راهکار هفتم افشای مفتریان متعمّد است. افرادی که نسبت های غیر واقعی می دهند و افترا می بندند، دو قسم هستند: یک عده افراد متعمّدند و می دانند افتراست و عمداً این کار را انجام می دهند. عده دیگر بر اثر جهلشان و اعتماد به دیگران است. اینها با هم فرق دارند. آنهایی را که مفتری متعمّدند، باید افشا و رسوا کرد؛ مثل همانی که می گوید در مساجد ایران، در اذان خمینی رهبر می گویند. باید افشا شود که این شخص عمداً دروغ می گوید؛ درحالی که آقای قفاری، نویسنده این کتاب، در ابتدای کتابش مدّعی است که در آنچه که در این کتاب آورده، به واسطه ها اعتماد نکرده و خودش مستقیم تحقیق کرده است که پس از انقلاب در تمام مساجد ایران در اذان بعد از چهار تکبیر، خمینی رهبر می گویند. اینها را باید رسوا کرد تا اعتماد عمومی مردم از اینها سلب بشود. دروغ او هم واضح است؛ چون حداقل اهل سنّت ایران می دانند که چنین چیزی وجود ندارد، بعد مردم می فهمند این قفاری که کتاب نوشته و کتابش بهترین کتاب و پایان نامه برتر شناخته شده، کذاب است. در اهدای کتاب نوشته اند توصیه می کنیم که این کتاب دست به دست در میان دانشجویان بچرخد و همه استفاده کنند. افرادی هم هستند که متعمّد نیستند و دروغ ها را پخش می کنند؛ چون به چیزی اعتماد کرده اند که نباید اعتماد می کردند. گاهی اعتمادسازی ها و شخصیت سازی های کاذب در برخی جوامع به وجود می آید و در جامعه اهل سنّت نیز چنین است که باید این اعتمادهای کاذب را از بین برد؛ مثلاً در جامعه وهابیت اعتماد زیادی به ابن تیمیه وجود دارد و گویا ابن تیمیه را بالاترین شخصیت می دانند. شاید بعد از خلفا کسی را به اندازه ابن تیمیه قبول نداشته باشند و شاید هشتاد درصد حرف های وهابی ها برگرفته از ابن تیمیه است. باید این اعتماد را در مورد ابن تیمیه سلب کرد و راه سلب اعتماد، بیان دروغ های واضحی است که ابن تیمیه دارد. ما می توانیم در ایران و خارج از ایران بگوییم که تلویزیون و رادیو ایران در اذان چه می گویند. اثبات دروغ بودن برخی از دروغ های ابن تیمیه ممکن است احتیاج به دلیل داشته باشد، اما دروغ بودن برخی حرف هایش دلیل لازم ندارد؛ مثل اینکه ابن تیمیه گفته است شیعیان برای زنان مهریه قرار نمی دهند. یا می گوید شیعیان با عدد ده مخالف اند. تعبیر ابن تیمیه این است که: «و من حماقاتهم انّهم یکرهون التکلّم بلفظة العشرة و لا یبنون علی عشرة أعمدة و لا بعشرة جذوع؛ لأنّهم یبغضون خیار الصحابة و هم العشرة المشهود لهم بالجنة». اهل سنّت معتقدند پیامبر به ده نفر بشارت به بهشت داد. می گویند شیعیان چون با این ده تا مخالف اند، با عدد ده هم مخالف اند. از این رو ساختمانی که ده تا ستون داشته باشد یا سقفی که ده تیر داشته باشد، نمی سازند. دروغ بودن این سخن را برای اهل سنّت دنیا به آسانی می توان ثابت کرد؛ چون شیعه ایران و پاکستان و هندوستان، اتفاقاً روی ده تأکید دارند و برنامه ها و مراسم مذهبی شان ده روز است؛ مثل دهه محرم، دهه فجر و دهه فاطمیه. آن گاه برای اهل سنّت ثابت می شود که نباید به سخن ابن تیمیه و مغرضان دیگر اعتماد کرد.

نکته هشتم هم مربوط به علماست و آن بیان این مطلب است که امامیه به محتوای احادیث تمام کتب حدیثی التزام و اعتقاد ندارد. گاهی اوقات علّت برخی افترائات این است که مطلبی را در کتاب حدیثی می بینند و بعد خیال می کنند شیعه به مضمون همه آنها معتقد است و این را به عقاید شیعه نسبت می دهند. به آنها می گوییم آیا اهل سنّت هم محتوای همه کتاب های حدیثی خود را قبول دارند و جزء عقایدشان است؟ آنها کتابی در بحث مهدویت نوشته اند که به فارسی ترجمه شده است. نویسنده کتاب، هر مؤلفی که شیعه بوده، هر حدیثی را که نوشته، جمع کرده و به عنوان عقاید شیعه آورده است. ما هم می توانیم صد برابر اینها از کتاب هایشان مطالبی نقل کنیم که شرمنده شوند. همان طور که آنها می گویند ممکن است حدیث، مجعول، مردود و ضعیف باشد، ما هم می گوییم همه احادیث را معتبر نمی دانیم. این در حالی است که شیعه در اینجا احتیاط و دقت بیشتری دارد؛ زیرا شیعیان هیچ کتابی غیر از قرآن را صحیح نمی نامند، اما اهل سنّت می گویند صحیح البخاری، صحیح مسلم، بعضی ها می گویند صحاح سته. شیعه هیچ گاه نگفته است صحیح الکافی، صحیح من لایحضر، یا نگفته صحاح اربعه. ما نویسندگان و مؤلفان این کتب را کاملاً به لحاظ علمی قبول داریم، اما اینها را معصوم از خطا نمی دانیم تا هر چه را که صحیح دانستند، ما هم صحیح بدانیم. ما می گوییم باب اجتهاد باز است و مجتهدین می توانند درباره احادیث نظر بدهند. مجتهد همان طور که در فهم حدیث، خودش استنباط می کند، درباره صحّت سند حدیث هم خودش اظهار نظر می کند. بعضی از راویان مورد اختلاف اند؛ برخی آنها را ثقه می دانند و برخی غیر ثقه. آرای فقهای شیعه را هم باید در کتب فقهی بررسی کرد، نه در کتاب های حدیثی. آقای نووی در کتاب التقریب که در علم الحدیث است، می گوید «اوّل مصنّف فی الصحیح المجرد، کتاب البخاری ثم بعده مسلم؛ اول کتابی که تألیف شده در صحیحِ مجرّد و خالی از حدیث غیرصحیح، کتاب بخاری است، بعد مسلم». حالا در کتاب صحیح مسلم روایاتی وجود دارد که مضمونش را قبول ندارند؛ مثل اینکه پیامبر به یک خانمی گفت فلان مرد را شیر بده تا به تو محرم بشود. این را ما به شما نسبت نمی دهیم، با اینکه در صحیح مسلم است و این را رأی همه اهل سنّت نمی دانیم. بعضی گفته اند که این مورد خاص بوده؛ درحالی که در سنن ابی داوود و جاهای دیگر هم مشابه آن هست. سنن ابی داود نیز از کتب ستّه است. در این کتاب آمده که عایشه معتقد بود این امر اختصاص به آن مورد ندارد. لذا اگر می خواست مردی با او محرم بشود، دستور می داد دختر خواهرش یا دختر برادرش به او شیر بدهد تا عایشه هم به او محرم بشود. او بشود مادر رضاعی، و این بشود عمّه یا خاله رضاعی. با اینکه این مطلب در صحیح مسلم وجود دارد، ما آن را به اهل سنّت و کل فقه اهل سنّت نسبت نمی دهیم. از این قبیل مطالب فراوان است. در صحیح بخاری می گوید وقتی عزرائیل برای قبض روح حضرت موسی علیه السلام آمد، حضرت موسی علیه السلام چنان سیلی به صورت او زد که عزرائیل کور شد. این مطلب در صحیح بخاری هست و تمام روایات آن را صحیح می دانند، ولی ما شیعیان نمی گوییم که عقیده کلّ اهل سنّت این است. پس نباید یک دیدگاه نادر و غیر اجماعی را به همه مذهب تعمیم داد.

راه های پیشگیری از افترا به شیعه

برای پیشگیری از افترائات به نکاتی باید توجه شود: یکی دقت در دعوت سخنران و مدّاح و مشورت با علمای معتمد در این باره است. هرکسی را دعوت نکنند. ممکن است مداحی صدای خوبی داشته باشد و یا شاعری شعر خوبی بگوید، ولی ممکن است حرف های بیجایی بگوید؛ همچنان که اگر می خواهند روحانی ای برای سخنرانی دعوت کنند، مشورت کنند. برای بیماری پیش هر پزشکی نمی رویم، در مسائل دینی هم که مهم تر از آن است، نباید پیش هر کسی رفت. نباید هر روحانی و هر کسی را دعوت کنند.

نکته دوم اجتناب از کارهایی است که مذهب را در معرض تهمت قرار می دهد. مردم باید دقت کنند. ما روایت داریم که از مواضع و از جاهایی که ممکن است موجب بدبینی و بدگمانی به شما شود، بپرهیزید. بدتر از تهمت به خود انسان، این است که مذهب و دین خود و همه هم مذهبان را در معرض تهمت قرار دهیم. نباید کاری انجام داده شود که موجب بدبینی، تهمت و بدگمانی به شیعیان می شود. نقل می کردند مرحوم آیت الله بروجردی نهی می کردند که روی مهرها چیزی بنویسند. از روی علاقه، اسم ائمه را روی مهرها می نویسند، اما نمی فهمند که این کار موجب سوءظن می شود و عده ای خیال می کنند که ما می خواهیم امام حسین را بپرستیم. دشمنان دنبال بهانه برای تهمت ها هستند.

اقدام سوم که مردم باید انجام بدهند، اجتناب از کارهایی است که ایجاد کینه می کند. گفتیم کینه، در اذهان بدبینی ایجاد می کند و در نتیجه، تهمت ها را زود باور می کنند؛ درحالی که ما روایات فراوان درباره جلب مودت و محبت مردم داریم؛ مثلاً روایت هست: «خدا رحمت کند کسی را که محبت دیگران را به خودش جلب کند!» حرف هایی که قابل قبول است، بگوییم، نه حرف هایی که برایشان قابل هضم و قابل قبول نیست. در روایت ممکن است حرف هایی داشته باشیم که برای مردم قابل هضم و درک نباشد، آنها را نباید گفت و باید مردم را از کارها و حرف هایی که کینه و عداوت علیه شیعیان ایجاد می کند، منع کرد.

سراج منیر: بعضی می گویند این با تبرّی مخالف است. نظر شما چیست؟

توحیدی: تبرّی را هم باید توضیح بدهیم. تبرّی اصل درستی است و اصل قرآنی و عقلی است. اصل شیعی نیست. لازمه دوست داشتن هر فردی تنفّر از مخالفین اوست. هرچه بیشتر او را دوست داشته باشی، از دشمنش بیشتر بدت می آید. لازمه دوست داشتن خدا، تنفر از دشمنان خداست. لازمه دوست داشتن پیامبر، تنفر از دشمنان اوست و لازمه دوست داشتن اهل بیت، تنفر از دشمنان اهل بیت است. این یک اصل است که در قرآن هست. حضرت ابراهیم علیه السلام گفت: (وَبَدَا بَینَنَا وَبَینَکمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاء أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ)[8] یا گفت: (إِنَّا بُرَاء مِنکمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ)؛[9] ما از شما و از معبودان شما متنفریم. اصل تبری، تنفر قلبی از دشمنان آن فردِ محبوب است. دشمنی با دشمنان خدا و پیغمبر و اهل بیت، یک اصل است. نمی شود هم حضرت علی را دوست داشت و هم دشمن او را دوست داشت. اینکه ما قلباً متنفر از دشمنان خدا و پیامبر و اهل بیت باشیم، یک مطلب است و ابراز این مطلب، مطلب دیگری است. ابراز این دوستی و دشمنی در هر جایی که مشکل و مانعی نداشته باشد، صحیح است، اما اگر مانع وجود داشته باشد و ابراز تنفر یا ابراز دوستی دردسرساز باشد، اینجا جای عمل به دستور دوم اهل بیت یعنی تقیه است. مشکل ما این است که از دین یک چیز را می گیریم و به چیز دیگر توجه نمی کنیم. همان پیامبر و ائمه و قرآنی که به ما تولّا و تبرا را یاد داده اند، مسئله تقیه و حفظ جان هم آموخته اند. قرآن فرموده: (وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیدِیکمْ إِلَى التَّهْلُکةِ).[10] پس باید به اصل تولا و تبرا توجه کرد، اما با توجه به اصل تقیه که اصل قرآنی و عقلایی نیز هست. ائمه فرمودند کسی که (در جای تقیه) تقیه نکند، دین ندارد. اگر بی جهت برای خود و دیگران دردسر درست کند، دین ندارد. آیین ما این گونه نیست که بدون جهت برای مردم دردسر درست کنیم. در حدیث آمده تقیه دین من و پدران من است: «التقیة دینی و دین آبائی».

راه چهارم تبیین نقش استعمار در ایجاد جنگ های مذهبی و اهداف آنها برای عموم مردم است. مردم نمی دانند که یکی از نقشه های استعمارگران برای تسلط بر مسلمانان و کشورهای اسلامی، درگیری های داخلی و ایجاد جنگ مذهبی و تفرقه است. سیاست ایجاد تفرقه برای حاکمیت بر مردم، یک سیاست استعماری با قدمت فراوان است. در قرآن دارد که فرعون برای تسلط بر مردم، اهل زمین و اهل منطقه و مملکت خودش را از فرقه های مختلف قرار داد، اینها را به جان یکدیگر انداخت. یک عده را تضعیف می کرد، یک عده را تقویت: (یسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَیسْتَحْیی نِسَاءهُمْ).[11] در آیه دیگر یکی از عذاب های الهی فرقه فرقه شدن بیان شده است: (یلْبِسَکمْ شِیعاً وَیذِیقَ بَعْضَکم بَأْسَ بَعْضٍ)،[12] شما را به صورت فرقه های مختلف در می آورد و بعد به جان هم می افتید. سیاست آمریکا این است که جنگ مذهبی بین شیعه و سنی درست کند و یک نادان را تحریک می کند تا حرفی بزند که آنها تحریک بشوند. یکی از نادان های آن طرف هم حرفی بزند که اینها تحریک بشوند و به جان هم بیفتند. معروف است که می گویند سیاست انگلیس «فَرّق تَسُد» است؛ تفرقه بینداز، آقایی و سیادت کن. اگر دیدید فرد نادانی کاری انجام داد، شما نباید عکس العمل نشان بدهید. این یا نادان است یا عامل دشمن که می خواهد جنگی درست کند و طرف مقابل را وادار به مقابله کند. در عراق حضرت آیت الله العظمی سیستانی (دامت برکاته) ایشان هوشیار و متوجه هستند. چندین بار شیعیان از او اجازه خواستند که با تکفیری ها مقابله به مثل کنند، اما ایشان اجازه مقابله به مثل ندادند؛ چون می دانند که دست دشمن و آمریکا در کار است تا شیعیان را تحریک کنند و هزاران نفر از دو طرف کشته و بهانه ای برای ماندن آمریکا و بعد کشاندن پای نیروهای حافظ صلح به کشور اسلامی شود. باید این آگاهی را به مردم داد تا در جهت اهداف آمریکا و اسرائیل عمل نکنند و حرفی نزنند.

     راهکار دیگری به غیر از تبیین برای عدم ورود شیعه به جنگ های مذهبی هست؟ براساس سخنان شما، نظر شما تعامل است و معتقدید تقابل جواب نمی دهد. در همین زمینه نیز سخنان پایانی را بیان فرمایید.

توحیدی: ما برای این قضیه چند راهکار گفتیم: یکی لزوم تبیین نقش استعمار، نکته دوم تبیین سیره و دستور ائمه اهل بیت در برخورد با سایر مذاهب؛ برای مردم تبیین شود که ما اگر پیرو اهل بیت هستیم، دستورشان چگونه بوده و خودشان چگونه برخورد می کردند. ائمه اهل بیت فرموده اند هر کس شهادتین گفت، مسلمان است. (اصول کافی، کتاب الایمان و الکفر، ج2، باب انّ الایمان یشرَک الإسلام و الإسلام لایشرک الإیمان). در آنجا حضرت می فرماید اسلام این است که شهادتین بگویی: «الاسلام ان تشهد لااله الا الله و ان محمدّ رسول الله و ان تقیم الصلوة و تؤتی الزکوة و تصوم شهر رمضان». هر کس شهادتین بگوید، نماز، زکات و این واجبات را قبول داشته باشد، مسلمان است. بعد فرمودند: «و به حقنت الدماء و علیه جرت المناکح و المواریث؛ هر کسی این کلمات را گفت و ضروریات دین مثل نماز و روزه را قبول کرد، خون او محفوظ و محترم است و از یکدیگر ارث می برند و ازدواجشان جایز است». مرز اسلام را شهادتین قرار دادند. اگر کسی علاوه بر اینها، اعتقاد به ولایت اهل بیت هم دارد، مومن به اهل بیت هم حساب می شود، والّا مسلم است، ولی مومن به اهل بیت نیست. خودش هم می داند این اعتقاد شیعی را ندارد. او مومن به اسلام است، اما مومن به اهل بیت نیست. در روایات شیعه مقصود از مؤمن، مؤمن به ولایت اهل بیت است. باید تبیین کرد که ائمه ما هر کس را که شهادتین گفت، مسلمان می دانستند و جان و مالش را محترم می شمردند. این مرز اسلام است. اما نکته مهم این است که سیره ائمه چه بوده است؟ با ناصبی ها چگونه برخورد می کردند؟ ما امروزه شاید در جامعه ناصبی اصلاً نداشته باشیم. بعضی اعتقاد ناصبی داشتند و نزد ائمه اهل بیت می آمدند. شخصی شامی به مدینه آمده بود. شام منطقه تبلیغاتی معاویه و مخالفان شیعه و اهل بیت بود. مرد شامی امام را که دید، شروع به فحاشی کرد. اما حضرت، نه خود به او جواب دادند و نه به هیچ یک از شیعیان اجازه دادند که برخوردی با او داشته باشند. بعد که حرف هایش تمام شد، علت ناراحتی او را پرسیدند: آیا قرض به تو فشار آورده؟ گرسنه ای؟ آواره ای؟ اگر قرض داری، خدا به ما لطف کرده و می توانیم کمک کنیم. اگر گرسنه ای، می توانیم به تو غذا بدهیم. اگر غریبی، مهمان ما باش. او به امام اهانت کرد، امام با او چنین برخوردی کرد. چنان در این مرد ناصبی تأثیر گذاشت که 180 درجه عوض شد و عذرخواهی کرد و پیرو امام شد و روزی که می خواست از مدینه برود، به امام گفت من روزی که وارد این شهر شدم، شما و اولاد علی را منفورترین افراد می دانستم و امروز در حالی از مدینه خارج می شوم که محبوب ترین فرد عالم شمایید. برخورد ائمه با افراد ناصبی این چنین بود. ولی امروز عموم اهل سنّت می گویند ما ائمه اهل بیت را دوست داریم و واقعاً هم دوست دارند. به زیارت امام رضا و سایر ائمه اهل بیت می آیند. چگونه با آنها برخورد می کنیم. ما این روش اهل بیت را باید تبیین کنیم. این نکته دوم.

نکته سوم اینکه غیر از استعمار، اهداف وهابیت را در ایجاد جنگ مذهبی، تبیین کنیم. اینها هم به این نتیجه رسیده اند که اگر برخوردها برخوردهای علمی و محبت آمیز باشد، عموم مردم در دام وهابی ها نمی افتند. احساس کرده اند اگر جو آرام باشد و درگیری های مذهبی نباشد، شیعیان سبب رسوایی وهابیت می شوند. به دنبال بلوا هستند تا جوّ آرامی نباشد. اگر جوّ آرام باشد و منطق حاکم باشد دست وهابیت خالی است. از قدیم می گفتند که دزد بازار را آشفته می پسندد تا کسی نفهمد چه شد. افراد منطقی جوّ آرام می خواهند. همیشه جوّ آرام به نفع کسی است که منطق و استدلال دارد و جوّ احساسی و درگیری به نفع کسی است که منطق ندارد و لذا به دنبال شلوغی و تحریک احساسات هستند و ما باید از تحریک احساسات دیگران کاملاً برحذر باشیم تا بتوانیم منطقمان را تبیین بکنیم.

آخرین نکته در این باره، تبیین فتاوای علما و مراجع تقلید درباره مسلمان بودن تمام گویندگانِ شهادتین است و اینکه احکام اسلام را پیدا می کنند و جانشان و مالشان محترم می شود. من به موضوع جالبی اشاره کنم: عده ای از یکی از مناطق مشترک مرزی ایران برای حضرت آیت الله العظمی وحید خراسانی (دامت برکاته) نوشته بودند که در منطقه ما عدّه ای ما را تکفیر می کنند و می گویند شیعه کافر است. (البته همه اهل سنّت این طور نیستند). آیا ما هم حق داریم مقابله به مثل کنیم و متقابلاً آنها را تکفیر کنیم؟ ایشان جواب داده بودند که هرکس که شهادتین بگوید و ضروریات اسلام را قبول دارد مسلمان است و جان و مالش مانند جان و مال شیعه جعفری، محترم است و اگر آنها به ناحق با شما برخورد کنند، شما نباید مقابله به مثل کنید. شما باید به حکم خدا راضی باشید که فرموده: (وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَیکمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا)؛[13] «به کسی که اظهار اسلام می کند، نگویید که تو مؤمن نیستی». حکم خدا را در نظر بگیرید. اگر یکی از آنها مریض شد، به عیادتش بروید و اگر مُرد، به تشییع جنازه اش بروید. اگر حاجتی به شما داشت، حاجتش را روا دارید. ایشان مرجع تقلیدی است که بر امر ولایت هم بسیار تأکید دارد، اما با این حال می گوید روش برخورد شما نباید با غیر شیعیان مثل خود آنان باشد و نباید شما هم آنها را تکفیر کنید. اگر این مطلب برای شیعیان تبیین شود و بفهمند که مرجع تقلیدمان می گوید شما نمی توانید مقابله به مثل کنید، بسیاری از سوءتفاهم ها رفع می شود. یکی از آقایان در بلوچستان در برخی مجامع عمومی اهل سنّت، این فتوا را خوانده بود که تأثیر بسیار فراوانی گذاشت. امام جمعه اهل سنّت چابهار نیز نامه تشکرآمیز به آیت الله وحید نوشت و از این فتوا تقدیر و تشکر کرد. ما باید اینها را بیان کنیم که اهل سنّت غیروهابی در دام وهابیت نیفتند. بدانند که شیعیان این گونه برخورد می کنند، بلکه وهابی ها هستند که به دنبال فتنه و ایجاد دردسر برای مسلمان ها هستند.

   اگر نکته ناگفته ای مانده، بفرمایید.

توحیدی: بعضی می گویند که ما در روایت داریم که سب کنید و شما هم به آنها تهمت بزنید. مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار (ج76، ص204، کتاب العشره) به مناسبت حدیثی نقل می کند و می فرماید: «و المراد بسبّهم الاتیان بکلام یوجب الاستخفاف بهم». اولاً گفته شده: «اذا رأیتم اهل الریب و البدع». مرحوم مجلسی می گوید اهل الریب کسانی اند که در دل خودشان در دین شک دارند و در ایمان مردم تشکیک ایجاد می کنند. حدیث می گوید اگر اهل شک و اهل بدعت را دیدید، «فاکثروا من سبّهم و الوقیعة فیهم و باهتوهم». ایشان چنین معنا می کند: «والمراد بسبّهم الاتیان بکلام یوجب الاستخفاف بهم»؛ یعنی حرفی بزنید که اینها در جامعه محترم نباشند، سبک بشوند و موجب بشود مردم بفهمند اینها حقه باز و فتنه جو هستند. بعد ایشان می نویسد: «و قال شهید الثانی: یصح مواجهتهم بما یکون النسبة إلیهم حقاً لا بالکذب». عیب و ایرادی را که در آنها هست و واقعیت دارد، بیان کنید تا موجب بشود اینها از چشم مردم بیفتند، نه اینکه کذب و دروغ بگویید. اجازه دروغ داده نشده است، بلکه مطلبی گفته شود که واقعیت دارد و اگر بیان کنید، اینها سبک می شوند آن را بیان کنید، «لا بالکذب؛ نه اینکه دروغ بگویید». بعد ایشان معنای «باهتوهم» را توضیح می دهد. می گوید «باهتو» به معنای بهتان بزنید نیست. باهتو از ماده بَهَتَ یا بَهِتَ است و به این معناست که تحیر ایجاد شود؛ یعنی کاری بکنید؛ مثل این آیه شریفه است: (فَبُهِتَ الَّذِی کفَرَ)؛[14] یعنی کاری کند که نتواند چیزی بگوید. تصریح می کند که یعنی با دلیل و منطق جوابشان را دهید که دیگر طمع در فساد نکنند: کَی لایطمعوا فی الفساد فی الارض. باید به گونه ای برخورد شود که ببینند دلیلشان واهی شد و پنبه اش را زدند و دیگر تأثیری ندارد. «باهتوهم» یعنی بحث کنید؛ مثل حضرت ابراهیم به نمرود جواب داد و نمرود در بُهت فرو رفت: (فَبُهِتَ الَّذِی کفَرَ). مبهوت شد نه اینکه بهتان به او زده شد. حضرت ابراهیم به او تهمت نزد، بلکه فرعون مبهوت شد و زبانش بند آمد، از جواب دادن فروماند. پس باید طوری بحث کرد که طرف مقابل فروبماند و نتواند جوابی بدهد.

در پایان، به سهم خود از مؤسسه دارالإعلام لمدرسة اهل البیت: و از شما عزیزان که این کار خطیر را به عهده گرفته اید، سپاسگزارم.

   ما هم از حضرت عالی کمال تشکر را داریم و از خداوند متعال دوام توفیقات را برای شما خواهانیم.

 پاورقی ها

[1]. سوره نحل(16)، آیه 103.

[2]. سوره نحل(16)، آیه 105.

[3]. نهج البلاغه، نامه 53.

[4]. سوره نحل(16)، آیه 105.

[5]. همان.

[6]. سوره اسراء(17)، آیه 36.

[7]. سوره انعام(6)، ایه 108.

[8]. سوره ممتحنه(60)، آیه 4.

[9]. همان.

[10]. سوره بقره(2)، آیه 195.

[11]. همان.

[12]. سوره انعام(6)، آیه 66.

[13]. سوره نساء(4)، آیه 94.

[14]. سوره بقره(2)، آیه 258.


برگرفته از سایت الوهابیه http://alwahabiyah.com

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش