مقالات > بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۱۵ تعداد بازدید: 282

شرح العقیدة الطحاویة ابن ابی العز حنفی بی‌آنکه نامی از ابن‌تیمیه ببرد، تفکرات ابن‌تیمیه را انعکاس داده است. در این مقاله، ضمن اثبات رابطه ابن ابی العز با ابن‌تیمیه، شاخصه‌های سلفی‌گری وی را بررسی کرده‌ایم.



بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

سالیانی است که واژه «سلفیت» در مجامع علمی مسلمانان وارد شده است. سلفیت مرامی است که ضمن انتساب خود به صحابه و مابعد ایشان، قرائت جدیدی از اسلام عرضه کرده و حتی در بسیاری از مواقع، به‌راحتی به دیگر مسلمانان نسبت شرک و کفر می‌دهد. قرائت‌ها و عملکرد این گروه منجر شده است چهره‌ای خشن و بی‌منطق از اسلام جلوه‌گر شود. بی‌شک راه‌یابی کتب سلفی‌ها به مدارس علمی مسلمانان، یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش این دیدگاه است. از جمله کتب سلفی‌ها، که توجه عده‌ای را برانگیخته، شرح العقیدة الطحاویة است. کتاب مذکور مهم‌ترین کتاب ابن ابی العز حنفی است که تفکرات ابن‌تیمیه را به صورت منظم عرضه کرده است.

وهابیت بر این کتاب تأکید دارد به گونه‌ای که متن درسی دانشکده‌های شریعت عربستان است[1] و در سال‌های اخیر نیز علمای سلفی اهتمام ویژه‌ای به آن داشته‌اند. کسانی همچون عبدالعزیز بن عبدالله بن بن باز، ناصرالدین البانی، احمد شاکر، عبدالرزاق العفیفی، عبدالله الترکی و الشیخ شعیب الأرنؤوط[2] هر کدام با تحقیق و تعلیقه‌های جداگانه‌ای این کتاب را منتشر کرده‌اند. حتی سلفی‌های جهادی نیز به این کتاب توجه داشته‌اند، به طوری که ابوبصیر طرطوسی، که یکی از نظریه‌پردازان اصلی این گروه است، این کتاب را برای بیان عقایدش انتخاب کرده است.[3]

نکته دیگر اینکه شرح العقیدة الطحاویة، که در برخی مراکز علمی ایران تدریس می‌شود،[4] با تعلیقه البانی و بن‌باز[5] است.[6] نگارنده معتقد است با توجه به اینکه ابن ابی العز هیچ‌گاه در کتاب شرح العقیدة الطحاویة به‌صراحت پیروی از ابن‌تیمیه را اعلام نکرده و از طرف دیگر حنفی‌بودن را در آخر اسم خود یدک می‌کشد، کتابش برای برخی از مذاهب اسلامی جذابیت خاصی دارد. لذا لازم است شخصیت و آثار وی، و نیز میزان تأثیرپذیری‌اش از تفکرات ابن‌تیمیه بررسی و نقد شود. از آنجا که رسالت این مقاله بررسی شاخصه‌های اصلی و کلی سلفی‌گری ابن ابی العز است، کوشیده‌ایم اصل اتقان و اختصار رعایت شود.
ابن ابی العز حنفی و تأثیرپذیری وی از تفکرات ابن‌تیمیه

صدر الدین علی بن علاء الدین علی بن محمد ابن أبی العز الحنفی[7] معروف به ابن ابی العز حنفی، در سال 731 ه.ق. در دمشق به دنیا آمد و در سال 792 ه.ق. در همان جا از دنیا رفت.[8] خانواده او همواره از بزرگان مکتب حنفیت بوده‌اند و مناصبی نیز داشته‌اند.[9] از جمله اینکه پدر ابن ابی العز مدتی قاضی حنفی‌ها در دمشق و مصر بوده است.[10] در کتب تراجم نامی از استادان ابن ابی العز برده نشده، ولی خودش چندین بار در شرح العقیدة الطحاویة تصریح کرده که ابن‌کثیر استادش بوده است.[11] البته عده‌ای به این دلیل که وی بسیاری از نقل‌های ابن‌قیم را آورده، احتمال قوی داده‌اند که با ابن‌قیم نیز ارتباط داشته است.[12]


در شرح زندگانی ابن ابی العز به اتفاقِ سختی اشاره شده است. «علی بن أیبک الصفدی» شعری در وصف پیامبر سرود که ابن ابی العز به وی اشکالاتی گرفت که میزان تأثیرپذیری وی از تفکرات ابن‌تیمیه را به‌وضوح نشان می‌دهد. از جمله اشکالات وی جایزنبودن توسل به پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) در حال ممات، جایزنبودن گفتن «اشفع لی» به پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) در حال ممات و جایزنبودن قسم به غیرخدا بود. بعد از این ماجرا بود که علمای دمشق لب به اعتراض گشودند، به طوری که خبر به مصر رسید و با پافشاری علمای مصر، مخصوصاً علمای حنفی، حاکم مصر دستور داد ابن ابی العز دادگاهی شود. ابن ابی العز در دادگاه ضمن اعتراف به بیان چنین اعتقاداتی، بازگشت خود را از این اعتقادات بیان کرد. هرچند قاضی در نهایت به رأی علما او را زندانی کرد و حکم کرد بعد از نماز صبح مؤذنان توسل به پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) داشته باشند.[13]

ابن ابی العز در جای جای کتاب شرح العقیدة الطحاویة از کلمات ابن‌تیمیه و شاگردش ابن‌قیم استفاده کرده است.[14] اما در خصوص اینکه چرا نامی از ابن‌تیمیه نبرده، دو دلیل برشمرده‌اند:

۱. ترس از مواجهه با مخالفت علمای آن زمان؛ بعد از اینکه ابن‌تیمیه دیدگاه‌های خود را در باب توحید و شرک بیان کرد، با مخالفت شدید عالمان آن دیار مواجه شد و پس از زندانی‌شدن، همان جا از دنیا رفت.[15] همین عالمان بعد از ابن‌تیمیه به شدت مواظب بودند دیدگاه‌های ابن‌تیمیه را شاگردانش ترویج نکنند. همچنان که گزارش شده ابن‌کثیر جرئت اظهار عقاید ابن‌تیمیه را نداشته است.[16] لذا کاملاً طبیعی بود که ابن ابی العز برای اینکه به دردسر نیفتد، نام ابن‌تیمیه را نبرده است. این نکته در بعضی از مقدمه‌هایی که بر شرح ابن ابی العز نوشته شده، مفصل توضیح داده شده است.[17]
۲. جذب احناف به دیدگاه‌های خود؛ بعد از اینکه ابن‌تیمیه محاکمه و زندانی شد در نظر عموم آن زمان وجهه خوبی نداشت. لذا ابن ابی العز در کتابش هرچند عقاید ابن تیمیه را بازگو می‌کند اما نامی از وی نمی‌برد.[18]

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز

«سلف» در لغت به معنای پیشینیان و گذشتگان است.[19] امروزه عده‌ای که خود را سلفی می‌دانند ادعا می‌کنند راه حق منحصر در راه صحابه، تابعین و تابع تابعین است.[20] البته اینکه این ادعا چقدر به واقعیت نزدیک است در ادامه بررسی می‌شود. سلفی‌ها شاکله فکری خود را مستقیم یا غیرمستقیم از ابن‌تیمیه می‌گیرند. ابن‌تیمیه در برخی از مفاهیم تغییراتی ایجاد کرده است که این مفاهیم تا عصر وی در اسلام سابقه نداشته است. این سه مفهوم عبارت‌اند از: 1. تضییق مفهوم سلف؛ 2. توسعه مفهوم عبادت؛ 3. تغییر مفهوم اجتهاد.[21]

با مطالعه در آثار ابن ابی العز، مخصوصاً شرح العقیدة الطحاویة، چنین فهمیده می‌شود که وی نیز همچون ابن‌تیمیه همین رویکرد را داشته است. هر کدام از این سه مفهوم را بررسی و نقد می‌کنیم:
1. تضییق مفهوم سلف

همان‌گونه که گذشت، سلف به معنای مطلق گذشتگان است که همین معنا نیز مد نظر تمام علمای اسلام بوده است.[22] با ظهور ابن‌تیمیه محدوده زمانی سلف (گذشتگان)‌ مقید به سه قرن اول شد و مفهوم سلف از معنای لغوی به معنای اصطلاحی تغییر معناشناختی یافت.[23] در این زمان، دیگر سلف‌گرایی، رویکرد نبود، بلکه کم‌کم خود را به عنوان مکتبی در مقابل اشاعره، اصحاب حدیث و ماتریدیه معرفی می‌کرد. وی در کتاب الفتوی الحمویة الکبری برای نخستین بار از مکتبی به نام «سلفیه» نام برده است. وی سلف را نه‌تنها از حیث ایمان، بلکه از حیث فهم نیز عالم‌تر و محکم‌تر دانسته و فهم خلف را تخطئه کرده است.[24]

یکی از مهم‌ترین ادله بر مشروعیت این فهم، حدیث «خیر القرون» است که پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله وسلم) فرموده است: «خیر الناس قرنی، ثم الذین یلونهم، ثم الذین یلونهم، ثم یجی‌ء اقوام تسبق شهادة احدهم یمینه و یمینه شهادة»؛[25] «بهترین مردم، مردمان قرن من هستند. سپس کسانی که در پی ایشان می‌آیند و سپس دیگرانی که در پی می‌آیند. پس از ایشان مردمانی می‌آیند که گواهی هر یک سوگندشان، و سوگند هر کدام، گواهی‌شان را نقض می‌کند». ابن ابی العز نیز با تکیه بر این حدیث، دلیل این خیریت را چنین بازگو می‌کند: «خیر القرون بر راه پیامبر بودند که شامل صحابه و تابعین به احسان ایشان می‌شود. اول و آخر امت به این خیر القرون سفارش شده‌اند؛ چراکه متأخرین به گذشتگان اقتدا می‌کنند. خیر القرون در کل امور به پیامبر اقتدا می‌کردند و راه ایشان را می‌رفتند».[26] وی در جای جای کتابش در مقام تعلیل برای عقایدی که بیان می‌کند، استناد به سلف می‌دهد، به طوری که بیش از هفتاد بار واژه «السلف» را تکرار کرده است.
بررسی این دیدگاه

این نظریه در عمل مبهم است. زیرا مستند ابن ابی العز در معیار قراردادن سلف حدیث خیر القرون بود که در این حدیث سه احتمال می‌توان داد:

۱. این سه نسل اصول عقاید یکسانی داشتند (اعتقاد).
۲. در این سه نسل همه با صلح و دوستی زندگی می‌کردند (امنیت).
۳. در مقام عمل و تطبیق شریعت برای رسیدن به اهداف دین یکسان بودند (عمل به شریعت).

هر کدام از این سه که مد نظر ابن ابی العز باشد، تاریخ اسلام خلاف آن را شهادت می‌دهد.[27] از حیث عقاید در این دوران مسلمانان دچار تشتت زیادی شدند که عقاید خوارج و مرجئه فقط گوشه‌ای از این انحرافات است. در امنیت نیز جنگ‌های جمل، صفین، واقعه کربلا و حره، گویای وضع آن دوران است. در حوزه عمل به شریعت نیز وضعیت بدتر بوده است، به گونه‌ای که صحیح بخاری از یکی از صحابه چنین نقل کرده است: علاء بن مسیب از پدرش نقل می‌کند با براء بن عازب دیدار داشتم و گفتم خوشا به حالت! تو صحابه پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) بودی و با ایشان در زیر شجره رضوان بیعت کردی. براء بن عازب گفت ای برادرزاده! تو خبر نداری که ما صحابه بعد از پیامبر چه بدعت‌هایی را گذاشتیم.[28]

به هر حال، این سه نسلی که ابن ابی العز به عنوان مرجع در تفسیر دین معرفی می‌کند، اولاً، در بسیاری از مسائل اظهارنظر نکرده‌اند؛ و ثانیاً، خودشان اختلافات فراوان و گاه دیدگاه‌های متناقضی داشته‌اند. پس ملاک قراردادن اقوال آنها در عمل امکان‌پذیر نیست. از دیگر نکات در خور ملاحظه این است که نه‌تنها نقل‌های متعارض در یک مسئله از افراد مختلف وجود دارد، بلکه گاه از یک نفر دو نقل متعارض ذکر شده است. سلفیه در چنین مسائلی می‌کوشند به آنچه پسند خودشان است استناد کنند. در این باره شاهدی از خود ابن ابی العز می‌آوریم:

ملا علی قاری در کتاب شرح فقه الاکبر، ابتدا نقل ابن ابی العز از ابوحنیفه (از تابعین تابعین) در بحث صفت علو خداوند را می‌آورد. ابوحنیفه در جواب کسی که گفت نمی‌دانم پروردگارم در زمین است یا در آسمان، او را کافر دانست؛ چراکه خدا بر عرشش تکیه زده؛ (الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی)[29].[30] در حقیقت، منظور ابوحنیفه در این نقل این است که وجود خدا در عرش است و این قول مطابق هستی‌شناسی ابن‌ابی‌العز در حس‌انگاری خدا می‌باشد.

سپس ملا علی قاری در نقد این نقل ابن ابی العز چنین می‌گوید:

از ابوحنیفه نقل دیگری نیز از ابن عبدالسلام در کتاب حل المرموز است: «کسی که بگوید نمی‌دانم خدا در آسمان است یا زمین کافر است. زیرا این قول متضمن مکان‌داشتن خدا است و کسی که چنین فکری داشته باشد، خدا را تشبیه کرده است». یعنی ابوحنیفه در این نقل خلاف نقل قبلی، تشبیه و تجسیم خدا را دلیل کفر دانسته است.

ملا علی قاری در ادامه می‌گوید: «به‌علاوه، راوی روایت منقول از ابن ابی العز، ابا مطیع است که نزد بسیاری از حدیث‌شناسان فردی وضاع است».[31] منظور ملا علی قاری این است که ابن ابی العز از بین دو قول متضادی که از ابوحنیفه نقل شده، قول مطابق نظر خودش را انتخاب کرده است، هرچند سند این قول نیز ضعیف باشد. در حقیقت، ابن ابی العز و همفکرانش به دنبال سلفی هستند که فهم آنها را تأیید کند نه اینکه ببینند سلف چه می‌گویند[32] و جالب اینکه امروزه بعضی از نزدیکان به تفکر سلفیت، همچون یوسف قرضاوی، نیز به این اشکال پی برده‌اند و بدان تصریح کرده‌اند.[33]
2. توسعه مفهوم عبادت

«عبادت» در لغت به «الطاعةُ مع الخُضُوعِ»،[34] یا «غایة الخضوع والتذلل»‌[35] معنا شده است. دیدگاه علمای اسلامی در تعریف اصطلاحی عبادت یکسان نیست و اختلاف‌هایی دیده می‌شود.[36] ابن ابی العز در تعریف عبادت می‌گوید: «العبادة تتضمن کمال المحبة و نهایتها، و کمال الذل و نهایته»؛[37] عبادت متضمن کمال محبت و نهایت محبت است. در حقیقت، این تعریف که همان تعریف ابن‌تیمیه است،[38] معنای لغوی را معنای اصطلاحی نیز دانسته و قید «کمال و نهایت محبت» را نیز اضافه کرده است. در این تعریف، هیچ اشاره‌ای به قصد عبادت‌کننده نشده است و به صرف تعظیم، عبادت را صادق می‌داند.
بررسی این دیدگاه

اینکه ابن ابی العز، همچون ابن‌تیمیه، عبادت را به نهایت خضوع و محبت تعریف کرد اشکالاتی دارد، از جمله:
الف. خلاف مبانی سلف‌گرایانه

همان‌گونه که گذشت، ابن ابی العز اهتمام بسیاری به سلف و پیروی از آنها داشته است. حال پرسش این است که: این تعریف از عبادت را کدام یک از سلف بیان کرده‌اند؟ مگر طبق مبنای مشهور این طائفه، ترک فعل از طرف سلف دلیل بر حرمت نیست؟ یعنی علاوه بر اینکه فعل سلف را حجت می‌دانند، ترک‌های آنان را نیز حجت می‌دانند.[39] حال به چه دلیلی عبادت را به معنای غایت ذل و حب دانست؟ آیا ممکن نیست ابن ابی العز، که از خلف است، به مسئله‌ای پی برده که به ذهن سلف نرسیده باشد، که در این صورت بنیان سلف‌گرایی وی متزلزل خواهد شد؟[40]
ب. مشرک‌شدن مسلمانان در طول قرون متمادی

همان‌گونه که بیان شد، ابن ابی العز معنای لغوی «عبادت» را با معنای اصطلاحی یکی دانسته و عبادت را کمال تعظیم محسوب کرده و اشاره‌ای به قصد عبادت‌کننده نکرده است. نتیجه این فهم منجر به این شده است که بسیاری از امور متداول در بین مسلمانان، مانند توسل و استغاثه به اولیاء‌الله، چون متضمن تعظیم است، عبادت غیر الله شود و مشرک شوند؛[41] و این یعنی امت اسلامی قرن‌ها است مشرک‌اند؛ در حالی که یکی از ارکان اصلی عبادت، قصد الوهیت معبود از طرف عابد است که هیچ مسلمانی در توسل و استغاثه به اولیاء‌الله این قصد را ندارد. پس معنای عبادت صدق نمی‌کند.

در ادامه تعریف صحیح عبادت را از قرآن می‌آوریم:

در قرآن کریم، 126 آیه وجود دارد که به موضوع عبادت پرداخته و با زبانھای مختلف مردم را به عبادت فراخوانده است. با دقت در این آیات فهمیده می‌شود عبادت دو رکن دارد: یکی مربوط به عمل عبادی است و دیگری مربوط به معبود. ملاک عمل عبادی همسان با معنای لغوی آن است. یعنی رام‌بودن، خضوع و تذلل. مانند این آیه: (فَإِلهُکُمْ إِلهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ)؛[42] «پس [بدانید که] خدای شما خدایی یگانه است، پس به [فرمان] او گردن نهید. و فروتنان را بشارت ده». در این آیه، در کنار اله، که به معنای معبود است، تسلیم‌بودن را مطرح می‌کند که معلوم می‌شود شرط عبادت تسلیم‌بودن است.[43]

اما دومین رکن اساسی در عبادت معبود است. از آیات قرآن این‌گونه به دست می‌آید که ملاک معبود، رب، اله و خالق‌بودن است. مانند این آیات:

۱. (إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ)؛[44] «در حقیقت، خداوند پروردگار من و پروردگار شما است؛ پس او را بپرستید [که] راه راست این است». این آیه رب‌بودن را ملاک عبادت قرار داده است.
۲. (وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِی إِلَیهِ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ)؛[45] «و پیش از تو هیچ پیامبری نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که خدایی جز من نیست، پس مرا بپرستید». این آیه اله‌بودن را ملاک عبادت قرار داده است.
۳. (یا أَیهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)؛[46] «ای مردم، پروردگارتان را که شما، و کسانی را که پیش از شما بوده‌اند آفریده است، پرستش کنید؛ باشد که به تقوا گرایید». این آیه خالق‌بودن را ملاک عبادت قرار داده است.

پس با این دو رکنی که از آیات قرآن استخراج شد تعریف عبادت چنین می‌شود: «رام‌بودن و تذلل در پیشگاه رب یا اله یا خالق»؛[47] یعنی عبادت باید با اعتقاد به رب یا اله، یا خالق‌بودن باشد و الا عبادت صدق نمی‌کند.[48] در حالی که ابن ابی العز، به تبع ابن‌تیمیه، هیچ اشاره‌ای به اعتقاد و قصد عبادت‌کننده نکرده است که نتیجه‌اش دادن نسبت شرک به اعمال مسلمانان شده است.
3. تغییر مفهوم اجتهاد

اجتهاد در لغت به معنای «بذل الوسع و المجهود؛ نهایت سعی و کوشش»[49] است و در اصطلاح چنین تعریف شده: «استفراغ الوسع فی طلب الظن بشیء من الأحکام الشرعیة علی وجه یحس من النفس العجز عن المزید فیه»؛[50] سعی و تلاش برای رسیدن به ظن به احکام شرعی به گونه‌ای که نفس از رسیدن به بیشتر این مقدار از علم به احکام عاجز باشد.

قرن‌ها است باب اجتهاد در بین اهل سنت بسته شده و مذاهب فقهی، منحصر در مذاهب اربعه شده است. علمای هر کدام از این چهار مذهب، از اقوال و فتاوای امام آن مذهب فراتر نمی‌رفتند و معتقد بودند مجتهد مطلقی بعد از ائمه اربعه وجود ندارد.[51] اما ابن‌تیمیه انحصار تقلید از ائمه اربعه را نه‌تنها رد می‌کند بلکه سبب کفر می‌داند و می‌گوید مقلدی که متعصب بر امام خاصی است، اگر توبه نکند باید کشته شود.[52] ابن ابی العز نیز، به تبعیت از ابن‌تیمیه، مسئله تقلید از ائمه اربعه را به‌جد نقد کرده و تقلید به این معنا را مردود دانسته است. وی در اعتراض به کسی که تعصب بر مذهب حنفیت را ترویج می‌داد، کتاب الاتباع را نوشت. وی در این کتاب چنین می‌گوید: «اگر کسی تقلید را منحصر در یک مجتهد بکند به طوریکه تقلید از غیر او جایز نباشد، ادعای مردودی است».[53] وی وظیفه عوام (غیرمجتهدان) را عدم تعیین در تقلید می‌داند. یعنی جایز نیست مقلد از مجتهد مشخصی تقلید کند. زیرا این کار مانند تعصب بر یکی از صحابه و دور نگه‌داشتن دیگر صحابه است.[54] ابن ابی العز به جای تقلید، اتباع را پیشنهاد می‌دهد. به این معنا که شخص دلیل چیزهایی را که تقلید می‌کند بداند که این تبعیت از دلیل است.[55]

در ادامه وی می‌کوشد مسیر اجتهاد را هموار جلوه دهد و مردم را به آن ترغیب کند. وی شرایط اجتهاد را این‌گونه برمی‌شمرد:

۱. حفظ قرآن و تدبر در آن؛
۲. آگاهی به سنت در حد مقدور؛
۳. آگاهی از علم لغت به اندازه‌ای که در رجوع به قرآن و سنت لازم است؛
۴. آگاهی به کلمات صحابه و مابعد ایشان در حد مقدور؛
۵. تعصب‌نداشتن در انتخاب سخنان صحابه؛[56]

ابن ابی العز در کتاب فقهی خود در باب طلاق نظر خلیفه دوم و مشهور علمای اربعه اهل سنت در وقوع سه طلاق در یک مجلس را به‌جد نقد کرده است،[57] هرچند مثل ابن‌تیمیه به بطلان آن فتوا نداده است.[58]
ارزیابی این دیدگاه

اینکه ابن ابی العز باب اجتهاد را باز می‌داند و تقلید از یک امام را جایز نمی‌داند، همان راه علمای سلف بوده است؛ چراکه علمای اسلامی تا قرن چهارم، هنگامی که به قوه اجتهاد می‌رسیدند، مطابق شرایط، زمان و مکان اجتهاد می‌کردند، اما به‌یک‌باره این باب به مصلحتی بسته شد[59] و مذاهب اربعه فقهی معرفی شدند و این به سنتی در سال‌های بعد تبدیل شد. اما اشکال این است که این دیدگاه منجر به آسان‌سازی شرایط اجتهاد شده است و به هر کسی که آگاهی نسبی از آموزه‌های اسلامی پیدا کند، اجازه اجتهاد در امور دینی را می‌دهد.[60] در حالی که شرایط اجتهاد به‌سختی به دست می‌آید و نیاز به آگاهی از علوم مختلف است. مثلاً غزالی عالم بزرگ اهل سنت شروط اجتهاد را چنین برمی‌شمرد:

۱. به ذهن سپردن پانصد آیه مربوط به مسائل فقهی؛
۲. یادگیری روش مراجعه به منابع حدیث؛
۳. آگاهی از محتوای احکام فروع و مسائلی که بر آن اجماع شده است تا بدین‌وسیله از قوانین موضوعه منحرف نشود. اگر فردی چنین دانشی ندارد، باید در هر مورد مطمئن شود حکم فقهی‌ای که به دست آورده هیچ‌گونه مغایرتی با دیدگاه‌های فقهای بزرگ ندارد؛
۴. آگاهی از روش‌هایی که از طریق آنها می‌توان مدرک حکم را از متون فقهی اخذ کرد؛
۵. آشنایی با زبان عربی؛
۶. آگاهی از قواعد حاکم بر نسخ؛
۷. توانایی در ارزیابی حدیث و تشخیص اعتبار آن؛ اگر حدیثی در میان مسلمانان به عنوان حدیث ثقه پذیرفته شده باشد ممکن است دیگر در آن تردید نشود. اگر یک راوی، فردی ثقه شناخته شده باشد، تمامی احادیثی که از طریق او روایت شده مقبول است.[61]

ابن ابی العز حتی آگاهی از سنت را نیز محدود به توان شخص کرده است. در نتیجه هر کس توان خود را تعریف می‌کند و اجازه اجتهاد به خود می‌دهد. وی گرچه قائل به اجتهاد است، ولی اجتهادش نازل‌ترین نوع اجتهاد است؛ چراکه بسیاری از شروط اجتهاد را برنمی‌شمرد و نمی‌توان آن را اجتهاد اصطلاحی علمای اهل سنت دانست، بلکه اجتهادی ظاهرگرا است. در حقیقت، ارجاع عموم مردم به ظواهر کتاب و سنت، باعث می‌شود هر کسی در خود به‌زودی احساس اجتهاد کند و فضا به گونه‌ای شود که در این زمان صدای بسیاری از علمای سلفی نیز دربیاید؛ مانند سخن قرضاوی که در این زمینه جالب است:

از مشکلات عصر ما این است که بسیاری از جوانانی که چند کتاب دینی، مخصوصاً کتب حدیثی، می‌خوانند، ادعای اجتهاد در دین دارند، در حالی که هنوز فنون عربی و حتی اعراب کلمات را نمی‌دانند. علم اصول و فقه را نخوانده‌اند و مجتهد شده‌اند و نه‌تنها درباره ائمه دین بلکه درباره علمای صحابه نیز نظر می‌دهند. می‌گویند آنان مردانی بوده‌اند و ما نیز مردانی هستیم. شیخ محمد غزالی (از علمای اخوان‌المسلمین) از آنها شکایت کرده و ضرب‌المثل قدیمی به کار برده: اگر می‌خواهی مردی را زمین‌گیر کنی بچه‌ای را بر او مسلط کن.[62]

در حقیقت، خوب بود که ابن ابی العز تقلید در میان علما را نقد می‌کرد؛ علمایی که شرایط لازم برای اجتهاد را دارند و می‌توانند از منابع دینی، احکام را استخراج کنند ولی باز دعوت به تقلید از ائمه چهارگانه می‌کنند؛ نه اینکه به طور عمومی دعوت به رجوع به کتاب و سنت کند و مراحل اجتهاد را، که نیاز به طی مراحل مختلف دارد، آسان جلوه دهد، که این خود باعث مشکلی بزرگ‌تر برای امت اسلامی شده است.
نتیجه

ابن ابی العز حنفی را باید یکی از پیروان و نظریه‌پردازان بزرگ مکتب سلفیه دانست. وی به‌شدت تحت تأثیر تفکرات ابن‌تیمیه بوده است و در مهم‌ترین کتابش شرح العقیدة الطحاویة، بی‌آنکه نامی از ابن‌تیمیه ببرد، تفکرات وی را ترویج می‌کند. سه شاخصه اصلی تفکر ابن‌تیمیه، یعنی تضییق مفهوم سلف، توسعه مفهوم عبادت و تغییر در مفهوم اجتهاد، در آثار ابن ابی العز انعکاس یافته است. این تفکرات در مخاطب خود آثار ناخوشایندی، همچون شرک‌دانستن بسیاری از اعمال مسلمانان، می‌گذارد و این مقدمه‌ای برای ترویج تفکرات تکفیری- وهابی است. از آنجا که در سال‌های اخیر، کشتار مسلمانان و خشونت‌های فرقه‌ای بخشی از نتایج این تفکر بوده، لازم است دلسوزان علم و امنیت مسلمانان، زمینه‌های رشد این تفکرات را به‌خوبی بشناسند و از شیوع آن جلوگیری کنند.

پی نوشت:

[1]. الراجحی، عبد العزیز بن فیصل، قمع الدجاجلة، ج1، ص195.

[2]. نک.: جمعی از محققان، جامع الشروح والتعلیقات العلمیة علی شرح عقیدة الطحاویة.

[3]. نک.: الطرطوسی، ابوبصیر، تهذیب شرح عقیدة الطحاویة، در:

www.abubaseer.bizland.com/books.htm؛ وی در مقدمه کتابش تصریح می‌کند فراگیری این کتاب، انگیزه وی برای انتخاب آن بوده است. نکته دیگر اینکه منظور وی از تهذیب این کتاب این است که بخش‌هایی از کتاب را تلخیص کرده یا توضیح داده و بخش کفر طاغوت را نیز به آن اضافه کرده است.

[4]. سایت معهد عالی علوم اسلامی اهل سنت جنوب ایران،

www.hiis.ir/hiis/showpage.php?page=manhaj_davat_fa، (4/9/94).

[5]. هر چند نام بن‌باز در روی جلد نیامده ولی در مهم‌ترین باب این کتاب، یعنی توحید و شرک، توضیح نسبتاً مفصل بن‌باز آمده است.

[6]. همان‌گونه که گذشت، این کتاب تعلیقه و تصحیح‌های زیادی دارد. در مشاهدات میدانی دیده شد، در ایران اکثر قریب به اتفاق از تعلیقه البانی و بن‌باز استفاده می‌کنند.

[7]. البته منابعی همچون شذرات الذهب (ج8، ص557) نام وی را «محمد» دانسته‌اند، ولی ابن‌حجر «علی» را درست‌تر دانسته است (ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الکامنة، ج4، ص103).

[8]. ابن تغری، یوسف، المنهل الصافی والمستوفی بعد الوافی، ص465.

[9]. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، ج14، ص251.

[10]. ابن حجر العسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی، الدرر الکامنة فی اعیان المأة الثامنة، ج4، ص103؛ العَکری الحنبلی، ابن العماد، شذرات الذهب، ج8، ص557؛ سیوطی، جلال الدین، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر والقاهرة، ج2، ص185.

[11]. ابن ابی العز حنفی، شرح العقیدة الطحاویة، تعلیق: البانی، ص227 و 342.

[12]. همو، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق و تعلیق: عبدالله بن عبدالمحسن الترکی و شعیب الرنؤوط، ص77.

[13]. ابن حجر عسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی، إنباء الغمر بأبناء العمر، ج1، ص260.

[14]. نک.: آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد بن علی، تعلیقات علی شرح العقیدة الطحاویة لابن أبی العز الحنفی مع بیان موارد الشرح، در:

http://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_b ... l-tahaweia_Abdullatyf.pdf

(نویسنده، مصادرِ شرح العقیدة الطحاویة را از کتب ابن‌تیمیه و ابن‌قیم استخراج کرده است).

[15]. ذهبی، محمد ابن احمد، تذکرة الحفاظ، ج4، ص192.

[16]. الدمشقی الحنبلی، عبد الهادی بن یوسف، العقود الدریة، ص81؛ ابن حجر العسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی، الدرر الکامنة، ج1، ص445.

[17]. آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد بن علی، تعلیقات علی شرح العقیدة الطحاویة، ص3، در:

http://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_b ... l-tahaweia_Abdullatyf.pdf

[18]. الحافی، عبدالله بن عبید الله بن عباد، منهج الامام ابن ابی العز الحنفی، ص89.

[19]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج7، ص258؛ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج9، ص158.

[20]. ابن حمود ابا الخلیل، سلیمان بن عبدالله، السلفیة حقیقتها و اصولها و موقفها من التکفیر، ص33.

[21]. فرمانیان، مهدی، نقد مبانی معناشناختی ابن‌تیمیه، ص1.

[22]. همان، ص31.

[23]. نک.: شاهی، عماد الدین، «سلفیت»، در: دایرةالمعارف نوین اسلام، ج3، ص83.

[24]. ابن‌تیمیه، فتوی الحمویة الکبری، ص185 (طریقة السلف أسلم وأعلم وأحکم).

[25]. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج3، ص171؛ نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج1، ص177.

[26]. ابن ابی العز، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: البانی، ص72.

[27]. نک.: سبحانی، جعفر، البدعة مفهومها، حدها و آثارها و مواردها، ص46-51؛ نویسنده وضعیت مسلمانان را در سه قرن نخستین اسلام در سه حوزهٔ عقاید، امنیت، و عمل به‌تفصیل بررسی کرده است.

[28]. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح البخاری، کتاب المغازی، باب غزوة الحدیبیة، ج5، ص125، ح 4170؛ عن العلاء بن المسیب عن أبیه قال: لقیت البراء بن عازب رضی الله عنهما فقلت: طوبی لک! صحبت النبی صلی الله علیه و سلم و بایعته تحت الشجرة، فقال: یا إبن أخی! إنک لا تدری ما أحدثنا بعده.

[29]. سوره طه (20)، آیه 5.

[30]. قاری، ملا علی، شرح کتاب الفقه الاکبر، ص197.

[31]. همان، ص198.

[32]. نک.: البوطی، محمد سعید رمضان، سلفیه: بدعت یا مذهب، ص251.

[33]. قرضاوی، یوسف، الصحوة الاسلامیة من المراهقة الی الرشد، ص201.

[34]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج3، ص273؛ واسطی زبیدی، سید مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج5، 84.

[35]. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج3، ص92.

[36]. نجارزادگان، فتح‌الله، «معناشناسی عبادت در نظام تعالیم وحی و دفع اتهام کفر و شرک از مسلمین»، در: مجموعه مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج5، ص191.

[37]. ابن ابی العز، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: البانی، ص384.

[38]. ابن‌تیمیه، مجموع الفتاوی، ج15، ص162 (اسْمٌ یجْمَعُ غَایةَ الْحُبِّ لَهُ وَغَایةَ الذُّلِّ لَهُ).

[39]. خلیل، یحیی بن ابراهیم، السنة الترکیة: مفهومها، حجیتها، اثرها الاسئلة الواردة علیها، ص27.

[40]. نک.: قاضی‌زاده، حسین، نقد و بررسی تعریف ابن تیمیه از عبادت، ص4.

[41]. نک.: الله‌بداشتی، علی، بررسی و نقد آرای سلفیه درباره توحید، ص232.

[42]. سوره حج (22)، آیه 34.

[43]. نک.: نجارزادگان، فتح‌الله، «معناشناسی عبادت در نظام تعالیم وحی و دفع اتهام کفر و شرک از مسلمین»، در: مجموعه مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج5، ص191.

[44]. سوره آل‌عمران (3)، آیه 51.

[45]. سوره أنبیاء (21)، آیه 25.

[46]. سوره بقرة (2)، آیه 21.

[47]. نک.: نجارزادگان، فتح‌الله، «معناشناسی عبادت در نظام تعالیم وحی و دفع اتهام کفر و شرک از مسلمین»، در: مجموعه مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج5، ص178.

[48]. ناگفته نماند که این مفاهیم بسیط هستند. مثلاً هر کس به درستی کسی را اله بداند، رب نیز می‌داند و بالعکس.

[49]. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج3، ص35.

[50]. أبو الحسن الآمدی، علی بن محمد، الإحکام فی أصول الأحکام، ج4، ص162؛ نک.: العثیمین، محمد بن صالح، مجموع الفتاوی، ج7، ص146.

[51]. قرضاوی، یوسف، الاجتهاد فی الشریعة الاسلامیة، ص83.

[52]. ابن‌تیمیه، مجموع الفتاوی، ج22، ص249.

[53]. ابن ابی العز، الاتباع، تحقیق: البانی، ص80.

[54]. همان، ص80.

[55]. همان، ص23.

[56]. همان، ص88.

[57]. ابن ابی العز، التنبیه علی مشکلات الهدایة، ص1291-1310.

[58]. همان.

[59]. پاکتچی، احمد، «اجتهاد»، در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج6، ص606؛ مدیر شانه‌چی، کاظم، تاریخ فقه مذاهب اسلامی، ص221- 225.

[60]. نک.: محمدیان خراسانی، حامد، «اجتهاد از نگاه وهابیون»، در: سراج منیر، ش14، 1393، ص194-197.

[61]. الغزالی، أبو حامد محمد بن محمد، المستصفی، ص342-345.

[62]. القرضاوی، یوسف، الصحوة الاسلامیة من المراهقة الی الرشد، ص205.

منابع

۱. قرآن کریم.
۲. ابن أبی العز الحنفی، علی بن علی بن محمد، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: عبد الله بن عبد المحسن الترکی و شعیب الأرنؤوط، بیروت: نشر مؤسسة الرسالة، الطبعة التاسعة، 1417ق.
۳. ابن ابی العز حنفی، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: ناصر الدین آلبانی، بغداد: دار الکتاب العربی، بغداد: الطبعة الاولی، 2005 م.
۴. ابن ابی العز حنفی، علی، التنبیه علی مشکلات الهدایة، تحقیق: عبدالحکیم بن محمد الشاکر، ریاض: نشر مکتبة الرشد، الطبعة الاولی، 1424ق.
۵. ابن أبی العز، صدر الدین علی، الاتباع، تحقیق: محمد عطاء الله حنیف و عاصم بن عبد الله القریوتی، لبنان: نشر عالم الکتب، الطبعة الثانیة، 1405ق.
۶. ابن تغری، یوسف، المنهل الصافی والمستوفی بعد الوافی، تحقیق: دکتور محمد محمد أمین، بی‌جا: الهیئة المصریة العامة للکتاب، بی‌تا.
۷. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، مدینة نبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416ق.
۸. ابن حجر العسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی، الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، تحقیق: محمد عبد المعید ضان، صیدر اباد؛ نشر مجلس دائرة المعارف العثمانیة، چاپ دوم، 1392 ش.
۹. ابن حجر عسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی، إنباء الغمر بأبناء العمر، تحقیق: حسن حبشی، مصر: المجلس الاعلی للشؤن الاسلامی، 1389ق.
۱۰. ابن حمود ابا الخلیل، سلیمان بن عبدالله، السلفیة: حقیقتها و اصولها و موقفها من التکفیر، ریاض: نشر دار العصمة، الطبعة الاولی، 1436ق.
۱۱. ابن‌عبدالهادی، یوسف، العقود الدریة من مناقب شیخ الاسلام أحمد بن تیمیة، تحقیق: محمد حامد الفقی، بیروت: دار الکاتب العربی، بی‌تا.
۱۲. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الاولی، 1408ق.
۱۳. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب،‌ تحقیق: احمد فارس صاحب الجوائب، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الثالثة، ‌1414ق.‌
۱۴. أبو الحسن الآمدی، علی بن محمد، الاحکام فی أصول الأحکام، تحقیق: عبد الرزاق عفیفی، بیروت: نشر المکتب الاسلامی، بی‌تا.
۱۵. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، بی‌جت: دار طوق النجاة، الطبعة الاولی، 1422ق.
۱۶. البوطی، محمد سعید رمضان، سلفیه: بدعت یا مذهب، ترجمه: حسین صابری، مشهد: نشر آستان قدس رضوی، چاپ چهارم، 1389 ش.
۱۷. پاکتچی، احمد، «اجتهاد»، در: دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج6، زیر نظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: نشر دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1373 ش.
۱۸. جمعی از محققان، جامع الشروح والتعلیقات العلمیة علی شرح عقیدة الطحاویة، مصر: نشر البدایة، الطبعة الاولی، 1431ق.
۱۹. الحافی، عبدالله بن عبیدالله بن عباد، منهج الامام ابن ابی العز الحنفی، ریاض: دار ابن الجوزی، الطبعة الاولی، 1424ق.
۲۰. الحرانی الحنبلی الدمشقی، تقی الدین ابن تیمیة، الفتوی الحمویة الکبری، تحقیق: حمد بن عبد المحسن التویجری، الریاض: دار الصمیعی، الطبعة الثانیة، 1425ق.
۲۱. خلیل، یحیی بن ابراهیم، السنة الترکیة، مفهومها، حجیتها، اثرها، الاسئلة الواردة علیها، مقدمه: عبدالرحمن بن ناصر البراک و دیگران، ریاض: بی‌نا، الطبعة الاولی، 1432ق.
۲۲. ذهبی، محمد بن أحمد، تذکرة الحفاظ، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1419ق.
۲۳. الراجحی، عبد العزیز بن فیصل، قمع الدجاجلة الطاعنین فی معتقد أئمة الاسلام الحنابلة، الریاض: مطابع الحمیضی، الطبعة الاولی، 1424ق.
۲۴. سبحانی، جعفر، البدعة، مفهومها، حدها و آثارها و مواردها، قم: نشر مؤسسه امام صادق (ع)، 1416ق.
۲۵. السیوطی، جلال الدین، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر والقاهرة، تحقیق: محمد أبو الفضل إبراهیم، بی‌جا: نشر دار إحیاء الکتب العربیة، چاپ اول، 1387ق.
۲۶. شاهی، عماد الدین، «سلفیت»، در: دایرة‌المعارف نوین اسلام، تهران: نشر مرجع و نشر کنگره، 1391 ش.
۲۷. ‌طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین،‌ تحقیق: سید احمد حسینی، تهران: ‌کتاب‌فروشی مرتضوی،‌ چاپ سوم، ‌1416ق.‌
۲۸. العثیمین، محمد بن صالح، مجموع فتاوی و رسائل، تحقیق: فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، بی‌جا: دار الوطن - دار الثریا، الطبعة الاولی، 1413ق.
۲۹. العَکری الحنبلی، أبو الفلاح عبد الحی، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق: محمود الأرناؤوط، بیروت: نشر دار ابن کثیر، الطبعة الاولی، 1406ق.
۳۰. الغزالی، أبو حامد محمد بن محمد، المستصفی، تحقیق: محمد عبد السلام عبد الشافی، بی‌جا: نشر دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1413ق.
۳۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق: دکتر مهدی مخزومی و دکتر ابراهیم سامرائی، قم: نشر هجرت،‌ چاپ دوم، 1410ق.‌
۳۲. فرمانیان، مهدی، نقد مبانی معناشناختی سلفیه، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
۳۳. قاری، ملا علی، شرح کتاب الفقه الاکبر، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الثانیة، 1428ق.
۳۴. قاضی‌زاده، حسین، نقد و بررسی تعریف ابن‌تیمیه از عبادت، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
۳۵. قرضاوی، یوسف، الاجتهاد فی الشریعة الاسلامیة مع نظرات تحیلیة فی الاجتهاد المعاصر، کویت: دار القلم، الطبعة الاولی، 1417ق.
۳۶. قرضاوی، یوسف، الصحوة الاسلامیة من المراهقة الی الرشد، قاهره: دار الشروق، الطبعة الثالثة، 2002 م.
۳۷. الله‌بداشتی، علی، بررسی و نقد آرای سلفیه درباره توحید، قم: نشر تحسین، چاپ اول، 1392 ش.
۳۸. محمدیان خراسانی، حامد، «اجتهاد از نگاه وهابیون»، در: سراج منیر، ش14، 1393 ش.
۳۹. مدیر شانه‌چی، کاظم، تاریخ فقه مذاهب اسلامی، قم: نشر بوستان کتاب، چاپ اول، 1389 ش.
۴۰. نجارزادگان، فتح‌الله، «معناشناسی عبادت در نظام تعالیم وحی و دفع اتهام کفر و شرک از مسلمین»، در: مجموعه مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، به کوشش: مهدی ‌فرمانیان، قم: نشر دار الاعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام) ، 1393 ش.
۴۱. نیشابوری، مسلم بن حجّاج، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
۴۲. واسطی زبیدی، سید مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: سید محمد مرتضی حسینی، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر، چاپ اول، 1414ق.
۴۳. bizland.com/books.htm
۴۴. islamhouse.com
۴۵. ir/hiis

منبع : نشریه سراج منیر شماره 19

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش