مقالات > بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۱۵ تعداد بازدید: 230

وهابی‌ها معتقدند با مرگ، ارتباط انسان با عالم دنیا پایان می‌یابد. لذا با مستمسک قراردادن برخی آیات و روایات به ناشنوایی اموات حکم کرده‌اند. 



نويسنده : قاسم میرزایی

وهابی‌ها معتقدند با مرگ، ارتباط انسان با عالم دنیا پایان می‌یابد. لذا با مستمسک قراردادن برخی آیات و روایات به ناشنوایی اموات حکم کرده‌اند. از جمله دلایل وهابیت در نفی سماع موتی (ناشنوایی اموات) آیه (إِنَّکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی) است. آنان بی‌توجه به مفهوم، با استناد به‌ ظاهر این آیه، حکم به عدم سماع موتی داده‌اند. از دیگر دلایل آنان حدیث قلیب بدر است. هرچند این حدیث در اثبات نظریه سماع موتی مشهور است، با این‌حال وهابیت در دو محور از این حدیث بهره جسته‌اند تا در نفی سماع موتی استفاده کنند؛ محور نخست، نقل حدیث قلیب به روایت عایشه است که متضمن ناشنوایی اموات است؛ و محور دوم، واکنش عمر به کلام پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) است که از توانمندی شنیدن مردگان متعجب شده بود. نوشته حاضر، ادعای وهابیت را نقد می‌کند و می‌گوید مدعای ایشان در فهم آیه مخالف سیاق و نظر مشهور مفسران است. همچنین، استدلال به حدیث قلیب بدر در هر دو محور مذکور، مخالف ظاهر روایت واردشده است. بنابراین، ادله آنها مبنی بر نفی سماع اموات باطل است.
کلمات کليدي : وهابیت، سلفی‌ها، سماع موتی، قلیب‌ بدر، انک لا تسمع الموتی.
مقدمه

از اختلافات وهابیت با سایر فرق اسلامی، اعتقاد به نفی سماع اموات است. وهابیت با این باور که مرگ و متلاشی‌شدن جسم انسان موجب می‌شود ارتباط انسان با دنیا پایان پذیرد[1] و به این دلیل که روح پس از مرگ، منفک از جسد میت می‌شود و دیگر ارتباط یا تعلقی با جسد ندارد به ناشنوابودن اموات حکم کرده‌اند؛ لذا این نگاه به کمک ظاهر برخی نصوص قرآنی، آنان را به نفی سماع موتی معتقد کرده است.

نکته مهم اینکه، نزد وهابیان، مسئله نفی سماع موتی، به معنای نفی مطلق شنوایی اموات نیست، بلکه معتقدند اگر در روایات معتبر، نمونه‌ای از سماع میت گزارش شود استثنا محسوب می‌شود که باید آن را پذیرفت. ابن‌عثیمین پس از ذکر حدیث نبوی مبنی بر سلام به اهل قبور چنین نتیجه می‌گیرد: «عموم اهل قبور زمانی که سلام به ایشان گفته می‌شود بعید نیست که می‌شنوند».[2] پس محل نزاع در این است که وهابیت در غیر موارد منصوص که بسیار کم است، منکر شنیدن اموات هستند.

برخلاف نظر وهابیت، اکثریت فرق اسلامی سماع موتی را پذیرفته‌اند[3] یا دست‌کم آثار موافق سماع موتی، دیدگاه غالب را در میان کتب اهل سنت تشکیل می‌دهد. جالب است که نظر وهابیت حتی مخالف با بزرگان سلفیه بوده تا آنجا که سماع موتی نزد ابن‌تیمیه، پدر فکری سلفی‌ها، ثابت بوده است. ابن‌قیم نیز یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌های سلفی و محل توجه وهابیت، کتاب مستقلی به نام الروح نوشته که نتیجه و ماحصل کتاب او، اذعان یا اثبات سماع موتی است. پس با اینکه بسیاری از آثار اهل سنت، نشان‌دهنده اعتقاد به سماع اموات است نظریه وهابیت مخالف دیدگاه اکثر قرار گرفته است.

اهمیت این موضوع از آن‌رو است که نفی سماع موتی از مبناهایی است که وهابیت بر اساس آن، برخی اعمال مسلمانان، از جمله زیارت قبور و استغاثه، را در حد بدعت و شرک لحاظ می‌کند. حال از آنجا که بسیاری از علمای اهل سنت معتقد به سماع موتی بوده‌اند و دیدگاه نافیان در دوران وهابیت به ‌طور مضاعف تقویت‌ شده، به نظر می‌رسد انگیزه تقویت نفی سماع موتی نزد وهابیت، در حقیقت نفی استشفا و استغاثه باشد. زیرا وقتی سماع از اموات نفی شود استغاثه بی‌معنا می‌شود، زیرا استغاثه و استشفا به شیء ناشنوا، لغو و عبث محسوب می‌شود و این مقدمه‌ای است تا موجبات متهم‌کردن مسلمانان به شرک از ناحیه وهابیت فراهم شود. این مدعا به‌خوبی در نوشته ناصر آلبانی، در مقدمه کتاب الآیات فی عدم سماع الاموات، به دست می‌آید:[4] «خواننده محترم حال که دانستی مردگان نمی‌شنوند پس آگاه باش دیگر مجالی برای صدازدن اموات نمی‌رسد. ... و همچنین دیگر نوبت به استغاثه اموات نمی‌رسد».[5]

وهابیت در اثبات عقیده عدم سماع موتی غالباً به ‌ظاهر آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى)[6] استناد می‌کنند. در مقابل، در باب استناد به روایات، دستِ ‌خالی وهابیت، محسوس است؛ تا آنجا که ناچار به تحلیل‌هایی روی آورده‌اند که با مشی ظاهرگرایی ایشان در تضاد است. در ادامه مستندات وهابیت را بیان و نقد می‌کنیم.

استناد وهابیت به آیات و نقد آن

وهابیت با استناد به ظاهر برخی آیات، به نفی سماع اموات قائل شده‌اند. آیات (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى )[7] (وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)[8] از مهم‌ترین استناد‌های وهابیت در رد سماع موتی است. عبدالعزیز بن باز عالم و فقیه وهابی، که صاحب ده‌ها کتاب در ترویج وهابیت است، در پاسخ به پرسش مقلدانش، درباره امکان شنیدن اموات، با استناد به آیه فوق حکم به عدم سماع موتی می‌دهد:

س: آیا زمانی که ما به قبر میت سری می‌زنیم و با او صحبت می‌کنیم او سخن ما را می‌شنود؟

ج: در این مسئله تفصیل وجود دارد. اما اینکه آگاهی میت از اخبار زندگان، مطلق باشد، صحیح نیست؛ چراکه قرآن می‌فرماید (إِنَّک لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی) و (وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ) از این ‌جهت شنیدن اموات منقطع است، مگر نصی بیاید و نص هم استثنا محسوب می‌شود. ... پس مردگان نه می‌شنوند و نه علم به اخبار زندگان دارند.[9]

ناصرالدین آلبانی، از علمای سلفی، با شدت مضاعفی نسبت به وهابیت، معتقد است آیه مذکور بر عدم سماع موتی دلالت می‌کند: «در کتاب و سنت دلیلی مبنی بر شنوایی مردگان وجود ندارد؛ بلکه ظواهر نصوص بر عدم سماع مردگان دلالت می‌کند».[10] در جایی دیگر نیز از عدم سماع موتی با عنوان «بلاشک» یاد می‌کند.[11] وی می‌گوید: «حق مطلب در فهم ظاهر نصوص قرآنی این است که مردگان مطلق شنوایی ندارند».[12]

کمیته دائمی تحقیقات علمی و افتای عربستان، در پاسخ به اینکه آیا اموات صدای زنده‌ها را می‌شنوند، با نفی شنوایی اموات، این مدعا را برگرفته از آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى)[13] می‌داند: «به دلیل آیه (إِنَّک لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَی) اصل این است که اموات صدای زنده‌ها را نمی‌شنوند».[14]

با این اوصاف چند نتیجه به دست می‌آید:

۱. بزرگان وهابی، از جمله بن‌باز و برخی سلفی‌ها، از جمله آلبانی، به سماع موتی معتقد نیستند و دلیل آن را استناد به‌ ظاهر آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى )[15] می‌دانند.
۲. آنان اصل در اموات را عدم سماع دانسته‌اند و موارد خاص را استثنا قلمداد می‌کنند.
۳. آنان به ‌ظاهر آیه تمسک می‌کنند و نحوه استدلال ایشان در عدم سماع موتی عملاً بدین‌صورت است که مراد از (لْمَوْتَى ) میت است و معنای (لَا تُسْمِعُ) فقدان شنوایی است.
پس آنان با برداشتی که از ظاهر آیه «ای پیامبر! تو مردگان را توان شنواندن نداری» داشته‌اند، به نظریه ناشنوایی اموات حکم کرده‌اند. حال لازم است در مرحله پاسخ‌گویی، به این مسئله بپردازیم که آیا تفسیر و فهم علمای اهل سنت و حتی سلفی‌ها همان است که وهابیت از آن سخن می‌گویند، یا اعتقاد وهابیت مخالف نظر مشهور است.

پاسخ:

آنان مدام با استناد به آیه مذکور به مخاطب القا می‌کنند که مَدرک عدم سماع موتی، آیه مذکور است. نتیجه‌ای که حاصل می‌شود این است که خواننده ناآشنا به سیاق آیه و غافل از نظر مفسران، دیدگاه وهابیت در نفی سماع را موجه می‌بیند. حال که فهم وهابیت از آیه مذکور با نفی سماع موتی گره‌ خورده است نوبت به بررسی دیدگاه علما می‌رسد. برخلاف آنچه وهابیت از آیه برداشت کرده و مطابق آن «موتی» را به معنای مردگان و «سماع» را به معنای هدایت یا پذیرش حق تفسیر می‌کنند،[16] مفسران بسیاری مراد از موتی را کفار، و سماع را هدایت یا پذیرش حق دانسته‌اند تا جایی که ابن‌جریر طبری، شخصیت مورد اعتماد ابن‌تیمیه، که تفسیرش صحیح‌ترین تفاسیر و اسانیدش ثابت و فاقد بدعت در نظر ابن‌تیمیه بوده،[17] می‌گوید مراد آیه از مردگان، کفار است و مراد از سماع، پذیرش و تفهیم حق (یا هدایت[18]) است؛ چراکه خدا به دلیل غلبه کفر، بر دل کفار مهر عدم فهم زده است؛ و به همین دلیل نمی‌توانند به سمت حق نائل شوند.[19] پس معنای صحیح آیه این عبارت است: «ای پیامبر! تو قادر نیستی کسی را که خدا او را برای پذیرش حق کَر ساخته است شنوا کنی».

از طرف دیگر، وهابیت ظاهر آیه را ملاک قرار داده و مجالی به مجازبودن آیه نمی‌دهد و مبتنی بر آن حکم به عدم سماع موتی کرده است. در مقابل، مفسران بسیاری، تشبیه را در آیه پذیرفته‌اند و موتی را به معنای کافر و سماع را به هدایت تعبیر کرده‌اند؛ و کسانی که تشبیه در آیه را پذیرفته‌اند معمولاً معتقد به سماع موتی هستند؛ از جمله مفسران مذکور عبارت‌اند از: فخر رازی،[20] قرطبی،[21] ابن‌کثیر،[22] ابن‌عباس،[23] سمعانی،[24] بغوی،[25] زمخشری،[26] ابن‌جوزی،[27] نسفی،[28] واحدی،[29] سیوطی،[30] ابن‌تیمیه،[31] خازن،[32] قشیری،[33] ابن‌زمنین،[34] بقاعی،[35] یحیی بن سلام،[36] و از معاصران نیز هرری شافعی،[37] زحیلی،[38] جزائری،[39] ابن‌یاسین،[40] آل غازی،[41] طنطاوی،[42] لجنة علماء مصر،[43] نخبگان استادان تفسیر سعودی.[44]

شنقیطی هم با اینکه سلفی است با آوردن آیات (وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)[45] و (إِنَّک لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرینَ)[46] موتی را در این آیات مجازی دانسته و قائل به سماع اموات است.[47] بنابراین، فهم وهابیت غیر از نظر مشهور است که حتی نزد برخی سلفی‌ها نیز جایگاهی ندارد.

اشکال: ناصر آلبانی با اعتقاد به عدم سماع موتی معتقد است با فرض اینکه تفسیر مشهور را بپذیریم و مراد از موتی و سماع در آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى)[48] را به ترتیب «کافر» و «هدایت» تعبیر کنیم، یعنی معتقد به مجازی‌بودن معنای آیه باشیم، با این ‌حال دوباره عدم سماع موتی به اثبات می‌رسد.[49] او برای اثبات نظریه عدم سماع موتی به ‌قاعده اقوابودن «مشبه‌به» در وجه شبه روی آورده است. دلیلی که آلبانی برای اثبات ادعایش می‌آورد این است که قرآن دل مشرکان را به مردگان تشبیه کرده، یعنی از آن ‌جهت که مردگان ناشنوا هستند کفار هم ناشنوایند. پس وجه شبه در آن عدم سمع است. او برای تقریب به ذهن، تشبیه زید کالاسد را به تصویر کشیده است و می‌گوید «مشبه» زید است و «مشبه‌به» اسد است. وجه شبه در اینجا شجاعت است. پس اسد که به معنای شیر درنده است باید اعلی مراتب شجاعت را داشته باشد که «مشبه‌به» واقع شود. حال وقتی قرآن کفار را به مردگان تشبیه می‌کند معنایش این است که بارزترین صفت میت مد نظر است و آن عدم سمع (نشنیدن) است که کفار به آنها تشبیه شده‌اند. بنابراین، وجه شبه، عدم سمع است.[50]

پاسخ:

در پاسخ به این شبهه و شبهات وهابیت پاسخ‌های متنوعی داده شده است. در ادامه گزارشی از پاسخ‌ها و در پایان پاسخ شبهه آلبانی را می‌آوریم.

برخی در پاسخ با رد برداشت ظاهرگرایانه وهابیت از آیه، شواهدی را بیان می‌کنند که نشان می‌دهد منظور از موتی، کفار است. آنها چنین استدلال می‌کنند که اگر مراد از موتی در آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى )[51] میت بود باید مقابله آیه که پس‌ از آن آمده، مناسب معنا باشد. ولی در عبارت بعدی می‌خوانیم: «نمی‌شنوند مگر کسی که به آیات ما ایمان بیاورد در حالی ‌که مسلمان است».[52] با این عبارت روشن می‌شود که این مناسبت با معنای کفر برای موتی سازگار است نه معنای مفارقت روح از بدن.[53] گاهی هم برای تقویت این مطلب مؤیدات دیگری می‌آورند که قرآن واژه «موتی» را مکرر به معنای کافر قصد کرده است. آیه (إِنَّما یسْتَجیبُ الَّذینَ یسْمَعُونَ وَالْمَوْتی یبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَیهِ یرْجَعُونَ)[54] از جمله این شواهد است. در این آیه منظور از کلمه «موتی» کافران هستند. دلیل این مسئله عبارت (الْمَوْتی یبْعَثُهُمُ) است که بعد از ( یسْتَجیبُ الَّذینَ یسْمَعُونَ) آمده است.[55] به تعبیر دیگر، سنخیت جمله «یستجیب ...» خطاب مؤمنانه است. لذا جمله پیرو، یعنی «الموتی ...» نیز مقابل این سنخ خطاب باید قرار گیرد، که کفار می‌شود. با ‌وجود این، آیه قبل نیز تأییدی بر این ادعا است که موتی به معنای کافران است، آنجا که فرمود: (وَ إِنْ کانَ کبُرَ عَلَیک ...).‌[56] اینجا سخن از اعراض کفار است و به ‌نوعی خدا می‌خواهد پیامبر را دلداری دهد. لذا در آیه بعدی «الموتی» مترادف کلمه «کافران» قرار می‌گیرد. آیات متعدد دیگری، مؤید این مطلب هستند، از جمله: یس:70؛ انعام: 122؛ فاطر: 22.

برخی دیگر گفته‌اند در آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) مراد از «موتی» کفاری است که اصرار به باطل دارند. اینها با تذکر و موعظه انتفاع پیدا نمی‌کنند، آنچنان ‌که اموات در قبور هرگز به تذکر و موعظه منتفع نمی‌شوند.[57] نشانه دیگر این ادعا عبارت بعدی آیه است: «و تو نمی‌توانی کران را صدا کنی در حالی ‌که پشت به تو کرده‌اند». پس مراد از «کران» همان کفار است، در حالی ‌که اگر در‌ واقع میت باشد، میت موقع صدازدن پشت نمی‌کند. پس منظور از «موتی» و «صم» کفار است نه اجساد.[58]

برخی دیگر نیز موضوع تسلادادن به پیامبر را حکمت این آیه ذکر کرده‌اند و می‌گویند آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) برای تسلادادن خدا به پیامبر است. زیرا پیامبر از ایمان‌نیاوردن کافران محزون بود. آیاتی که این حزن پیامبر را نمایش می‌دهد به این شرح است: انعام: 33؛ حجر: 97؛ نحل: 127؛ مائده: 68؛ فاطر: 8؛ کهف: 6؛ شعراء: 3. با این وصف، آیه (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) از جمله آیاتی است که به دلیل هدایت‌نشدن کفار، ایشان را به میت تشبیه کرده است.[59] لذا درصدد بیان غیرممکن بودن سمع برای مردگان نیست.

برخی دیگر به تبیین وجه شبه پرداخته‌اند و گفته‌اند آیه درصدد نفی شنیدن برای مردگان نبوده و وجه شبه عدم سماع نیست؛ زیرا مشرکان زنده بودند و قدرت شنیدن داشتند؛ بلکه وجه شبه نپذیرفتن کلام نبی مکرم اسلام و دعوت او است. یعنی همچنان که امکان ندارد میت دعوت پیامبر را نپذیرد، به این دلیل که بعد از مرگ سودی به حال او ندارد، همچنان کافر و مشرک نیز دعوت پیامبر را نمی‌پذیرند. زیرا عنصر هدایت از ایشان سلب شده است. پس مراد از آیه این است که «ای پیامبر! تو نمی‌توانی مردگان (کفار) را شنوا کنی، شنوا ساختنی که نفعی به حال ایشان داشته باشد؛ به این معنا که دعوت را بپذیرند».[60]

برخی معتقدند تشبیه کفار به اموات در اینجا به معنای حقیقت وجودی آنان است. دلیل اینکه قرآن کفار را به مرده‌ها تشبیه کرده این است که کافران فطرت توحیدی‌شان را در زیر خاک طبیعت و شهوت و غضب مدفون کرده‌اند. لذا وقتی انسان، حیات انسانی‌اش را از دست دهد، می‌میرد؛ اگرچه از حیات حیوانی و طبیعی بهره‌مند است. به همین دلیل، خدای سبحان درباره سیاه‌قلبان کافر، به پیامبر گرامی خود می‌فرماید: (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى).[61] به تعبیر دیگر، سرّ اینکه قرآن کریم، «کافران» را کر، کور و لال دانسته، این است که باطن و حقیقت وجود مثالی آنان را بیان کرده است؛ بدین معنا که وجود مثالی آن‌ها در جایی که حقایق همه‌ چیز ظاهر و آشکار می‌شود، به ‌صورت کر، کور و لال ظاهر می‌شوند و در این هنگام است که می‌گویند: (رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنتُ بَصِيرًا )؛ «پروردگارا! چرا مرا نابینا محشور کردی؟ در حالی ‌که من بینا بودم».[62]

پس در قرآن زندگی و مرگ به لحاظ حیات حقیقی انسان مطرح ‌شده است، نه بر پایه حیات مادی و طبیعی؛ و مرز میان زندگان و مردگان واقعی، ایمان به خدای سبحان و تسلیم در مقابل او است. بنابراین، بینش توحیدی همان حیات انسانی است. آیت‌الله جوادی آملی درباره تمثیل‌های قرآنی چنین می‌گوید:

انسانیت انسان به نفس ناطقه او است و تشبیه کافران به چهارپایان در قرآن کریم (أُوْلَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ) نیز مَجاز و برای توهین و تحقیر آنان نیست.[63]

این تمثیل‌ها ناظر به حقیقت و وجود مثالی آن‌ها است و منافقان واقعاً گنگ، کر و کورند. شاهد این دیدگاه آن است که در قیامت، که ظرف ظهور و بروز حقایق است (نه ظرف حدوث آنها)، کوری و گنگی و کری اینان ظهور می‌کند و می‌گویند: (رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنتُ بَصِيرًا ) و مراد از این کوری، کوری چشم دل است، نه کوری چشم سَرْ، و چشم دل اینان حقیقتاً کور است: (لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ) و این گمراهان، در قیامتْ افزون بر کوری، کری و گنگی، به رو افتاده محشور می‌شوند، نه برپا ایستاده: (وَمَن يَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاء مِن دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ). پس چنین نیست که کوری منافقان در حدّ تشبیه باشد، بلکه بیان واقعیت و تمثّل درونی آنها است و در قیامت با باطن خویش، که به ظهور می‌پیوندد، مواجه‌اند. در دادگاه قیامت، مانند محکمه دنیا، کیفرها اعتباری نیست، بلکه اعمال و باطن آدمی در آن روز مشهود خواهد بود.[64]

پس این تشبیه برای تبیین حقیقتی است که از دید برخی انسان‌ها پوشیده است. انسانی که مشی او بر اساس شکم و شهوت است و علم و اراده خود را در مسیر شکم به کار می‌گیرد از نظر هیئت و سیرت مانند حیوانی است که بر شکم راه می‌رود: (وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ ) (سوره نور، آیه 45). بنابراین، حشر انسان به‌ صورت حیوان بر اساس مبانی قرآنی و عقلی، امری واقعی است، نه سخن مجازی و شاعرانه.[65]

به نظر می‌رسد جواب پایانی صحیح‌ترین پاسخ به شبهه است. بنابراین، می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که آنچه در تشبیه کافران به مردگان در نظر بوده، فقدان حیات حقیقی انسان، یعنی ایمان، است، نه حیات حیوانی و مادی، تا کسی نتیجه بگیرد حال که قرآن، کفار را به اموات تشبیه کرده است پس اموات شنوایی ندارند؛ و این‌گونه توجیه کند که اقوابودن مشبه‌به در این تشبیه، که همان عدم سمع است، موجب شده است این نتیجه حاصل شود.

استناد وهابیت به روایات و نقد آن

الف. حدیث قلیب ‌بدر به روایت عایشه

یکی از ادله قائلان به عدم سماع موتی استناد به روایت عایشه است. ابتدا لازم است به اصل روایت مذکور، که در صحیحین وارد شده، بپردازیم که از زبان ابی‌طلحه شاهد این حادثه بدین شرح است: پس از پایان جنگ بدر، وقتی پیامبر امر کردند کشتگان بدر را به چاه افکنند، بعد از سه روز، به کشتگان کفار که در چاه بودند رو کردند و تک‌تک نام آنها را بردند و فرمودند: آیا آنچه خدایان شما به شما وعده دادند حق یافتید؟ من که وعده پروردگارم را حق یافتم. در این حین، عمر بن خطاب می‌پرسد: یا رسول‌الله! آیا مردگانی را که روح ندارند خطاب قرار می‌دهی؟ در این حال، پیامبر پاسخ دادند: قسم به کسی که مرا به ‌حق مبعوث کرد! شما شنواتر از ایشان در آنچه به ایشان می‌گویم نیستید.[66]

حال دو برداشت متفاوت نیز از این روایت در صحیح بخاری موجود است که یکی مربوط به ابن‌عمر و دیگری مربوط به عایشه است. اختلاف موجود در دو روایت این است که مستفاد از روایت ابن‌عمر سماع اموات به‌ طور مطلق است، و مستفاد از روایت عایشه سماع اموات مقید به زمان، خطاب رسول خدا به اهل قلیب ‌بدر است.

از آنجا که روایت عایشه، ردی بر روایت ابن‌عمر محسوب می‌شود، وهابیت این روایت را دلیلی بر عدم سماع موتی ذکر کرده‌اند. مشروح روایت عایشه بدین شرح است:

نزد عایشه حدیثی از ابن‌عمر بیان شد که او از رسول خدا نقل می‌کرد که فرموده‌اند: همانا میت به گریه و ندبه اهلش در دنیا معذب می‌گردد. عایشه با رد حدیث ابن‌عمر حقیقت حدیث را بدین شرح توصیف کردند که پیامبر فرمودند: «همانا میت در قبر به خطاها و گناهانش معذب می‌گردد و الان اهلش بر او گریه می‌کنند». سپس عایشه ادامه می‌دهد که این اشتباه ابن‌عمر شبیه اشتباهی است که در خصوص نقل سخن رسول خدا نسبت به قلیب ‌بدر مرتکب شد، آنجایی که او از رسول خدا خطاب به اهل قلیب نقل می‌کند: «همانا مردگان می‌شنوند آنچه را که می‌گویم»، در حالی ‌که رسول خدا این‌گونه فرمودند: «همانا مردگان الآن به آنچه به آنها می‌گویم علم‌ دارند». سپس این دو آیه را قرائت می‌کنند: «همانا تو مردگان را نمی‌توانی شنوا سازی».[67]

بنابراین، وهابیت اصلاحیه روایت عایشه بر ابن‌عمر را، که متضمن نفی سماع موتی است، شاهد دیگری بر عدم سماع موتی مطرح کرده‌اند. حال به پاسخ این اشکال می‌پردازیم.

پاسخ‌ها:

۱. ابن‌حجر در فتح الباری به مخالفت جمهور با روایت عایشه اشاره ‌کرده و پذیرش روایت ابن‌عمر را به جمهور منتسب می‌کند. او می‌گوید: «اکثر علما به روایت عایشه معتقد نبوده‌اند و حدیث ابن‌عمر را پذیرفتند، به این دلیل که سایر روایات این باب غالباً با مضمون روایت ابن‌عمر موافقت دارد».[68] همچنین، ابن‌کثیر با نقل روایات متعارض عایشه و ابن‌عمر در خصوص حدیث قلیب‌ بدر، با بیان شواهدی، صحت روایت عبدالله بن عمر نزد علما را تأیید می‌کند.[69]
۲. اقوال علما نشان می‌دهد روایت صحابی با تأویل دیگران (مانند تأویل عایشه مبنی بر عدم سماع موتی) باطل نمی‌شود. برخی علمای اهل سنت، در تأیید این مطلب سخنانی گفته‌‌اند که بدان اشاره می‌کنیم.
ابن‌تیمیه: این نص (پیامبر) مقدم بر تأویل صحابه (عایشه) است.[70] لذا تا زمانی که نصی موجود است توجه به تأویلات ناصحیح است.

شنقیطی: تا زمانی که نص صحیحی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) وجود دارد با تأویل آیات از سوی صحابه، آن روایات رد نمی‌شود.[71] روایت عدل با تأویل باطل نمی‌شود.[72] لذا انس بن مالک، که هر دو روایت قلیب ‌بدر را به یک مضمون نقل کرده، هرچند در بدر حضور نداشته ولی روایت را از ابی‌طلحه نقل کرده که در حادثه قلیب حضور داشته است.[73]

سرهندی: قول یک صحابی در مقابل نص قرآن و اقوال دیگر اصحاب نمی‌تواند دلیل و حجت باشد.[74]

۱. احتجاج عایشه به عموم قرانی (إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) منافاتی ندارد که با روایت قلیب ‌بدر تخصیص بخورد.[75] روایت قلیب سماع موتی را اثبات می‌کند و این‌ قاعده‌ای اصولی است که موقع ورود خاص بعد از عام، خاص حجت واقع می‌شود. پس حدیث سماع اهل قلیب حجت واقع می‌شود و بدین‌ترتیب سماع موتی ثابت می‌گردد.[76]
۲. اگر هم این سخن از عایشه صحیح باشد، بعدها از این نظر برگشته است؛ چراکه در منابع اهل سنت از عایشه نقل‌ شده است که:
هر زمانی که وارد خانه‌ام می‌شدم که پیامبر و پدرم در آن دفن بودند پوشش از سر بر می‌داشتم؛ چراکه صاحبان قبر پدر و شوهرم بودند. ولی زمانی که عمر در همین مکان دفن شد، به خدا قسم داخل خانه نمی‌شدم مگر اینکه به دلیل حیاء خود را کامل می‌پوشاندم.[77]

لذا اگر عایشه معتقد به فهم و درک اموات نبود لزومی نداشت خود را بپوشاند.

۱. ضمن اینکه ابن‌حجر به رجوع عایشه از ادعای خود اشاره ‌کرده است:
عایشه بعدها به دلیل اینکه روایات متعددی از اصحاب برای او ثابت شد از قول خود مبنی بر عدم سماع موتی برگشت. بدین سبب که خودش شاهد قصه قلیب نبوده است.[78]

۱. عبارت عائشه «إِنَّهُمُ الآنَ لَیعْلَمُونَ» مخالف نقل ابی‌طلحه در صحیح بخاری است.
ب. حدیث «قلیب ‌بدر» مستند به فهم عمر

برخی از سلفیه با رویکرد دیگری به حدیث قلیب ‌بدر در نفی سماع موتی سخن گفته‌اند. آنها واکنش عمر به کلام پیامبر را ملاک احتجاج خود قرار داده‌اند، آنجایی که عمر از توانمندی شنیدن مردگان در کلام پیامبر متعجب شده بود. قائلان به این نظریه معتقدند استنکار سماع موتی از سوی عمر و ردنکردن اعتقاد او از ناحیه پیامبر، استثنایی‌بودن شنوایی مردگان را در قلیب ‌بدر نشان می‌دهد: «پیامبر به آنچه اعتقاد عمر مبنی بر عدم سماع اموات بود اقرار کرد».[79]

یکی از شخصیت‌های سلفی که این نظریه را مدلل کرده ناصر آلبانی است. اینک به تحلیل ادعای وی می‌پردازیم؛ تحلیلی که محور آن فهم صحابه[80] و پایه اصلی استدلال، استنکار سماع موتی از ناحیه عمر است. این گروه از سلفیه می‌کوشند اثبات کنند که صحابه با توجه به آموزه‌هایی که از پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) فرا گرفته بودند عمل می‌کردند و فهم ایشان حجت است.

پاسخ‌ها:

اول: استدلال آلبانی مبتنی بر فهم عمر واقع ‌شده است. این در حالی است که فهم عمر در مقابل کلام رسول‌اللّه(صلی الله علیه وآله وسلم) قابل استناد نیست. قرآن درباره سرپیچی‌نکردن از دستورهای پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرماید: «هیچ مرد مؤمن و زن مؤمن را سزاوار نیست که وقتی خدا و رسولش امری را صادر فرمودند، باز هم در امور خود، خود را صاحب‌اختیار بدانند، و هر کس خدا و رسولش را نافرمانی کند، به ضلالتی آشکار گمراه شده است».[81] همچنین، درباره تبعیت از رسول مکرم اسلام(صلی الله علیه وآله وسلم) چنین می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا و رسول را اطاعت کنید و اعمال خود را باطل مسازید»؛[82] یا اینکه می‌فرماید:‌ «بگو اگر خدا را دوست می‌دارید (که باید هم بدارید) باید مرا پیروی کنید». [83] لذا اگر کسی فهم عمر را در مقابل رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) علم کند و مبنای ادعایش را این فهم قرار دهد این اجتهاد در مقابل نص است و قرآن به‌وضوح آن را نهی کرده است.

دوم: حجیت فهمی که مدعیان سلفیه معتقدند صحابه در طول سال‌ها از پیامبر کسب کرده‌اند و بدان استناد می‌کنند مربوط به زمانی است که واقعه جنگ بدر (در سال دوم) روی‌ داده و صحابه رسول خدا به‌تازگی با گستره وسیعی از مفاهیم اسلامی آشنا شده بودند و بسیاری از معارف را بعد از این سال‌ها آموختند؛ و سال دوم برای صحابه، آغاز راه کسب معارف بود و استعجاب ایشان می‌توانست ریشه در باورهای دوره جاهلیت داشته باشد؛ باورهایی که به نابودی انسان بعد از مرگ معتقد بود و انتقال روح را ممتنع می‌دانست.

سوم: گرچه سلفیه در فهم نصوص به روش ظاهرگرایی عمل می‌کنند، اما اینجا به این منهج پشت کرده‌اند و به روش استدلالی و تحلیلی روی آورده‌اند. در حالی ‌که به‌هیچ‌وجه به ظاهر خطاب پیامبر توجه نکرده‌اند؛ آنجا که فرمود: «مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ»؛ «شما شنواتر از آنان (مردگان) نیستید». یعنی بدون توجه به تحلیل و تأویل، ظاهر حدیث پیامبر درصدد بیان سماع بر اموات است. این غفلت از برداشت ظاهری حدیث، که متبادر از ظاهر کلام پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) است از ظاهرگرایان سلفی، که تأویل و تحلیل نصوص را نمی‌پذیرند، پذیرفتنی نیست.

دیدگاه سلفی‌ها بر پذیرش ارتباط ارواح با اهل دنیا

دیدگاه ابن‌تیمیه (661-728 ه.ق.)

نظریه سماع موتی موافقان شاخصی در سلفیه دارد. ابن‌تیمیه، پدر مکتب فکری سلفی‌ها و وهابیت، از جمله آنان است. وی سماع موتی را پذیرفته و از آن اعتقاد با عنوان «بلا ریب» دفاع می‌کند. او پذیرش این موضوع را به نصوص و اتفاق اهل سنت مستند می‌کند. وی می‌گوید: «مطابق نصوص و اتفاق اهل سنت، بدون شک میت می‌شنود».[84]

برخی ادله که ابن‌تیمیه در اثبات سماع موتی به آن استناد می‌کند چنین است: حدیث خفق نعال: «یسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ حِینَ یوَلُّونَ عَنْهُ»؛ قلیب ‌بدر روایت ابن‌عمر: «إنَّهُمْ یسْمَعُونَ الآنَ مَا أَقُولُ»؛ سلام بر قبور: «قُولُوا السَّلَامُ عَلَیکمْ أَهْلَ الدِّیارِ مِنْ الْمُؤْمِنِینَ»؛ رد سلام بر روح مؤمن: «إلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَیهِ رُوحَهُ»؛ توصیه به صلوات بر پیامبر در روز جمعه: «أَکثِرُوا مِنْ الصَّلَاةِ عَلَی یوْمَ الْجُمُعَةِ»؛ ابلاغ سلام به پیامبر: «...مَلَائِکةً یبَلِّغُونِی عَنْ أُمَّتِی السَّلَامَ»؛[85] یا در جای دیگری با پذیرش سماع موتی می‌گوید: «اموات، صدای پای تشییع‌کنندگان و سلام آن‌ها و امثال این را می‌شنود و این مسئله مخصوص افراد معینی نیست».[86]

دیدگاه ابن‌قیم (691 -751 ه.ق.)

ابن‌قیم، شاگرد ارشد ابن‌تیمیه، در کتاب الروح با اقامه ادله فراوان به اثبات ارتباط اموات با زیارت‌کنندگان می‌پردازد. اثبات شناخت زائران قبور از سوی اموات محور اول بحث ابن‌قیم را شکل می‌دهد که با استدلال به چهار حدیث «رد سلام»، «قلیب‌ بدر»، «سلام به اهل قبور» و «قرع نعال» به اثبات این مدعا می‌پردازد.[87] در مجموع، زیربنای کتاب الروح اثبات سماع برای اموات است.

ابن‌قیم از فراوانی دلایل حسی در اثبات سماع و انتفاع موتی از غیر خبر می‌دهد. او اخبار آحاد را نقل می‌کند و کثرت نقل این اخبار را دلیل بر وقوع آن می‌داند.[88] به تعبیر دیگر، از مهم‌ترین استنادات درباره سماع موتی کثرت نقل اثر در این ‌باره است که موجب شده است افرادی همچون ابن‌قیم در این باب شکی نکنند؛ با این استدلال که در هیچ زمانی این‌گونه ارتباط یا سماع موتی نفی یا انکار نشده است.[89] ضمن اینکه او عنوان «زائر» را خود دلیل بر آن می‌داند که مزور دارای قدرت درک است.

دیدگاه علمای اهل سنت: پذیرش ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بسیاری از علمای اهل سنت با ذکر دلایلی به پذیرش سماع موتی اذعان کرده‌اند؛ از جمله: احمد بن حنبل،[90] ابن‌کثیر،[91] ملاعلی قاری،[92] المناوی،[93] احمد حسن‌ خان، عالم حنفی،[94] محمد انورشاه فقیه دیوبندی،[95] علوی المالکی.[96]

نکات پایانی

۱. حدیث قرع نعال مستندی است که به‌صراحت سماع موتی را تأیید می‌کند. در این حدیث آمده است: «هنگامی ‌که تشییع‌کنندگان از تشییع ‌جنازه برمی‌گردند میت صدای پای ایشان را می‌شنود».[97]
۲. روایت «سلام بر اهل قبور» و تشریع آن از سوی پیامبر نشان‌دهنده خطاب واقع‌شدن کسی است که می‌شنود و تعقل می‌کند. بخش‌هایی از خطاب پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) به اهل قبور در این روایت مانند: «السَّلَامُ عَلَیکمْ»، همچنین «وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکمْ» نشانه‌ای روشن بر توانایی شنیدن مردگان است؛ چراکه اگر اموات سلام پیامبر و کلام وی را نشنوند این سخن پیامبر از جنس خطاب معدوم می‌شود که در شأن عقلا نیست، چه رسد به مقام پیامبر اکرم؛[98] و قطعاً این‌گونه خطاب برای کسی است که می‌شنود.[99] لذا سلام معنایش این است که مخاطب، توجه و آگاهی دارد.[100] اما اصل حدیث خطاب سلام به اموات چنین است: «سلام بر شما مؤمنان و مسلمانان که ساکنان قبرها هستید. خدا گذشتگان و آیندگان ما را رحمت کند و قطعاً همه ما در آینده به ‌سوی شما ملحق خواهیم شد».[101]
نتیجه

با توجه به آنچه گذشت:

۱. سخنان وهابیت مخالف دیدگاه اکثر علمای مذاهب اسلامی است تا جایی که حتی بزرگان سلفی، از جمله ابن‌تیمیه و ابن‌قیم، جزء مخالفان این دیدگاه محسوب می‌شوند. نوشته ابن‌قیم در کتاب الروح را باید نقطه تقابل وهابیت با متقدمان سلفیه به‌ حساب آورد.
۲. از آنجا که دیدگاه نفی سماع موتی در دوران وهابیت دوچندان تقویت‌ شده به نظر می‌رسد انگیزه نفی سماع موتی نزد وهابیت، در حقیقت نفی استغاثه و توسل بوده است. زیرا وقتی سماع از اموات نفی شود استغاثه و توسل بی‌معنا می‌شود؛ چراکه توسل به شیء ناشنوا لغو و عبث محسوب می‌شود؛ و این مقدمه‌ای است تا موجبات اتهام‌زنی مسلمانان به شرک از ناحیه وهابیت فراهم شود.

پی نوشت:

[1]. بن باز، عبدالله، مجموع الفتاوی، ج2، ص395.

[2]. بن عثیمین، محمد، الشرح الممتع علی زاد المستقنع، ج5، ص385.

[3]. صفدر، محمد سرفراز خان، خزائن السنن شرح جامع ترمذی، ص379.

[4]. نک.: موسوعة الألبانی فی العقیدة، ج3، ص751.

[5]. آلبانی، ناصر، مقدمه کتاب الآیات البینات، ص41.

[6]. سوره نمل (27)، آیه 80.

[7]. همان.

[8]. سوره فاطر (35): آیه 22.

[9]. بن باز، عبد العزیز، فتاوی نور علی الدرب، ج14، ص157.

[10]. البانی، ناصرالدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة، ج3، ص285.

[11]. آلوسی، نعمان، الایات البینات فی عدم سماع الاموات، تحقیق البانی، ص41.

[12]. همان، ص23.

[13]. سوره نمل (27)، آیه 80.

[14]. اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة والإفتاء، ج9، ص82.

[15]. سوره نمل (27)، آیه 80.

[16]. بن‌باز، عبد العزیز، فتاوی نور علی الدرب، ج14، ص149.

[17]. ابن‌‌تیمیه، احمد، مقدمة فی أصول التفسیر، ج1، ص51.

[18]. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج15، ص390.

[19]. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، ج19، ص495.

[20]. فخر الدین رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج24، ص571.

[21]. قرطبی، محمّد، الجامع لأحکام القرآن، ج13، ص232.

[22]. ابن کثیر، تفسیر ابن‌کثیر، ج6، ص210.

[23]. فیروزآبادی، مجدالدین، تنویر المقباس من تفسیر ابن ‌عباس، ص321.

[24]. سمعانی، منصور، تفسیر القرآن، ج4، ص112.

[25]. بغوی، حسین بن احمد، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج3، ص513.

[26]. نک.: زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج3، ص383.

[27]. ابن‌الجوزی، أبوالفرج، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج3، ص369.

[28]. نسفی، ابوالبرکات، تفسیر النسفی، ج2، ص621.

[29]. واحدی، علی، الوجیز، ص809.

[30]. سیوطی، عبد الرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ج6، ص376.

[31]. ابن‌تیمیه، احمد، المستدرک علی مجموع الفتاوی، ج1، ص94.

[32]. خازن، علی، تفسیر الخازن، ج3، ص352.

[33]. قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات (تفسیر القشیری)، ج3، ص50.

[34]. ابن‌زمنین المالکی، أبو عبد الله محمد، تفسیر القرآن العزیز لابن‌ أبی زمنین، ج3، ص311.

[35]. بقاعی، إبراهیم، نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، ج14، ص214.

[36]. یحیی بن سلام بن أبی ثعلبة، تفسیر یحیی بن سلام، ج2، ص564.

[37]. هرری شافعی، محمد امین، تفسیر حدائق الروح والریحان، ج21، ص50.

[38]. الزحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر الوسیط للزحیلی، ج2، ص1891؛ همچنین التفسیر المنیر للزحیلی، ج20، ص27.

[39]. جزائری، جابر بن موسی، أیسر التفاسیر للجزائری، ج4، ص43.

[40]. حکمت بن بشیر بن یاسین، الصحیح المسبور من التفسیر بالمأثور، ج4، ص35.

[41]. آل غازی، عبد القادر بن ملّا حویش، بیان المعانی، ج2، ص341.

[42]. طنطاوی، محمد، التفسیر الوسیط لطنطاوی، ج10، ص357.

[43]. لجنة من علماء الأزهر، المنتخب فی تفسیر القرآن الکریم، ص572.

[44]. نخبة من أساتذة التفسیر، التفسیر المیسر، ج1، ص384.

[45]. سوره فاطر (35): آیه 22.

[46]. سوره نمل (27): آیه 80.

[47]. شنقیطی، محمد الامین، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص128.

.[48] سوره نمل (27)، آیه 80.

[49]. نک.: آلوسی، نعمان، تحقیق الایات البینات فی عدم سماع الاموات، تحقیق: ناصر آلبانی، ص1-24.

[50]. همان، ص21.

[51]. سوره نمل (27)، آیه 80.

[52]. سوره نمل (27)، آیه 81.

[53]. شنقیطی، محمد الامین، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص125.

[54]. سوره انعام (6)، آیه 36.

[55]. شنقیطی، محمد الامین، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص125.

[56]. سوره انعام (6)، آیه 35.

[57]. سقاف، حسن، الإغاثة بأدلة الاستغاثة، ج1، ص6.

[58]. همان، ج1، ص6.

[59]. شنقیطی، محمد الامین، أضواء البیان، ج6، ص126.

[60]. سبحانی، جعفر، دلیل الحقیقة (راهنمای حقیقت)، ص۱۵۷.

[61]. جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ص44

[62]. نک.: جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج2، ص331.

[63]. همان، ج1، ص503.

[64]. سوره طه (20)، آیه 125؛ همان، ج2، ص331 و 332.

[65]. جوادی آملی، عبدالله، التسنیم، ج1، ص503.

[66]. بخاری، محمد ابن اسماعیل، صحیح بخاری، ج5، ص76.

[67]. همان، ج5، ص77.

[68]. ابن‌حجر، احمد، فتح الباری، ج3، ص234.

[69]. ابن‌کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، ج6، ص291.

[70]. ابن‌تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج4، ص298.

[71]. شنقیطی محمد الامین، أضواء البیان، ج6، ص129.

[72]. همان، ج6، ص134.

[73]. همان، ج6، ص13.

[74]. سرهندی، محمد حسن، الاصول الاربعة فی تردید الوهابیة، ص39.

[75]. شوکانی، محمد بن علی، فتح الربانی، ج2، ص622.

[76]. همان، ج2، 962.

[77]. أحمد بن حنبل، مسند، ج42، ص441.

[78]. ابن‌حجر، احمد، فتح الباری، ج7، ص304.

[79]. البانی، ناصر الدین، تحقیق الآیات البینات، ص30 و 32.

[80]. همان، ص32.

[81]. سوره أحزاب (33)، آیه 36.

[82]. سوره محمد (47)، آیه 33.

[83]. سوره آل‌عمران (3)، آیه 31.

[84]. ابن‌تیمیه، أحمد، جامع المسائل، ج3، ص131.

[85]. همو، مجموع الفتاوی، ج24، ص364.

[86]. همو، المستدرک علی مجموع الفتاوی، ج1، ص94.

[87]. ابن‌قیم، محمد، الروح، ص9.

[88]. همان، ص20.

[89]. همان، ص16.

[90]. ابن‌حنبل شیبانی، احمد، مسند، ج21، ص451؛ ج17، ص19؛ ج14، ص234.

[91]. ابن‌کثیر، إسماعیل، تفسیر ابن‌کثیر، ج6، ص325.

[92]. قاری، علی، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج6، ص2554.

[93]. المناوی القاهری، محمد، فیض القدیر، ج5، ص131، به نقل از: الحکایات الرضویة، ص44.

[94]. سرهندی، محمد حسن جان، الاصول الاربعة فی تردید الوهابیة، ص40.

[95]. کشمیری، محمد، فیض الباری علی صحیح البخاری، ج3، ص42.

[96]. علوی المالکی، محمد، مفاهیم یجب ان تصحح، ص243 و 245.

[97]. بخاری، محمد ابن اسماعیل، صحیح البخاری، ج2، ص90؛ ابن قیم، الروح، ص5.

[98]. شنقیطی، محمد الامین، أضواء البیان، ج6، ص132.

[99]. ابن تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج24، ص363.

[100]. ابن قیم، محمد، الروح، ص5.

[101]. نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج2، ص669.

منابع

۱. قرآن کریم.
۲. ابن‌ القیم الجوزیة، محمّد، الروح فی الکلام علی أرواح الأموات والأحیاء بالدلائل من الکتاب والسنة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
۳. ابن‌ تیمیة، احمد، جامع المسائل لابن ‌تیمیة، تحقیق: محمد عزیر شمس، بی‌جا: دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع، الطبعة الأولی، 1422ق.
۴. ابن‌تیمیة، أحمد، المستدرک علی مجموع الفتاوی، جمع‌آوری: محمد بن عبدالرحمن بن قاسم، چاپ اول، 1418ق.
۵. ـــــــــــ ، مجموع الفتاوی، تحقیق: أنور الباز و عامر الجزار، بی‌جا: دار الوفاء، الطبعة الثالثة، 1426ق.
۶. ـــــــــــ ، مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، مدینة نبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416ق.
۷. ـــــــــــ ، مقدمة فی أصول التفسیر، بیروت: دار مکتبة الحیاة، 1490ق.
۸. ابن‌ جوزی، عبد الرحمن، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: عبد الرزاق المهدی، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة الأولی، 1422ق.
۹. ابن‌ حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، 1379ق.
۱۰. ابن حنبل شیبانی، احمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق: أحمد محمد شاکر، قاهرة: دار الحدیث، الطبعة الأولی، 1416ق.
۱۱. ابن‌ حنبل شیبانی، احمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد وآخرون، بیروت: مؤسسة الرسالة، البطعة الاولی، 1421ق.
۱۲. ابن ‌زمنین، محمد، تفسیر القرآن العزیز، تحقیق: حسین بن عکاشة - محمد بن مصطفی الکنز، قاهرة: الفاروق الحدیثة، الطبعة الأولی، 1423ق.
۱۳. ابن عثیمین، محمد، الشرح الممتع علی زاد المستقنع، دارابن‌جوزی، چاپ اول، 1422ق.
۱۴. ابن ‌کثیر، إسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: سامی بن محمد سلامة، بی‌جا: دار طیبة، الطبعة الثانیة، 1420ق.
۱۵. ــــــــــــ ، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1419ق.
۱۶. البانی، ناصرالدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة، ریاض: دارالمعارف، چاپ اول، 1412ق.
۱۷. ألوسی، نعمان، الآیات البینات فی عدم سماع الأموات علی مذهب الحنفیة السادات، تحقیق: محمد ناصر الدین الألبانی، بیروت: المکتب الإسلامی، الطبعة الرابعة، بی‌تا.
۱۸. آل غازی، عبد القادر، بیان المعانی، دمشق: نشر مطبعة الترقی، الطبعة الأولی، 1382ق.
۱۹. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، تحقیق: علی عبد الباری عطیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1415ق.
۲۰. البانی، محمّد ناصر الدین، موسوعة العلامة الإمام مجدد العصر محمد ناصر الدین الألبانی، صنعاء: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیة وتحقیق التراث والترجمة، الطبعة الاولی، 1431ق.
۲۱. بخاری، محمّد، صحیح بخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، بی‌جا: دار طوق النجاة، الطبعة الاولی، 1422ق.
۲۲. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق: عبد الرزاق المهدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الاولی، 1420ق.
۲۳. بقاعی، إبراهیم، نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، قاهره: دار الکتاب الإسلامی، بی‌تا.
۲۴. بن باز، عبد العزیز، فتاوی نور علی الدرب، تحقیق: الدکتور محمد بن سعد الشویعر، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
۲۵. ــــــــــــ ، مجموع الفتاوی، أشرف علی جمعه وطبعه: محمد بن سعد الشویعر، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
۲۶. جزائری، جابر، أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، مدینة منورة: مکتبة العلوم والحکم، الطبعة الخامسة، 1424ق.
۲۷. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، تحقیق: علی اسلامی، قم: اسراء، چاپ اول، 1378ش.
۲۸. حکمت بن بشیر، موسوعة الصحیح المسبور من التفسیر بالمأثور، مدینه: دار المآثر للنشر والتوزیع والطباعة، الطبعة الاولی، 1420ق.
۲۹. خازن، علی، لباب التأویل فی معانی التنزیل، تحقیق: محمد علی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1415ق.
۳۰. زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، دمشق: دار الفکر المعاصر، الطبعة الثانیة، 1418ق.
۳۱. ــــــــــــ ، التفسیر الوسیط، دمشق: دار الفکر، الطبعة الأولی، 1422ق.
۳۲. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة الثالثة، 1407ق.
۳۳. سبحانی، جعفر، راهنمای حقیقت، تهران: نشر مشعر، 1387ش.
۳۴. سرهندی، محمد حسن جان، الاصول الاربعة فی تردید الوهابیة، تحقیق: حکیم معراج الدین، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1416ق.
۳۵. سقاف، حسن، الإغاثة بأدلة الاستغاثة، عمان: مکتبة الإمام النووی، الطبعة الأولی، 1410ق.
۳۶. سمعانی، منصور، تفسیر القرآن السمعانی، تحقیق: یاسر بن ابراهیم و غنیم بن عباس بن غنیم، ریاض: دار الوطن، الطبعة الاولی، 1418ق.
۳۷. سیوطی، عبد الرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار الفکر.
۳۸. شنقیطی، محمد الأمین، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، بیروت: دار الفکر، 1415ق.
۳۹. شوکانی، محمد، الفتح الربانی من فتاوی الإمام الشوکانی، تحقیق: أبو مصعب «محمد صبحی» بن حسن حلاق، صنعاء: مکتبة الجیل الجدید، بی‌تا.
۴۰. صفدر، محمد سرفراز خان، خزائن السنن شرح جامع ترمذی، ترجمه: محمد سرور فاروقی، محله جنگی پیشاور: مکتبة فاروقیه، بی‌تا.
۴۱. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، الطبعة الخامسة، 1417ق.
۴۲. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، تحقیق: أحمد محمد شاکر، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی، 1420ق.
۴۳. طنطاوی، محمد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهرة: دار النهضة، الطبعة الأولی.
۴۴. عبد الله بن عباس، تنویر المقباس من تفسیر ابن ‌عباس، تحقیق: محمد بن یعقوب فیروزآبادی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
۴۵. علوی المالکی، محمد، مفاهیم یجب ان تصحح، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الثانیة، 1430ق.
۴۶. عینی، محمود، شرح سنن أبی داود، تحقیق: خالد بن إبراهیم مصری، ریاض: مکتبة الرشد، الطبعة الأولی، 1420ق.
۴۷. غزالی، محمد، المقصد الأسنی فی شرح معانی أسماء الله الحسنی، تحقیق: بسام عبد الوهاب الجابی، قبرص: الجفان والجابی، الطبعة الأولی، 1407ق.
۴۸. فخر الدین رازی، محمّد، مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة، 1420ق.
۴۹. قاری، علی، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، بیروت: دار الفکر، الطبعة الاولی، 1422ق.
۵۰. قرطبی، محمّد، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق: أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، قاهرة: دار الکتب المصریة، الطبعة الثانیة، 1384ق.
۵۱. قشیری، عبدالکریم، تفسیر القشیری، تحقیق: إبراهیم البسیونی، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثالثة، بی‌تا.
۵۲. قیروانی، یحیی بن سلام، تفسیر یحیی بن سلام، تحقیق: دکتر هند شلبی، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1425ق.
۵۳. کشمیری، محمد انورشاه، فیض الباری علی صحیح البخاری، تحقیق: محمد بدر عالم المیرتهی، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1426ق.
۵۴. اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة والإفتاء، جمع‌آوری: احمد الدویش، ریاض: اداره بحوث علمی و افتاء، بی‌تا.
۵۵. لجنة من علماء الأزهر، المنتخب فی تفسیر القرآن الکریم، مصر: المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة، طبع مؤسسة الأهرام، الطبعة الثامنة عشر، 1416ق.
۵۶. مناوی، محمد، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، مصر: المکتبة التجاریة الکبری، الطبعة الأولی، 1356.
۵۷. نخبة من أساتذة التفسیر، التفسیر المیسرِ، السعودیة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، الطبعة الثانیة، مزیدة ومنقحة، 1430ق.
۵۸. نسفی، عبد الله، تفسیر النسفی، تحقیق: یوسف علی بدیوی، بیروت: دار الکلم الطیب، الطبعة الأولی، 1419ق.
۵۹. نیشابوری، مسلم بن حجّاج، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
۶۰. واحدی، علی، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق، بیروت: دار القلم، الدار الشامیة، الطبعة الاولی، 1415ق.
۶۱. هرری، محمد الأمین، تفسیر حدائق الروح والریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت: دار طوق النجاة، الطبعة الأولی، 1421ق.

 منبع : نشریه سراج منیر شماره 19

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش