مقالات > وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۱۵ تعداد بازدید: 308

این مقاله به تحلیل سه جریان مخالف و متفاوت در تفکر مدرن اسلامی می‌پردازد که به‌اشتباه با هم جمع شده و از آن با عناوین «اسلام‌گرایی»، «بنیادگرایی»، «سلف‌گرایی»، «نئوسلف‌گرایی»، «وهابیت»، «جهادگرایی»، «اسلام سیاسی»، «اسلام رادیکالسم» و ...بحث می‌شود.



نويسنده : احمد مصلی، ترجمه : مصطفی ورتابی کاشانیان

از طریق نوع‌شناسی تفکرات عمده جریان‌های فعال اسلامی و با تمرکز خاص بر روی وهابیت، نئووهابیت، سلف‌گرایی، نئو‌سلف‌گرایی و اسلام‌گرایی، اینها را، اعم از جریان‌های معتدل و رادیکال، با یکدیگر مقایسه خواهیم کرد. شناخت این جریان‌ها و مباحثاتشان به قدرت‌های دنیا، سیاست‌گذاران، دانشگاهیان، روشنفکران، کارشناسان تروریسم، روزنامه‌نگاران و بسیاری دیگر اجازه می‌دهد تا بین این جریان‌ها تمییز قائل شوند و منطق افراط و اعتدال، عمل‌گرا و غیرعمل‌گرا، جهادی و صلح‌طلب، تکفیری و آزاداندیش، مدرن و سنتی، منطقی و غیرمنطقی را درک کنند. همچنین، این مقاله آشفتگی استفاده سیاست‌گذاران، تحلیلگران، روزنامه‌نگاران، دانشگاهیان و روشنفکران از واژگان را آشکار می‌سازد. در حالی که همه جریان‌های اسلامی در بیان باورهایشان از مفاهیم و الفاظ مشابهی چون «جهاد»، «دولت اسلامی»، «شریعت» یا «سنت نبوی» استفاده می‌کنند، در مراد و مفهوم این عبارات بین یک جریان با جریان دیگر تفاوت‌های عمده‌ای وجود دارد. این امر پیامدهای جدی در عمل، عکس‌العمل و درک بنیادی از این مسئله به دنبال خواهد داشت.
سلف‌گرایی به لحاظ ایدئولوژی و جریان‌های انگیزشی مذهبی بسیار متنوع و پیچیده است. بنابراین، به دست تفکر، گروه یا قدرت خاصی بنا نشده است. به عنوان یک اصل، همه وهابی‌ها سلفی هستند، اما همه سلفی‌ها لزوماً وهابی نیستند. اسلام‌گرایی نیز جریان پیچیده دیگری است که شامل جنبش‌های اعتدالی و افراطی است، اما نه‌تنها مانند وهابیت نیست، بلکه در واقع نقطه مقابل آن است. در حالی که اسلام‌گرایی، وهابیت و سلف‌گرایی، اشتراکات اندکی در آموزه‌های دینی و فکری دارند، به لحاظ مذهبی و سیاسی بسیار متفاوت‌اند. هرچند پس از 11 سپتامبر 2001 و هجوم به عراق برخی از وهابی‌ها و سلفی‌ها با اسلام‌گرایان افراطی ادغام شدند و در نتیجه نئوسلفی‌ها و تکفیری- جهادی‌ها را به وجود آوردند. سپس این تلفیق در تکفیری- جهادی‌ها ظاهر شد که خود ترکیبی از نئووهابی‌ها، نئوسلفی‌ها و اسلام‌گراهای افراطی بودند. شایان ذکر است که لزوماً هر تکفیری، جهادی و هر جهادی، تکفیری نیست. به منظور درک این شباهت‌های ظاهری و در عین حال پیچیدگی مذهبی، ایدئولوژی و ظهورات سیاسی این جریان‌ها، این مقاله به تفکیک به توضیح هر ایدئولوژی و سرفصل‌های مباحث اصلی هر جریان می‌پردازد. سپس به روش مقایسه‌ای، شباهت‌ها و تفاوت‌های اصولی و تفسیری آنها را نشان می‌دهد. در واقع، این مقاله، نخست نشان می‌دهد که چگونه این جریان‌ها و جنبش‌ها و انشعاباتشان به وسیله قدرت‌های دولتی و غیردولتی مختلف، دست‌کاری شده‌اند و سپس، تصویری از نئوسلفی‌ها، نئووهابی‌ها و تکفیری- جهادی‌ها و تأثیرات عملی آنها بر سیاست‌های حال حاضر دنیا ترسیم می‌کند.
1. وهابیت

اجازه دهید با وهابیت آغاز کنیم که خود را جنبش سلفی واقعی قلمداد می‌کند. وهابیت کار خود را با عنوان جنبش اصلاحات دینی و با هدف دعوت مردم به بازگرداندن معنای واقعی توحید و نادیده‌گرفتن و از بین بردن آموزه‌های سنتی و شیوه‌های تکامل‌یافته در تاریخ اسلام از قبیل الهیات، فقه و سنت زیارت قبور اشخاص محترم و مقدس آغاز کرد. این آموزه‌ها و شیوه‌ها در رده شرک، کفر، ارتداد و بدعت قرار گرفت. مؤسس وهابیت، محمد بن عبدالوهاب (1703-1792) مردم را به پیوستن به تفسیر لفظی سخت‌گیرانه و محدود از یکتاپرستی و مبارزه با شرک وادار کرد. پیروان او، که خود را موحد می‌نامیدند (به این معنا که دیگران علی‌الخصوص مسلمانان این‌گونه نبودند)، از جانب دیگران وهابی خوانده شدند.
در حالی که توحید مفهوم اصلی اسلام است، ابنعبدالوهاب مدعی بود صرف شناخت خالقی واحد به عنوان اعتقاد صحیح کافی نیست، بلکه پیوند این اعتقاد با رفتار اسلامی نیز لازم است. عبدالوهاب، به پیروی از ابن‌تیمیه، یکی از عالمان قرون وسطا، زیارت حرم‌های پیامبران و اشخاص پرهیزکار را شرک دانست، و حتی اظهار داشت که بناکردن ساختمان در زیارتگاه، عملی اسلامی نیست و مصداق بت‌پرستی است. او نتیجه گرفت که این قبیل عادات و رسوم در تمام کشورهای اسلامی عملی ناشایست و حتی کفرآمیز است. وهابیت مانع بسیاری از اعمالی شد که سایر مسلمانان بدان مشغول بودند، از قبیل گوش‌دادن به نوعی موسیقی خاص، نقاشی انسان یا هر موجود صاحب روح، نمازخواندن در مقابل مقبره (از جمله قبر حضرت محمد (ص))، پیروی از مذاهب فقهی اسلامی، که در واقع مقوّم مذهب سنی راست‌کیشانه بودند.

با وجود این، بیشتر بزرگان و شیوخ معاصر و پس از عبدالوهاب، دیدگاه‌های او را رد کردند و برخی حتی او را مرتد دانستند. تکفیر مسلمانان عملی ناپسند و نامشروع است. به همین دلیل، محققان مکه و مدینه وهابی‌ها را کافر دانستند. بیشتر دانشمندان مسلمان تعریف وهابیت از توحید و شرک را نپذیرفتند. دین وهابی قرآن و حدیث را متون اصلی و بنیادی، آن‌گونه که سلف و صحابه آن را فهمیدند و از طریق دیدگاه‌های گوناگون اشخاصی چون ابن‌عبدالوهاب توسعه یافته، تلقی می‌کند. کتاب التوحید عبدالوهاب و آثار محققان پیشین، مثل ابن‌تیمیه و ابن‌قیم جوزی، از منابع اصلی وهابیت است. وهابی‌ها با سلفی‌خواندن خود، خویش را از سایر سنی‌های واقعی متمایز می‌دانند، با این پندار و تصور که آنها پیرو صحابه پیامبر، تابعین و تابعین تابعین هستند. پس سلف و صحابه الگوهایی هستند که مسلمانان باید از آنها تقلید کنند.[2]
از یک سو، سنیان واقعی معتقدند آنها حامل واقعی اسلام ناب از زمان سلف هستند. بنابراین، آنها ریشه در سلف دارند. هرچند امروزه به نمایندگی از سلف، چهار مکتب فقهی اسلامی معتبر وجود دارد، که عبارت‌ند از: حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی. اما در طرف دیگر وهابی‌ها، که مدعی دفاع از اسلام سنی هستند، میگویند دین سنی که ما دریافت کرده‌ایم حاوی اشتباهاتی است که حاصل بیش از ده قرن است، و در جاهلیت پیش از اسلام به سر می‌برد؛ و این انحراف از زمانی اتفاق افتاد که آنها از روش سلف فاصله گرفتند. آنها اکثر مسلمانان سنی را، که تحت خلافت عثمانی زندگی می‌کردند، نیز متهم می‌کنند. حتی خود خلفای عثمانی را هم به لحاظ بدعت و کفر مستحق سرزنش می‌دانند، زیرا نظام سیاسی خلاف عثمانی برای سلف شناخته‌شده نبود.
ابن تیمیه (1263-1328)، که عبدالوهاب او را ستایش کرد و به عنوان الگوی خود برگزید، در مسائل مهم عقیدتی و عبادی از مسیر سنت واقعی منحرف شد و متهم به بدعت و حتی کفر گردید. برخلاف اکثر مسلمانان، مذهب بحث‌برانگیز و خلاف سنتی را که ابنتیمیه و وهابی‌ها بنا نهادند، می‌توان در اینها خلاصه کرد: 1. ظاهرگرایی و تحت‌اللفظی‌بودن صفات خدا؛ در نتیجه نسبت‌دادن این صفات موجود، خدا را شبیه انسان می‌کند و ادعای اینکه آنچه خدا خلق کرده تا ابد با خدا می‌ماند؛ 2. مخالفت با اجماع علما در موضوع طلاق؛ 3. مخالفت با اعمال سنیان راستین در مسئله توسل (درخواست از خدا با واسطه قراردادن مؤمنانی که از دنیا رفته‌اند)؛ 4. ادعای اینکه خداوند حدی دارد که فقط خودش می‌داند یا اینکه بر کرسی نشسته است. همچنین این اعتقاد که خدا فضا را برای حضرت محمد خالی می‌کند تا در کنار او بنشیند؛ 5. ادعای اینکه خدا به صورت فیزیکی پایین می‌آید؛ 6. تقسیم‌بندی توحید در عبادت به توحید الوهی و توحید ربوبی که هرگز در سلف صالح این تقسیمبندی سابقه نداشته است.

تأکید بر این مسئله، مهم است که وهابی‌ها خود را از دیگر مسلمانان و حتی سلفی‌ها متمایز می‌دانند و این مربوط به فهم خاصشان از غیرمؤمن و فهم ظاهری از صفات خدا است، با اعتراف به اینکه خدا صفات بشری دارد. بنباز، محقق برجسته و روحانی عالی‌رتبه وهابی قرن بیستم، می‌گوید صحابه و تابعین پیامبر برای خدا یک جهت قائل بودند، که آن هم جهت علو و استقرار بر تختش (کرسی) بود؛ بدون مطرح‌کردن یک مثال یا بیان شیوه این علو. دانشمند وهابی دیگر محمد صالح العثیمین هم قائل به تشبیه خدا می‌شود؛ با بیان این مطلب که معنای استقرار خدا بر تختش این است که همان‌گونه که یک انسان روی تخت خود می‌نشیند او نیز بر تخت خود نشسته است، در حالی که سنی مؤمن برای خدا نه جهت قائل می‌شود و نه محل. در نگاه سنی واقعی، خدا بدون نیاز به مکان همیشه هست، و او پس از خلق مکان، مکانی برای خود برنمی‌گزیند.

علاوه بر این، ابن‌عبدالوهاب همه شیعیان را کافر و رافضی نامید. زیرا کفر آنها مستقیماً به از دست دادن ایمان مربوط می‌شد.[3] علمای بغداد از تفکر وهابی، که همه مسلمانان را مشرک و کافر می‌دانست، انتقاد کردند.[4] در نهایت، باید این نکته را مد نظر قرار داد که تکفیر صفت ثابت وهابی‌ها در شکل اولیه‌شان و امروزه در نئووهابی‌ها است.

خطر بیشتر ورای این دیدگاه دوگانه در توحید و شرک، مربوط به هجرت یک شخص از جامعه خود و جهاد با مردم خودش است، تحت عنوانی که ابن‌عبدالوهاب از آن برای مبارزه با خلیفه کافر عثمانی استفاده می‌کرد؛ و عبارت بود از مبارزه با جوامع جاهلی شبه‌جزیره عربستان و تشکیل دولتی مستقل. و ابن‌عبدالوهاب، به پیروی از ابن‌تیمیه، قیام، شورش و طغیان مقابل امام قانونی و بحق را مشروع دانست، حتی اگر این امام وابسته به خلیفه و سلطانی باشد که حافظ دین اکثریت مردم است، حال آنکه اعتقاد سنیان واقعی [در اطاعت از چنین امامی] است. این دیدگاه خصوصاً برای نیروهای انقلابی، که مطیع شریعت بودند، مطلوب بود.[5] سعود بن عبدالعزیز نامه تند و زننده‌ای به خلیفه عثمانی نوشت و در آن او را به کفر، شرک و ارتداد متهم ساخت و به اسلام دعوت کرد.[6] و درپی اعلام تکفیر، او عملیات نظامی خشونت‌باری به راه انداخت و بیشتر شبه‌جزیره عربستان را فتح کرد. وی به عثمانی‌ها نامه‌ها نوشت و آنها را به اسلام دعوت کرد. در مقابل، عثمانی‌ها دولت او را برانداختند. پس تکفیر، بخشی حیاتی و اساسی از شکل اولیه وهابیت است.

در سال 1902، مجدداً جنبش وهابی ظاهر شد؛ زمانی که عبدالعزیز بن عبدالرحمن از کویت بازگشت و یک سری تهاجمات سازمان یافته را برای گسترش وهابیت و تأسیس سومین دولت سعودی- وهابی بنا نهاد. هرچند عبدالعزیز بعدها با وهابی- اخوانی‌ها [اخوان التوحید]، که به دنبال ادامه گسترش وهابیت و جهاد مقابل دیگر مسلمانان بودند، برخورد کرد. او به منظور تثبیت حکومت و بهبود روابط بین‌المللی و منطقه‌ای تهاجمات خود را متوقف کرد. با این همه او هنوز از وهابیت به عنوان عاملی برای مشروعیت‌بخشیدن به اهداف سیاسی خود بهره می‌برد. این رفتار او باعث انتقاد شدید اخوانی- وهابی‌ها از او شد. او [از نگاه اخوان التوحید] به جهت چند اشتباه مقصر بود: تحمل‌کردن آل احساء که شیعه بودند؛ معامله با کافران با فرستادن پسرش سعود به مصر و پسر دیگرش فیصل به انگلیس؛ آوردن تلفن و تلگراف به حجاز و دنبال‌کردن سیاست اتحاد و تسلیم در برابر انگلستان استعمارگر. اگرچه اصلی‌ترین موضوع محل مناقشه، منع‌کردن اخوان التوحید از ادامه جهاد بود. پاسخ او به اتهامات اخوانی- وهابی‌ها این بود که او فتوای علمای وهابی را در دست دارد که او را به عنوان تنها تصمیم‌گیرنده در مسائل مربوط به جهاد معرفی کردند.[7] زمانی که فتوا مؤثر واقع نشد در سال 1929 سیاستش را به مقابله تغییر داد. او پس از شکست‌دادن اخوانی‌ها، وهابیت را به نهادی دولتی تبدیل کرد. پس وهابیت قویاً از نوعی جنبش انقلابی- جهادی و مذهب جداکننده تکفیری به نوعی جنبش محافظه‌کار اجتماعی، سیاسی، دینی و مذهب دعوت و تأییدکننده نهادهای وابسته، حامی و وفادار به خانواده سلطنتی سعودی، تغییر یافت.

روحانی‌های وهابی با ادای وظیفه‌ای مشخص به جایگاه و احترام بالایی در جامعه دست یافتند. آنها امامت جمعه و جماعت نمازگزاران، نظارت و کنترل مسائل شرعی، آموزش و پرورش و آموزش‌های دینی را به دست گرفتند و وفاداری خود را در جریان مسائلی چون شورش اخوان‌ها در دهه 1920، اشغال مسجدالحرام در 1979، جنگ دوم خلیج در 1991، موضوع بنلادن و حمله آمریکا به افغانستان و طالبان در 2001، به اثبات رساندند. حتی دیدگاه‌های اساسی وهابی‌های غیروابسته به دولت، در هر مسئله و موضوع به نحو گسترده‌ای منشعب از رژیم‌های وهابی است. در نتیجه امروزه شاهد بازگشت به دیدگاه اخوانی نئووهابی در شکل‌های اصلی وهابیت و سلفیت هستیم که می‌توانیم هر دو عنوان «نئووهابی» و «نئوسلفی» را بدان اطلاق کنیم.

بن‌باز، یکی از مفتی‌های اخیر و محقق دولتی برجسته عربستان، قدرت مذهبی عمده پشتیبان در گسترش باورهای وهابی بود. این درصد از گسترش وهابیت تحت رهبری او صورت گرفت و نتیجه مستقیم سیاست‌های او بود. او مسلمانان غیروهابی را کافر، مرتد و منحرف نامید و دانشمندان و محققانی را که مخالف دیدگاه‌های وهابی‌ها بودند، آماج افترائات قرار داد. او مشاوره و توصیه به قانون‌گذاران و آزادی نهادهای سیاسی را غیرقانونی اعلام کرد. به عنوان رئیس سابق اداره افتاء، دعوت و ارشاد، بن‌باز رکورددار عواقب اعلام یک فتوا با عنوان «غیراسلامی‌دانستن قیام مردم فلسطین» است. همچنین، در اواخر دهه 1960 اعلام کرد هر گونه همکاری با کفار شوروی ممنوع است.[8]

اما در اوایل دهه 1990، مبارزه نیروهای غیرمسلمان در مقابل عراق را به دلیل ضرورت، شرعاً جایز دانست. در حالی روحانیان وهابی با حضور نیروهای ارتشی غیرمسلمان و بیگانه در کشورشان موافقت کردند، که مخالف حکومت اکثریت در نظام‌های دموکراتیک بودند و متعاقباً دموکراسی را به عنوان آیینی مخالف خدا و یکتاپرستی مطرح کردند. آنها می‌گفتند: «پارلمان‌ها صرفاً جایی برای بروز شرک و جاهلیتاند».[9] به دنبال سرنگونی رژیم، هنوز جنبش‌های مخالف، حامی اصول بنیادی و اهداف وهابیت بودند، این جنبش‌ها، به عنوان انشعابات وهابیت از روش‌های اصلاح‌طلبانه، هم در مسیر صلح‌طلبی و هم در مسیر خشونت‌طلبی، بهره بردند، و پس از تکامل به زیرجنبشهایی با هدف و موضع متفاوت تبدیل شدند؛ برخی با آنها مخالفت کردند و برخی وفادار ماندند. اما ابن‌تیمیه همچنان به عنوان عامل الهام‌بخش وهابی‌ها، سلفی‌ها، نئوسلفی‌ها، نئووهابی‌ها و اسلامگراهای افراطی باقی ماند. وهابی‌های اصیل و نئووهابی‌ها امروزه دیدگاه مشترکی دارند. از ابن‌تیمیه به عنوان منبع اولیه جنبش‌های سنی افراطی، نقل قول می‌شود تا اعمالی چون ترور انور سادات در 1981، متهم‌کردن سایر حکومت‌ها و مسلمانان به کفر و جاهلیت، و حتی برای محکوم‌کردن رهبران سعودی و دعوت برای سرنگونی آنها، توجیه گردد.[10]

مذکرات النصیحة یعنی یادداشت‌های نصیحت، نمونه‌ای از مخالفت‌ها در مقابل نظام حکومتی سعودی است، که در 1993 روحانیون برجسته به ملک فهد می‌دادند، آن هم برای مخالفت با تصمیمات دولت سعودی در کمک به آمریکایی‌های کافر در جنگ دوم خلیج [فارس]، مقابل عراق در 1991 و اعتراض به فتوای علما بر جایزشمردن حضور غیرمسلمانان در عربستان در جریان عملیات طوفان صحرا.[11] این گروه به احیای وهابیت اصیل دعوت می‌کرد که از مسیر اصلی خود منحرف شده و ابزاری در دست قدرتمندان برای مهار روحانیان بود. وهابیت اصیل از محافل روحانیان و محققان مذهبی در نجد نشئت گرفته بود. آنها متن اولیه‌ای عرضه کردند مبنی بر تقاضای اصلاح سیستم از طریق چند مرحله: تشکیل مجلس شورا، بازنگری تطابق قوانین با شریعت اسلام، توزیع عادلانه بیت‌المال و بازسازی رسانه‌ها و سیاست خارجی و دوری از غیرمسلمانانی که شرع آنها را تأیید نمی‌کند.[12]

بنباز بیانیه‌ای صادر کرد که در آن این‌گونه یادداشت‌ها و مشورت‌ها را خطا و گناه خوانده و همه را به اطاعت از رهبران جامعه فراخواند. مقامات دولتی بسیاری از این گروه‌ها و پیروان آنها را بازداشت کردند و برخی را در قبال تعهد بر متوقف‌کردن فعالیت‌هایشان آزاد کردند. به همین دلیل، محمد المساری از عربستان گریخت و به لندن پناه برد، جایی که اولین تریبون عمومی سلفیت را بنا نهاد. در مرحله بعد، این گروه به سه جناح تقسیم شد: 1. جناح سعد الفقیه، نماینده شاخه اخوان [التوحید]؛ 2. جناح محمد المساری، تشکیل‌دهنده کمیته حقوق قانونی در لندن؛ 3. جناح اسامه بن لادن که خواستار انقلاب مخالفان بود؛ این جناح، آخرین جناحی بود که مبانی وهابی خود را، خصوصاً در میان عرب‌افغان‌ها، گسترش داد؛ جناحی که به آزادی افغانستان از اشغال شوروی کمک کرد. هزاران نفر از مجاهدین این جناح، فقط به علت فهمیدن این مطلب که دو پناهگاه آنها (افغانستان و عربستان) مستقیماً تحت اشغال آمریکایی‌ها است، به سرزمین خود برگشتند. در همین راستا، بنلادن در 1997 نامه سرگشاده‌ای به دولت سعودی نوشت و سرخوردگی احساسی این گروه از وهابیان مخالف را توضیح داد. این نامه، نامه‌ای اساسی در زمینه جنبش انقلابی مسلحانه آنها شد و سازمان القاعده نئووهابی- نئوسلفی متولد شد.

در 1998، بنلادن تأسیس جبهه اسلامی برای جهاد مقابل یهودی‌ها و صلیبیون را اعلام کرد و فتوا داد که کشتن آمریکایی‌ها و متحدانشان بر مسلمانان واجب است. سازمان او حامی حملات تروریستی علیه آمریکایی‌ها در کنیا و تانزانیا در 1998 و عملیات تروریستی مقابل پنتاگون در واشنگتن و مرکز تجارت جهانی در نیویورک در 11 سپتامبر 2001 بود. علاوه بر بنلادن، چندین شیخ و امام سعودی از موضع دولت در قبال آمریکایی‌ها انتقاد کردند. حمود بن عقلاء الشعیبی، رهبر روحانی، به جهاد مقابل آمریکایی‌ها و متحدانش در منطقه فتوا داد. وی، همچنین همه کسانی را که کفار را در مقابل مسلمانان یاری کردند، کافر می‌دانست.[13] نتیجه این عمل این بود که الشعیبی از شورای عالی علما برکنار شد و از او خواستند دیگر فتوایی ندهد. شیخ ابیالبراء النجدی حامی دیگر القاعده کتابی با عنوان الکواشف الجلیة فی کفر دولة السعودیة منتشر کرد که در آن به توضیح تفکرات صحیح وهابیان مخالف در برابر خانواده آل سعود و حامیانشان پرداخت. او دولت سعودی را مرتد خواند و از آنها خواست خود را از اتحادیه عرب و سازمان کنفرانس اسلامی، مادامی که این دو سازمان را کفار اداره می‌کنند، کنار بکشند. او عرب‌افغان‌های سعودی را، که برای مبارزه آموزش دیده و به کشورشان برگشته بودند، ستود و حمایت کرد. زیرا آنها به همه کسانی که حاکمان ستمگر را تمجید می‌کردند بیاعتماد شده بودند.[14]

فشار آمریکا برای القای اصول دموکراسی به نظام عربستان خوب پیش نرفت. هم مؤسسات مذهبی وهابی و هم خانواده سلطنتی هر گونه تغییر دموکراتیک حقیقی را رد کردند. شیوخ سلفی، مثل ابومحمد مقدسی، اعلام کردند که دموکراسی آیینی جدای از خدا و شرک است. او قوانین دموکراتیکی را که مردم وضع کرده‌اند بخشی از کفر و شرک و برخلاف دین اسلام خواند.[15]
2. سلفیت

پیدایش سلفیت به مثابه جریانی است که در مفهوم سلف صالح به دنبال ابزاری برای فهم تفسیر و عمل صحیح به اسلام یا ردکردن انبوه تجربه‌های جوامع اسلامی است. در یک معنا، کاربرد این مفهوم برای خالص‌کردن مسلمانان از واقعیت، تاریخ، دین، فقه و زمینه‌های حال حاضر به منظور حرکت‌دادن آنان به گذشته و عقبه مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و خط سیر سیاسی‌شان (مانند وهابیت و سایر گروه‌ها) است. یا به جهت حرکتدادن آنها است به جلو و به سمت مذهب، اخلاق، اجتماع و خط سیر سیاسی مترقی و پیش‌رونده (مانند اصلاحطلبی اسلامی یا مدرنیسم و آیین جمال‌الدین افغانی [اسدآبادی]، محمد عبده، محمد اقبال، رشید رضا و مریدان سکولارشان). در نتیجه مفهوم سلف می‌تواند شخص، گروه یا جامعه‌ای را به جلو یا عقب ببرد. بنابراین، به صرف اینکه بسیاری از مسلمانان اصلاح‌طلب یا معتقد به مدرنیته مفهوم سلف را به کار می‌برند، سلفی محسوب نمی‌شوند. واقعیتی که نزد کثیری از اسلام‌شناسان مغفول مانده است. به همین علت، برخی از محققان به‌اشتباه جمالالدین افغانی و عبده را پدران سلفیت معرفی می‌کنند، حال آنکه دقیقاً خلاف این است و تمام فکر و تلاش آنها دوری از سلفیت وهابی و تفکر سنت‌گرای اهل سنت است.

اصلاح‌طلبان مسلمان برای حل مشکلات دینی، حقوقی و فرقه‌گرایی و از بین بردن مسئله تکفیر، که از پیدایش اسلام میان مکاتب مختلف صورت گرفت، خواستار بازگشت به سلف بودند. محققان سلفی سنتی مقابل این جریان ایستادگی کردند. زیرا این کار قدرت آنها را به عنوان متولیان فقه اسلامی از بین می‌برد. این ابزار، که برای مشروعیت شخصی، اجتماعی و سیاسی به کار می‌رفت، از طریق مؤسسان چهار مکتب فقهی اصلی، اعتبار یافته بود: ابوحنیفه، مالک، ابن‌حنبل و شافعی. اصلاح‌طلبان، فقه را عاملی اصلاحی و دائماً تعدیل‌شونده با مسائل و مشکلات اجتماعی و سیاسی می‌دیدند. برخلاف سلفی‌ها، اصلاحطلبان جمود در تاریخ نداشتند و ایدئال‌‌هایشان در سه نسل اول اسلام (سلف) وجود نداشت. جمالالدین افغانی یا محمد عبده و دیگران به وسیله ابزار مدرن تمدن غرب پیش می‌رفتند: علم، تکنولوژی، سازمان‌های اجتماعی، آزادی بیان و دموکراسی. هدفشان احترام و تعامل برابر با غرب بود. آنها بیشتر خواستار پیشرفت و ترقی از طریق مشارکت در تمدن جهانی بودند و به دنبال مناقشه مذهبی و معنوی با غرب نبودند، بلکه مخالفتشان فقط با سیاست، متمرکز بر استعمار و امپریالیسم، بود.

همه تشکل‌های سلفی بر مبنای اصلاح افراد و جوامع در جهت بازگشت به اسلام ناب قرآن و سنت نبوی، آنچنان که سلف صالح می‌فهمید و عمل می‌کرد، بنا شده است. سلفی‌های دیگر هم، مانند وهابی‌ها، معتقدند خط سیر جوامع اسلامی پس از سلف صالح بیشتر به سمت انواع گوناگون شرک، بدعت‌های نکوهیده و خرافات، پیش رفته است. بنابراین، غفلت از تفسیر صحیح سلف صالح از اسلام، معادل غفلت از خود اسلام است. در نتیجه تمام مذاهب، تفکرات، گروه‌بندی‌ها، عقاید و تضادهای سیاسی ناشی از قصور در پیروی از سلف صالح است.[16]

اگر قضیه چنین است پس تنها مسلمانان واقعی سلفی‌ها هستند که معتقدند تنها روش سلف، روش اهل حدیث و اهل سنت[17] بوده و فقط سلفی‌ها فرقه ناجیه‌اند.[18] سلفیت،[19] برخلاف وهابیت، در شکل اصلی خود، متمرکز بر رهنمودهای صلح‌جویانه و به دور از انحرافاتی است که بر عقاید و اعمال خالص و ناب اثر می‌گذارد. تمرکز سلفیت بر آموزش اسلام صحیح با مراجعه به اصول جامع عقاید برای پاسخ‌گویی به مشکلاتی است که جوامع با آن مواجه می‌شوند؛ برای تطهیر باورها و اعمال مسلمانان از نفوذ عناصر بدعت و کفر، و اینکه بحث و منازعه در این‌گونه عقاید و اعمال صحیح [که از سلف رسیده] اشتباه است؛ برای احیای سنت پیامبر و انتشار پیام وحدت و اتحاد جامعه بر اساس وفاداری به پیامبر (تولا) و دشمنی با ارتداد و کفر (تبرا) است.[20] اصل تولا و تبرا مبنایی برای سلفی‌ها به وجود می‌آورد که زندگی در جامعه‌ای کوچک و بسته (جماعت) را برگزینند. آنها متقاعد شده‌اند که جامعه‌ای این‌چنینی، آنها را در مقابل بدعت حفظ، و اتحاد آنها را در مقابل دشمنان تقویت می‌کند.[21]

آنها باور دارند که زندگی در جوامع خودشان روشی مؤثر برای جلوگیری از تشبه به کفار است. به همین دلیل، تمام سرگرمی‌های غفلت‌آور، مثل موسیقی، تئاتر، مکان‌های خوش‌گذرانی و تفریح مثل کافه‌ها، دیسکوها و کلوپ‌های رقص، را طرد می‌کنند. آنها می‌گویند: «عطر، سینما، تلویزیون و عکاسی بخشی از فرهنگ کفر است».[22] سلفی‌ها تأکید دارند که انتخاب این سبک جامعه، ریشه در اراده و خواست آنها برای عقب‌کشیدن از فساد و بدعت‌ها و زندگی مطابق سلف صالح دارد. آنها به جای اینکه حرکتی انقلابی برای ایجاد جامعه اسلامی همگانی داشته باشند، این سبک را ترجیح می‌دهند.

اصل تولا و تبرایی که سلفی‌ها توسعه دادند یادآور افکاری است که ابنتیمیه بیان کرد. او ایده جمع‌آوری تفاوت‌ها میان مسلمانان و کفار را توسعه داد. در کتاب اقتضاء الصراط المستقیم تمام جنبه‌هایی را که مسلمانان در مواجهه با غیرمسلمانان باید در نظر داشته باشند با جزئیات بیان کرده است. بر این اساس، مثلاً مسلمانان در مقایسه با هر زبان دیگر باید صحبت عربی را ترجیح دهند. آنها باید موهای خود را کوتاه کنند و ریششان را بلند بگذارند، به گونه‌ای که از یهودیان و مسیحیان متفاوت باشند. پیروان این دو مکتب (اهل کتاب) در نظر ابن‌تیمیه از عوامل فعال کفری بودند که تهدیدی برای اسلام محسوب می‌شد.[23]

برخلاف وهابی‌های اصیل، سلفی‌ها با ماهیت غیرسیاسی و اولیت‌ندادن به سیاست متمایزند. اما باور توحیدی سایر سلفی‌ها مانند وهابی‌ها است که معتقدند باید به یگانگی خدا و قدرت مطلق او ایمان داشت. سپس آنها توحید - تقسیم‌ناپذیر- را به سه بخش تقسیم می‌کنند: توحید عبودی، به این معنا که بنده واقعی خدا باید در تمام اعمال عبادی‌اش فقط خدا را در نظر داشته باشد و باید فقط در عباداتش صداقت کامل و مطلق داشته باشد. توحید ربوبی به این معنا که مسلمان مؤمن باید خدا را به عنوان خالق همه چیز باور داشته باشد و اینکه سلطه و حاکمیت همه موجودات فقط متعلق به او است. توحید اسماء و صفات بدان معنا که مسلمان واقعی معتقد است اسماء و صفات خدا، که در قرآن و سنت موثق آمده، مطابق معنای عربی آن است. هر مسلمانی بدون هر یک از این سه بخش، اعتقاد واقعی خود را از دست خواهد داد. بنابراین، اطاعت از خدا عملی فردی یا اجتماعی نیست، بلکه نقطه‌ای کانونی است که تمام اعضای جامعه مسلمانان را در همه جنبه‌های زندگی‌شان در بر می‌گیرد. در نتیجه تمایز بین شخصی یا اجتماعی‌بودن یک عمل، با تمایز بین مذهبی‌بودن و غیر‌مذهبی‌بودن، جایگزین می‌شود. این در حالی است که دیدگاه مذهبی اغلب گروه‌های غیر وهابی- سلفی، (خصوصاً در ردکردن تشبیه و تأیید نظر اکثریت متکلمان از قبیل اشعری و ماتریدی) به دیدگاه سنی واقعی نزدیک‌تر است.

به‌علاوه، سلفی‌ها هر آنچه را که انحراف از اصول توحید می‌دانند محکوم می‌کنند. مثلاً آنها تقلید از مذاهب اربعه را، که اصلی پذیرفته‌شده و تثبیت‌شده نزد سنیان واقعی است، رد می‌کنند. برای سلفی‌ها این اصل [تقلید] به معنای تبعیت از غیرخدا است. همچنین، آنها اجماع و قیاس را نیز منکرند، زیرا میگویند تمام مسائل دینی باید در پرتو سنت نبوی و حدیث حل و فصل شود. از همه مهم‌تر اینکه، آنها اجتهاد را به عنوان استدلال شرعی مستقل، آن‌گونه که مسلمانان اصلاحطلب می‌گویند، نمی‌پذیرند. از نظر آنان، اجتهاد شامل ادله‌ای است که هیچ نقشی در مسائل دینی ندارد. بنابراین، آنها عقلگرایی افغانی، عبده و حتی رشید رضا، پیش‌گام اصلاحگرایی اسلامی، را به باد انتقاد می‌گیرند؛ و میگویند این افراد با بدعت‌های معتزله، از مکاتب عقلگرای اسلامی که نقش سنت را تحت‌الشعاع خود قرار داد، آلوده شدند.[24]

مهم‌ترین مسئلهای که در اینجا باید بر آن تأکید کرد این است که سلفی‌ها در عین تأکید بر اهمیت توحید به عنوان رکن اسلام، در پی حذف معنای سیاسی آن هستند؛ عملی که دقیقاً با آنچه مسلمانان بدان باوردارند متعارض است. آنها می‌گویند: سیاست‌ها راه مناسبی برای زندگی بهتر نیست. در نتیجه فعالیت‌های سیاسی را کم‌اهمیت می‌دانند و در مقابل بر دعوت مذهبی تمرکز دارند. آنها معتقدند ایمان به این سه بخش توحیدی تنها راه برای آزادی افراد و جوامع از شرک و بدعت‌های نکوهیده است، و ضمانتی برای ایمان به اسلام حقیقی و مبنایی برای زندگی اسلامی واقعی است.[25]

برخلاف اسلام‌گرایان، سلفی‌ها هیچ بیعتی را تأیید نمی‌کنند. اصلی تاریخی و مشهور که نیازمند پیمان وفاداری همه اعضای یک جنبش به رهبرشان است. سلفی‌ها می‌گویند بیعت ممکن است مستلزم انحراف جدی از اصل تولا و تبرا باشد. زیرا لازمه بیعت اعلام وفاداری به رهبر گروه تحت هر شرایطی است؛ حتی اگر رهبر گروه مرتکب گناه و معصیت شود. به‌علاوه، سلفی‌ها معتقدند اصل تولا و تبرا باید منجر به چشم‌پوشی از هرگونه نقشی در سیاست‌های حزبی شود. آنها به‌شدت سیاست‌های حزبی، خصوصاً جنبش‌های اسلامی را که به سیاست اولویت می‌دهند رد می‌کنند. سیاست‌های حزبی را دعوتی متعصبانه و مخالف سلف می‌بینند و آن را به بدعت و نقض تولا و تبرا نزدیک‌تر می‌دانند. زیرا اساس سیاست‌های حزبی وفاداری به یک رهبر و ایدئولوژی خاص به جای وفاداری به قرآن و سنت است.[26]

همچنین، سلفی‌ها، برخلاف اسلامگرایان، معتقدند سیاست‌های حزبی به ظهور رساندن شرک است. احزاب از اسلام به عنوان ابزاری برای راهاندازی گروه‌های متعصب با علائق سیاسی خاص استفاده می‌کنند که منجر به تجزیه و ضعف مسلمانان می‌شود. اخوانالمسلمین به عنوان مهم‌ترین و نخستین جنبش اسلامی در دنیای مدرن، یکی از جنبش‌هایی است که اغلب، سلفی‌ها آن را نقد کرده‌اند. آنها اخوان را به بدعت متهم می‌کنند و اینکه به دنبال جهت‌دادن حمایت طرفدارانش به سمت رهبری، خاص است [حتی آن رهبر را] هم‌طراز قرآن و سنت و نمونه‌ای از سلف صالح قرار می‌دهند. بر همین اساس، علمای سلفی هم‌طراز بنباز، مثل محمد ناصرالدین البانی، العثیمین و صالح الفوزان به منع ابراز همدردی سلفی‌ها با اخوان و جنبش‌های مشابه آن فتوا داده‌اند.

از دید سلفی‌ها، خواست اخوان‌المسلمین در احیای خلافت، ماهیت سیاسی داشته و برای دعوت اسلامی محض و خالص مضر و خطرناک است؛ چراکه این خواسته درگیری‌های خونین بین مسلمانان را موجب می‌شود. در مقابل، مسلمانان باید با پافشاری بر دستورالعمل‌های اصلی‌شان خلوص اعمال و باورهای مذهبی‌شان را حفظ کنند و با هر گونه مظاهر شرک و بدعت و انحراف بجنگند، در حالی که سنت نبوی را احیا می‌کنند. همچنین، خواست اخوان در باب خلافت منجر به حمایت از انقلاب ایران شده است که به این واسطه اخوانی‌ها به تمام اشکال شرک و خصومت طرفداران این انقلاب با اصول اهل سنت و جماعت مشروعیت بخشیده‌اند. در نظر سلفی‌ها، وحدت شیعه و سنی کاملاً اشتباه است. زیرا شیعیان مشخصاً از اسلام واقعی منحرف شده‌اند. در نتیجه آنها سیستم سیاسی‌ای را که آیت‌الله خمینی ایجاد کرده کفر می‌دانند.[27]

از نظر سلفی‌ها، اثرات ویرانگر سیاست‌های حزبی و روحیه انقلابی اسلامگرایان، در طغیان‌ها و شورش‌هایی ظاهر می‌شود که گروه‌های جهادی در مصر، در ترور انور سادات مرتکب شدند یا در حمله جهیمان العتیبی به مسجدالحرام در مکه، یا انتقاد محمد بن سرور النایف زین العابدین و عبدالرحمن عبدالخالق از خانواده سلطنتی سعودی و نهادهای مذهبی وابسته به این خاندان، یا پیروزی FIS (جبهه نجات اسلامی) در الجزایر. به لحاظ تاریخی، سلفی‌ها به خلاف مسلمانان، صرفاً موضع معتدلی در قبال حکام موجود عرضه نمی‌کنند، بلکه معتقدند مسلمانان باید از حاکمان آنها، اعم از عادل و غیرعادل، اطاعت کنند، تا جایی که این حکام مردم را به ارتکاب گناه امر نکنند. حتی زمانی که حاکمان مرتکب خطا یا ظلمی می‌شوند، نه قیام و نه انقلاب، بلکه فقط نصیحت و مشورت راه صحیح برای اصلاح این سوء‌رفتار حاکمان است. تنها این نیست، بلکه علمای برجسته معاصر وهابی، از قبیل ابن‌باز و الفوزان معتقد بودند انتقاد از حاکمی مشروع ممکن است منجر به هرج و مرج شود و انجام‌دادن این عمل کاملاً انحراف از منهج و روش سلفی است. مرجع این نظریه غیرانقلابی هم ابنتیمیهای است که تحت حکومت حاکمی ظالم زندگی می‌کرد و در زندان مرد، در حالی که مردم را از انجام هر فعالیتی علیه حاکم قانونی زمان منع می‌کرد.[28]

با این حال، سیاست عمده سلفی‌ها این است که کاربرد محض شریعت و اطاعت از آن امری واجب و الزامی است. بر اساس توحید الوهی، این تنها قانونی است که مسلمانان باید از آن اطاعت کنند. در نتیجه حاکمانی که شریعت را اعمال نمی‌کنند تکفیر می‌شوند.[29] بنابراین، در نظریه سلفیت نمی‌توان از تکفیر حاکمانی که شریعت را رد می‌کنند، خودداری کرد. هرچند این ردکردن حاکمان فقط محدود به متهم‌کردن آنها به کفر می‌شود. آنها کفر را به دو بخش تقسیم می‌کنند: کفر اعتقادی و کفر عملی. مرتکب کفر اعتقادی، دیگر مسلمان محسوب نمی‌شود، اما مرتکب کفر عملی هنوز مسلمان است؛ مسلمانی که مرتکب گناه کبیره می‌شود.

برخلاف اکثر اسلامگرایان، دیدگاه سلفی‌ها درباره شریعت منجر به رد دموکراسی و سایر ایدئولوژی‌های بشری می‌شود. زیرا سلفی‌ها فقط از اراده و خواست خدا تبعیت می‌کنند نه آنچه اکثریت می‌خواهد؛ چراکه اکثریت عموماً در اشتباه‌اند. در عوض، سلفی‌ها رهبری را برمیگزینند که حامی شریعت باشد و اهل حل و عقد یا گروهی از علمای مذهبی برجسته و فرماندهان نظامی و سیاسی او را انتخاب کرده باشند.[30] اعتبار و قدرت حاکمان یا به نحو خلافت است یا مستقیماً از جانب خداوند می‌آید. نتیجتاً مردم باید از حکامشان، خواه عادل یا مستبد، اطاعت کنند و نمی‌توانند دلیلی برای مخالفت با آنها داشته باشد.[31]

نتیجه ردکردن دموکراسی از سوی سلفی‌ها آنها را از مسیر اصلی سایر جنبش‌های اسلامی، مثل اخوانالمسلمین در جهان عرب و جماعت اسلامی پاکستان، متمایز می‌کند. گروه‌های معتدل این جنبش‌ها در انتخابات عمومی شرکت می‌کنند. زیرا آن را راهی قانونی برای به دست گرفتن قدرت و امکانات برای عملی‌کردن شریعت می‌دانند، آن هم به نحو مسالمت‌آمیز و از طریق انتخاب مردم. جنبه دیگری که سلفی‌ها را از جرگه اسلام‌گرایان و مسلمانان سنتی جدا می‌کند، نظریه جهاد است. به طور سنتی، جهاد دو بخش دارد: جهاد اکبر که مربوط به تطهیر روح انسان است و جهاد اصغر که دفاع و مبارزه بیرونی است. این جهاد فقط در مقابل دشمنان خارجی نیست، بلکه در مقابل هر کسی است که به مسلمانان ظلم می‌کند، هرچند خود او هم مسلمان باشد. اگر جامعه فاسد باشد، سلفی‌ها برای تطهیر و پاک‌سازی روح روش انزوا را برمی‌گزینند. بنابراین، آنها، به امید برپاکردن جامعه فاضله خودشان، کم و بیش خود را از جامعه فاسد کنار می‌کشند، بدون اینکه در مقابل جامعه سابق قیام و انقلابی صورت گیرد.

جهاد در معنای خودش به عنوان نبردی مقدس در بحث‌ها و مناظرات محل عنایت خاص فقها و حقوقدانان مسلمان است. آنها جهاد را به دو بخش تهاجمی و دفاعی تقسیم می‌کنند. جهاد تهاجمی به معنای جنگ در مقابل کفار و تلاش برای گسترش قلمرو مسلمانان به منظور آوردن هرچه بیشتر مردم تحت قانون اسلام است. شرکت در این جهاد واجب کفایی است. به این معنا که امری داوطلبانه است تا زمانی که تعداد کافی از مردم در آن شرکت کنند، و اگر انجام نشود همه مسلمانان معصیت کرده‌اند. جهاد دفاعی زمانی صورت می‌گیرد که سرزمین مسلمانان با هجمه دشمنان مواجه شود و شرکت در این جهاد واجب عینی است. یعنی بر تمام مسلمانانی که توان جنگیدن دارند واجب است. هر دو نوع جهاد نیازمند تأیید حاکم شرع است و این تأیید همیشه از سوی گروهی که امتیاز اخلاقی و قانونی ویژه دارند صورت می‌گیرد.[32]

برخلاف فقهای سنتی، روشنفکران مسلمان، مثل محمد عبده و رشید رضا بر طبیعت دفاعی جهاد تأکید داشتند. در نظر آنان همزیستی مسالمتآمیز بین کشورهای اسلامی و غیراسلامی، معمول بود و جهاد فقط به عنوان عکسالعملی در مقابل تجاوز بیگانه رخ می‌داد. آنها اشکال گوناگونی از تهاجم به مسلمانان را در نظر داشتند، از قبیل حمله مستقیم به سرزمین مسلمانان یا ظلم به مسلمانانی که در خارج از مرزهای دول اسلامی ساکن‌اند. در نظر آنان، جهاد تهاجمی (ابتدایی)، آن‌گونه که مد نظر فقهای سنتی اسلامی بود، جایی در اسلام نداشت. آنها در عین اینکه بر ماهیت دفاعی جهاد پافشاری می‌کردند معنای آن را توسعه دادند تا شامل تمام انواع مبارزات اخلاقی و معنوی نیز بشود.[33]

از لحاظ تاریخی، نگاه سلفیان غیروهابی به جهاد، به عنوان نبردی دفاعی بود که مقابل حمله غیرمسلمانان به مسلمانان رخ می‌داد. ماهیت جهاد سلفی کاملاً متفاوت از جهادی است که قبایل مسلمان در مبارزه مقابل حاکمان مسلمانشان به راه انداختند. جهاد معادل و هم‌معنای شورش نیست. از نظر آنها، با اینکه جهاد مقابل هجوم، برای مسلمانان ضرورت است، اما کماکان بر نیاز به تأیید و فرمان حاکم شرع در این زمینه‌ها تأکید می‌کنند. در نظر آنان، جهادی که بدون تأیید حاکم باشد می‌تواند به هرج و مرج منجر شود. در این معنا، مفهوم آنها از جهاد متفاوت از فقهای سنتی نیست که تأکید دارند جهاد فقط تحت رهبری یک امام مشروع می‌تواند برپا شود. هرچند زمانی که حاکم به سمت کفر منحرف شود، یا اینکه حقیقتاً نابکار و معاند باشد سلفی‌ها می‌گویند به رغم فقدان تأیید حاکم، کماکان جهاد می‌تواند برپا شود؛ چراکه تأیید حاکم کافر دیگر لازم نیست. در این خصوص مسلمانان می‌توانند امام موقتی منصوب کنند که آنها را متحد کند.[34]

با وجود این، زمانی که توحید نقض شود سلفی‌های غیرسیاسی «الدعوه» به‌راحتی می‌توانند بسترساز حرکت‌های سیاسی- جهادی شوند. در تفسیر آنها، توحید نیاز به اطاعت همه‌جانبه از خدا دارد، که در ابتدا [ی پذیرش اسلام] به عنوان تعهد به باور به خدا به وسیله دوری از همه عناصری که بوی شرک و بدعت می‌دهند، در نظر گرفته می‌شود. با این حال، این تعهد صرفاً محدود به حوزه فردی نیست و جنبه اجتماعی هم دارد. این مسئله نیازمند مسلمان باایمانی است که خود را وقف پاک‌کردن اعتقادهای مذهبی و اعمال مردم از عناصر فساد کند. زمانی که این هدف به دست بیاید دعوت محقق شده است؛ چراکه خالص‌کردن باورها و اعمال مسلمانان، زمینه‌ای برای بازپس‌گیری شکوه اسلام به وجود می‌آورد.

با این حال، خالص‌کردن باور و اعمال مسلمانان مرحله آغاز فرآیندی طولانی برای به دست آوردن پایانی موفقیت‌آمیز است. این مرحله‌ای است که پیروان به کار گرفته می‌شوند تا جوامع توحیدی را متحد کنند. موفقیت در کسب اجازه ورود اصل تولا و تبرا به این جوامع، به عنوان یکی از ارکان اعتقادی مسلمانان، به‌شدت محل تأکید است و موجب پیوستگی و نزدیک‌ترشدن مسلمانان به یکدیگر می‌شود. اگرچه سلفی‌ها بیعت موجود را به رسمیت نمی‌شناسند، ولی اصل تولا و تبرا برای ایجاد وفاداری پیروانشان به جوامع، به قدر کافی کارایی دارد. حتی وفاداری آنها با اعتقاد به دکترین اهل سنت و جماعت، بیشتر تقویت می‌شود. باور به این اصل موجب می‌شود پیروان کاملاً متقاعد شوند که وقتی آنها وابسته به جامعه اهل سنت و جماعت‌اند همان مسلمانان فرقه ناجیه هستند.

بر اساس اصل تولا و تبرا، تمایز دقیق بین اعضای این جامعه و بیگانگان قابل ترسیم است. اعضای این جامعه، مردم دیگر را به شرک و بدعت منتسب می‌کنند و بر این گمان‌اند که زندگی خودشان از توحید واقعی برداشت شده است. اکنون، میراث قرون وسطا از ایدئولوژی ابن‌تیمیه، که در دوره تنش بین مسلمانان و مسیحیان توسعه یافته بود، بعد جدیدی یافته است. امروزه باور ایشان این است که خالص‌کردن جامعه مصونیت اعضای آن را در برابر نفوذ کفاری که یهودی و مسیحی معرفی می‌شوند، تضمین می‌کند.

از دید آنها یهود و مسیحیان دو دشمن عمده مسلمانان هستند که دائماً در پی فرصتی برای براندازی امت اسلام‌اند. الگوی پوششی و ظاهری خاصی که سلفی‌ها برگزیده‌اند به‌خوبی بیانگر تهدیدی است که آنها دائماً از نفوذ بیگانگان و دشمنان اسلام احساس می‌کنند.[35]

باید توجه داشت که هویت و ظاهری که در اینجا بر آن تأکید می‌شود چیزی نیست که دیگر ملل و حتی کسانی که اشتراکات مذهبی با سلفی‌ها دارند بتوانند در آن شریک باشند. سلفی‌ها با توجه به موضوع حزبگرایی، اعضای خود را از سایر اعضای جنبش‌های اسلامی، که اصول و ایدئولوژی مشترکی با آنها دارند، متمایز می‌کنند. انتقاد از جنبش‌های سیاسی به ایدئولوژی اصلی این جنبش، بدل شده است. سلفی‌ها تعهدات سیاسی را به باد انتقاد می‌گیرند و این را تا جایی ادامه داده‌اند که به عنوان گروهی ضدسیاسی شناخته می‌شوند. با این حال، این ادعا، تضمین‌کننده مصونیت آنها از آلوده‌شدن به سیاست نیست؛ چراکه برخی عناصر ایدئولوژی آنها ابهام و دوگانگی معنایی دارد خصوصاً در نظریه شریعت و جهاد.

تعابیر و توضیحات فوق کاملاً جدای از اسلامگرایی است. تعهد سیاسی موجود در ایدئولوژی اسلامی، در تفسیر اسلامگرایان از توحید ریشه دارد که مستلزم اطاعت از شریعت است (حاکمیت). نظریه یگانگی خداوند و انحصار حاکمیت او به معنای تثبیت اسلام، به عنوان نظامی سیاسی است. این [انحصار حاکمیت] شبیه مطلبی است که سلفی‌ها بر آن تأکید دارند. ولی آنها به لوازم منطقی ایدئولوژی‌شان ملتزم نیستند؛ چراکه تبعیت از شریعت مستلزم تأسیس حکومت اسلامی است (توحید حاکمیت). سلفی‌ها دولت اسلامی را غیرضروری می‌دانند. دولت اسلامی، وعده‌ای است مربوط به آینده که خداوند به کسانی اعطا می‌کند که موفق شوند در مسیر صراط مستقیم ثابت‌قدم بمانند.

هرچند اعضای سایر گروه‌های اسلامی از اصطلاح «تبعیت از شریعت» فهم مشترکی دارند، اما سلفی‌ها در مواجهه با مسئله روگردانی از حاکم به منظور تبعیت از شریعت، کمی متفاوت عمل می‌کنند. آنها در مباحثاتشان به‌شدت بر این مسئله تأکید دارند که شرع امکان مشروعیت‌بخشی به انقلاب علیه حکام را ندارد، مگر اینکه کفر آن حاکم بدون هیچ شک و تردیدی اثبات شود. این نظریه مهم است؛ چراکه در این نظر مفهوم مشخصی وجود دارد که سلفی‌ها را قادر می‌سازد از مواضع اولیه‌شان عدول کنند. با لحاظ این موقعیت دوگانه، تصور برگشت سلفی‌ها به فعالیت‌های سیاسی و نظامی کار دشواری نیست. آنها این بازگشت را، با پیوند برقرارکردن بین جهاد و دعوت و استدلال به اینکه جهاد، نوعی تبلیغ و انتشار اسلام به منظور بناکردن جامعه‌ای ایدئال و عاری از نفوذ و کنترل فرهنگ غرب است، توجیه می‌کنند. هدف از این جهاد به دست دادن فهم درستی از مفهوم عقیده، عبادت و تعامل اجتماعی است. در این خصوص (جهاد) بسیاری از سلفی‌ها و حتی وهابی‌ها وارد اسلام‌گرایی افراطی شدند و در نتیجه بسیاری از گروه‌های تکفیری- جهادی، نئووهابی، نئوسلفی و گروه‌های اسلامی تندرو ایجاد شد. این دقیقاً همان چیزی است که برای عرب‌افغان‌ها، القاعده و سایر گروه‌های سلفی- جهادی اتفاق افتاد.

موفقیت حماس در پیروزی انتخابات آزاد رویداد برجسته‌ای بود که در فرهنگ سیاسی منحصر به فرد دنیای عرب رخ داد. فرآیند دموکراسی برای اولین بار در انتخابات آزاد الجزایر در 1992 در جهان عرب آغاز شد، که در آن جبهه نجات اسلامی (FIS) حائز اکثریت آرا شد. در 1993 انتخابات در اردن ادامه یافت که در آن جبهه اسلامیِ عمل، وابسته به اخوان‌المسلمین، توانست یک‌سوم کرسی‌های پارلمان را به دست بیاورد. در مصر، در دسامبر 2005، با وجود موج دست‌گیری‌ها و تاکتیک‌های ارعاب که دولت‌مردان برای محدود‌کردن قدرت اخوان به کار می‌بردند، انتخابات، به‌خوبی اخوان‌المسلمین را در کشور تقویت کرد. در عراق، مسلمانان اخوان- حزب اسلامی- علی‌رغم مخالفت‌های چشمگیر جامعه اهل سنت و حملات گروه‌های جهادی شورشی به اعضا و بناهای این حزب، از انتخابات حمایت کرد.[36]

انتخابات در عراق، تشکیلات خودگردان فلسطین، انتخابات نیمه‌دموکراسی در مصر و خصوصاً سیاست‌های آمریکا و فعالیت‌های اخوان، باعث ایجاد بحث‌های در خور توجه و نگرانی از دموکراسی غربی در محافل سلفی- جهادی شد. القاعده و جنبش‌های نئوسلفی- جهادی نشانگر تهدید، نه‌تنها برای غرب و دولت‌های عرب، بلکه برای جریان اصلی جنبش‌های اسلامی وابسته به مکتب اخوان‌المسلمین است. در عراق، جهادی‌ها در مقابل هر فرآیند دموکراتیک، صرف نظر از اینکه این الگو از کجا آمده باشد، به اجماع دست یافته‌اند. اما پیروزی حماس- جنبشی جهادی، هرچند با اهداف محلی و فقط در مقابل اسرائیل- جایگزینی اسلامی برای این نوع مخالفت با دموکراسی عرضه کرد. بنابراین، چالشی جدی برای جنبش‌های نئوسلفی- جهادی به وجود آورد.

رقابت شدید بین حماس و القاعده - دو گروه از معاندترین دشمنان اسرائیل- باعث تأکید بیشتر القاعده بر دشمنی عمیق با دموکراسی و هر جامعه حزبی شده است. این تنش مسئله جدیدی نیست. این انعکاس، تردیدی جاری راجع به حماس است که در سه یا چهار سال گذشته جریان داشته است.[37] از یک سو حماس در حالی که از اصول جهادی دفاع می‌کند، اغلب فعالیت‌های جهادی خود را علیه دولت یهود به کار می‌برد و با شهدایی که متجاوز از 200 عملیات بمب‌گذاری انتحاری انجام داده‌اند الگویی از فداییان جهادی به دست می‌دهد. در طرف دیگر، همسویی نزدیک با ملیگرایان فلسطین نشان می‌دهد که جهاد را برای میهن انجام می‌دهند نه برای خدا. بسیاری از نئوسلفی- جهادی‌ها حماس را مانعی برای نفوذ القاعده در تشکیلات خودگردان فلسطین می‌دانند. حماس، جنبشی است که با شیعه ایران و حزبالله همکاری می‌کند. همچنین، بخش جداییناپذیر اخوانالمسلمین است که تمایل شدیدی به حمایت از فرآیند دموکراسی در جهان عرب دارد.

تعامل اسلام با دموکراسی برای گروه‌های نئوسلفی- جهادی اهمیت کلیدی دارد. آنها ردکردن دموکراسی غرب و هر قانون ساخته دست بشر را به نفع اصول شریعت، اصلی مقدس می‌شمارند. قدرت برگرفته از بشر به جای خدا، برای آنها نوعی کفر و ارتداد است. سلفی‌ها، نئوسلفیها، وهابی‌ها و نئووهابیها در پاسخ به تلاش‌های آمریکا برای آوردن دموکراسی به جهان عرب، مدعی‌اند دموکراسی صرفاً ارتداد نیست، بلکه بخش جدایی‌ناپذیر جنگ‌های صلیبی جدید در لشکرکشی استعمار و توطئه‌ای تاریخی علیه جهان اسلام است. حتی عناصر مدرن‌تر اسلامی در جهان عرب، خصوصاً روحانیان و علمای عربستان و مصر، حامی این دیدگاه‌اند که به بحث پیرامون انتخابات اخیر عراق کمک کرده است.

در سال‌های اخیر، چندین فتوای مشهور از علمای نئوسلفی و نئووهابی علیه دموکراسی و انتخابات صادر شده است. محققان و فعالان سلفی از این فتواها به منظور انتقاد از اصل انتخابات فلسطین، مخصوصاً از حماس، به دلیل شرکت در این انتخابات، استفاده کردند. در 18 ژانویه 2006 مدیر وب‌سایت المقریضی در لندن، که دکتر هانی الصباحی، اسلام‌گرای افراطی مصری، اداره می‌کند، در انجمن الحسبی، نام ده تن از علمای سلفی را که با دموکراسی مخالفت کرده‌اند به اشتراک گذاشت.[38]


ادامه این مقاله در شماره آینده انتشار خواهد یافت...
پی نوشت:
[1]. مشخصات کتاب‌شناختی اصل این اثر چنین است:
Moussalli, Ahmad, "Wahhabism, Salafism and Islamism: Who Is The Enemy?", A Conflicts Forum Monograph: Beirut-London-Washington, January 2009.
* دکتر احمد مصلی، استاد علوم سیاسی و مطالعات اسلامی در دانشگاه آمریکایی بیروت است. نوشته‌های متعدد وی، در ده‌ها مجله و مجموعه در سراسر دنیا منتشر شده است. وی همچنین بیش از 15 کتاب منتشر کرده که نمونه‌هایی از آن عبارت‌اند از: سیاست خارجی آمریکا و سیاست‌های اسلامی (2008)؛ تاریخ نظریه‌های قانون اسلامی (2007)؛ دانش‌نامه جنبش‌های اسلامی در دنیای عرب، ایران و ترکیه (2005)؛ جنبش‌های اسلامی: تأثیر بر ثبات سیاسی در جهان عرب (2004)؛ تصویر اسلام در دنیای غرب و تصویر غرب در دنیای اسلام (2003)؛ مطالبه دموکراسی، تکثرگرایی و حقوق بشر اسلامی (2003)؛ ریشه‌های بحران فکری در جهان عرب (2002)؛ اعتدال و بنیادگرایی افراطی اسلامی: در جست‌وجوی مدرنیته، مشروعیت و دولت اسلامی (2001)؛ بنیادگرایی اسلامی: افسانه‌ها و واقعیت‌ها (1999).
** پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی دارالإعلام لمدرسة اهل‌البیت (علیهم السلام) و کارشناسی ارشد فلسفه و کلام.
.[2] دحلان، احمد بن زینی، فتنه وهابی، ص7؛ ابنغنام، تاریخ نجد، ص284؛ کتب و مقالات فقهی ابنتیمیه، ج27، ص16؛ قمر، زبیر، وهابیت: شناخت ریشه‌ها و نقش الگوهای اسلامیگری افراطی؛ ابنعبدالوهاب، سلیمان، فصل الخطاب فی رد محمد بن عبدالوهاب، ص5.
[3]. محمد بن عبدالوهاب، الرد علی الرافضة، ص59؛ زهاوی، جمال ، اصول اهل سنت در برابر جنبش سلفی؛ Gilles, Kepel, Jihad: The Trail of Political Islam, p. 72
[4]. کاشفالغطاء، محمد الحسین، العقبات العنبریة فی طبقات الجعفریة؛ بن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، شیخ محمد بن عبدالوهاب، در: www.alinaam.org.za/library/hist_bio/Ibnwahhaab.htm
[5]. ابن‌تیمیه، مجموع الفتاوی، ج4، ص450-452؛ هشام الکبانی، اصول و باورهای اسلامی اهل سنت: انکار بدعت‌های سلفی‌ها، ج1؛ سفران، نداو ، عربستان سعودی: مطالبه دائمی امنیت، ص11.
[6]. ابن مشعل السعود فیصل، رسائل امة دعوة التوحید، ص79.
[7]. انور، عبدالله، علما و سلطنت، ص471.
[8]. الرفاعی، سعید یوسف، در سایت نصیحة لاخوانیین من علماء النجد.
[9]. النحاوی، محمدرضا، شورای غیر دموکراتیک، ص42-50؛ المقدسی، محمد عاصم، دموکراسی به مثابه یک مذهب، ص2.
[10]. المقدسی، محمد عاصم، دموکراسی به مثابه یک مذهب، ص2.
[11]. انور، عبدالله، علما و سلطنت، ص394.
[12]. یمانی، تغییر هویتها، ص6- 66.
[13]. روزنامه سفیر، تاریخ 15/10/2001.
[14]. النجدی، عبدالبراء، الکواشف الجلیة فی کفر الدولة السعودیة.
[15]. المقدسی، محمد عاصم، دموکراسی به مثابه یک مذهب، ص8.
[16]. Voll, John O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism”; "Renewal and Reform in Islamic History: Tajdid and Islah", in: John L. Esposito, Voices of Resurgent Islam, p. 32.
[17]. برای اطلاع از آنچه آنها مطرود دانسته‌اند، بنگرید به: فتاوای اهل سنت که در سلفی‌ها منتشر شده است.
[18]. Thomas F. Michel, S. J., A Muslim Theologian’s Response to Christianity: Ibn Taymiyya’s al-Jawab al-salih, pp. 84-5.
[19]. سید ولیرضا نصر، مودودی و احیاگری اسلامی، ص57-58.
[20]. See Benyamin Abrahamov, Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism, p. 2, Chapter V 139. See also Fauzan Saleh, Modern Trends in Islamic Theological Discourse in 20th Century Indonesia, A Critical Survey, p. 68; “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism,” 140.
بحث درباره معنای این واژه ممکن است در سایت‌های مختلف سلفی‌ها یافت شود، از جمله:www.salafist.net, www.salafitalk.net, www.salafiduroos.net, و www.islamworld.net.
[21]. Roel Meijer, From al-Da‘wa to al-Hizbiyya, Mainstream Islamic Movements in Egypt, Jordan, and Palestine in the 1990s; “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism.” 144; See also Gerad Auda, ‘The Normalization of the Islamic Movement in Egypt from the 1970s to the Early 1990s’, in: Martin E. Marty and R. Scott Appleby (eds.), Accounting for Fundamentalism: The Dynamic Character of Movements,pp. 367-377.
[22]. Voll, John O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism”, 146.
[23]. تقیالدین ابنتیمیه، احمد، منهاج السنة النبویة فی نقد کلام الشیعة القدریة، ج3، ص391.
[24]. Madelung, W., ‘Imama’, Encyclopedia of Islam, III: 1169b, v.10; Dekmejian, R. Hrair, Islam in Revolution: Fundamentalism in the Arab World, p. 37; Voll, John O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism,” 148.
[25]. بنباز، احمد ، سیستم قانون‌گذاری و سیاسی در پادشاهی عربستان سعودی، ص228.
[26]. احمد مصلی، بنیادگرایی اسلامی افراطی، ص151؛ Adams, Charles J., "Mawdudi and the Islamic State", in: John L. Esposito (ed.), Voices of Resurgent Islam, p. 105. .
[27]. احمد مصلی، بنیادگرایی اسلامی افراطی، ص156؛ سید ولیرضا نصر، مودودی و احیاگری اسلامی، ص76-77؛ Voll, John O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism,” 148؛ See also Victor E. Makari, Ibn Taymiyyah’s Ethics, p. 124.
[28]. خدوری، مجید، جنگ و صلح در قانون اسلام، ص56-57؛ نیز نک.: Peters, Rudolph, Jihad in Classical and Modern Islam, pp. 3-17.
[29]. Ibid., pp. 115-27. See also: Vell, jhon O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism,” 154. See his book, particularly chapter on jihad, Zad’ al-Ma‘ad fi Hady Khayri al-‘Ibad; احمد مصلی، بنیادگرایی اسلامی افراطی، ص205-206.
[30]. احمدمصلی، بنیادگرایی اسلامی افراطی، ص156-158.
[31]. Paz, Reuven, “salafist -Jihadi Responses to Hamas' Electoral Victory,” Published on Wednesday, November 01, 2006, Current Trends in Islamist Ideology vol. 4. 
[32]. درباره حماس و القاعده همچنین نک.:
Paz, Reuven, “Hamas vs. al-Qaida: The Condemnation of the Khobar Attack,” PRISM Special Dispatch, vol. 2, no. 4 (June 2004); see online at
http://www.eprism.org/images/PRISM_Special_dispatch_no_3-2.pdf.
[33]. برای مثال، نک.: The Doubts Regarding the Ruling of Democracy in Islam, No author
[34]. این فهرست را در سایت http://www.alhesbah.org/v/showthread.php?t=48196 می‌توان مشاهده کرد. این فهرست بهترین مجموعه از سلفی- جهادی‌هایی است که درباره دموکراسی و انتخابات قلم زده‌اند؛ همچنین، می‌توان به بخش دموکراسی در وبسایت المقدسی با عنوان «منبر التوحید والجهاد» مراجعه کرد:
http://www.tawhed.ws/c?i=91
ابوعمر سیف که یک روحانی اردنی پشتیبان داوطلبان عرب در چچن بود و در 2005 در همان جا نیز کشته شد آخرین کتابش را با عنوان نظام الدموکراتیک نظام الکفر نوشت که در سایت http://www.tawhed.ws/r?i=3639 موجود است؛ حامد العلی، معضل حماس، که در سایت http://www.alhesbah.org/v/showthread.php?t=49903 در تاریخ 27 ژانویه 2006 به اشتراک گذاشته شده است. همچنین مطلبی با عنوان رسالت علماء جهادیه در سایت www.alommh.net/forums/ از ایشان منتشر شده است.
[35]. برای مثال نک.: القنوشی، حریة الامة فی الاسلام؛ الهویدی، فهمی، الاسلام والدموکراسیة، و روزنامه الحیاة تاریخ 11 و 12 اکتبر 96.
[36]. روزنامه السفیر، 25 سپتامبر، 1993، ص10؛ روزنامه الدیار، 25 سپتامبر 1993، ص14.
[37]. Marquand, Robert, The Tenets of Terror: A Special Report on the ideology of Jihad and the Rise of Islamic Militancy.
[38]. شی، شائول، «تهدید القاعده و متحدانش در لبنان»، نشریه چشم‌اندازها، ش34، 19 سپتامبر 2007.
منابع:

۱. "A New Face of Jihad Vows Attacks on U.S.," The New York Times, 16 March 2007.
۲. "Clashes leave Fatah in poor position," The Daily Star, Beirut, 22 May 2003.
۳. "Fatah al-Islam snipers claim two Lebanese soldiers as fighting rages on," The Daily Star, Beirut, 26 June 2007.
۴. "Lebanon's New War," al-Ahram Weekly, 24-30 May 2007.
۵. "Radical Group Pulls In Sunnis As Lebanon's Muslims Polarize," The Washington Post, 17 June 2007, p. A16. "Fighting in Nahr al-Bared Splits Tripoli into Two Camps," The Daily Star, 3 July 2007.
۶. "There's a relationship between ourselves and Sheikh Saad [Hariri] when it's needed," Dai al-Islam al-Shahal told The Washington Post in June 2007.
۷. ‘Renewal and Reform in Islamic History: Tajdid and Islah’, in: John L. Esposito, Voices of Resurgent Islam, New York, Oxford: Oxford University Press, 1983.
۸. Abrahamov, Benyamin, Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism, Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998.
۹. Adams, Charles J., ‘Mawdudi and the Islamic State’, in: John L. Esposito (ed.), Voices of Resurgent Islam, New York: Oxford University Press, 1983.
۱۰. Ahmad Bin Baz, The Political and Constitutional Systems in the Kingdom of Saudi Arabia, Beirut: Dar al-Matbouat al-Sharkiyya, 2004.
۱۱. Al-Ghannushi, Al-Hurriyyat al-‘Amma fi al-Islam.
۱۲. Al-Hayat (London), 27 August 2006.
۱۳. Al-Hayat (London), 27 May 2007.
۱۴. Al-Hayat (London), 8 November 2004.
۱۵. Al-Hayat, 11 October 1996, 21; 12 October 1996, 21.
۱۶. Al-Huwaidi, Fahmi, Al-Islam wa al-Dimocratiyya.
۱۷. Al-Makdissi, Muhammad Assem, Democracy As A Religion, London: Dar al-Saqi.
۱۸. Al-Najadi, Abul Barra, Al Kawashif al-Jaliya Fi Kufr al-Dawla al-Saudiya, London: Dar As Safa, 1994.
۱۹. Al-Safir, 25 September, 2993, p. 10 and Al-Diyar, 25 September, 1993, p. 14.
۲۰. Al-Saoud Fayssal, Ibn Machghal, “Rasael Aimmat Da‘wa t al-tawhid", Saudi Edition.
۲۱. Annahaoui, Mohammad Rida, The Non-Deomcratic Shura, Saudi Edition.
۲۲. Anwar, Abdullah, Ulamas and the Throne, Beirut; Dar al-Rayhan.
۲۳. As Safir Newspaper, 15/10/2001.
۲۴. Auda, Gerad, ‘The Normalization of the Islamic Movement in Egypt from the 1970s to the Early 1990s’, in: Martin E. Marty and R. Scott Appleby (eds.), Accounting for Fundamentalism: The Dynamic Character of Movements, Chicago and London: The University of Chicago Press, 1994.
۲۵. Bin Rainy Dahlan, Ahmad, The Wahhabi Fitna, Cairo: Madbouli Bookstore.
۲۶. Dekmejian, R. Hrair, Islam in Revolution: Fundamentalism in the Arab World, second edition, New York: Syracuse University Press, 1995.
۲۷. Fuller, Graham E., "The Hizbollah-Iran Connection: Model for Sunni Resistance," The Washington Quarterly, Vol. 30, No. 1, Winter 2006-2007.
۲۸. Gambill, Gary C., “salafist-Jihadism in Lebanon,” Middle East Review for International Affairs (MERIA) Journal, Vol. 3 No. 1, January-March 2008.
۲۹. Gilles, Kepel, Jihad: The Trail of Political Islam.
۳۰. Hamzeh, A. Nizar, "Lebanon's Islamists and local politics: a new reality," Third World Quarterly, Vol. 21, No. 5, 2000, pp. 739-759.
۳۱. Hersh, Seymour M., "The Redirection: Does the new policy benefit the real enemy?" The New Yorker, 5 March 2007.
۳۲. Hunt, Emily, "Can al-Qaida's Lebanese Expansion Be Stopped?" PolicyWatch #1076, Washington Institute for Near East Policy, 6 February 2006.
۳۳. Ibn Ghannam, The History of Najad.
۳۴. Ibn Taymiyya, Majmouat al-Fatawa, V. 4.
۳۵. Ibn Taymiyyah, Taqiy al-Din Ahmad, Minhaj al-Sunna al-Nabawiyya fi Naqd Kalam al-Shia al-Qadariyya, vol. 3, Cairo: al-Qahira, 1962.
۳۶. Ibn Taymiyya's Books and Essays on Fiqh, the Ministry of Islamic Affairs, Waqf, Da‘wa and Irshad, the Kingdom of Saudi Arabia, V. 27.
۳۷. Kabbani, Hisham M., Islamic Beliefs and Doctrines According to Ahl al-Sunna: A Repudiation of “salafist” Innovations, Vol. I. As-Sunna Foundation of America, 1996.
۳۸. Khadduri, Majid, War and Peace in the Law of Islam, Baltimore: The Johns Hopkins Press, 1955.
۳۹. Lacy, Robert, The Kingdom: Arabia & the House of Sa`ud.
۴۰. Madelung, W., ‘Imama’, Encyclopedia of Islam, III: 1169b, CD-ROM Edition v.10, Leiden: Brill, 1999.
۴۱. Makari, Victor E., Ibn Taymiyyah’s Ethics, California: Scholars Press, 1983.
۴۲. Marquand, Robert, The tenets of terror: A special report on the ideology of jihad and the rise of Islamic militancy.
۴۳. May, Yamani, Mutating Identities, Cairo: Dar al-Rashad.
۴۴. Meijer, Roel, From al-Da‘wa to al-Hizbiyya, Mainstream Islamic Movements in Egypt, Jordan, and Palestine in the 1990s, Amsterdam: Research for International Political Economy and Foreign Policy Analysis, 1997.
۴۵. Michel, Thomas F. (ed.), S. J., A Muslim Theologian’s Response to Christianity: Ibn Taymiyya’s al-Jawab al-salih, New York: Caravan Book, 1984.
۴۶. Moussalli, Ahmad, Radical Islamic Fundamentalism, Beirut: AUB, 1992.
۴۷. Muhammad al-Hussein Kashif al-Ghataa, al-Aqabat al-Anbariyya Fil Tabaqat al-Jaafariyya, Damascus: Dar al- Yaqtha al-Arabiyya.
۴۸. Muhammad Bin Abdul Wahhab, "Al-Radd Ala al-Rafida", Saudi Edition.
۴۹. Nasr, Seyyed Vali Reza, Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism, New York, Oxford: Oxford University Press, 1996.
۵۰. Paz, Reuven, “Hamas vs. al-Qaida: The Condemnation of the Khobar Attack,” PRISM Special Dispatch, vol. 2, no. 4, June 2004.
۵۱. Paz, Reuven, “salafist -Jihadi Responses to Hamas' Electoral Victory,” Published on Wednesday, November 01, 2006, Current Trends in Islamist Ideology vol. 4, Hudson Institute, Washington, DC, 2005.
۵۲. Peters, Rudolph, Jihad in Classical and Modern Islam, Princeton: Markus Wiener Publishers, 1996.
۵۳. Qamar, Zubair, “Wahhabism: Understanding the Roots and Role Models of Islamic Extremism”.
۵۴. Rougier, Bernard, Everyday Jihad: The Rise of Militant Islam among Palestinians in Lebanon, translated by Pascale Ghazaleh, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.
۵۵. Saab, Bilal Y.; Ranstorp, Magnus, "Securing Lebanon from the Threat of salafist Jihadism," Studies in Conflict & Terrorism, Vol. 30, No. 10, pp. 825-855, 2007.
۵۶. Safran, Nadav, Saudi Arabia: The Ceaseless Quest for Security, Ithaca, NY: Cornell University Press, 1988.
۵۷. Saleh, Fauzan, Modern Trends in Islamic Theological Discourse in 20th Century Indonesia, A Critical Survey, Leiden: Brill, 2001.
۵۸. Shay, Shaul, “The Threat of al-Qaida and its Allies in Lebanon,” Perspectives Paper No. 34, September 19, 2007.
۵۹. Suleiman, Bin Abdul Wahab, Fasl al-Khitab Fil Radd Ala Muhammad in Abd al-Wahhab, Beirut: Dar al-Saqi.
۶۰. The Doubts Regarding the Ruling of Democracy in Islam, 2nd ed., London: al-Tibyan Publications, 2004, No author.
۶۱. The Washington Times, 24 May 2007.
۶۲. Voll, John O., “From Apolitical Salafism to Jihadist Activism”
۶۳. Young, Michael, "Destruction and deceit in North Lebanon," The Daily Star, Beirut, 24 May 2007.
۶۴. Zahawi, Jamal E., The Doctrine of Ahl al-Sunna Versus the ‘salafist’ Movement, Translated by Sheikh Muhammad Hisham Kabbani, As-Sunna Foundation of America, 1966.
۶۵. alhesbah.org/v/showthread.php?t=48196
۶۶. alhesbah.org/v/showthread.php?t=49903
۶۷. alinaam.org.za/library/hist_bio/Ibnwahhaab.htm
۶۸. alommh.net/forums/
۶۹. biu.ac.il/SOC/besa/perspectives34.html
۷۰. eprism.org/images/PRISM_Special_dispatch_no_3-2.pdf
۷۱. islamworld.net
۷۲. salafiduroos.net
۷۳. salafist.net
۷۴. salafitalk.net
۷۵. tawhed.ws/c?i=91
۷۶. tawhed.ws/r?i=1508&c=1573
۷۷. tawhed.ws/r?i=3639

منبع : نشریه سراج منیر شماره 19.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش