مقالات > نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۱۵ تعداد بازدید: 225

این پژوهش بیشتر به دنبال کشف وجوه اشتراک و اختلاف وهابیت با دیگر مذاهب اسلامی در مقوله تبرک است.



نويسنده : ورتابی کاشانیان، مصطفی

وهابیان در جواز تبرک به حجرالاسود و رکن یمانی، قرآن، آب زمزم، بدن پیامبر و آنچه با بدن پیامبر در تماس بوده (غیر از آثار مکانی) با سایر مسلمانان هم آوا هستند. ولی در تبرک به دیگر اجزای مسجدالحرام (مثل ارکان اربعه و استار کعبه)، آثار مکانی پیامبر (مثل قبر، حجره، منبر، مصلی)، بدن صالحان و آثار آنها به دلیل فقدان فعل صحابه در این زمینه یا بعضاً سد ذریعه قائل به بدعت و شرک بودن این قسم، برخلاف سایر مسلمانان، شده اند، در حالی که بنا به شواهد کثیری که در کتب اهل سنت هم مشهود است تبرک به اینها از سوی صحابه و تابعین صورت گرفته است

مقدمه

از جمله مسائلی که وهابیان در دنیای امروز سایر مسلمانان را به سبب اتصاف به آن رمی به بدعتگذاری و شرک می کنند، مسئله تبرک است؛ که تبیین دقیق مستندات ایشان و نقد آن، بی اساسی این مدعا را اثبات می کند. ضمن اینکه تبیین جایگاه صحیح وهابیت خصوصاً علمای معاصرشان در این مسئله مانع از تحلیل ها و نسبت های اشتباه و در نتیجه موضعگیری نامناسب در این خصوص می شود. لذا این تحقیق ابتدا به دنبال تبیین مشترکات و سپس مفترقات ایشان در موضوع تبرک است.

قبل از هر نقدی باید دانست که آیا ایشان اصل مسئله تبرک را منکرند یا آنکه قائل به محدودیت دایره آن هستند. در صورت دوم مستنداتشان برای تعیین این حدود چیست؛ و در نهایت آیا راهی برای نقد این تفکرات از میان آثاری که نزد آنها موثق است وجود دارد یا خیر. در این مقاله کوشیده ایم پاسخ این پرسش ها را با تتبع در آثار مکتوب ایشان بکاویم.

تحقیق ها و کتبی که در خصوص نقد دیدگاه وهابیان در مسئله تبرک نوشته شده محدود است و در مراجعه به آنها با دو مشکل مواجه می شویم؛ نخست اینکه این آثار دیدگاه های قدیمی وهابیت را نقد کرده و عنایتی به نظر علمای معاصر ندارد؛ دوم اینکه بعضاً به علت شناخت نامناسب، وهابیان را متهم به انکار وجوهی از تبرک می کنند که با اندکی تأمل پذیرش این وجوه در کتب آنها محرز است. باید دانست در این چند سال بعضاً تغییر موضع در دیدگاه های ایشان پدید آمده و بدون مطالعه آثار جدید آنها فهم این مسئله ممکن نیست.

از مشکلات این تحقیق این است که تقریباً تمام کتب مراجعه شده به زبان عربی بوده و نوعاً عناوین خاصی برای تبرک در این کتب وجود ندارد. لذا برای فهم بهتر این دیدگاه ها باید آن را ذیل موضوعاتی چون توسل، زیارت و ... جست وجو کرد.
مفهوم شناسی تبرک در لغت و اصطلاح

معنای لغوی: از ریشه (برک) و به معنای ثبات شیء است.[1] ولی استعمالات آن در عرب متفاوت است، که اهم آنها عبارت اند از:

1. به معنای ثبوت و لزوم: برای مثال، وقتی میگویند «ابترکوا فی الحرب» مراد ثابت قدم بودن در جنگ است؛[2] و برکه را برکه میگویند به دلیل ثبات و قوام آب در آن.[3]

2. به معنای زیادی و نمو است؛[4] خواه این زیادی و نمو در شیء و صفت، و خواه در ذاتی باشد که متبرک آن را اراده می کند.[5]

3. برخی نیز از آن به سعادت تعبیر کرده[6] و سعادت را هم توفیق در کسب خیر نامیده اند.[7]

4. به معنای یُمن و میمون.[8]

اما خود تبرک مصدر باب تفعل از ماده برکت است و تبرک به شیء به معنای طلب برکت به واسطه آن شیء است.[9]

معنای اصطلاحی: اما در اصطلاح علمای اسلام، مراد از تبرک طلب برکت از اشیا یا چیزهایی است که خداوند آنها را از میان سایر چیزها برگزیده است، مثل مسح دست پیامبر.[10] از میان معاصران، البانی مراد از تبرک را اولاً فقط کسب خیر دنیایی و فارغ از برکات اخروی می داند؛ ثانیاً تبرک را وسیله ای برای کسب خیر عاجل معرفی می کند؛[11] و در تقسیم بندی تبرک، ایشان و بنباز آن را جزء مسائل عقیدتی، نه فقهی قرار می دهند.[12]
اقسام تبرک

تبرک دارای انواع گوناگونی است که هر کدام در نظر مسلمانان احکام متفاوتی دارد.
تبرک به رکنین

مقصود از رکنین یعنی حجر الاسود و رکن یمانی. از مسائلی که وهابیان در آن به تعارض و دوگانه گویی دچار می شوند، مسئله استلام رکنین است. از سویی ایشان به دلیل ورود نص متقن قادر به انکار استلام رکنین نیستند و از سوی دیگر، در تعبیر این استلام، که از نوع تأسی یا تبرک است، بین ایشان اختلاف است.

در کیفیت استلام رکنین: میگویند در خصوص حجرالاسود، هم استلام و هم تقبیل مجاز است[13] ولی در خصوص رکن یمانی مراد فقط مسح آن است.[14] در حالی که وهابیان این عمل را (با توجه به سخن عمر بن خطاب، خطاب به حجرالاسود[15] و تکبیرگفتن پیامبر به هنگام استلام، که حاکی از فقدان قصد تبرک بوده[16]) تبرک نمی دانند،[17] (بلکه آن را تعبد می خوانند[18])؛ اشخاصی مثل ابنجبرین عمل مسح و تقبیل را از مصادیق تبرک برمیشمارد و از انجام دادن آن در غیر از رکنین باز می دارد.[19]

اکنون جای این پرسش است که بگوییم شما که معتقدید نیت در اعمالی چون تقبیل و مسح و تبرک و توسل نافی شرک این اعمال نیست، بلکه صرف ظاهر عمل گواه شرک آلود بودن آن است،[20] پس چگونه عملی مثل مسح را، که در نظر شما از مصادیق تبرک است، در خصوص حجر و رکن یمانی به معنایی غیر از تبرک حمل می کنید؟ از سوی دیگر، اگر میگویید مراد پیامبر به استلام رکنین چیزی غیر از تبرک است، اولاً باید این مدعا را اثبات کنید. چون هیچ کجا حدیثی دال بر اینکه پیامبر(صلّی الله علیه وآله) مقصود خود از این کار را عبادت معرفی کند، نقل نشده است. ثانیاً اصولاً شما دیگران را در مراجعه به کتاب و سنت از تأویل برحذر می دارید، حال آنکه در این خصوص در عین ظهور عمل پیامبر(صلّی الله علیه وآله) بر تبرک، آن را حمل بر تعبد می کنید؛ اگر این نحوه تغییر محتوا تأویل نیست پس چه نام دارد؟
تبرک به دیوار پرده کعبه

وهابیان غیر از رکنین مسح و تبرک به باقی مکان ها، از قبیل دیوار کعبه،[21] آب ناودان کعبه[22] و استار کعبه[23] را (با تکیه بر حدیثی که می گوید ابنعباس معاویه را از تبرک به اماکنی غیر از رکنین منع کرد)[24] از جمله بدعت ها می خوانند. همچنین، میگویند کشیدن برخی اشیا مثل لباس و ... به این مکان ها[25] یا فروختن استار کعبه به حجاج برای تبرک جایز نیست. چون احدی از صحابه چنین نکرده است.[26]
نقد

حدیثی که وهابیان به آن استناد می کنند نه تنها مؤید آنها نیست، بلکه کاملاً محتوایی علیه مدعای آنها دارد و هر دو دلیلشان را رد می کند. متن حدیث در صحیح بخاری چنین است:

وقال محمّد بن بکر عن أبی الشعثاء أنّه قال: «وَمَنْ یتَّقِی شَیئًا مِنَ البَیتِ؟» وَکانَ مُعَاوِیةُ یسْتَلِمُ الأَرْکانَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّهُ لاَ یسْتَلَمُ هَذَانِ الرُّکنَانِ، فَقَالَ: «لَیسَ شَیءٌ مِنَ البَیتِ مَهْجُورًا» وَکانَ ابْنُ الزُّبَیرِ «یسْتَلِمُهُنَّ کلَّهُنَّ»؛ محمد بن بکر از ابیشعثاء نقل می کند که گفت: چه کسی چیزی از بیت (الله الحرام) را ترک می کند؟ در حالی که معاویه تمام ارکان را مسح می کرد و وقتی ابن عباس به او گفت (غیر از رکنین حجرالاسود و رکن یمانی) دو رکن دیگر را مسح نمی کنند معاویه پاسخ داد هیچ چیز از خانه خدا نباید ترک شود (بعد بخاری در تأیید عمل معاویه می گوید) ابن زبیر هم تمام مواضع را مسح می کرد.[27]

متن این حدیث حاکی از اعتقاد راسخ راوی (ابیشعثاء) به جواز استلام تمامی ارکان است و ایشان این حدیث را در تأیید کار خود آورده نه بر فقدان جواز؛ و علی الظاهر خود بخاری هم مؤید این مطلب است. زیرا اضافه بر این حدیث شاهدی از عمل ابنزبیر بر استلام او به تمامی ارکان می آورد؛ به ویژه که همین حدیث به تنهایی ادعای اجماع اصحاب بر عدم استلام غیر رکنین را رد می کند. چون معاویه و ابنزبیر و خود راوی از صحابه بوده اند، آن هم از علمای صحابه نه عوام؛ و فعل آنها دال بر فقدان اجماع ادعایی وهابیان است.

از طرفی، فقط در مسند احمد بخشی به آن اضافه شده که عبارت است از: «فقال ابن عباس: «لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» [الأحزاب: 21]، فَقَالَ مُعَاوِیةُ: صَدَقْتَ»؛[28] که این بخش در ظاهر با بخش اول حدیث بخاری معارض است؛ خصوصاً که در رواتِ مسند احمد «خصیف» کسی است که به ضعف حافظه متهم است؛[29] و بخاری هم بر عمل معاویه شاهدی مثل ابنزبیر اقامه می کند. اما با وجود این وجه جمع این دو روایت می تواند این باشد که ابنعباس انجام دادن این عمل را از سوی پیامبر ندیده باشد و ندیدن اعم از واقع نشدن فعل است؛ شاید پیامبر زمانی این عمل را انجام داده که ابنعباس متوجه آن نشده است. چون خود ابنعباس نهیی از جانب پیامبر مطرح نمی کند بلکه مدعایش را فقط مستند به ندیدن این فعل می کند.

دیگر اینکه، فعل معاویه و ابنزبیر به صورت ترکیب کان با فعل مضارع آمده است که افاده استمرار دارد و این یعنی معاویه تا آن زمان بارها این عمل را انجام داده و تنها کسی که او را از این کار منع کرده ابنعباس بوده است. زیرا اگر کسی غیر از ابنعباس ایشان را منع می کرد نوبت به او نمیرسید. پس می توان گفت تفرد ابنعباس در این منع معتنابه نیست.
تبرک به قرآن

وهابیان تبرک به قرآن را به چند وجه برمیشمرند:

۱. خواندن و عبرت گرفتن[30] و کسب حسنات به ازای خواندن هر حرف آن؛[31]
۲. تبرک به معوذتین (سوره فلق و ناس) یا خواندن آیةالکرسی برای دوری شیطان به جهت ورود نص از پیامبر؛[32]
۳. تبرک به معوذتین برای شفای مریض به این صورت که آن را بر آبی بخوانند و به مریض بنوشانند یا بر او بپاشند، چنانچه عایشه،[33] ابنقیم[34] و بنباز[35] گفته اند؛
۴. استفاده از قرآن به صورت حرز در ماشین[36] یا قراردادن آن به صورت قاب و ... به نیت تبرک وجهی ندارد.[37] اما از عایشه نقل است که ایشان به گردن انداختن قرآن را (که مصداق حرز است) بعد از وقوع بلا، جایز می داند؛[38]
۵. تبرک به این صورت که قرآن را بر ظرف یا کاغذی نوشته و آن را بشویند یا نوشته را در آب محو کنند و با آن آب بدن بیمار را بشویند یا بر بدن او بپاشند، که این مسئله اختلافی است. از امثال ابوقلابه،[39] ابنعباس،[40] ابنتیمیه و احمد حنبل[41] وقوع این عمل نقل شده است. به علاوه، ابنقیم و ابنتیمیه قائل به نوشتن قرآن بر عضو مریض به منظور استشفا هم هستند؛[42] و امثال البانی در عین پذیرفتن اقوال مخالفان می گوید دلیلی در متون بر جواز آن نیافتم.[43]

در این بخش، در چهار وجه نخست، تقریباً قول وهابیان و شیعیان تفاوت چندانی ندارد؛ و در وجه پنجم هم به نظر می رسد کلام البانی صحیح باشد. زیرا این نحوه تبرک در متون شیعی نیز ذکر نشده است.
تبرک به آب زمزم

در فضیلت آب زمزم روایات فراوانی در کتب شیعه و سنی موجود است؛ عباراتی چون «این آب بهترین آب روی زمین است»،[44] «این آب برای گرسنه غذا و برای مریض شفا است»،[45] «آب زمزم برای هر چیزی است که نوشیده شود».[46] اما در بحث تبرک به این آب نیز در آنجا که سخن از اعمالی مثل نوشیدن آن، دعا به هنگام نوشیدن[47] یا سیرخوردن از این آب است[48] میان کلام مسلمانان و وهابیان اختلافی نیست.[49] اختلاف اینجا است که علمای وهابی تبرک به غیر از نوشیدن را جایز ندانسته اند و تخطی از سنت تلقی می کنند.[50] هرچند عایشه از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) نقل می کند که ایشان این آب را به همراه خود می برد؛ هم از آن به بیماران می نوشاند و هم بر بدن آنها می ریخت.[51] در احوالات احمد بن حنبل هم شستن دست و صورت با آب زمزم به نیت استشفا و تبرک وارد شده است.[52]
تبرک به پیامبر(صلّی الله علیه وآله)

نقطه آغازین بحث های مختلف در علمای مذاهب گوناگون از تبرک به پیامبر(صلّی الله علیه وآله) ناشی می شود که برای فهم بهتر این دیدگاه ها آن را به دو بخش بدن و آثار تفکیک کردیم.
تبرک به بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله)

تقریباً همه مسلمانان بر جواز این قسم تبرک (مثل بوسیدن دست ایشان[53]) اتفاق نظر دارند و احادیث متعدد در این زمینه حاکی از این مطلب است.[54] اما برخی از وهابیان همانند بنباز[55] و بنعثیمین[56] (که تبرک واقعی(صلّی الله علیه وآله) به پیامبر را عمل به سنت او میدانند[57]) و ابنابراهیم آل شیخ[58] و ... معتقدند این تبرک محدود به زمان حیات پیامبر است و با مرگ ایشان این قضیه منتفی است. محل اختلاف وهابیت با سایر مسلمانان، اعم از شیعه و سنی در این قسم است که این تبرک محدود به زمان حیات شود و تسری به بعد پیدا نکند. این بحث را تحت عنوان تبرک به آثار پیامبر تقریر می کنیم.
تبرک به آثار پیامبر(صلّی الله علیه وآله)

تبرک به آثار پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به دو بخش منقسم می شود:
تبرک به آثار منفصل از بدن

آثار منفصل از بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله)، که تبرک بدان در زمان حیات جایز است، در لسان وهابیان شامل مو، ناخن، عرق، آب دهان، آب وضو،[59] لباس و ... می شود.[60] در همین جا خلطی از جانب آنان صورت گرفته است. چون بین آثار منفصل از بدن و امثال لباس و آب وضو تفاوت فاحشی است. یعنی در لسان عرف و حتی از لحاظ علمی کسی لباس را جزء آثار منفصل از بدن قلمداد نمی کند و هرگز لباس یا آب وضو در جزئیت بدن مساوی با مو، عرق و ناخن نیست. شاید برای رفع این خلط است که بنباز می گوید هر چیز که با بدن او تماس یابد متبرک می شود،[61] اما این کلام خود آغازگر بحثی جدید می شود که از جمله آن، تماس بدن پیامبر با حجره و مسجد و ... است که در بخش آثار مکانی بدان خواهیم پرداخت.

در باب این قسم نیز بین کسی از مسلمانان اختلافی نیست و همه در جواز تبرک بدان معتقدند و علت آن را نیز برکتی که خدا در وجود مقدس ایشان قرار داده و متسری به این اعضا و اجزا است، قلمداد می کنند.[62] فقط البانی قولی شاذ در این باب دارد که می گوید اولاً خود پیامبر هم ظاهراً دل خوشی از این نوع تبرک نداشته اند، به استناد حدیث عبدالرحمن بن ابی قراد که می گوید وقتی پیامبر تبرک به آب وضویش از سوی اصحاب را می بیند دلیل این کار را جویا می شود و اصحاب پاسخ می دهند که علت، محبت خدا و رسول او است. پس پیامبر می فرمایند اگر محب خدا و رسولید کلام او را تصدیق کنید. حتی سکوت پیامبر در قبال این عمل مبالغه آمیز اصحاب را ناشی از نوعی سیاست بر ایجاد رعب در دل دشمنان می داند.[63]

نقد: این تلویحاً انکار هر گونه برکتی در این اعضا است، هرچند بدان تصریح ندارد، ولی فحوای کلام حاکی از این مطلب و رضایت نداشتن پیامبر از این اعمال است. همچنین این کلام: 1. با دیگر سخنان او در باب تبرک تناسبی ندارد، آنجا که پس از تسلیم شدن بر صحت تبرک به آثار پیامبر(صلّی الله علیه وآله) این بحث را (به دلیل فقدان اثری از ایشان در زمان ما و نه به دلیل فقدان برکت در این آثار) بی فایده تلقی می کند؛[64] 2. احادیثی بر ترغیب کردن اصحاب از جانب پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به این عمل موجود است. برای نمونه، عملی که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در حجةالوداع در تقسیم موی سرش (پس از حلق) بین اصحاب داشت؛[65] 3. عمل اصحاب به تبرک به این آثار حتی بعد از فوت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) (که دیگر جایی برای توجیه این استراتژی سیاسی و ایجاد رعب نیست) نافی این ادعا است. برای نمونه، امسلمه مویی از پیامبر را نزد خود حفظ می کرد، بدان تبرک می جست و مریضها را شفا می داد.[66]

همچنین، ایشان جایزنبودن تبرک به حجره و قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) را به این دلیل می داند که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) مالک هیچ نفع و ضرری برای خود نیست و تنها مزیت ایشان بر سایرین رسالت است.[67] جای این پرسش از ایشان است که، مستند اصحاب در تبرک به آثار ایشان حتی تا سال ها بعد از وفات چیست. چون علی الظاهر وقتی خود پیامبر هیچ نفع و ضرری را مالک نیست آثار منفصل از ایشان مثل مو و ناخن یا حتی لباس ایشان به طریق اولی فاقد حظ و بهرهای است تا نافع به دیگران باشد. البته مبرهن است که کسی مدعی استقلال ایشان در نفع و ضرر نیست، ولی قاطبه صحابه مؤید اعطای این فضل از جانب خداوند به ایشان هستند؛ و نیز انکار نوع تبرکی که مستند به امثال ابنعمر و احمد حنبل است به بهانه سد ذریعه[68] دور از انصاف است.

از دیگر علمای معاصر وهابی، که در این بخش به تناقض گویی افتاده، ابنفوزان است که:

۱. از یک سو می گوید تبرک به بدن و آثار منفصل از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) فقط منحصر در حیات است و با مرگ منقطع می شود.[69]
۲. از دیگر سو، ملاک در جواز تبرک به آثار را انفصال از بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) معرفی می کند و به تبع آن تبرک به غار حرا، غار ثور،[70] حجره و قبر را چون منفصل از بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) نیست رد می کند.[71]

نقد: فقره نخست با عمل امسلمه و سایرین در تبرک جستن به آثار به جامانده از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) (از قبیل لباس، کفش، مو[72] و حتی ظرف آبی که ایشان از آن آب می نوشیدند[73]) بعد از وفات ایشان، که بخاری در صحیحش آن را نقل کرده، معارض است.[74] به علاوه، خود ایشان در کتابی دیگر کلام خود را نقض می کند و می گوید این برکت در آثار موجود پس از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) هم وجود دارد.[75]

در خصوص فقره دوم هم باید ملاک انفصال را بیان کنند. اگر مرادشان فقط مو و ناخن و امثال آن باشد مشکلی نیست، اما آب وضو[76] و لباس[77] را هم در اجزای منفصل از پیامبر برمیشمرند که صحیح نیست و اگر ملاک در اینها مثل آنچه بنباز می گوید تماس با بدن پیامبر است نمی توانند تبرک به امثال حجره و مصلی و ... را به صرف منفصل نبودن از پیامبر مستند کنند.
تبرک به آثار مکانی

آثار مکانی به کلیه مکان ها و مساجدی اطلاق می شود که بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به نحوی با آنها در تماس بود. برای مثال، در آنجا نماز خوانده، استراحت کرده، راه رفته یا نشسته است و از جمله این آثار، قبر شریف آن حضرت است.[78] علمای وهابی میگویند باید بین آثار منفصل و مکانی تفاوت قائل شد؛ یعنی در عین اینکه میگویند برکت از بدن پیامبر به آثار منفصل از بدن او منتقل می شود، بر دوام بدن او در قبر معترف اند.[79] می گویند دلیلی برای سرایت دادن این برکت به مکان هایی که با بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) تماس داشته، خصوصاً قبر ایشان (و به طریق اولی قبر سایر پیامبران[80]) نمی بینیم. پس به تبع، سفر به قصد این تبرک را هم جایز نمی دانند.[81] اهم ادله ای که ایشان برای مراد خود اقامه می کنند چنین است:

۱. صحابه هیچ گاه به این اماکن تبرک نجسته اند؛[82]
۲. حدیث عمر در منع مردم از تبرک جستن به مصلای پیامبر با نمازخواندن در آن مکان ها.[83]

پاسخ به این پرسش ها

۱. در منابع روایی اهل سنت روایات متعددی وجود دارد که بر تبرک صحابه به اینها دلالت می کند.

تبرک به مصلی

- عتبان از جمله صحابه است و از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) درخواست می کند که در منزلش نماز بخواند تا وی آن محل را مصلای خود قرار دهد و پیامبر(صلّی الله علیه وآله) هم این خواسته را اجابت می کند.[84] برخی گفته اند چون عتبان بینایی خوبی نداشته می خواسته پیامبر(صلّی الله علیه وآله) برای او قبله را مشخص کند.[85] وقتی خود پیامبر(صلّی الله علیه وآله) تعیین محل نماز را از او میخواهد این قطعاً به معنای تعیین قبله نیست یا اینکه می توانست برای تعیین قبله از اهل خانه کمک بخواهد و آوردن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) وجهی نداشت، جز اینکه مرادش تبرک به مصلای پیامبر باشد.[86] مؤید کلام ما تصریح ابنحجر در دلالت این حدیث بر جواز تبرک به مصلای پیامبر است.[87] همچنین، بنباز نیز این قسم از تبرک را می پذیرد و فقط تسری این تبرک به مصلای صالحان را منکر می شود.[88] شاهد دیگر اینکه می گوید این عمل خاص پیامبر(صلّی الله علیه وآله) است و از باب سد ذریعه نمی توان آن را به صالحان تسری داد.[89]

- اضافه بر این، امسلیم[90] و یکی از اقوام مالک بن انس[91] هم در مطرح کردن چنین درخواستی با موافقت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) مواجه می شوند. در خصوص ایشان نه مشکل بینایی ذکر شده و نه تعیین قبله و نه محذوریت حضور در مسجد به جهت بعد مسافت، که برخی بگویند این درخواست در واقع مجوزی از سوی پیامبر(صلّی الله علیه وآله) بر صحت نماز در منزل است. حال که چنین نیست آیا نمی توان قصد تبرک را (که محرز است دست کم) به عنوان یکی از احتمالات این درخواست مطرح کرد؟ همچنین، این گونه اعمال کاملاً منافی مدعای وهابیان (به تأسی از ابنتیمیه) در تسری ندادن برکت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به مصلای ایشان است.[92]

- بخاری در صحیح خویش روایات متعددی آورده که عبدالله بن عمر، اصرار داشت در اماکنی نماز بخواند که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در آنها نماز خوانده است. حتی با وجود مساجدی در آن مسیر، و اصرار به این نمازخواندن تا جایی که نماز اول وقت فوت شود، یا ساعتی منتظر بماند تا در آن مکان نماز خود را بخواند و بعد حرکت کند، دال بر این تبرک است.[93] سالم، به تأسی از پدرش عبدالله بن عمر، اقدام به ترجیح نماز در مصلاهای پیامبر در راه ها می کرد؛[94] و این تأسی را نه تنها سایرین رد نکرده اند، بلکه از دلایل رد ادعای تفرد ابنعمر در انجام دادن این اعمال است.[95]
تبرک به منبر

- شاهد ما در اینجا، عمل ابنعمر در تبرک جستن به محل نشستن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) بر منبر و عمل عده ای از اصحاب در تبرک جستن به منبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) است، که حاکی از تسری این برکت به چیزهایی غیر از اجزای منفصل از بدن پیامبر است.[96]

اما اینکه برخی این عمل را این گونه توجیه می کنند که این نشان خصوصیتی خاص در منبر است که تسری به دیگر اماکن ندارد،[97] پذیرفتنی نیست. زیرا، چنانچه ذکر شد و خواهد آمد، تبرک اصحاب به سایر اماکنی که با بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) تماس داشته، گواه بر فقدان ویژگی خاص در این منبر است؛ به ویژه که احمد بن حنبل هم این نوع تبرک را تجویز کرده است.[98]
تبرک به مکان

- همچنین نقل شده که حتی اگر پیامبر زیر سایه درختی مینشست عبدالله بن عمر اقدام به آبیاری و حفظ آن درخت می کرد.[99] حتی اقدام به نمازخواندن در جایی می کرد که پیامبر شترش را در آنجا می خوابانید.[100] حال اگر عمل ایشان عملی برخلاف عرف و تعالیم دین (به زعم صحابه) بود، دست کم یک بار، چه در حضور و چه در نقلی که فرزندش از ایشان آورده، انکار، تقبیح و ... از سوی حاضران صورت می گرفت.[101] سکوت صحابه در این مواقع جز تأیید چه عنوانی دارد؟

- اجازه احمد حنبل در مسحکردن حجره پیامبر.[102]

- حدیث بئر بضاعه دال بر تبرک صحابه به چاهی است که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) از آب آن نوشید و وضو ساخت و باقی آب وضو را در چاه ریخت؛ و در آن منطقه هر کس به بیماری سختی مبتلا می شد بدنش را با آن آب می شستند و شفا می یافت.[103]
تبرک به قبر

علمای وهابی میگویند علت اینکه قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) را در حجره عایشه قرار دادند جلوگیری از تبرک جستن مردم به آن بود؛[104] حقیقتی که روایات و تاریخ به نقطه مقابل آن اشاره دارد.

- مروان ابوایوب انصاری را می بیند که صورت بر قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) نهاده؛ وقتی با حالت انکار از او میپرسد چه می کنی؟ در جواب می گوید من به نزد پیامبر(صلّی الله علیه وآله) آمده ام نه یک سنگ. این کلام حاکی از اعتقاد صحابه به تفاوت نداشتن حی و میت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در برکات وجودی ایشان است. علاوه بر این، کسی جز مروان او را منع نکرده و جالب اینکه ادامه حدیث، حاکی از قانع شدن مروان با این استدلال است. یعنی انکار مجدد یا حدیث و آیهای بر تأیید نظرش نمی آورد، بلکه در مقابل استدلال او سکوت می کند. خود این امر گواه دیگری است که صحابه بین حی و میت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) تفاوتی قائل نبودند. گویی مروان با این جمله متوجه منظور او شده و بحث را ادامه نمی دهد، که اگر غیر از این بود باید شاهدی بر اثبات مدعای خود در مقابل کلام این شخص اقامه می کرد. گذشته از این، شخصی که این عمل را در این حدیث انجام داده ابوایوب انصاری است که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) پس از ورود به مدینه خانه او را برای اقامت برگزید. در احوال ایشان آمده که به قدری ملتزم به پیروی از سنت بود که حتی از خوردن غذایی که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) از آن اکراه داشت، خودداری می کرد.[105]

- داستان بلال که پیامبر را در خواب دید و ایشان از بی وفایی بلال شکایت کرد. پس از بیداری به مدینه آمد و به محض ورود گریان خود را به روی قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) انداخت و صورت بر خاک قبر می کشید.[106] اگر این عمل حاکی از سرایت این برکت از وجود پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به تربت ایشان نیست پس چیست؟ به علاوه، احدی از صحابه، از جمله امام حسن (علیه السلام)، امام حسین (علیه السلام) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) این عمل او را تقبیح نکرده اند، بلکه با احترام با او رفتار کردند و نیک میدانید که سکوت صحابه در قبال این امر حاکی از تأیید این عمل است.

- سمهودی روایتی دارد به این مضمون که ابنمنکدر (از اعاظم تابعین) در جمعی از اصحابش نشسته بود که ناگاه دیدند به سمت قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) رفت و صورتش را روی قبر گذاشت. وقتی علت را جویا شدند گفت عارضه ای در خود احساس کردم و بدین سان استشفا کردم،[107] که پس از انجام دادن این عمل نه تکفیر شد و نه بدعتگذار خوانده شد. فقط علت را از او خواستند و ایشان هم بیان کرد. به ویژه که هیچ کس درباره استشفا به این نحو، به ایشان معترض نشد و عمل او را تقبیح نکرد.

- مجدداً از ایشان نقل است که در نقطه ای از صحن مسجد دراز می کشید و در آن مکان غلت می زد. وقتی علت را پرسیدند گفت در خواب پیامبر را در این مکان دیدم.[108]

- نیز روایت است که مردم از طریق حفره ای که به قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) وجود داشت از خاک قبر ایشان برمیداشتند تا اینکه عایشه مانع این کار شد.[109] اکنون وهابیان که معتقدند به انفراد صحابه نمی توان تمسک کرد، بلکه عمل عموم صحابه ملاک است،[110] باید بگویند عمل کدام را باید پذیرفت؟ مردمی که از خاک قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به قصد تبرک برمیداشتند؟ یا از شخص عایشه که مانع این کار شد؟

- از ابنعمر نقل است که دستش را بر قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) قرار می داد و وقتی از احمد حنبل درباره امثال این اعمال پرسیدند آن را حمل بر وفور محبت کرد و مهر جواز بر آن نهاد.[111] نهایت امر ایشان عمل این گونه افراد را معلول محبت شدید به پیامبر دانسته، ولی هرگز از آن به بدعت، شرک، خرافه و ... تعبیر نکرده است.

- از فاطمه زهرا(سلام الله علیها) نقل است که پس از دفن پیامبر بر مزار او حاضر شد و مشتی از خاک قبر را برداشت و بر دیده نهاد.[112] جدای از نفس این عمل، که گواهی بر تبرک بر مزار نبی مکرم(صلّی الله علیه وآله) است در هیچ کجا معارضه ای از سوی اصحاب با این عمل ثبت و ضبط نشده که حاکی از مخالفت نکردن سایرین با این عمل است. از این گذشته، خود حضرت زهرا (سلام الله علیها) از صحابی معتبر محسوب می شود که عمل او دلیلی بر جواز این بخش از تبرک به حساب می آید.

- از امیرالمؤمنین% نقل است که شخصی سه روز پس از دفن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به نزد قبر او آمد و خود را روی قبر انداخت و خاک قبر را بر سر خود می ریخت.[113] این نحوه مواجهه او با قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) و در مقابل سکوت صحابی کباری چون علی% در مقابل این عمل گواه چه مطلبی جز تأیید است؟

- وصیت عمر بر دفن او در جوار پیامبر(صلّی الله علیه وآله)[114] خود بزرگ ترین گواه بر تسری برکات پیامبر به قبر و رجاء عمر در نیل به این برکت در اثر همجواری است؛ و توجیه این عمل به همجواری با دوست دیرینه خود مخالف مدعای وهابیان بر بی اطلاعی پیامبر(صلّی الله علیه وآله) پس از مرگ از اعظم خبرهای دنیا است[115] که به طریق اولی شامل حال عمر نیز می شود. این وصیت خاص عمر نیست، بلکه عایشه نیز سودای این همجواری را داشت که با درخواست عمر از مطلوب خود گذر کرد.[116]

۱. دلیل دیگری که مخالفان تبرک به مصلاهای نبی(صلّی الله علیه وآله) می آورند حدیثی از عمر است به نقل از معرور بن سوئد که می گوید در راهی با عمر می رفتیم. متوجه شدیم که مردم برای نماز به آن سو می رفتند. عمر پرسید اینها چه می کنند. گفتند این مسجد محل نماز پیامبر است. عمر گفت هر کس نمازی دارد در آنجا بخواند و الا باز گردد.[117]

نقد

۱. این حدیث در کتب صحاح ذکر نشده است.
۲. بر فرض صحت سند، به قرائن حالیه (به کار بردن لفظ «امیرالمؤمنین» از جانب معرور) زمان وقوع این حدیث در زمان خلافت عمر بوده؛ یعنی چند سال پس از وفات پیامبر؛ و احوال مردم در این تبرک حاکی از اعتقادی است که تا آن روز با مخالفتی مواجه نشده است، جز به لسان عمر که اگر بود آنها چنین نمی کردند.
۳. در این روایت صحبت از گروهی از مردم است نه شخصی واحد که بگوییم دچار اشتباه شده و اینها یا صحابه بودند یا تابعین که عملشان دال بر اعتقاد به جواز این عمل و حتی استحباب آن است. چون ظاهراً مسیر خود را منحرف کرده تا آن مکان را درک کنند.
۴. این حدیث در راه مکه اتفاق افتاده که مسیری پرتردد است و در طول این سال ها احدی این کار افراد را برای شخص عمر تعریف نکرده و از او کسب تکلیف نکرده است. این خود دلیلی مضاعف بر اعتقاد عموم یا دست کم عده ای از صحابه یا تابعین بر این امر بوده است، نه امری انفرادی از سوی شخصی مثل ابنعمر.

نهایت امر اینکه، این کلام عمر ناشی از نوع خاص رفتار آنها در انجام دادن این فعل بوده، ولی ادعای سد ذریعه[118] با وجود انجام دادن این عمل تا آن زمان، آن هم در سطح عموم و شواهد دیگر از عمل اصحاب، که ذکر شد، نوعی خدشه به صحت و قوت فهم سلف (یعنی یکی از مبانی اعتقادی وهابیان) است.
تبرک به صالحان

علمای وهابی تبرک به صلحا را به طور کلی منکر نیستند، بلکه در بهره مندی از برکات وجودی آنها بخشی را تجویز کرده اند که عبارت است از:

۱. استفاده از علم و اقتدا به آنها در اعمال صالح؛[119]
۲. درخواست دعا از آنها به جهت برکات انفسی ای که دارند؛[120]
۳. تبرک جستن به صلحا با همنشینی و مجالست با اهل ذکر از صلحا؛[121]

در کارهایی مثل بوسیدن دست یا صالحان این عمل را از مقوله احترام قلمداد می کنند نه تبرک[122] (با اینکه در خصوص پیامبر(صلّی الله علیه وآله) همین بوسیدن دست مصداقی از تبرک به ذات شمرده می شود[123]). اما دیگر صور تبرک از قبیل مسح بدن، لباس، خوردن سؤر ایشان[124] یا تبرک به قبر[125] را از اقسام ممنوع برمیشمارند،[126] به دو دلیل:

۱. احدی از صحابه با بزرگان بعد از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) چنین نکرده است.[127] حتی ادعای اجماع بر این امر شده است.[128]
۲. این عمل ما را در معرض شرک و روی آوردن به غیرخدا قرار می دهد. پس از باب سد ذریعه باید آن را کنار گذاشت.[129]

در خصوص منع از تبرک به قبور صالحان ابنعثیمین تعبیر جالبی دارد. می گوید علت اینکه به خاک این قبور نمی توان تبرک کرد این است که: 1. میت این خاک را لمس نکرده (این کلام خود تلویحاً حاکی از پذیرش تسری برکت به مکان در صورت لمس آن است)؛ 2. این خاک در معرض حیوانات نجس بوده (یعنی اگر این قبر محفوظ باشد که در معرض چنین چیزی واقع نشود تبرک جستن به آن بلااشکال است؟)؛ 3. اگر هم این تبرک منتج به نتیجه ای شود این از قبیل امتحان الهی است[130] (معاذالله یعنی خدا به اراده خود اثری کاذب در تبرک به این قبر قرار می دهد تا بنده خود را گمراه کند؟).
پاسخ به دلایل

1. پاسخ به مدعای اول این است که نمونه هایی در وقوع این عمل از سوی صحابه و تابعین قرون فاضله یافت می شود که ناقض مدعای وهابیان (خصوصاً ادعای اجماع) است.

- عمر در جریان طلب باران، عباس، عموی پیامبر، را واسطه می کند و خدا را به جایگاه او و اجدادش می خواند.[131] ابنحجر این را مصداقی از تبرک و استشفا به صلحا و مجوزی برای توسعه این به سایرین می خواند.[132] شاهد دیگر بر دلالت این حدیث بر تبرک، عمل مردم پس از اجابت دعای باران است که اطراف ابنعباس را گرفته بودند و بدن او را مسح می کردند.[133]

- معاویه همین عمل (استسقا) را با یزید بن اسود انجام داد.[134]

- اینکه حسن بصری را در بدو تولد نزد عمر بردند تا کام او را متبرک کند (عملی که وهابیان فقط منحصر به پیامبر می دانند). اگر تبرک به صحابه نیست مصداق چه می تواند باشد؟[135]

- دأب بزرگان تا سال ها بر نمازخواندن در کنار اسطوانه محرس (از ستون های مسجدالنبی) که محل نمازخواندن علی (علیه السلام) و امرای مدینه بود چه دلیلی جز تبرک به این مکان دارد؟[136] یا توصیه برخی از بزرگان به از دست ندادن نماز در کنار در خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) به علت اینکه مکان رفت و آمد حضرت علی (علیه السلام) بوده است؟[137]

- درخواست ابن مطیع از امام حسین(علیه السلام) در متبرک کردن چاهی که او کنده است و پذیرش ایشان.[138] اگر این درخواست اشتباه بود هرگز امام حسین (علیه السلام) آن را اجابت نمی کرد و او را از امثال این کارها باز میداشت.

- خود پیامبر هم ترجیح می داد آبی که می خورد از مکان هایی باشد که مسلمانان از آن آب ها وضو می سازند و این را به امید کسب برکت دست مسلمانان انجام می داد.[139]

- در تبرک به قبور صالحان هم با وجود ادعای علمای وهابی بر شرک خفی[140] یا جلی بودن آن[141] یا بدعت خواندن این اعمال[142] امثال قبر ابو ایوب انصاری سال ها از اماکن زیارتی و محل عنایت مسلمانان بوده است.[143] نیز خاک قبر صهیب رومی را برای درمان بیماری تب استفاده می کردند.[144] همچنین است تبرک مردم به قبر حمزه[145] و عمر بن عبدالعزیز.[146]

2. اینکه بخواهیم این عمل را از باب سد ذریعه کنار بگذاریم و بگوییم با منع این قسم از تبرک در واقع خود را از غور در ورطه شرک بر حذر داشته ایم یا اینکه با این کار مانع به عجب افتادن صلحا می شویم،[147] ادعایی است که با تعالیم پیامبر مبنی بر اینکه بر من فرض است که هر چه از خیر و شر امت است به آنها بیاموزم،[148] کاملاً معارض است. در واقع، این کلام انگشت اتهام را متوجه پیامبر(صلّی الله علیه وآله) می کند که ایشان نعوذ بالله در امر رسالت کوتاهی کرده (و چنین امر خطیری که به قول شما کثیری از مردم را به شرک مبتلا کرده مسکوت گذاشته) و وهابیان در صدد تکمیل آن برآمده اند.
نتیجه

وهابیان در تبرک به رکنین، قرآن، زمزم و آثار جسمی پیامبر(صلّی الله علیه وآله) با دیگر مسلمان مشترک اند ولی در سایر اجزای کعبه و آثار مکانی که با بدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در تماس بوده، مثل مصلای ایشان قائل به جواز نیستند. عمده دلیلشان هم فقدان عمل صحابه در اینها است، حال آنکه از طرق متعدد عمل صحابه در تبرک به آثار به جامانده از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) اثبات شده است. پس بدعت بودن آن منتفی است. از جمله آثار باقی مانده از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) حجره ای است که قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در آن قرار دارد و تبرک جستن به آن نه تنها بدعت نیست بلکه نوعی عمل به سنت هم محسوب می شود.

پی نوشت‌ها:

[1]. ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج1، 228.

[2]. حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات فی غریب القرآن، ص119.

[3]. اسماعیل بن حماد الجوهری، الصحاح، ج5، ص260.

[4]. محمد ابن احمد الازهری، تهذیب اللغة، ج10، ص131؛ ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج1، ص230.

[5]. صالح بن عبد العزیز آل الشیخ، هذه مفاهیمنا، ص215.

[6]. ابو الزکریاء یحیی بن زیاد الفراء، معانی القرآن، ج2، ص23؛ مجد الدین فیروزآبادی، قاموس المحیط، ص932؛ محمد ابن احمد ازهری هروی، تهذیب اللغة، ج10، ص131.

[7]. ابن منظور، لسان العرب، ج3، ص214.

[8]. همان، ج10، ص396.

[9]. مجد الدین فیروزآبادی، قاموس المحیط، ص260.

[10]. صباح علی بیاتی، التبرک بالصالحین والاخیار، ص14.

[11]. ناصر الدین البانی، موسوعه، ج3، ص729.

[12]. بن باز و ابن عثیمین، فتاوی مهمة لعموم العامة، ص88.

[13]. ابن قدامه، الکافی فی فقه الامام احمد، ج1، ص511.

[14]. ابن عثیمین، فتاوی نور علی الدرب، جزء 19، ص106.

[15]. که خطاب به حجرالاسود می گوید من میدانم که تو هیچ نفع و ضرری نداری و اگر عمل پیامبر تقبیل تو نبود، تو را نمی بوسیدم؛ محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح، ص1605.

[16]. ابن عثیمین، فقه العبادات، ص330.

[17]. ابن عثیمین، تعلیقات بر کافی ابن قدامه، ج3، ص420؛ ناصر الدین البانی، مناسک الحج والعمرة، ص49.

[18]. ابن عثمین، فتاوی نور علی الدرب، ج7، ص222.

[19]. عبدالله بن جبرین، السراج الوهاج، ص41.

[20]. سلیمان بن عبد الوهاب، تیسیر العزیز الحمید، ص149؛ عبدالرحمن بن حسن تمیمی، فتح المجید، ص139.

[21]. ناصر الدین البانی، مناسک الحج والعمرة، ص49

[22]. ناصر الدین البانی، حجة النبی صکما رواها عنه جابر، ص116؛ همو، مناسک الحج والعمره، ص50.

[23]. محمد بن إبراهیم آل الشیخ، فتاوی و رسائل، ج1، ص102.

[24]. ابن عثیمین، فتاوی ارکان الاسلام، ص548.

[25]. محمد بن إبراهیم آل الشیخ، فتاوی و رسائل، ج5، ص241.

[26]. همان، ج1، ص11.

[27]. محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج2، ص151، ح1608.

[28]. احمد بن حنبل، مسند، ح1877.

[29]. همان، شعیب الأرنؤوط، پاورقی.

[30]. عبدالعزیز بن باز، فتاوی الاسلامیة، ج4، ص29.

[31]. ابن عثیمین، المناهی اللفظیة، ص42؛ لقاء الباب المفتوح، جزء 23، ص7.

[32]. عبدالعزیز بن باز، فتاوی الاسلامیه، ج4، ص33.

[33]. قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج10، ص318.

[34]. ابن قیم جوزی، زاد المعاد، ج4، ص164.

[35]. عبدالعزیز بن باز، مجموع فتاوی، ص52.

[36]. همو، فتاوی الاسلامیه، ج4، ص29.

[37]. همان، ج4، ص479.

[38]. حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج4، ص463.

[39]. ابومحمد بغوی، شرح السنة، ج12، ص166.

[40]. ابن ابی شیبه، مصنف فی احادیث والاثار، ج7، ص385.

[41]. ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج19، ص64.

[42]. ابن قیم جوزی، زاد المعاد، ج4، ص328.

[43]. ناصر الدین البانی، موسوعه، ج3، ص1026.

[44]. سلیمان ابن احمد طبرانی، معجم الکبیر، ج11، ص98.

[45]. ناصر الدین البانی، الصحیح الجامع الصغیر، ح 2435.

[46]. ابن ماجه، سنن، ح3062.

[47]. حاکم نیشابوری، مستدرک، ج1، ص473.

[48]. ابن ماجه، سنن، ح3061.

[49]. امام رضا%، فقه الرضا، ص346.

[50]. فهد بن ناصر، فتاوی بن عثیمین، ج24، ص551؛ بن عثیمین، الشرح الممتع علی الزاد المستقنع، ج7، ص348؛ صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، التمهید لشرح کتاب التوحید، ج2، ص364.

[51]. محمد ابن اسحاق فاکهی، اخبار مکه، ج2، ص48.

[52]. محمد ابن احمد ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج11، ص212.

[53]. ابن المقری، الرخصة فی تقبیل الید، ص58-62.

[54]. صباح علی البیاتی، تبرک بالصالحین و الاخیار و مشاهد مقدسة، ص22.

[55]. بنباز، تحفة الاخوان، ص34.

[56]. فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، مجموع فتاوی بن عثیمین، ج1، ص107.

[57]. بنباز، فتاوی الاسلامیه، ج4، ص479؛ بن عثیمین، فتاوی نور علی الدرب، ج7، ص41.

[58]. محمد بن إبراهیم بن عبد اللطیف آل الشیخ، فتاوی و رسائل الشیخ، ج1، ص103؛ صالح بن عبد العزیز آل الشیخ، التمهید لشرح کتاب التوحید، ص163.

[59]. محمد بن حبان التمیمی البُستی، التعلیقات الحسان، ج2، ص470؛ البانی، صحیح أبیداود – الأم، ح533؛ بنجبرین، شرح عمدة الاحکام، جسله 10، ص5.

[60]. صالح بن عبدالعزیز آلالشیخ، هذه مفاهیمنا، ص220.

[61]. بنباز، فتاوی نور علی الدرب، ج2، ص164.

[62]. محمد ابن احمد الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج2، ص198؛ صالح بن عبد العزیز آلالشیخ، هذه مفاهیمنا، ص74؛ بنباز، مجموع فتاوی، ج28، ص285.

[63]. ناصر الدین البانی، موسوعة، ج3، ص731 و 732.

[64]. همان، ج3، ص909.

[65]. مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ح2325.

[66]. بنعثیمین، شرح ریاض الصالحین، ج4، ص185.

[67]. بنعثیمین، فقه العبادات، ص395.

[68]. ناصر الدین البانی، موسوعه، ج3، ص911.

[69]. صالح بن فوزان، التوحید، ص159.

[70]. بنفوزان، کتاب الردود، ج4، ص167.

[71]. صالح بن فوزان، اعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، ج1، ص115.

[72]. بخاری، محمد، صحیح بخاری، ج4 (باب ماذکر من درع النبی...)، ص82.

[73]. بخاری، محمد، صحیح بخاری، ج9، ص106، ح 7341.

[74]. علی بن ابراهیم حلبی، سیرة الحلبیه، ج3، ص136؛ جمال الدین ابوالفرج جوزی، صفة الصفوة، ج1، ص488.

[75]. صالح بن فوزان، کتاب الردود، ج4، ص167.

[76]. همو، اعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، ج1، ص163.

[77]. همو، کتاب الردود، ج4، ص166.

[78]. صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، هذه مفاهیمنا، ص220.

[79]. بنجبرین، فتاوی توحید، ص23.

[80]. بنباز، فتاوی نور علی الدرب، ص160.

[81]. ناصر الدین البانی، السلسلة الاحادیث الصحیحة المجلدات الکاملة، ح997؛ أبو سند فتح الله، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص120؛ عبد الرحمن بن حسن بن محمد عبد الوهاب، رسائل و فتاوی الشیخ، ص41؛ بن فوزان، مجموع فتاوی، ج1، ص107.

[82]. صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، هذه مفاهیمنا، ص220.

[83]. همان.

[84]. محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج1، ص92، ح 425.

[85]. ربیع بن هادی عمیر المدخلی، راءةُ الصَّحابة الأخیار من التبرُّک بالأماکن والآثَار، ص41.

[86]. صباح علی البیاتی، تبرک بالصالحین والاخیار، ص54.

[87]. ابن حجر عسقلانی، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج1، ص522.

[88]. همان، ج1، ص569.

[89]. ربیع بن هادی عمیر المدخلی، راءةُ الصَّحابة الأخیار من التبرُّک بالأماکن والآثَار، ص40.

[90]. نسائی، سنن، ج2، ص56، ح 737 (صحت سند این حدیث را البانی تأیید کرده است).

[91]. ابن ماجه، سنن، ج1، 486، ح 756.

[92]. ابن تیمیه، مجموعة الرسائل والمسائل، ج5، ص98.

[93]. محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج1، ص103-105، ح 483-490.

[94]. همان، ج1، ص104، ح 483؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج5، ص149.

[95]. صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، هذه مفاهیمنا، ص220- 222.

[96]. ابنسعد، طبقات الکبری، ج1، ص196.

[97]. صباح علی البیاتی، التبرک بالصالحین و الاخیار و المشاهد المقدسه، ص51.

[98]. محمد ابن احمد ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج11، ص212.

[99]. ابن اثیر جزری، اسد الغابة، ج3، ص333، ش3082؛ محمد ابن عمر واقدی، مغازی، ج3، ص1096.

[100]. احمد ابن حنبل، مسند، ج5، ص339، ح 6004؛ محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج2، ص136، ح 1535.

[101]. صباح علی البیاتی، تبرک بالصالحین والاخیار، ص52.

[102]. محمد ابن احمد ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج11، ص212.

[103]. ابن سعد، طبقات الکبری، ج1، ص392.

[104]. بن فوزان، کتاب الردود، ج4، ص147؛ همو، من اعلام المجددین، ص87.

[105]. ابن سعد، طبقات الکبری، ج1، ص504.

[106]. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج7، ص137؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال، ج4، ص290؛ ابن اثیر جزری، اسد الغابة، ج1، ص244؛ علی ابن عبدالکافی السبکی، شفاء السقام، 206.

[107]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج4، ص218.

[108]. همان؛ هرچند این عمل ایشان نمی تواند دستاویزی برای این سبک تبرک باشد ولی می تواند حاکی از اعتقاد به متبرک شدن اماکن به وجود مقدس پیامبر باشد که در ایشان به نحو مبالغه آمیزی بروز کرده است.

[109]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج2، ص111.

[110]. ناصر الدین البانی، موسوعه، ج3، ص914.

[111]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج4، ص218.

[112]. ابوعبدالله الزرقانی المالکی، شرح مواهب اللدنیة، ج12، ص168؛ نورالدین هروی، شرح الشمائل، ج2، ص210؛ علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء، ج4، ص218؛ محمد ابن احمد ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج3، ص426.

[113]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء، ج4، ص186؛ متقی هندی، کنز العمال، ج2، ص386، ح 4322.

[114]. محمد ابن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج5، ص15، ح 3700.

[115]. همان، ج6، ص55، ح 4625.

[116]. همان، ج2، ص103، ح1392.

[117]. ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ج2، ص73.

[118]. ابن قیم جوزی، إغاثة اللهفان من مصاید الشیطان، ج1، ص369؛ ناصر الدین الألبانی، تحذیر الساجد من اتخاذ القبور مساجد، ص90؛ عبدالعزیز بن ناصر الرشید، التنبیهات السنیة علی العقیدة الواسطیة، ص340؛ ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة اصحاب الجحیم، ج2، ص274.

[119]. صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، التمهید لشرح کتاب التوحید، ج2، ص363؛ محمد بن عثیمین، المناهی اللفظیة، ص42.

[120]. ناصر الجدیع، تبرک انواعه و اقسامه، ص271.

[121]. محمد ابن علی شوکانی، تحفة الذاکرین، ص44؛ ابن قیم جوزی، الوابل الصیب من الکلم الطیب، ص156-158.

[122]. عبد اللطیف بن عبدالرحمن آل شیخ، عیون الرسائل والأجوبة علی المسائل، ج2، ص786؛ محمد عظیم آبادی، عون المعبود، ج14، ص133؛ ناصر الدین البانی، سلسلة الأحادیث الصحیحة، ج1، ص302.

[123]. ابن المقری، الرخصة فی تقبیل الید، ص58-62.

[124]. سلیمان بن عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب، تیسیر العزیز الحمید فی شرح کتاب التوحید الذی هو حق الله علی العبید، ص150.

[125]. بن باز، فتاوی نور علی الدرب، ص160.

[126]. محمد بن عبدالوهاب، مجموعة رسائل فی التوحید والایمان، ج1، ص348.

[127]. محمد بن ابراهیم آل شیخ، فتاوی و رسائل، ج1، ص104؛ صالح بن عبدالعزیز آل شیخ، هذه مفاهیمنا، ص223؛ شیخ صالح آل شیخ، محاضرات و خطب، ج5، ص12؛ بن باز، فتاوی نور علی الدرب، ج2، ص162؛ محمد بن عبدالعزیز القرعاوی، شرح کتاب التوحید محمد بن عبد الوهاب، ج1، ص83.

[128]. ابو اسحاق شاطبی، الاعتصام، ج2، ص8.

[129]. ابن رجب، حکم الجدیرة بالاذاعة، ص46؛ بن فوزان، شرح مسائل الجاهلیة لمحمد بن عبد الوهاب، ص238؛ همو، عقیدة التوحید، ص194.

[130]. بن عثیمین، فقه العبادات، لقاء الباب المفتوح، جزء 184، ص22.

[131]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج7، ص274؛ ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ج2، ص197.

[132]. ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج2، ص497.

[133]. ابن اثیر، اسد الغابة، ج3، ص63، ش2797.

[134]. یحیی بن شرف النووی، المجموع شرح المهذب، ج5، ص65؛ و ابن حجر این سند را تصحیح کرده است؛ ابوالقاسم اللالکایی، کرامات اولیاء الله، ص191.

[135]. ابوالفرج جوزی، صفة الصفوة، ج2، ص137، ش500.

[136]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء، ج2، ص45.

[137]. همان، ج2، ص46.

[138]. ابن سعد، طبقات الکبری، ج5، ص145.

[139]. علی ابن ابی بکر هیثمی، مجمع الزوائد، ج1، ص214؛ طبرانی رجال این حدیث را توثیق کرده است؛ علی بن حسام متقی هندی، کنز العمال، ج7، ص112، ح1831.

[140]. محمد بن ابراهیم آل شیخ، فتاوی و رسائل، ج1، ص133.

[141]. عبداللطیف بن آل شیخ، منهاج التأسیس، ص247؛ بن عثیمین، فتاوی ارکان الاسلام، ص168؛ بن فوزان، المنتقی من فتاوی، جزء 16، ص15؛ همو، من مشاهیر المجددین فی الاسلام، ص8.

[142]. ناصر الدین البانی، أحکام الجنائز، ص262؛ همو، أصل صفة صلاة النبی، ص142؛ بن فوزان، الارشاد إلی صحیح الاعتقاد، ص312.

[143]. حاکم نیشابوری، مستدرک، ج3، ص518، ح 5929؛ ابن جوزی، صفة الصفوة، ج1، 177.

[144]. علی ابن عبدالله سمهودی، وفاء الوفاء، ج1، ص60.

[145]. همان، ج1، ص95.

[146]. محمد ابن احمد ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج1، 91.

[147]. صالح بن عبدالعزیز آلشیخ، هذه مفاهیمنا، ص224.

[148]. مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ج3، ص1472، ح 1844.

منابع:

۱. ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف فی الاحادیث والاثار، ریاض: مکتبة الرشد، 1409.
۲. ابن ابی الحدید، عزالدین بن هبة اللّه، شرح نهج البلاغه، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418.
۳. ابن اثیر، علی، اسد الغابة، بیروت: دار الفکر، 1409.
۴. ابن الفراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، مصر: دار المصریة، بیتا.
۵. ابن تیمیة، أحمد بن عبد الحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت: دار العالم الکتب، 1419.
۶. ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، مدینه: مجمع الملک فهد، 1416.
۷. ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموعة الرسائل والمسائل، ریاض: لجنة التراث العربی، بیتا.
۸. ابن جبرین، عبدالله ابن عبدالرحمن، شرح عمدة الاحکام، ریاض: دار الوطن للنشر، 1418.
۹. ابن جبرین، عبدالله بن عبدالرحمن، السراج الوهاج للمعتمر والحاج، ریاض: دار الوطن للنشر، بیتا.
۱۰. ابن حجر عسقلانی، احمد ابن علی، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، بیتا.
۱۱. ابن حنبل شیبانی، احمد بن محمد، مسند، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1421.
۱۲. ابن رجب، عبد الرحمن ابن احمد، حکم الجدیرة بالاذاعة، تحقیق: عبدالقادر ارناؤوط، دمشق: دارالمامون، 1990م.
۱۳. ابن زکریا، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر، 1979.
۱۴. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1410.
۱۵. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، بیروت: دار الفکر، 1415.
۱۶. ابن فوزان، صالح، اعانة المستفید، ریاض: مؤسسة الرسالة، 1423.
۱۷. ابن فوزان، صالح، الارشاد الی صحیح الاعتقاد، ریاض: دار ابن جوزی، 1420.
۱۸. ابن فوزان، صالح، التوحید، ریاض: وزارت الشؤون الاسلامیه،1423.
۱۹. ابن فوزان، صالح، المنتقی من فتاوی، بیجا: بی نا، بیتا.
۲۰. ابن فوزان، صالح، شرح مسائل الجاهلیة لمحمد بن عبدالوهاب، ریاض: دار العاصمة، 1421.
۲۱. ابن فوزان، صالح، عقیدة التوحید، ریاض: دار العاصمة، بیتا.
۲۲. ابن فوزان، صالح، کتاب الردود، ریاض: دارالعاصمة، بی تا.
۲۳. ابن فوزان، صالح، مجموع فتاوی، ریاض: دار ابن خزیمه، 1424.
۲۴. ابن فوزان، صالح، من اعلام المجددین، بیجا: دار المؤید، 1421.
۲۵. ابن فوزان، صالح، من مشاهیر المجددین، ریاض: وزارة الاوقاف، بیتا.
۲۶. ابن قدامه، عبدالله بن احمد، الکافی فی فقه الامام احمد، بیجا: دار الکتب العلمیه، 1414.
۲۷. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، 1407.
۲۸. ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن، ریاض: دار الرسالة العالمیة، 1430.
۲۹. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دارالصادر، بی تا.
۳۰. أبو سند فتح الله، ألف فتوی للشیخ الألبانی، مکه: مکتبة مسجد النبوی، بی تا.
۳۱. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 2001.
۳۲. امام رضا، علی بن موسی، فقه الرضا، مشهد: کنگره جهانی امام رضا، 1406.
۳۳. آل شیخ، شیخ صالح، محاضرات و خطب، مجموعه ای از 10 جلسه درس و بحث ایشان که به صورت مکتوب در آمده است.
۳۴. آل شیخ، صالح بن عبدالعزیز، التمهید، بیجا: دار التوحید، 1424.
۳۵. __________________ ، هذه مفاهیمنا، ریاض: ادارة المساجد والمشاریع الخیریة، 1422.
۳۶. آل شیخ، عبداللطیف بن عبدالرحمن، عیون الرسائل والاجوبة علی المسائل، ریاض: مکتبة الرشد، بیتا.
۳۷. ________________________ ، منهاج التأسیس والتقدیس، بیجا: دار الهدایة، بیتا.
۳۸. آل شیخ، محمد بن ابراهیم، فتاوی و رسائل، مکه: مطبعة الحکومة، 1399.
۳۹. البانی، ناصر الدین، احکام الجنائز، ریاض: المکتب الاسلامی، 1986.
۴۰. ____________ ، اصل صفة صلاة النبی (ص)، ریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، 1427.
۴۱. ____________ ، تحذیر الساجد من اتخاذ القبور مساجد، بیروت: مکتب الاسلامی، بی تا.
۴۲. ____________ ، حجة النبی (ص)، بیروت: مکتب الاسلامی، 1399.
۴۳. ____________ ، سلسلة الاحادیث الصحیحة، ریاض: مکتبة المعارف، 2002.
۴۴. ____________ ، صحیح ابیداود (الام)، کویت: مؤسسه غراس، 1423.
۴۵. ____________ ، صحیح الجامع الصغیر، بیجا: المکتب الاسلامی، بیتا.
۴۶. ____________ ، مناسک الحج والعمرة، بیجا: مکتبة المعارف، بیتا.
۴۷. ____________ ، موسوعة، صنعاء: مرکز النعمان، 1431.
۴۸. ____________ ، الف فتوی للشیخ الالبانی، بیجا: بینا، بیتا.
۴۹. ____________ ، سلسله الصحیحة، بیجا: بینا، بیتا.
۵۰. بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح، بیجا: دار طوق النجاة، 1422.
۵۱. بغوی، ابومحمد حسین ابن مسعود، شرح السنة، چاپ اول، عربستان: دارابن قیم، 1408.
۵۲. بن باز، عبد العزیز، تحفة الاخوان، ریاض: وزارة الشئون الاسلامیة، 1423.
۵۳. بن باز، عبد العزیز، فتاوی نور علی الدرب، بیجا: بینا، بیتا.
۵۴. بن باز، عبد العزیز، مجموع فتاوی، بیجا: دار طوق النجاة، 1422.
۵۵. بن باز، عبد العزیز؛ ابن عثیمین؛ ابن جبرین، فتاوی إسلامیة، لأصحاب الفضیلة العلماء، ریاض: دار الوطن، 1415.
۵۶. بن باز، عبد العزیز؛ العثیمین، محمد بن صالح، فتاوی مهمة لعموم الامة، ریاض: دار العاصمة، 1413.
۵۷. بیاتی، صباح علی، تبرک بالصالحین والاخیار والمشاهد المقدسة، بیروت: مجمع العالمی لاهل البیت، 1427.
۵۸. تمیمی بستی، محمد بن حبان، التعلیقات الحسان، جده: دار باوزیر للنشر والتوزیع، 2003.
۵۹. تمیمی، عبدالرحمن بن حسن، فتح المجید، قاهره: مطبعة السنة المحمدیة، 1957.
۶۰. جدیع، ناصر بن عبدالرحمن، تبرک انواعه و اقسامه، ریاض: مکتبة الرشد، 1411.
۶۱. جوزی، ابن قیم، اغاثة اللفهان من مصاید الشیطان، ریاض: مکتبة المعارف، بیتا.
۶۲. __________ ، الوابل الصیب من الکلم الطیب، قاهره: دار الحدیث، 1999.
۶۳. __________ ، زاد المعاد، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1415.
۶۴. جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، قاهره: دار الحدیث، 1421.
۶۵. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت: دار العلم، 1990.
۶۶. حلبی، علی بن ابراهیم، انسان العیون فی سیرة الامین المأمون، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1427.
۶۷. ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419.
۶۸. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، قاهره: دار الحدیث، 1427.
۶۹. راغب الاصفهانی، الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، 1412.
۷۰. زرقانی، محمد بن عبدالباقی، شرح المواهب اللدنیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1996.
۷۱. سبکی، علی بن عبد الکافی، شفاء السقام، بیجا: بینا، 1419.
۷۲. سلیمان، فهد بن ناصر بن إبراهیم، مجموع فتاوی بن عثیمین، بیروت: دارالوطن، 1413.
۷۳. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، بیروت: دار الکتب، 1419.
۷۴. شاطبی، ابو اسحاق، الاعتصام، مصر: المکتبة التجاریة الکبری، بیتا.
۷۵. شوکانی، محمد بن علی، تحفة الذاکرین، بیروت: دار القلم، 1984.
۷۶. شیبانی، احمد بن حنبل، مسند، محقق: شعیب الارنؤوط، بی جا: مؤسسة الرسالة، 1421.
۷۷. صدیقی عظیم آبادی، محمد اشرف، عون المعبود شرح سنن ابی داوود، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415.
۷۸. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، قاهره: مکتبة ابن تیمیه، بیتا.
۷۹. عبد الوهاب، سلیمان بن عبدالله، تیسیر العزیز الحمید، بیروت: المکتب الاسلامی، 1423.
۸۰. عبد الوهاب، عبد الرحمن بن حسن بن محمد، رسائل و فتاوی الشیخ، ریاض: دارالعصامة، 1412.
۸۱. عثیمین، محمد بن صالح، الشرح الممتع علی زاد المستقنع، بیجا: دار ابن جوزی، 1428.
۸۲. ________________ ، المناهی اللفظیة، ریاض: دار الثریا، 1415.
۸۳. ________________، تعلیقات علی الکافی لابن قدامه، بیجا: بینا، بیتا.
۸۴. ________________، شرح ریاض الصالحین، ریاض: دار الوطن، 1426.
۸۵. ________________ ، فتاوی ارکان الاسلام، ریاض: دار الثریا، 1424.
۸۶. ________________ ، فتاوی نور علی الدرب، ریاض: مؤسسه بن عثیمین الخیریة، بیتا.
۸۷. ________________ ، فقه العبادات، ریاض: مؤسسه بن عثیمین الخیریة، بیتا.
۸۸. ________________ ، فقه العبادات، لقاء الباب المفتوح، ریاض: موقع الشبکة الاسلامیة، بیتا.
۸۹. فاکهی، محمد بن اسحاق، اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه، بیروت: دار خضر، 1414.
۹۰. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1426.
۹۱. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریة، 1384.
۹۲. قرعاوی، محمد بن عبدالعزیز، الجدید في شرح کتاب التوحید، ریاض: رفحاء، بی تا.
۹۳. لالکائی، هبة الله بن حسن، کرامات اولیاءالله، ریاض: دار طیبه، 1412.
۹۴. متقی هندی، علی بن حسام، کنز العمال، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1401.
۹۵. مدخلی، ربیع بن هادی، براءة الصحابة الاخیار، ریاض: دار المنهاج، بیتا.
۹۶. مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1400.
۹۷. مقری، محمد ابن ابراهیم، الرخصة فی تقبیل الید، ریاض: دارالعصامة، 1408.
۹۸. ناصر الرشید، عبد العزیز، التنبیهات السنیة علی العقیدة الواسطیة، منصوریه (مصر): دار الاسلامیة، بیتا.
۹۹. نسائی، احمد ابن شعیب، سنن، بیروت: موسسة الرسالة، 2001.
۱۰۰. نووی، یحیی بن شرف، المجموع شرح المذهب، بیروت: دار الکفر، بیتا.
۱۰۱. نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب، 1411.
۱۰۲. نیشابوری، مسلم بن حجاج، المسند الصحیح، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بیتا.
۱۰۳. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت: دار الاعلمی، 1409.
۱۰۴. روی، ابومنصور، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 2001.
۱۰۵. هروی، نور الدین، جمع الوسائل فی شرح الشمائل، مصر: المطبعة الشرفیة، بیتا.
۱۰۶. هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، قاهره: مکتبة القدسی، 1414.

منبع : نشریه سراج منیر شماره 18

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش