مقالات > تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در جهان اسلام

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۱۵ تعداد بازدید: 440

 بر اساس آموزه های اسلام، سیره رسول خدا(ص) و حتی منابع روایی کسانی که تکفیر را در گذشته و امروز، راه و رسم خویش قرار داده اند و سوار بر توسن جهل و تعصبهای کور می تازند، اهل قبله، گویندگان شهادتین در حصن حصین اسلام قرار دارند و کوچک ترین بی حرمتی به آنان نارواست، چه رسد به این که ناجوانمردانه آماج تیرهای زهرآگین تکفیر قرار بگیرند و از دم تیغ گذرانده شوند.



تکفیر، در طول تاریخ بیش تر بدون هیچ معیار و ضابطه ای از سوی گروهی علیه گروه دیگر و یا از سوی حاکمان و وابستگان و جیره خواران دستگاه های ضد مردمی و استبدادی علیه شخص، اشخاص و فرقه ها و گروه هایی به کار می رفته است.

 کسانی، بر اثر تعصبات کور گروهی و برداشتهای غلط، دیگران را متهم به خروج از دین کرده و در پی آن، خون، مال و ناموس آنان را حلال شمرده اند. به کاربردن و بهره گیری گروه ها، فرقه های مذهبی و حکومتهای ستم پیشه و غیرمردمی، از این واژه، با بار معنایی ویژه ای که دارد، درگیریها، اختلافها و کشتارهای بسیاری را در پی داشته و جامعه اسلامی و امت اسلامی را با دشواریهای گوناگون رو به رو کرده است.

 در ادوار گوناگون تاریخ، این پدیده زشت، به دست بدسیرتان، در جای جای جهان اسلام خود را نموده و چهره بس کریه و اشمئزازآوری از آن فراروی جهانیان به نمایش گذارده است.

 امروزه نیز، استعمارگران با ورود به دایره هراس انگیز تکفیریان به آنان جهت می دهند تا نای منادیان حق را با دشنه تکفیر ببرند و بر پیکر امت اسلامی ضربه بزنند و آن را از حرکت، پویایی و ستم ستیزی بازدارند.

 این تکفیرها و سپس حرکتهای سفاکانه تکفیرگران است که زمینه را برای دشمنان دین اسلام فراهم می آورد، تا دین اسلام را دین خشونت بنمایاند.

 صحنه های خشن، دلخراش و هراس انگیزی که تکفیریان از کشتار هم کیشان خود و مسلمانان به نمایش گذاشته و می گذارند، خواسته و آرزوی استعمارگران و دشمنان کینه توز اسلام و آنان که در فکر ریشه کن سازی اسلام و اسلامیان هستند، به خوبی برآورده می سازد.

 اینان چنان فضا را علیه اسلام و اسلامیان آماده ساختند که دشمنان کینه توز، جرأت یافتند که علیه رسول اعظم، کارهای خباثت آلودی انجام و با کاریکاتور به ساخت آن نیر اعظم توهین روا بدارند.

 این که تکفیر این سان گسترش یافته، از واهمه و هراسی است که استکبار جهانی از خیزش بزرگ اسلامی دارد.

 استقبال جهانیان از اسلام، استکبار را میدان کشیده تا از جهل و تعصبات کور و روحیه خشن و وحشی فرقه هایی بهره بگیرد و با حربه تکفیر، کار جهان اسلام را به سود خود یکسره کند.

 
 تکفیر در لغت

 تکفیر بر وزن تفعیل، از ماده کفر است و کفر مصدر به معنی پوشش و پوشیدن. وقتی گفته می شود: "کفر الشی ء" یعنی آن را پوشید و پنهان کرد و "کفر اللیل الاشیاء" یعنی شب چیزها را از دیده ها پوشاند.

 پس تکفیر، یعنی نسبت انکار حق و حقایق به کسی دادن و او را به پنهان کاری متهم نمودن است.

 در مفردات راغب آمده است:

 "کفر، در لغت به معنای پوشیدن چیزی است و شب را که کافر می گویند به جهت این است که اشخاص را می پوشاند. این لفظ از آن جهت به کشاورز اطلاق می گردد که بذر را در زمین پنهان می کند.... کفرِ نعمت و کفران آن، پنهان کردن آن، با ترک ادای شکر آن است و بزرگ ترین کفر، انکار وحدانیت خدا، یا شریعت، یا نبوت است. کفران در انکار نعمت، بیش تر به کار می رود و کفر در انکار دین و کفور در هر دو مورد به کار می رود.... کافر به طور مطلق و متعارف درباره کسی به کار برده می شود که منکر وحدانیت خدا، یا رسالت، یا شریعت و یا هر سه آنها باشد".

 1تکفیر، به معنی پوشاندن است. وقتی گفته می شود "تکفر فی السلاح" یعنی خود را سلاح پوش کرد.2 و در این جا کسی را که به کفر نسبت بدهند، می گویند او را تکفیر کردند.

 
 تکفیر در اصطلاح

 تکفیر در فقه، دست کم در چهار مورد به کار می رود که دو مورد آن، بیش تر جنبه فقهی دارد و در مورد دیگر جنبه کلامی نیز دارد.

 1. تکفیر در برابر ارسال است؛ یعنی در هنگام نماز، دست را روی دست نهان که اکثر مذاهب اهل سنت آن را در نماز مستحب می دانند و شیعه آن را جایز نمی شمرد.

 3"تکفیر آن است که انسان برای دیگری تواضع و خضوع کند و خم شود و سرش را پایین بیندازد، نزدیک رکوع باشد.... گفته شده تکفیر آن است که دستش، یا دو دستش را بر سینه نهد... پس احترام بگذارد، آن گونه که عبد به آقای خود احترام می گذارد و آن گونه که کشاورزان مجوس به دهقان ها احترام می گذاشتند، دست شان را بر هم می نهادند و خضوع می کردند و اطاعت می نمودند."

 4 از این روی، شیعه معتقد است تکفیر یا تکتف در نماز برگرفته از مجوس است و از نظر شرع درست نیست.

 25. تکفیر یعنی کفاره دادن. به کفاراتی که بابت برخی خطاهای عبادی پرداخت می شود، تکفیر می گویند.

 "سُمیت الکفارات، کفارات، لأنّها تکفّر الذنوب ای تَسْتُرها."

 6کفارات را به آن جهت کفاره گویند که گناهان را می پوشانند.

 3. تکفیر در برابر احباط است؛ یعنی برخی کارهای خوب باعث می شوند که گناهان شخص، زدوده و مورد بخشش قرار گیرند.7 پاره گناهان باعث می شوند که کارهای خوب او بی اجرا، تباه و باطل شوند.8 در تاج العروس آمده است:

 "التکفیر ستر الذنب و تغطیته و قوله تعالی "لکفَّرْنا عَنْهُمْ سَی ئاتِهم9" ای سترناها حتی تصیر کأن لم تکن."

 10تکفیر به معنای پوشیدن گناه و پوشش آن است و سخن خداوند که می فرماید "هر آینه گناهان آنان را می پوشانیم" یعنی آنها را می پوشانیم که گویا نبوده است.

 4. تکفیر یعنی دیگری را به کفر نسبت دادن، چنانچه کسی مسلمانی را کافر بداند، گویند او را تکفیر کرده است در تعریف آن گفته اند:

 التکفیر هو نسبة أحد من أهل القبله الی الفکر"

 11تکفیر نسبت دادن یکی از اهل قبله به کفر.

 برابر شرایطی خاص و توسط دادگاه های صالحه افراد مسلمان تکفیر می شوند و از برخی حقوق اسلامی محروم می شوند. در اصل این کار جنبه شرعی دارد و برای پاسداری از اصول اسلامی و کاری در جهت حفظ اصول و ضوابط دینی است. اما همین اصل که اگر درست به کار برده می شد، راهگشا بود و موجب نگهداری کیان دین از گزندهای بدخواهان، در طول تاریخ اسلام، از سوی حکومت گران، کسان و گروه هایی برای بیرون راندن کسان و گروه های مخالف به کاربرده شده است. و امروزه نیز، بی محابا از این اصل، استفاده می شود و در کاربرد آن هیچ معیار و ضابطه ای را رعایت نمی شود و بی رحمانه با حکم تکفیر، بسیاری از اهل قبله، قتل عام می شوند.

 
 تفاوت تکفیر و ارتداد

 تکفیر و ارتداد در مواردی، مشترک اند. اما مهم ترین تفاوت آن دو، در این است که در ارتداد، شخص مرتد، از اعتقاد و باوری که به اسلام داشته، برگشته و آن را ابراز می کند؛ اما در تکفیر خود شخص تکفیر شده، بیش تر اصول و ارکان اسلام را قبول دارد، ولی دیگران وی را متهم به نقض اسلام یا برخی از اصول آن می نمایند و این نقض را به او نسبت می دهند.

 
 پیشینه تکفیر

 تکفیر در میان پیروان ادیان گذشته وجود داشته است. در مسیحیت، جریان تکفیر روند گسترده و خطرناکی را طی کرده است. دادگاه های تفتیش عقاید که در قرون وسطی از سوی کلیسا تشکیل می شد، برای اثبات ایمان و یا کفر افراد بود و به نظر می رسد که تشکیل آن برای تفتیش از عقاید مسلمانانی بود که در اسپانیا، یا اندلس سابق باقی مانده بودند و نیز کسانی که نظر نو و جدیدی در مسائل علمی ارائه می دادند. اینان از سوی کلیسا تکفیر و کشته می شدند، مگر این که از نظر خود برگشته و توبه می کردند.

 12بر خلاف مسیحیت که نسبت کفر از سوی متولیان امور مذهبی به افراد داده می شد، در اسلام اولین تکفیرکنندگان و بیش ترین آنان، فاسقان و مخبران غیرصادق بودند. در طول تاریخ اسلام، تکفیر افراد، بیش تر از سوی حکومتهای فاسد، کلید خورده است. اینها مخالفان خویش را متهم به کفر می کردند. تا این که جریان روند فرقه ای پیدا کرد و هر گروه و فرقه ای، مخالفان خود را به کفر متهم کرده و جان و مال و ناموس آنان را حلال شمردند.

 سابقه تکفیر به صدر اسلام باز می گردد. اولین مورد در زمان رسول خدا بود که ولیدبن عقبه، بنی المصطلق را به کفر و ارتداد متهم کرد و آیه شریفه "ان جائکم فاسق بنبأ فتبینوا" در تکذیب وی نازل شد.

 تعبیر به کفر، در برخی روایات تفسیر آیه آمده است.

 13خالد بن ولید نیز مردم قبیله بنی جذیمه را متهم به بازگشت از اسلام نمود.

 14و دومین آن مربوط به حاطب بن ابی بلتعه می شود. همو که نامه ای را به زنی داده بود که برای کافران قریش ببرد و آنان را از نقشه رسول خدا آگاه سازد که خداوند رسول خویش را از آن آگاه کرد. حاطب، وقتی که دستگیر شد، عمر بن خطاب، او را تکفیر کرد و خواست گردن وی را بزند که پیامبر(ص) عمر را از این کار بازداشت و حاطب را به خاطر حضورش در جنگ بدر، بخشید.

 15اما مشهورترین مورد تکفیر به دوران خلافت علی امیرالمؤمنین(ع) می رسد که خوارج کور دل، نابخردانه و از روی بی بصیرتی به آن دامن زدند. اینان حضرت امیرالمؤمنین(ع) را تکفیر کردند.

 حاکمان بنی امیه نیز از جمله کسانی بودند که مخالفان خود را تکفیر کرده و آنان را به این اتهام از بین می بردند. زمانی که خواستند حجر بن عدی و یارانش را بکشند، زیاد بن ابیه از دیگران گواهی گرفت که وی به کفر گراییده است. در بخشی از نامه قاضی کوفه چنین آمده بود:

 "اشهد انّ حجر بن عدی قد کفر کفرة اصلع [صلعیاء]"

 گواهی می دهم که حجر بن عدی کفر ورزیده است، بمانند کفر "اصلع" یا کفر آشکار و شنیع.

 عبدالرحمان بن جندب گوید: منظور از اصلع، علی بن ابی طالب است یعنی حجر مانند علی کافر شده است.

 16بنابراین قول، در این جمله هم امام علی و هم حجر تکفیر می شوند.

 در جریان واقعه کربلا نیز زمانی که سرهای شهداء را ابن محفز نزد یزید می برد چنین می گوید:

 "ای امیرالمؤمنین برای تو ما سرهای این کافران لئیم را آورده ایم."

 17در نامه عبدالملک مروان به حجاج، آمده است:

 "من اقرّ بالکفر فخلّ سبیله"

 هرکس اقرار به کفر کرد او را رها کن.

 این اثیر در نهایه در معنای این جمله می نویسد:

 "یعنی کسی که اقرار به کفر مخالفان بنی مروان کرد و علیه آنان بود، او را رها کن".

 معنای این سخن این است که دستگاه خلافت اموی تمام مخالفان خود را کافر می شمرد و همه آنها را تکفیر کرده است.

 این روش ناپسند در طول تاریخ ادامه داشته به گونه ای که کم تر شخصیت مصلح و دردمند و با فضیلتی را می یابید که از این جام تلخ جرعه ای ننوشیده باشد به گفته استاد مرتضی مطهری:

 "وقتی که علی(ع) تکفیر بشود، تکلیف دیگران روشن است. بوعلی سینا، خواجه نصیرالدین طوسی، صدر المتألهین شیرازی، فیض کاشانی، سید جمال الدین اسدآبادی و اخیراً محمد اقبال پاکستانی از کسانی هستند که از این جام جرعه ای به کامشان ریخته شده است. "

 18در تاریخ اسلام تکفیرهای فراوانی رخ داده که پاره ای برخاسته از اختلافهای عقیدتی و مباحث کلامی و فلسفی بوده، مانند حادث و قدیم بودن قرآن و... و پاره ای برخاسته از اختلافهای فرقه ای که تاکنون ضربه های زیادی به مسلمانان وارد ساخته است.

 به سال 407 هجری در تمام شهرهای آفریقا، شیعیان را به اتهام سبّ ابوبکر و عمر کشتند و آنها را به آتش کشیدند و اموال آنها را غارت کردند:

 "و فی هذه السنة قتلت الشیعه فی جمیع بلاد إفریقیا و جعل سبب ذلک اتهامهم بسبّ الشیخین."

 19به سال 554 هجری بین پیروان مذهب حنفیه و شافعیه در نیشابور اختلاف شدیدی پدید آمد، به گونه ای که بازار و مدارس شافعیه را آتش زده و بسیاری از آنان را کشتند و شافعیان هم، پس از پیروزی بر حنفیان، در انتقام شدّت به خرج دادند:

 "و یعظم الأ مروا الخلاف بین الحنفیة و الشافعیة فی نیشابور و تفح فتنة مبعثها التعصب المذهبی، فتحرق الاسواق و المدارس، یکثر القتل فی الشافعیة فینتصرون بعد ذلک علی الحنفیة، و یسرفون فی أخذ الثأر منهم و ذلک فی سنة 554 ه."

 20در اصفهان، به سال 716 ه، بین این دو نزاع برخاسته و بسیاری کشته شدند و خانه ها و بازارها به آتش کشیده شد:

 "و کثر القتل و حرق المساکن و الاسواق فی اصبهان"

 در دمشق، پیروان مذاهب اهل سنت، ابن تیمیه و طرفدارانش را از حنابله تکفیر کردند و مال و خون آنان را حلال شمردند و در برابر، این حاتم حنبلی می گفت: هر کسی که حنبلی نباشد مسلمانان نیست، در نتیجه وی تمام مسلمانان را تکفیر می کرد.

 "و تجتمع بقیة المذاهب علی الحنابله غضباً علی أعمال ابن تیمیه و نودی فی دمشق و غیرها: من کان علی دین ابن تیمیه حلّ ماله و دمه بمعنی انهم کفرة یعاملون معاملة الکافرین. علی أن الشیخ ابن حاتم الحنبلی یقول: "من لم یکن حنبلیاً فلیس بمسلم فهو یکفر جمیع المسلمین، و عکسه الشیخ ابوبکر المقری الواعظ فی جوامع بغداد ذهب الی تکفیر الحنابله أجمع."

 21با تشکیل دولت صفویه در ایران، تعصبات مذهبی بین شیعه و اهل سنت به اوج خود رسید.

 22برخی از عالمان نیز در این موضوع صحنه گردانی کرده و به آتش اختلافها دمیدند و کتابهایی در تکفیر مخالفان نگاشتند. چنانچه عالمی از علمای اهل سنت دولت عثمانی، کتابی در تکفیر صفویه با عنوان "الاحکام الدینیه فی تکفیر قزلباش" نگاشت و پس از تکفیر، فتوای قتل عام شیعیان را صادر کرد. این کتاب در دوره شاه طهماسب نگاشته شده و نسبتهای ناروایی به شیعه داده است.

 23شماری از علمای شیعه زیدی نیز، به بررسی منطقی تکفیر و تفسق پرداختند. ابوالقاسم بستی کتابی با عنوان "البحث عن ادلة التکفیر و التفسیق" نگاشت که به تازگی منتشر شده است.24 و گروهی نیز در رد این اندیشه، کتاب نوشتند، مانند کتاب "تکفیر اهل قبله"25 که مسلمانان را به وحدت و هماهنگی دعوت نمودند.

 در قرنهای اخیر که استعمار بر کشورهای اسلامی چیره شد و صهیونیست نفوذ خود را در مناطق اسلامی گسترش داد، پدیدآوری اختلاف و درگیری، از هدف ها و برنامه های راهبردی آنها بوده که در برهه های گوناگون به نقشه های شوم خود جامه عمل پوشانده اند با ظهور انقلاب اسلامی و تشیع در سطح جهان، آنان این اندیشه ناب را هدف قرار دادند و از گروه های استعمار ساخته وابسته به استکبار جهانی، علیه شیعه و اسلام ناب به بهره گیری پرداختند. از جمله سلفی ها را، که ناسازگاری سرسختانه با شیعه و اندیشه های ناب آن داشتند، به میدان رویارویی با شیعه کشاندند و از جمود فکری و تکفیرهای ناروا، غیرمنطقی، جاهلانه و غرض ورزانه این گروه علیه شیعه، بهره های فراوان برد.

 سلفی ها، هر فکری را که مخالف با پندارهای واهی خود انگاشته و می انگارند، با تکفیر طردکرده و می کنند. و همیشه از موج گرایش به اسلام در جهت تخریب آن سود برده اند. اینها، بافضاسازی و به کارگیری افراد نادان به نام عالم، در قالب سخنرانی، نگارش کتاب و مقاله، با نسبت اندیشه های نادرست به مخالفان خود، از شکل گیری وحدت و انسجام مسلمین، جلو گرفته و به نبرد مبارزان و مجاهدان حقیقت جو و تشنه اسلام، کمر بسته اند.

 سلفی گری را پیروان و هواخواهان محمد عبدالوهاب مطرح کردند. و گروهی در آغاز آن را اندیشه ای اصلاحی می پنداشتند و حتی احمد امین، در "زعماء الاصلاح" محمد عبدالوهاب را جزو مصلحان معرفی کرده و رشید رضا نیز با این نگاه به این تفکر منحط نگریسته است.

 در بازشناخت جریان تکفیر در جهان اسلام، بایسته است که اشاره شود به حلقه تکفیری که در گرداگرد مصطفی شکری شکل گرفت.

 این گروه در جهان عرب و در مصر جنبشی را پدید آوردند که با عکس العمل شدید شماری از علمای عرب روبه رو شد. این گروه بر این باور بودند که جامعه مصر و جامعه مسلمین، جامعه جاهلی است و حاکمان آن غیر اسلامی. از این روی، جوانان پیرو خود را توصیه می کرد که استخدام نشوند و در خدمت دولت درنیایند و و برای برآوردن نیاز زندگی و نیاز مالی تشکیلات خود به کشورهای خلیج فارس مهاجرت کنند و توصیه به ازدواج درون گروهی داشت و ازدواج اعضای گروه با یکدیگر، به دستور شکری انجام می گرفت. این گروه، از سوی مخالفان خود عنوان گروه "التکفیر و الهجره" نام گرفت و اندیشه های آنان مورد نقد علمای بلاد اسلامی قرار گرفت و از آن جا که این گروه، جامعه را جاهلی می دانست و حکومتها و حاکمان را به رسمیت نمی شناخت، و به تکفیر آنها پرداخت، کتابهای زیادی در نقد آن و تحدید تکفیر نوشته شد.26 و نقدکنندگان اندیشه تکفیر را تفکری که ریشه در خوارج دارد، معرفی کردند.

 موضوع آن قدر مهم بود که ناصر البانی محدث و ناقد مشهور اهل سنت، کتابی با عنوان "فتنة التکفیر" منتشر کرد. چاپ این کتاب با تقرظ بن باز و عثیمین، دو مفتی دیار حجاز همراه گردید.

 ناصر البانی، در نقد گروه شکری می نویسد:

 "تکفیر العصاة هو منهج الخوارج قدیماً و من سار علی طریقتهم و قد تقلده بعض الجماعات الیوم و من ذلک جماعة الیوم و من ذلک جماعة "التکفیر و الهجرة" و هی نموذخ للخوارج فی العصر الحدیث و قد کفر و الحکام و الاشخاص و المجتمعات المسلمة"

 27تکفیر عاصیان، راه خوارج در گذشته بود و روش کسانی که به راه آنها می روند و برخی گروه ها امروز از آنان پیروی می کنند که از جمله آنها، گروه "تکفیر و هجرت" است که نمونه ای از خوارج در عصر جدیدند. آنها حاکمان، اشخاص و جامعه های اسلامی را تکفیر کردند.

 آن چه باعث خشم این گروه از عالمان شد، این بود که آنان علما را نوکران حکمرانان و "طوطیان سخن گوی"28 آنان می دانستند و حکومتها را جاهلی می شمردند.

 ما در این جا در صدد تأیید گروه شکری و یا بررسی و تحلیل اندیشه های نادرست آنها نیستیم؛ بلکه در صدد بیان جریان تکفیر در جهان اسلام هستیم و پیامدهای ناگواری که جریان تکفیر در ادوار گوناگون برای جامعه اسلامی داشته است.

 و این جریان، پس از 11 سپتامبر، ظهور و بروز خطرناکی یافت. القاعده و طالبان دوباره شعله های تکفیر را افروختند و بخش بزرگی از جهان اسلام را در جهنم سوزان افکار متحجرانه، کژ و واهی خود فروافکندند. از این روی لازم است به انگیزه ها و موجبات تکفیر پرداخته شود و از عوامل بازدارنده و کاهش دهنده و جلوگیرنده این جریان سخن به میان آید تا زمینه وحدت و انسجام اسلامی فراهم آید.

 
 موجبات تکفیر و انگیزه های آن

 آن چه درباره پیشینه تکفیر ذکر شد به دست می آید که تکفیر در میان پیروان ادیان، وجود داشته و در اسلام هم، از سوی کسان و گروه هایی در برهه ها و ادوار گوناگون، برای پیشبرد اهدافی خاص و گاه برای جامه عمل پوشاندن به کینه ها و نفرتها و... به آن دامن زده شده است. در یک جمع بندی می توان انگیزه های تکفیر با بدین شرح بیان کرد:

 1. کینه: گاه این بیماری و رذیلت اخلاقی که شماری گرفتارش بوده اند، گرفتاریهای بزرگ و جبران ناپذیری برای جامعه دینی و اسلامی پدید آورده است. کسانی با کینه های جاهلی، در رأس کاری قرار گرفتند و از جایگاه خود بهره نادرست بردند و به تکفیر گروهی از مسلمانان پرداختند و زمینه ها را برای اختلافهای عمیق و از هم گسستن صف واحد مسلمانان فراهم ساختند که از جمله این را در کارنامه ولید بن عقبه می توان دید.

 2. کژ فهمی و کژ فکری: این پدیده در هرکس و گروه که مجال بروز و ظهور یافته، بسیار خسران بار ویران گر بوده است. کژ فهمی، کژفکری و برداشتهای جاهلانه و غیراصولی از آموزه های دینی، پیامدهای ناگواری را در پی داشته که ویران گرترین آن "تکفیر" بوده که قربانی چون علی بن ابی طالب داشته است.29ناب اندیش ترین و تراز و شاقول اسلام محمدی که به تیغ کژاندیشی کژاندیشان گرفتار آمد. خوارج براثر بدفهمی، به روی امام متقیان، تیغ تکفیر کشیدند و آن فاجعه هول انگیز را آفریدند.

 3. تعصب: پافشاری بیش از حد و غیرمنطقی و نابخردانه و بی برهان بر پاره ای از یافته ها و باورهای خود و حق انگاری آنها و غلط و ناحق پنداری هرنگاه و برداشت و یافته و فکری غیر از آن.

 4. اختلافهای کلامی و فلسفی، مانند آن چه بین اشاعره، معتزله پیش آمد و تکفیرهایی دامن گیر هر دو گروه شد و نیز اختلافهایی که در میان پیروان فرق اسلامی، بر سر مقوله ها و مسائلی چون: وحدت وجود، حدوث و قدم قرآن، جبر و اختیار و... دهان گشود و سرباز کرد و بسیاری از مردمان را به کام خود کشید.

 5. اختلافهای فقهی: مانند درگیریهای شافعیه و حنابله و حنفیه و....

 6. فتنه گری حکومتها: حکومتهای جائر که بقای خویش را در اختلاف مردم و گروه های مذهبی می دیدند، به اختلافهای مذهبی، از هر زاویه ممکن دامن می زدند و برای هرچه شعله ورتر کردن اختلافها، به "تکفیر" چنگ می زدند و با برنامه ریزیهای خائنانه، بنیان سوز و شوم، برای از میان برداشتن مخالفان خوأ، به گونه ای اختلافها را سمت و سومی می دادند، که تکفیر زمینه بروز و ظهور بیابد.

 بنی امیه و بسیار از حکومتهای استبدادی و جائر این روش و رویه در طول حکومت نکبت آلود خود پی گرفتند و شماری از مخالفان خود را با حربه تکفیر سر به نیست کردند. رژیم پهلوی نیز در رویارویی با مخالفان، به همین راه نکبت آلود روی آورد و از جمله برای از پای درآوردن و از عرصه بیرون راندن مصلح و بیدارگر بزرگ این روزگاران، امام خمینی، به ایادی خود ستور داد با حربه تکفیر به مصاف وی بروند:

 "به کلیه وعاظ باید ابلاغ شود که موظف اند بر روی منابر، به صورت غیرمستقیم و بدون این که نام خمینی را ببرند، اعمال او و همدستانش را مورد تقبیح و تکفیر شدید قرار دهند."

 830. دشمنان اسلام: نباید از این امر غافل شد که بیش تر تکفیرها، ریشه در جبهه دشمنان اسلام دارد. این دشمنان اسلام هستند که با برنامه ریزی و به کاربستن روشهای گوناگون، شعله های تکفیر را افروزند؛ زیرا که آن را برنده ترین سلاح در فروپاشی جامعه اسلامی می دانند. جامعه ای که به هیچ روی سلامت، شکوفایی، پیشرفت و ماندگاری آن را برنمی تابند.

 حال که با برشماری پاره ای از انگیزه ها و موجبات تکفیرهای روی داده در ادوار گوناگون در جهان اسلام، به دست آمد و روشن شد که تکفیر ریشه در چه جاهایی دارد، باید هشیارانه با ریشه های آن در افتاد و نگذاشت زمینه رشد بیابند و جامعه اسلامی را در تاریکی و سیطره تکفیر فرو برند. و این مهم را می توان راه های گوناگون، برآورده ساخت و از جمله زمینه های وحدت و هر آن چه راه را بر تکفیر می بندد و همدلی و همراهی و انسجام امت اسلامی را روزافزون می کند، در سرلوحه برنامه ها و سیاستهای راهبردی قرار داد.

 
 چگونگی شکل گیری وحدت و ریشه کن شدن تکفیر

 1. توجه به باورهای مشترک

 مسلمانان، از هر فرقه و گروه، لبالب از باورهای مشترک هستند و بر یک راه و یک مسیر و جهت در حرکت اند و مواردی که راه جدای از یکدیگر را می پیمایند، بسیار اندک است. به گونه ای که اگر به درستی روی باورهای مشترک کار و سرمایه گذاری شود و مهم و رکن بودن و نقش آفرینی آنها مورد توجه دقیق قرار بگیرد، همگان درخواهند یافت که موارد اختلافی، بسیار کم و کم رنگ است. در باورهای مشترک تأکید روی چند باور بنیادین، بسیار راهگشاست و زمینه ها و بسترهای رشد و دامن گستری تکفیر را از بین می برد و فضای فکری، عقیدتی و مذهبی جامعه را پاک و روح انگیز می سازد.

 الف. شهادتین: این دو جمله مقدس، سند غیر درخور خدشه ورود انسان به دایره اسلام است.

 آن چه از اخبار و دیدگاه های مختلف فقهی شیعه و سنی به دست می آید این است که گفتن شهادتین: اشهد انّ لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله، باعث ورود افراد به اسلام و حفظ خون آنان می شود.

 مرحوم کاشف الغطاء می نویسد:

 "و یعتبر فی الاسلام الاقرار بالشهادتین، مع التوحید فی الأولی و یکفی الاطلاق فی الثانیة"

 31در ورود به اسلام، اقرار به شهادتین معتبر است و در گواهی خدا توحید شرط است و در رسالت پیامبر اعتقاد به آن به طور مطلق کافی است.

 شماری از فقیهان، افزون بر شهادتین ایمان به قیامت را در تعریف مسلم، یادآور شده اند. از این گروه است شهید محمدباقر صدر که می نویسد:

 "من آمن بوحدانیة الله و رسالة محمد(ص) و الیوم ال آخر فهو مسلم طاهر من آیة فرقة أو طائفة أو مذهب کان من المذاهب الاسلامیه و کل انسان أعلن الشهادتین (الشهادة للّه بالتوحید و للنبی محمد بالرسالة) فهو مسلم عملیاً و طاهر... "

 32کسی که ایمان دارد به توحید خدا و رسالت محمد و روز قیامت، مسلمان است، از هر فرقه، یا طایفه یا طرفدار هر مذهبی از مذاهب اسلامی باشد. و به طور کلی هر انسانی که شهادتین را اعلان کند (توحید خدا و رسالت محمد) او عملاً مسلمان و پاک است.

 شماری از فقیهان اهل سنت، شهادتین را اصل و اقرار به قیامت را مستحب دانسته اند.33 تمام فرقه ها، گروه ها و کسانی که شهادتین را بر زبان جاری می کنند، در دایره اسلام قراردارند و تکفیر آنان عملی است ناروا و برخلاف اصول پذیرفته شده اسلام.

 "فمن أشرک بالله تعالی جحد ربوبیته أو وحدانیته أو صفة من صفاته أو اتّخذ صاحبة أو ولداً او جحد نبیاً أو کتاباً من کتب اللّه أو شیئاً منه أو سبّ اللّه سبحانه و تعالی أو رسوله کفر. "

 34پس کسی که به خدا شرک بورزد، منکر ربوبیت، یا وحدانیت، یا صفتی از صفات الهی گردد، یا برای او همراه، یا فرزند قرار دهد، یا منکر پیامبر یا کتابی از کتابهای الهی یا بخشی از آن گردد، یا خدای سبحان را سب کند یا رسولش را کافر است.

 در منابع اهل سنت، به جای انکار رسالت پیامبر انکارِ رسالتِ پیامبران الهی آمده است. و نیز در این منابع انکار کتب الهی، یا بخشی از آنها جزو موارد تکفیر دانسته شده است، در حالی که می دانیم تورات و انجیل فعلی تحریف شده هستند و انکار بخشی از آنها، لازم است و باعث وحدانیت الهی می گردد و اعتقاد به تمام آن چه در این کتابهای تحریف شده آمده، نادرست است.

 عمرو بن ثابت در روز جنگ احد مسلمان شد، شمشیر به دست گرفته وارد جنگ گردید و جراحت عمیق برداشت.

 لحظه های آخر زندگی اش بود که از او پرسیدند؛ چه چیز تو را به این جا کشاند؟

 گفت: اسلام؛ به خدا و رسول او ایمان آوردم و شمشیر خود را به دست گرفته در این جا حاضر شدم، خداوند شهادت را نصیب من کرد.

 وی روی دست مسلمانان، چشم از جهان فروبست. رسول خدا فرمود:

 "انّه من أهل الجنة"

 35این شخص به صرف ایمان، بدون هیچ عملی جز جهاد، بهشتی شده است.

 بدیهی است مؤمنان پس از ایمان دنبال عمل باشند. در منابع اهل سنت، بویژه کنز العمال روایات فراوانی نقل شده است: کسی که شهادتین را بگوید، از جهنم رهایی یافته است:

 "یا معاذ بن جبل ما من أحد شهد أن لا إله الا اللّه و أنّی رسول الله صدقاً من قلبه الا حرمه الله علی النار"

 36این معاذ بن جبل، هیچ کس، از روی صداقت، از قلب خود، گواهی به یکتایی خدا نمی دهد و این که من رسول خدا هستم، جز این که خداوند او را بر آتش حرام می کند.

 یا نقل شده که غلام یهودی، که خدمتگزار پیامبر بود، در هنگام مرگ، اسلام آورد. حضرت فرمود:

 "الحمدلله الذی انقذه بی من النار. "

 37حمد از آن خدایی است که او را به واسطه من از آتش رهایی بخشید.

 سامرائی، نویسنده "التکفیر" پس از نقل این مورد و موارد همانند، چنین نتیجه می گیرد:

 "من کل ذلک و أمثاله یتضح جلیاً انّ لنطق بالشهادة یکفی للحکم لصاحبها بالاسلام و لانملک ان نضع لذلک شروطاً لم یطلبها الشارع الحکیم"

 38از تمام اینها و مانند آن روشن می شود که اظهار شهادتین برای حکم کردن به اسلام گوینده آن، کافی است و ما حق نداریم شرایطی وضع کنیم که شارع حکیم آنها را نخواسته است.

 ب. اهل قبله: احترام به اهل قبله و حفظ خون و مال آنان در روایات و کتابهای فقهی به روشنی نموده شده است. شیخ محمد عبده، مفتی دیار مصر و شارح نهج البلاغه در تعریف این اصطلاح می نویسد:

 "اهل القبله من یعتقد باللّه و صدق ما جاء به محمد(ص) و یصلّی معنا الی قبلة واحدة"

 39اهل قبله کسی است که اعتقاد به خدا دارد و به درستی آن چه محمد آورده است و با ما به سوی قبله واحد نماز می خواند.

 و یا در صحیح بخاری آمده است:

 "من شهد أن لا اله الاّ اللّه و استقبل قبلتنا و صلّی صلاتنا و اکل ذبیحتنا فذلک المسلم، له ما للمسلم و علیه ما علی المسلم".

 40کسی که گواهی به یگانگی خدا بدهد و به سوی قبله ما بایستد و نماز ما را بگذارد و ذبیحه ما را بخورد، او مسلمان است، برای اوست. آن چه برای مسلمان است و به ضرر اوست آن چه به ضرر مسلمان است.

 اگر ما نگاهی به کتابهای فقهی و روائی بیندازیم، به روشنی در می یابیم تعبیر اهل قبله در صدر اسلام مطرح بوده است. این تعبیر در سخنان علی امیر المؤمنین(ع) آمده است.

 41آن حضرت در خطبه ای، کسانی را که با آنان به جنگ و ستیز برخاست، اهل قبله می داند و می فرماید:

 "و قد فُتح باب الحرب بینکم و بین أهل القبلة و لایحمل هذا العَلَم إلا اهل البصر و الصبر و العلم بمواضع الحقّ فامضوا لما تؤمرون به وقفوا عند ما تنهون عنه."

 42باب جنگ بین شما و میان اهل قبله گشوده شده و این پرچم را جز اهل بینائی، صبر و آگاه به جایگاه های حق حمل نمی کند. پس برابر آن چه امر شده اید عمل کنید و در برابر آن چه نهی شده اید، توقف کنید.

 امام علی(ع) هیچ گاه مخالفان و ستیزه گران خود را کافر نخواند و با آنان، بسان کافران رفتار نکرد و اسیر شدگان در جنگ جمل را به بردگی نگرفت.

 43از حضرت پرسیده شد: آیا اهل قبله که با شما به ستیز برخاستند و جنگیدند، کافر هستند؟

 "قال: کفروا بالاحکام و کفروا بالنعم کفراً لیس ککفر المشرکین الذین دفعوا النبوّة و لم یقرّوا بالاسلام و لو کانوا کذلک ما حلت لنا منکحتهم و لاذبائحهم و لا مواریثهم"

 44فرمودند: آنان به احکام و نعمتها کفر ورزیدند، کفری که بسان کفر مشرکان نیست، آنان که نبوت را منکر هستند، و اقرار به اسلام ندارند و اگر آنان چنین بودند و کافر می شدند برای ما ازدواج با آنان حلال نبود و نه هم ذبح های آنها و نه هم آن چه به جای گذاشته اند برای ما حلال بود.

 یعنی آنان حکم مسلمانان را دارند45 قرآن آنها را مؤمن دانسته است.

 در روایاتی امام صادق(ع) مستضعفان فکری را معرفی کرده و می فرماید:

 "و من لم یکن من أهل القبله ناصباً فهو مستضعف"

 46و هرکس از اهل قبله که ناصبی نباشد، مسلمان مستضعف است.

 در نتیجه، چنین کسانی تکفیر نمی شوند. امام صادق(ع) اهل قبله و مسلمانان را یکی دانسته، می فرماید:

 "لیس علی أهل القبلة إلاالرُّؤیة و لیس علی المسلمین إلا الرُّؤیة"47

 بر اهل قبله نیست، جز دیدن ماه، بر مسلمانان نیست، جز دیدن ماه.

 یعنی اهل قبله و مسلمان یکی هستند و یک حکم و تکلیف بر آنهاست.

 برابر روایاتی که ذکر شد، کسانی که شهادتین را بر زبان جاری کرده و بر یک قبله با مسلمانان نماز و حج می گزارند و روزه می گیرند، مسلمان هستند و نمی توان آنها را تکفیر کرد، مگر این تکفیریها صحیح بخاری را از کتاب های معتبر خود نمی دانند. آنان کسانی را تکفیر می کنند که به تمام بنیانهای اسلام ایمان دارند و روایات فراوانی از طریق شیعه و سنی نقل شده است که اسلام بر پنج پایه استوار است که به نمونه هایی از آن در منابع هر دو مذهب اشاره می کنیم. در کنز العمال آمده:

 "بنی الاسلام علی خمس شهاده أن لا اله الا اللّه و انّ محمداً رسول اللّه و أقام الصلاه و ایتاء الزکاه و حج البیت و صوم رمضان"

 48اسلام بر پنج چیز استوار است: 1. گواهی به وحدانیت خدا و رسالت محمد(ص) 2. برپایی نماز 3. دادن زکات 4. حج خانه خدا 5. روزه رمضان.

 در منابع شیعه از امام صادق مشابه آن نقل شده است که حضرت فرمود:

 "الاسلام هو الظاهر الذی علیه النّاس؛ شهاده أن اله الاّ اللّه و أنَ محمدا رسول اللّه و اقام الصلاه و ایتاء الزکاه و حج البیت و صیام شهر رمضان فهذا الاسلام"

 49اسلام آن ظاهری است که مسلمانان بر آن هستند: گواهی به وحدانیت خدا و این که محمد رسول خداست، برپایی نماز، پرداخت زکات، حج خانه و روزه ماه رمضان. پس اسلام این است.

 روایتی همانند این در کافی آمده است. کلینی، عنوان باب آن را این گونه ذکر کرده است:

 "باب این که با اسلام خون حفظ می شود و امانت اداء می شود..."

 50امام صادق در روایتی سه فایده برای اسلام بر شمرده است:

 1. حفظ خون 2. ادای امانت 3. حلال شدن ازدواج و به ایمان ثواب داده می شود.

 51در حدیث تفاوت اسلام و ایمان، امام باقر(ع) می فرماید:

 "و اجتمعوا علی الصلاة و الزکاة و الصوم و الحج فخرجوا بذلک من الکفر و اضیفوا الی الایمان"

 52مسلمانان درباره نماز، زکات و روزه و حج اتفاق دارند، پس با آنان از کفر خارج شده و به ایمان افزوده شدند.

 در روایات دیگر، پنج رکن اسلام، ولایت، نماز، زکات، روزه رمضان و حج معرفی شده است.

 53امام خمینی پس از نقل این روایات و مانند آن، نتیجه می گیرد:

 "اسلام عبارت است از شهادتین و به آن خون حفظ می شود و احکام اجرا می گردد. اگرچه ثواب بر اساس ایمان است.... و به تحقیق آن چه در ماهیت اسلام وجود دارد، چیزی جز گواهی به وحدانیت و رسالت و اعتقاد به معاد نیست. بدون اشکال در دو مورد اول و احتمال اعتبار اخیر (قیامت) و گرچه به اجمال و در ماهیت اسلام چیز دیگری معتبر نیست. در آن اعتقاد به ولایت و غیر آن، مساوی است. پس امامت از اصول مذهب است نه از اصول دین. "

 54امام در ادامه مباحث خود قول کسانی که ناباورمندان به ولایت را در ردیف نواصب قرار داده اند، نقد می کند.

 شاگرد امام خمینی، آیت الله فاضل لنکرانی، هرگونه عداوتی را نصب نمی داند، بلکه آن عداوتی را نصب می داند که از شؤون دینی شمرده شود.

 55امام خمینی از روایاتی که به آن استناد کرده اند، پاسخ می دهد. دیدگاه امام و بیش تر فقها بر این است. از این روی کسانی که شیعیان را متهم می کنند که آنان بر این عقیده اند: کسی که علی را برتر نداند کافر است، مانند حسن عواجی56، بی دلیل سخن می گویند. مبنای بیش تر علمای اهل سنت هم بر عدم تکفیر مسلمانان است.

 صاحب مواقف، عبدالرحمن ایجی، درباره تکفیر اهل قبله می نویسد:

 "جمهور المتکلمین و الفقهاء علی انّه لایکفر أحد من أهل القبله"

 57بیش تر متکلمان و فقیهان بر این عقیده اند که هیچ کس از افراد اهل قبله تکفیر نمی شوند.

 جرجانی در توضیح آن از شافعی و ابوحنیفه تأیید می آورد.

 ج: نماز بر اهل قبله: نماز بر اهل قبله، نشانه دیگری است بر این که گوینده شهادتین را باید احترام کرد و بر جنازه او نماز گزارد. این مسأله از مسائل اتفاقی بین شیعه و سنی است.

 اهل سنت برابر روایات خود گفته اند: مسلمانی که از دنیا می رود، باید بر جنازه او نماز گزارد.

 در منابع شیعه روایاتی در این زمینه نقل شده است. طلحه بن زید از امام صادق(ع) از امام باقر(ع) نقل کرده که می فرماید:

 "صلّ علی من مات من اهل القبله و حسابه علی اللّه"

 58نماز بگزار بر کسی که از اهل قبله مرده است و حساب او با خداست.

 در متعبر، کشف الرموز، کشف اللثام، ریاض المسائل و مصباح الفقیه به آن استناد شده است.

 در ریاض این قول را که باید بر جنازه هر مسلمانی نماز گزارد، مشهورتر دانسته است و می نویسد:

 "بدان که خواندن نماز میت بر هر مسلمانی، به اجماع واجب، است آن گونه که از تذکره و منتهی قول به عدم خلاف آن، نقل شده است. "

 59ایشان مانند دیگر متأخران گفته است:

 "مراد از مسلمان هر کسی است که شهادتین را اظهار کند، تا زمانی که بر خلاف آن چه جزو ضروری دین است، اعتقاد نداشته باشد. مانند کسانی که قدح علی(ع) یا یکی از ائمه را می نمایند، مانند خوارج، یا کسانی که غلو می کنند مانند نصیریه، سبائیه و خطابیه، بر اینها نماز واجب نیست. [ تا این که می نویسد: ] و نماز بر غیر اینها واجب است. ظاهر کلام وی ادعای اجماع است بر واجب بودن نماز بر مخالفانی که منکر چیزی از ضروریات دین نیستند و این یکی از دو قول در مسأله است و مشهورترین آن دو به جهت خبر مشهوری که از پیامبر نقل شده است که فرمود: "نماز بخوانید بر هر کس که لا اله الاّ اللّه گفته است" و دو خبر که در یکی آمده است: "نماز بخوان بر هر کس که از اهل قبله مرده و حساب او بر خداست" و در دومی آمده است: "رها نکنید هیچ کس از امت مرا بدون نماز"

 60روایت اخیر در فقیه، تهذیب و استبصار آمده است و اصل آن چنین است:

 "صلّوا علی المرجوم من امتی و علی القاتل نفسه من أمتی لاتدعوا احداً من امتی بلاصلاة"

 61نماز بگزارید بر کسانی که به اتهام زنا رَجم شده اند و بر کسی که خودکشی کرده از امتم. هیچ کس از امت مرا بدون نماز رها نکنید.

 در روایتی آمده است: علی(ع) زنی را که به زنا اقرار کرده بود، سنگسار کرد و او مرد. حضرت فرمود:

 "فادفعوها الی اولیائها و امروهم أن یصنعوا بها کما یصنعون بموتاهم"

 62او را به خانواده اش بدهید و به آنان بگویید با وی همان گونه رفتار کنند که با مردگان خود رفتار می کنند.

 از حضرت نقل شده که شراحه همدانی را به اتهام زنا سنگسار کرد، سپس بر او نماز گزارد.

 63علامه حلی در قواعد می نویسد:

 "الصلاة واجبة - علی الکفایه - علی کل میت مظهر للشهادتین"

 64نماز واجب کفایی است بر هر مرده ای که اظهار شهادتین نماید.

 ابو وائل گوید:

 "رسول خدا(ص) بر هر کس که به قبله نماز گزارده بود نماز گزارد."

 65ابن سیرین می گوید:

 "من نمی شناسم احدی از اهل دانش از صحابه و تابعین را که نماز بر اهل قبله را به خاطر گناه ترک کرده باشد."

 66ابراهیم نخعی گوید:

 "مسلمانان از نماز بر اهل قبله دریغ نمی کردند."

 67دار قطنی در سنن خود روایات بسیاری درباره نماز بر اهل قبله نقل کرده است و روایت نبوی مشهور هم در این کتاب آمده است. در روایتی از علی(ع) از رسول خدا(ص) آورده که حضرت فرمود:

 "من اصل الدین... الصلاةعلی کل من مات من اهل القبلة."

 68از اصل دین... نماز بر هرکسی است که از اهل قبله بمیرد.

 بنابراین، وقتی که بر جنازه گوینده شهادتین باید نماز گزارد چون او اهل قبله است، به طریق اولی نمی توان او را تکفیر کرد.

 در مجمع الزوائد، بابی آمده است با این عنوان: "لایکفر احد من اهل القبله لذنب" در این باب روایات بسیاری نقل شده است. ابن عمر از رسول خدا نقل می کند که فرمود:

 "کفوا عن اهل لا اله الاّ اللّه لا تکفروهم بذنب من أکفر أهل لا اله الاّ اللّه فهو الی الکفر أقرب"

 69از گوینده لا اله الاّ اللّه دست بدارید آنان را به جهت گناه به کفر نسبت ندهید.

 هر کس گوینده لا اله الاّ اللّه را تکفیر کند، پس خود او به کفر نزدیک تر است.

 در روایتی از علی(ع) و جابر از پیامبر(ص) آورده که در بخشی از آن فرمودند:

 "أهل لا اله الاّ اللّه لا تکفروهم بذنب و لاتشهدوا علیهم بشرک."

 70اهل لا اله الاّ اللّه را با گناه تکفیر نکنید و بر آنان گواهی شرک ندهید.

 از این نکات مشترکی که ذکر شد، به دست می آید که تکفیر اهل قبله کار درستی نیست و کاری است بر خلاف اصول و آموزه های شرعی. به دستور شرع، نماز بر اهل قبله واجب کفایی است.

 علمای شیعه به روشنی یادآور شده اند: همه مسلمانان از هر فرقه و گروهی از اهل قبله بشمارند و باید بر جنازه آنان نماز گزارد و تنها غلات و ناصبیان از این قاعده استثناء شده اند.

 و اگر سیره حضرت علی(ع) را در نظر بگیریم که آن حضرت آنان را تکفیر نکرد، باید گفت: ممکن است نظر مخالفان ائمه، ناصبیان باشند که در دیدگاه فقهاء آمده است.

 

 2. ملاک تکفیر

 از آن چه تاکنون ذکر شد، استفاده می شود، اصل درباره مسلمانان بر اسلام است و احترام خون، جان و مال اهل قبله لازم است. وقتی که غیر مسلمان با گفتن شهادتین در زمره مسلمانان قرار بگیرد و خون و مال وی محترم شمرده شود، چگونه می توان مسلمانی را به آسانی تکفیر کرد و از جمع مسلمانان خارج دانست. خروج از جمع مسلمانان نیاز به دلیل محکم و استنادهای متقن دارد و تا برابر ضوابط شرعی این اتهام ثابت نشده باشد، نمی توان کسی را تکفیر کرد.

 غزالی در پرهیز از تکفیر، سخن در خور توجهی دارد. وی می نویسد:

 "والذی ینبغی،. .. الاحتراز من التکفیر ما وجد الانسان الی ذلک سبیلاً، فان استباحة الدماء و الاموال من المصلّین الی القبلة المصرحین بقول لا ان الاّ اللّه محمد رسول الله(ص) خطاء و الخطأ فی ترک ألف کافر فی الحیاة أهون من الخطأ فی سفک محجمة من دم مسلم. و قد قال(ص):

 أمرت ان اقاتل الناس حتی یقولوا لا إله إلاّ اللّه محمد رسول اللّه، فإذا قالوها فقد عصموا منی دماءهم و أموالَهم إلا بحقّها"

 71و آن چه شایسته است... پرهیز از تکفیر است، تا زمانی که برای آن راهی باشد؛ زیرا مباح دانستن خونها و اموال کسانی که به سوی قبله نماز می گزارند و به روشنی شهادتین می گویند، خطاست. اشتباه در رها کردن هزار کافر برای ادامه زندگی آسان تر است از خطا در ریختن خون مسلمان با نیشتر حجامت و حال آنکه پیامبر فرمود: "فرمان داده شدم که با مردم بجنگم تا لا اله الاّ اللّه محمد رسول الله بگویند. پس هرگاه آن را گفتند از جهت خونها و اموال شان محفوظ هستند، مگر به حق. "

 پس اصل ورود به اسلام شهادتین است و انکار آن باعث کفر می گردد. این معیاری است دقیق و در همه منبع اسلامی جزو ملاکهای تکفیر و کفر ذکر شده است.

 در مجموع، سه ملاک مهم که همه مسلمانان روی آنها اتفاق نظر دارند و از منابع نیز به دست می آید برای تکفیر وجود دارد که باید به آنها پای بند بود و از آنها پا را فراتر ننهاد که پیامدهای بسیار ناگواری برای جامعه اسلامی خواهد داشت.

 الف. انکار خدا و توحید

 ب. انکار رسالت نبی گرامی اسلام

 ج. انکار ضروری دین

 از عباراتی که در گذشته نقل شد، این موارد به خوبی به دست می آید، با این تفاوت که در عبارات فقهای شیعه انکار رسالت پیامبر اسلام مطرح شده و در سخنان اهل سنت، رسالت پیامبران.

 در کتاب فقهی عروة الوثقی از متون شیعه آمده است:

 "والمراد بالکافر من کان منکرا لالوهیة أو التوحید أو الرسالة أو ضروریا من ضروریات الدین مع الالتفات الی کونه ضروریا بحیث یرجع إنکاره إلی إنکار الرسالة"

 72کافر کسی است که منکر خدا، یا توحید یا رسالت یا ضروری از ضروریات دین باشد. با توجه به ضروری بودن آن، به گونه ای که انکار آن به انکار رسالت بینجامد.

 ابن قدامه تکفیر کسی را که منکر شهادتین باشد، اتفاقی می داند و می نویسد:

 "إن المرتد هو الراجع عن دین الاسلام الی الکفر، فمن أقر بالاسلام ثم أنکره و أنکر الشهادتین، أو أحداهما کفر بغیر خلاف"

 73مرتد کسی است که از دین اسلام به کفر باز گردد. پس کسی که اقرار به اسلام نماید. آن گاه آن را انکار کند و شهادتین را انکار نماید، یا یکی از آن دو را، بدون اختلاف کافر است.

 در کتاب "بحوث و فتاوی اسلامیه فی قضایا معاصرة" نوشته شیخ جادالحق، شیخ الازهر، درباره انکار ضروری دین به عنوان ضابط کفر می نویسد:

 "انکار ما علم من الدین بالضروره کإنکار حرمة القتل و السرقة و الزنا و شرب الخمر و الربا و إنکار فریضة الصلاة و الصوم و الزکاة و الحج"

 انکار آن چه از ضروری دین دانسته شده، مانند انکار قتل، دزدی، زنا، شراب خواری و ربا و انکار وجوب نماز، روزه، زکات وحج.

 باید توجه داشت که انکار غیر از ترک است. ممکن است کسی چیزی را ضروری دین بداند، اما به آن عمل نکند. چنین کسی کافر به شمار نمی آید. چون عمل نکردن وی منجر به انکار رسالت نمی شود.

 در روایتی صحیح، امام صادق(ع) به این تفاوت اشاره می فرماید:

 "عبدالله بن سنان قال سألت أباعبدالله(ع) عن الرجل یرتکب الکبیره من الکبائر فیموت هل یخرجه ذلک من الاسلام و إن عذّب کان عذابه کعذاب المشرکین، أم له مدة و انقطاع؟

 فقال: من ارتکب کبیره من الکبائر فزعم أنها حلال اخرجه ذلک من الاسلام و عذَّب أشدَّ العذاب و إن کان معترفاً انه أذنب و مات علیه أخرجه من الایمان و لم یخرجه من الاسلام و کان عذابه أهون من عذاب الاول"

 74بیشتر فقهای شیعه، تعریف کافر را در بحث نجاسات از کتاب طهارت مطرح کرده اند و در باب مرتد نیز به آن پرداخته اند. اما بیش تر فقهای اهل سنت، در باب ارتداد به این موضوع پرداخته اند. چون آنان، کفار را چه اهل کتاب و چه غیر اهل کتاب، مانند بت پرست را نجس نمی دانند و شماری از آنان در استفاده از غذا و ظرفهای آنها تفاوت می گذارند. در عین حال، ذبائح آنها را در حکم مردار می شمارند. آنان به سیره صحابه استناد می جویند و اصل را بر طهارت آنان می گذارند:

 75"و بانّ رسول الله(ص) کان یأذن للکفار فی دخول المسجد و لو کانوا نجاساً لم یأذن"

 76دلیل دیگر این که پیامبر به کفار اجازه می داد وارد مسجد شوند و اگر نجس بودند اجازه نمی داد.

 علامه حلی به نظر فقهای اهل سنت اشاره کرده، می نویسد:

 ما کفار را نجس می دانیم؛ اما جمهور نجس نمی دانند.

 77درباره آیه قرآن "إنّمَا المُشرِکونَ نَجَسُ"78 چنین گفته اند:

 "قالمراد به نجاسة الاعتقاد أو اجتنابهم کالنجس لانجاسة الابدان."

 79مقصود نجاست و پلیدی اعتقادی مشرکان است، یا لزوم پرهیز از آنان، مانند نجس، نه نجاست بدنهای شان.

 د. سبّ: از موارد تکفیر و ارتداد که در کتابهای فقهی ذکر شده، سبّ خدا و پیامبر است. البته این احتمال وجود دارد که مجازات سبّ خدا و پیامبر، قتل باشد و عنوان تکفیر را نداشته باشد. روشن است که چنین سبّی باید مورد نهی قرار گیرد.

 سید مرتضی در این باره می نویسد:

 "امامیه بر این نظر است که سبّ کننده رسول خدا(ص) مسلمان باشد یا ذمّی، کشته می شود. ولی فقهای عامه، در این باره فتاوای متفاوت دارند:

 ابو حنیفه گفته است: کسی که پیامبر را سبّ کند و مسلمان باشد، مرتد است؛ اما اگر ذمی باشد تعزیر می شود و کشته نمی شود.

 از مالک نقل شده که: هر دو کشته می شوند، با این تفاوت که یهودی و نصرانی اگر مسلمان شود، کشته نمی شود.

 و قول دیگری این است که از او خواسته می شود توبه کند، اگر توبه نکرد، کشته می شود.

 80در مغنی ابن قدامه آمده است:

 "کسی که خدا و رسولش را سبّ کند کافر است و نباید به صرف اسلام آوردن، از او دست برداشت."

 81از احمد دو قول نقل شده است: توبه اش پذیرفته نمی شود و برابر نقلی پذیرفته می شود.

 82درباره علی(ع) از پیامبر نقل شده که سبّ وی به منزله سبّ پیامبر است و سبّ پیامبر هم سبّ خداست. در نتیجه، حکمی که راجع به سبّ پیامبر است، سبّ کننده علی(ع) را نیز شامل می شود. از این روی، فقهای شیعه، سبّ علی(ع) و دیگر امامان معصوم را به منزله سبّ پیامبر دانسته اند.

 شیخ طوسی می نویسد:

 "من سب الامام العادل وجب قتله و قال الشافعی یجب تعزیره. به قال جمیع الفقهاء. دلیلنا:

 إجماع الفرقه و أخبارهم و ایضاً قول النبی(ص)؛ من سب علیاً فقد سبّنی و من سبّنی فقد سبّ الله و من سبّ اللّه و سبّ نبیه فقد کفر و یجب قتله"

 83هرکس امام عادل را دشنام دهد، کشتن وی واجب است. شافعی گفته تعزیر او واجب است و این نظر را تمام فقهاء داده اند. دلیل ما اجماع فرقه شیعه و اخبار آن است. و هم چنین سخن پیامبر که می فرماید: "هرکس علی را دشنام دهد مرا دشنام داده و کسی که مرا دشنام دهد، خدا را دشنام داده است. "

 در نتیجه، هر کس خدا و پیامبرش را دشنام دهد به تحقیق کافر شده و کشتن او واجب است.

 این حدیث در منابع مختلف شیعه84 و اهل سنت آمده85 که در پاره ای از آنها قسمت پایانی درج نشده است.86 بحث سبّ و لعن از مباحثی است که جداگانه باید به آن پرداخت، ولی با توجه به نهی قرآن از سبّ:

 "لا تسبّوا الذین یدعون من دون اللّه فیسبّوا اللّه عدواً بغیر علم"

 87آنان را که بسوی جز خدا می خوانند، دشنام مدهید، که خدا را از ستم و بی دانشی دشنام دهند.

 و سیره، رخشان علی بن ابی طالب در بازداری یاران از سبّ دشمن که یک مورد از آن در جنگ صفین بازتاب یافته است و حضرت یاران را از سبّ معاویه باز می دارد و می فرماید:

 "انّی اکثره لکم ان تکونوا سبّابین، و لکنّکم لو و صفتم اعمالهم و ذکرتم حالهم کان اصوب فی القول و ابلغ فی العذر. "

 88من خوش ندارم شما دشنام گر باشید، لیکن اگر کرده های آنان باز گویید، و حاشان را فرا یاد آرید به صواب نزدیک تر بُوَد و در عذرخواهی رساتر.

 یادآوری: می توان این نظر را ابراز کرد که سبّ، دشنام و بدگویی کافران و یا مسلمانانی که برای امام عادل شوریده و دست به سلاح برده اند نارواست. امّا لعن مقوله دیگری است که در آینده به آن خواهیم پرداخت. این که بیش تر، بلکه تمام علمای شیعه حکم به کشتن سبّ کننده علی(ع) و دیگر امامان داده اند، شماری از فقیهان و عالمان شیعی بر این نظرند که این حکم در صورتی اجرا می شود و جامه عمل می پوشد که بر اساس اعتقاد دینی باشد.

 89به همین جهت، یا از باب اختیارات حاکم اسلامی، حضرت امیر(ع) کسی را که به وی ناسزا گفت، بخشید:

 "و روی أنّه علیه السلام، کان جالساً فی اصحابه فمرّت بهم امرأَةً جمیلةً فَرَمَقَها القومُ بابصارهم. فقال(ع):

 ان ابصار هذه الفحول طوامح و انّ ذلک بسبب هِبابِها فاذا نظر احمدکم الی امرأةٍتعجبه فلیلامس اهله فانما هی امرأة کامرأته. [فقال رجل من الخوارج قاتله اللّه کافراً ما أفقهه فوثب القوم لیقتلوه فقال: رویدا انّما هو سبّ بسبّ او عفو عن ذنب.] "

 90و روایت شده است که حضرتش روزی میان یاران خود نشسته بود. زنی زیبا بر آنان بگذشت و حاضران دیده بدو دوختند. پس فرمود: همانا دیدگان این نرینگان به شهوت نگران است و این نگریستن، موجب هیجان. پس هر یک از شما به زنی نِگرد که او را خوش آید، با زن خویش نزدیکی باید؛ که او نیز زنی چون زن وی نماید.

 مردی از خوارج گفت: خدا این کافر را بکشد، چه نیک فقه داند.

 مردم برای کشتن او برخاستند.

 امام فرمود: آرام باشید، دشنام را دشنامی باید و یا بخشودن گناه شاید.

 در کلام سید مرتضی و شیخ طوسی، دیدگاه های فقیهان عامه ذکر شده است که آنان، فتوا به تعزیر برای سبّ کننده امام داده اند.91 در سخنان و نوشته های آنان، سخنی از قتل و تکفیر سبّ کنندگان دیده نمی شود.

 در دائره المعارف فقهی کویت، درباره کسی که به شیخین (ابوبکر و عمر) دشنام گوید، آمده است:

 "ذهب جمهور الفقهاء الی عدم تکفیر من سبّ احد الشیخین: ابی بکر و عمر، رضی الله عنهما، و توقف الامام احمد فی کفره و قتله".

 نظر تمام فقیهان، بر تکفیر نکردن کسی است که یکی از دو خلیفه: ابوبکر و عمر را دشنام دهد. امام احمد در کفر و کشتن چنین کسی توقف کرده است.

 بنا بر این، نظر فقیهان اهل سنت، بر تکفیر کسی نیست که بزرگان صحابه را ناسزا گفته باشد. این دیدگاه بر خلاف دیدگاه فقیهان شیعه، راجع به امام عادل است. شگفت این که با وجود چنین مبنایی که از فقیهان اهل سنت، می بینیم گروهی از اینان، شیعه را تکفیر می کنند، به این پندار که شیعیان صحابه را دشنام می دهند!

 در پاسخ این گروه باید گفت:

 نخست آن که: این نسبتی است دروغ، شیعیان پای بند به قرآن و سخنان حضرت امیر(ع) هستند و به هیچ وجه گِرد چنین حرکت های نابخردانه ای نمی گردند.

 دو دیگر: بر فرض که چنین باشد و شیعه سبّ کننده صحابه باشد و به بزرگان صحابه دشنام روا بدارد، تکفیر کنندگان شیعه، بر چه مبنایی، گام در این مسیر گذارده و می گذارند. در حالی که هیچ یک از پیشوایان شان این نظر را ندارند و در کتب روایی شان نیز، تکفیر دشنام گویان به بزرگان صحابه، روا داشته نشده است.

 سه دیگر: اگر بناست دشنام گویان به صحابه تکفیر شوند، پیش از همه و سزاوارتر از همه به این گونه برخورد، معاویه است که به طور رسمی و آشکارا به سبّ صحابی بزرگ رسول خدا(ص) علی بن ابی طالب پرداخت و به تمام کارگزاران و درباریان و خطبای دستگاه خلافت خود، دستور داد در قلمرو فرمانروایی خود و بر روی منبرها به سبّ علی بن ابی طالب بپردازند.

 92کسانی که نمی خواهند این حقیقت تلخ را باور کنند، می گویند این مطلب که معاویه، علی را سبّ می کرده از ساخته های شیعه است، در حالی که در صحیح مسلم که از معتبرترین کتابهای عامه است، روایاتی است که نشان می دهد معاویه دست به این کار زشت زده است و برابر گزارشهای تاریخی، کارگزاران وی نیز به آن عمل می کردند و در دوران خلافت بنی امیه، حاکمان از بزرگان صحابه می خواستند علی را سبّ کنند.

 1. عامر بن سعد بن ابی وقاص، نقل می کند: معاویه بن ابی سفیان به پدرش سعد دستور داد که چه چیز تو را باز داشته که ابو تراب، یعنی علی(ع) را سبّ کنی؟

 سعد پاسخ داد: تا زمانی که یاد می آورم پیامبر درباره علی سه چیز فرموده، او را هرگز سب نمی کنم که اگر یکی از آن فضیلتها برای من باشد بهتر است برای من از شترهای سرخ مو.

 آن گاه به حدیث منزلت اشاره و به سخنان حضرت رسول که در هنگام جنگ خیبر فرمود: او خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند و سپس به آیه مباهله که در آن حضرت علی(ع) حضور داشته است، اشاره می کند.

 93از این نقل استفاده می شود که معاویه، نه تنها علی(ع) را سبّ می کرد، بلکه به کسانی که سبّ نمی کردند دستور سبّ می داده است. تعبیر "أمَرَ معاویةُ" نشانه این مطلب است و پاسخ سعد که "فلن أسبّهُ" نیز این نکته را می رساند.

 2. در روایتی دیگر می نویسد:

 "مردی از آل مروان بر مدینه گمارده شد. او سهل بن سعد صحابی را خواست و به او دستور داد: علی را دشنام دهد، اما سهل نپذیرفت. گفت حالا که نمی پذیری علی را دشنام دهی، ابوتراب را لعن کن و بگو: "لعن اللّه اباالتراب"

 سهل پاسخ داد: برای علی نامی دوست داشتنی تر از ابو تراب نبود و آن را نپذیرفت".

 94شاید وی خود مروان باشد. وقتی که مروان والی مدینه شد در هر جمعه علی را لعن می کرد. پس از وی سعید بن عاص حاکم شد سبّ نمی کرد. دو مرتبه که مروان حاکم شد علی(ع) را سبّ می کرد.

 395. از گزارشهای بسیار که اهل سنت در حدیث عشره مبشره نقل کرده اند، استفاده می شود که سعید بن زید این حدیث را در ردّ سبّ علی که توسط مغیره بن شعبه، کارگزار معاویه در کوفه، انجام می شد و دیگر خطباء، نقل کرده است که چون علی جزو بهشتیان است، نباید وی را سبّ کرد. در برخی نقل ها تعبیر "ینال من علی"96 دارد که به معنی همان ناسزا است97 و سعید بن زید می گوید "ألا تعجب من هذا یسبّ علیا"98 جز این که در درستی این گزارش و روایت سعید تردید کنیم.

 این روایات نشان می دهد که معاویه این کار زشت را انجام داده و به کارگزاران اش نیز دستور انجام آن را داده است و روش او ادامه داشته است، به گونه ای که خضری بک مورخ مصری در محاضراتش در تاریخ اسلام می گوید:

 "ما نمی دانیم چه چیز معاویه را واداشت که سبّ علی را واجب حتمی در هر خطبه ای می دانست که گویی آن رکنی از ارکان خطبه است که بدون آن خطبه کامل نمی گردید. "

 99اما عده ای شیعه را متهم به سبّ صحابه می کنند. البته شیعه همه صحابه را عادل نمی داند، زیرا در میان آنان افراد منافق، فاسق و خطاکار بودند، در عین این که گروهی هم عادل بودند، پس نمی توان حکم به عدالت آنان کرد و به قول غزالی، گروهی صحابه را تا سرحدّ عصمت بالا می برند. وی در این باره می نویسد:

 "إعلم أن للناس فی الصحابة و الخلفاء إسراف فی أطراف فمن مبالغ فی الثناء حتی یدعی العصمة للائمة و منهم متهج علی الطعن بطلق اللسان بذم الصحابه".

 100بدان که برای مردم درباره صحابه و خلفا اسراف کاریهایی است، برخی چنان در تجلیل آنان مبالغه می کنند که ادعای عصمت برای رهبران می نمایند و جمعی از آنان کسانی هستند که با هجوم به صحابه با زبان، طعنه می زنند.

 
 اهمیت به انسجام و عزت جهان اسلام

 اسلامیان، با هر مذهب و مرام، وظیفه دارند برای در امان ماندن جهان اسلام از هر گزند و گسستی تلاش بورزند و با هر عاملی که به گسست و از هم فروپاشی و فرود آمدن آن از اوج عزت و شکوه می انجامد به رویارویی برخیزند و تمام عواملی را که به انسجام و همبستگی کمک می کند، به کار بگیرند.

 توجه به جامعه اسلامی و اهتمام به عزت و سربلندی اسلام و جایگاهی که مسلمانان در آن قرار گرفته اند، از یک سوی؛ و حساسیت نشان دادن روی توطئه هایی که علیه اسلام می شود و دستهای آلوده ای که کیان آن را نشانه رفته اند، از دیگر سوی، ما را از هر گونه رفتار و فکر تفرقه آمیز باید باز بدارد که لازمه و اقتضای آن توجه دقیق و همه جانبه به نقاط اشتراک و پرهیز از نقاط افتراق و اختلاف زاست. این نقاط اختلاف انگیز ممکن است در حوزه هایی و از زاویه های گوناگون، خود را بنمایاند.

 الف. در حوزه سیاسی: دشمنان اسلام و مسلمانان، همیشه در صدد ایجاد اختلاف در بین مسلمانان بوده اند. یکی از دستاویزهایی که همیشه به آن توجه داشته و به آن آویخته اند، تکفیر و بهره بردن از سبّ و بدگویی برخی از گروه ها و فرقه های اسلامی برخی دیگر را بوده است. از دیگر دستاویزها، متهم کردن افراد به غلوّ و بعد کشتن آنان است. از باب نمونه، مصعب بن زبیر، هفت هزار نفر از مردم کوفه و طرفداران مختار را که خونخواه امام حسین بودند، کشت. عبدالله بن عمر به او اعتراض کرد که:

 "أنت القاتل سبعة آلاف من اهل القبلة فی غداة واحدة، عشّ ما استطعت"

 تو کشنده هفت هزار نفر از اهل قبله در یک صبح هستی! پس زندگی کن آن گونه که می توانی.

 مصعب در پاسخ گفت:

 "إنهم کانوا کفَرة سَحَرة"

 ابن عمر گفت:

 به خدا سوگند اگر به اندازه آنها از گوسفندان ارثی پدرت کشته بودی، اسراف بود.

 101اتهامی که مصعب به کشته شدگان وارد می سازد، کفر و سحر است.

 مصعب سپس زنان مختار را دستگیر کرد و به آنان اتهام زد که مختار را پیامبر می دانند. از این روی، از آن دو زن خواست که از مختار تبرّی جویند. دختر سمره بن جندب از مختار تبرّی جست و گفت: اگر با شمشیر مرا به کفر بخوانید کافر می شوم، پس او را رها کردند. امام دختر نعمان بن بشیر گفت: مختار بنده ای از بندگان صالح خدا بوده است. از این روی، او را بین کوفه و حیره گردن زدند.

 102این گزارش و مطالعه تاریخ نشان می دهد که بسیاری از اختلافها و درگیریهای بین مذاهب در طول تاریخ اسلام از سوی توطئه گرانی انجام شده که منافع خود را در تفرقه بین مسلمانان و تکفیر آنها جسته اند. اگر مسلمانان توجه به پیامدهای برخوردهای خود داشتند و از نقشه ها با خبر بودند، این خسارت به بار نمی آمد.

 پیش از این به درگیریهای صفویه و عثمانیها اشاره کردیم. این جا لازم می دانیم به این نکته اشاره کنیم که دولت استعمارگر انگلستان نیز تلاش می کرد این درگیریها تشدید شود. رابرت شرلی که همراه برادرش آنتوان در خدمت شاه عباس بودند، در خاطرات خود به نقشه ای که برای در هم کوباندن حکومت عثمانی در سر داشته و آن را با شاه عباس در میان گذاشته، این گونه اشاره می کند:

 "سر آنتوان... اظهار داشت که در صورتی که آن اعلی حضرت از این طرف با عثمانیها در جنگ هستید من همکاری خواهم کرد که سلاطین عیسوی از طرف دیگر به محاربه پرداخته سلطنت عثمانی را به واسطه این اتحاد منقرض سازیم. پادشاه از این مطلب نهایت خوشحال شد و از جهت این تعبیر خوب، از... آنتوان خیلی تشکر کرد".

 103اگر مسلمانان با یکدیگر اختلاف نمی داشتند و بر اساس معیارها و اصول حرکت می کردند و گروهی، گروه دیگر را با حربه تکفیر و کافر قلمداد کردن از دایره اسلام نمی راند و ایمان هر کسی را بر اساس معیارها و اصول دقیق، ارزیابی می کرد نه با سلیقه، منافع و هوی و هوس خویش، هیچ گاه استعمار طمع نمی کرد که این سان به جان مسلمانان بیفتد و ثروت آنان را به یغما برد.

 ب. در حوزه فرهنگ: فرهنگ، ساحَتِ بسیار مهمی است. هویت هر ملتی را می سازد. سازندگان فرهنگ و آن چه فرهنگ را می سازد، در نزد ملتها از جایگاه والایی برخوردارند. فرهیختگان، نقش آفرینان در زوایای گوناگون فرهنگ، عالمان، سیاستمداران، مصلحان و اهل فرهنگ باید با دقت و نگرش همه سویه از فرهنگ، پاسداری کنند که مبادا چیزهایی به آن راه یابد که آن را از هویت بودن بیندازد، به گونه ای که ممکن نباشد آن چه وجود دارد و عناصر تشکیل دهنده آن را، فرهنگ و پرچم هویت ملتی نامید.

 فرهنگ دینی، ویژگیهایی دارد که با آنها شناخته می شود. تک تک عناصری که فرهنگ دینی را می سازند، بایستی لبالب از آموزه های ناب دینی باشند و یا با اصول و معیارهای دینی هیچ ناسازگاری نداشته باشند. اگر یکی از عناصر سازنده فرهنگ با معیارهای دینی ناسازگاری داشته باشند، برای جامعه و فرهنگ دینی آسیبهایی را در پی دارد. از این دست عناصر که شماری را گمان بر آن است که از آداب و رسوم هستند و در جاهایی، شماری از مردم به آنها به عنوان رسومی ویژه و وابسته به فرهنگ شیعی می نگرند، حرکتهای اختلاف انگیز است. انجام مراسم و برنامه هایی که کینه ها را شعله ورتر می سازند و هیچ ردپایی در فرهنگ دینی و فرهنگ شیعی ما هم ندارند. برای زلال سازی فرهنگ دینی و جلوگیری از آلوده شدن آن با پاره ای از آداب و رسوم خرافی اختلاف انگیز و زشت نمایی چهره تشیع، باید همه پاسداران فرهنگ دینی دست به کار شوند که فرهنگ جامعه دینی دستخوش تاخت و تاز این پندارها و خرافه ها نگردد.

 و نیز اهل فرهنگ و جهت دهندگان به فرهنگ و آداب و رسوم مردم، هوشیارانه باید در برابر پاره ای از نسبتها که به اهل مذهبی داده می شود، به روشنگری بپردازند. در مَثَل، ایرانیان آداب و رسومی دارند که به هیچ روی، نشأت گرفته از مذهب تشیع نیست. اما عالمان شیعه، در برابر آن بخش که با معیارها و ترازهای دینی ناسازگاری داشته ایستاده و آنها را از ساحَتِ فرهنگ این مرز و بوم زدوده اند. آن چه مانده و مردم به آنها می پردازند، بیش تر آن بخشهایی است که ناسازگاریهایی با آموزه های اسلامی ندارند و چه بسا مورد تأیید هستند.

 با این همه، این آداب و رسوم، از جمله جشن نوروز، سرچشمه گرفته از مذهب تشیع نیست که کسانی آن را دستاویز قرار دهند برای رویارویی با تشیع و حمله به آن. چون این جشن اگر از مذهب تشیع سرچشمه گرفته بود، باید در عراق، لبنان، و در میان شیعیان دیگر کشورهای عربی، از جمله عربستان هم می بود و اجرا می شد. اما می بینیم فقط در میان کشورهای فارسی زبان این جشن مرسوم است. این را از آن روی یادآور شدیم که جزوه ها و کتابهای در عربستان، آن هم پیرامون دانشگاه ام القری مکه فروخته می شود علیه باورهای شیعه. از جمله جشن نوروز، از عقاید شیعه بر شمرده شده است و گردآورندگان به پندار خود ناهمخوانی چنین باوری را با اسلام، یاد آور شده اند.

 با این که روشن است جشن نوروز، جشنی است ایرانی و جزء رسوم فارسی زبانان، اما تلاش می شود با نسبت این جشن به شیعیان، آنان را به گمان و پندار خود مجوسی قلمداد کنند و از دایره اسلام خارج. با این که جشنهای ملی، از جمله جشن نوروز، که ملتهای مسلمان در سراسر جهان، کم و بیش دارند و آنها را از آداب و رسوم خود می دانند امری است مباح و اسلام با آنها از در مخالفت در نیامده، جز این که موارد خلاف آنها را اصلاح کرده است و مسلمانان را از انجام آنها پرهیز داده است.

 گروه جمود اندیش در قلمرو اسلام، با عید غدیر نیز به مخالفت برخاسته و آن را بدعت و برگذارکنندگان را تکفیر کرده اند.

 شیخ سلیمان العوده، وهابی معروف، در مقاله ای که در روزنامه الجزیره عربستان چاپ شد، شیعیان را با کافران یهودی، مسیحی و زرتشتی یکی دانست و برگذاری عید غدیر را توجیهی برای تکفیر شیعیان دانست.

 104یا یکی دیگر از مفتیان عربستان، فتوا بر حرام بودن ذبیحه شیعیان می دهد و مدعی می شود که آنان در هنگام ذبح، به جای یاد نام خدا، حسن و حسین را نام می برند.

 105این گونه فتواها و تکفیرهای سست و بی پایه، ناشی از کینه ها و تعصباتی کور است که اگر تعصب و کینه حجاب نشود و فرد در فضای خردمندانه ای تنفس کند، بی گمان می تواند با جست و جو و تحقیق و پرس و جو دریابد که شیعیان و فارسی زبانان در جشن نوروز، یا عید غدیر و یا در هنگام ذبح حیوانات چه رفتاری دارند و چه مطالبی را بر زبان جاری می سازند.

 همان گونه مفتی مصر در برابر شایعه وجود قرآنی غیر از قرآن مسلمانان در ایران و مساجد شیعیان ایستاد و آن را دروغ و تهمتی بزرگ خواند و گفت:

 "ما و هیأت همراه، سرزده به پاره ای از مساجد ایران وارد شدیم و قرآن های موجود در آن مساجد را وارسی کردیم، دیدیم دقیقاً همان قرآنی است که مسلمانان دارند و از آن استفاده می کنند."

 
 نتیجه

 روشن شد که تیغ تکفیر از آغاز تا کنون، از سوی کسانی به روی مسلمانان و یا گروهی از مسلمانان کشیده شده که به هیچ روی، پای بند به آموزه های زلال اسلام و سیره رسول گرامی اسلام نبوده و برای رسیدن به اهداف دنیوی، گروهی و فرقه ای خود، گام در این مسیر گذارده اند.

 بر اساس آموزه های اسلام، سیره رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین و حتی منابع روایی کسانی که تکفیر را در گذشته و امروز، راه و رسم خویش قرار داده اند و سوار بر توسن جهل و تعصبهای کور می تازند، اهل قبله، گویندگان شهادتین در حصن حصین اسلام قرار دارند و کوچک ترین بی حرمتی به آنان نارواست، چه رسد به این که ناجوانمردانه آماج تیرهای زهرآگین تکفیر قرار بگیرند و از دم تیغ گذرانده شوند.

 

 پی نوشتها:

 1. مفردات راغب / 433، واژه کفر دارالمعرفه، بیروت؛ مصطحات الفقه، علی مشکینی / 441، الهادی، قم.

 2. التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی، ج 3 / 462. پ

 3. جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج 11 / 15؛ مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 5 / 421.

 4. تاج العروس، مرتضی زبیده، تحقیق علی شیری، ج 7 / 455؛ دارالفکر، بیروت، چاپ اول 1414.

 5. مصطلحات الفقه / 164.

 6. تاج العروس، ج 7 / 455.

 7. از جمله در سوره نساء، آیه 31 و سوره هود آیه 114، به این امر اشاره شده است. خداوند در سوره نساء می فرماید:

 "ان تجتنبوا کبائر ماتنهون عنه نکفر عنکم سیئاتکم و ندخلکم مدخلاً کریماً"

 اگر از گناهان بزرگی که از آن بازتان می دارند، دوری گزینید، بدی هایتان را بر می پوشانیم و شما را به جایگاهی نیکو درآوریم.

 و در سوره هود می فرماید:

 "... انّ الحسنات یذهبن السیئات، ذلک ذکری للذّاکرین"

 نیکی ها، بدی ها را بَرند این یادآوری است برای یادآوردن.

 8. از جمله در سوره زمر، آیه 65 می فرماید:

 "و لقد اوحی الیک و الی الذّین من قبلک لئن اشرکت لیحبطن عملک و لتکوننّ من الخاسرین".

 9. سوره مائده، آیه 65.

 10. تاج العروس، ج 7 / 454.

 11. الموسوعة الفقهیه، ج 13 / 227، واژه تکفیر، چاپ کویت.

 12. دائرة المعارف مصاحب، ج 1 / 650. مصاحب تشکیل دهنده دادگاه تفتیش عقاید را فردیناند و ایزابل در اسپانیا می داند که در سال 1478 م ایجاد شد:

 "این سازمان در آغاز برای جاسوسی در میان مسلمانان و یهودیان که تازه به مسیحیت گرویده بودند، تأسیس شد، ولی به زودی کارش به جایی رسید که هیچ اسپانیایی از آن در امان نبود".

 فردیناند پادشاه اراگون با ایزابلا، ملکه قشتاله، در سال 874 ه 1469 م با هم ازدواج کردند و با این اتحاد مسلمانان را قتل عام کرده و از اسپانیا اخراج نمودند. جمع اخراجی های مسلمان را 3 میلیون ذکر کرده اند و با تفتیش عقاید، افراد باقی مانده را شکنجه و یا وادار به قبول مسیحیت نمودند. اندلس، محمد آیتی / 189، 193، 198.

 13. درّ المنثور سیوطی، ج 7 / 577. ذیل آیه 6 حجرات "قد ترکوا الصلاة و ارتدوا و کفروا بالله".

 14. انساب الاشراف، زندگانی امیرالمؤمنین/105؛ مستدرک الوسائل، ج 18 / 366.

 15. درّ المنثور، سیوطی ج 8 / 126، ذیل آیه اول سوره ممتحنه، عمر گفت: "اضرب عنقه یا رسول الله فقد کفر".

 16. تاریخ طبری، ج4 / 54؛ سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین(ع)، علی اکبر ذاکری، ج2 / 410، بوستان کتاب، قم؛ الغارات، ج 2 / 56؛ الکنی و الالقاب، ج 1 / 17.

 17. مقتل الحسین، خوارزمی / 65، تحقیق شیخ محمد سماوی، دار انوار الهدی، چاپ دوم 1381 ش.

 18. جاذبه و دافعه علی(ع)، شهید مرتضی مطهری / 135؛ مجموعه آثار، ج 16 / 326.

 19. الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، ج 9 / 110، دار صادر، بیروت؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، علامه اسد حیدر، ج 1 / 644.

 20. الامام الصادق و المذاهب الاربعه، علامه اسد حیدر، ج 1 / 201 - 202. موسسة دارالکتاب الاسلامی.

 21. همان.

 22. مجله حوزه، شماره 115.

 23. میراث اسلامی، به کوشش رسول جعفریان، 718 - 739، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم.

 24. البحث عن ادلة التکفیر و التفسیق، ابوالقاسم بستی، تحقیقی ویلفرد مادلونگ، نشر دانشگاهی، 1382.

 25. فهرستواره کتاب فارسی، منزوی، ج 9 / 226، نشر دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

 26. پیامبر و فرعون، ویل کوپل، ترجمه حمید احمدی / 86 به بعد، انتشارات کیهان، 1366؛ الغلو فی الدین فی حیاة المسلمین المعاصرة، عبدالرحمان بن معلا اللویحق، موسسة الرساله، بیروت، چاپ دوم 1413 - 1992.

 27. فتنة التکفیر محمد ناصر البانی، مقدمه / 6، تقریظ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز و محمد بن صالح عثیمین، اعداد علی بن حسین ابولوز، دار ابن خزیمه ریاض، چاپ دوم، 1418 ه 1997 م.

 28. پیامبر و فرعون / 112.

 29. شرح المواقف، عبدالرحمن ایجی، شرح از علی بن محمد جرجانی، ج 8 / 339، منشورات رضی.

 30. مجله حوزه، شماره 86/14، به نقل از کیهان 27 اسفند 1357.

 31. کشف الغطاء، ج 4 / 394، 411.

 32. الفتاوی الواضحه، محمد باقر صدر/ 318؛ کشف الغطاء، ج 1 / 61.

 33. حلیة العلماء ابوبکر محمد بن احمد فقال، تحقیق دکتر احمد ابراهیم، ج 7 / 627 - 626، مکتبة الرسالة الحدیثه، اردن، چاپ اول 1988 م.

 34. مغنی مع شرح الکبیر، ج ابن قدامه،10 / 72، تحقیق وزارت اوقاف کویت بیروت، چاپ اول 1404 ه 1984 م.

 35. مغازی، واقدی، ج 1 / 262، نشر دانش، قم.

 36. کنزالعمال، متقی هندی. ج 1 / 47، ح 125.

 37. تاریخ بغداد، ج 4 / 362.

 38. التکفیر، جذوره، اسبابه، مبرراته، دکتر نعمان عبدالرزاق سامرائی / 151، چاپ عربستان، المناره، 1412 - 1992.

 39. شرح نهج البلاغه، ج 2 / 87، ذیل خطبه 173.

 40. صحیح بخاری. ج 1 / 153، ح 385.

 41. الغارات، ج 1 / 350.

 42. نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 173 / 248.

 43. امالی، شیخ مفید / 26؛ الجمل / 405؛ سیمای کارگزاران، ج 2 / 337.

 44. دعائم الاسلام، ج 1 / 389.

 45. سوره حجرات، آیه 9.

 46. معانی الأخبار، شیخ صدوق / 200؛ بحار الأنوار، ج 69 / 159.

 47. کافی، ج 4 / 77؛ من لایحضره الفقیه، ج 2 / 123.

 48. کنز العمال، ج 1 / 27.

 49. وسائل الشیعه، ج 1 / 11.

 50. کافی، ج 2 / 24.

 51. همان.

 52. همان، ج 26/2؛ وسائل الشیعه، ج 11/1؛ بحار، ج 65/ 251.

 53. وسائل الشیعه، ج 1، ص 10.

 54. کتاب الطهاره، ج 3 / 437، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

 55. عروة الوثقی، حاشیه آیت الله فاضل، ج 1 / 49، مسأله 199 و 200، تحقیق و نشر مرکز فقه الأئمة الاطهار، چاپ اول 1422، قم، متن عبارتای اشان:

 "و المراد من الناصب لیس مجرد اظهار العداوة و البغضاء کما یظهر من الافرع ال آتی، بل الإعتقاد بکون العداوة من شؤون الدین و فرائض الشریعة".

 56. ضوابط التکفیر، حسن عواجی/ 43.

 57. شرح المواقف، ج 8 / 339.

 58. تهذیب الاحکام، ج 3 / 328؛ الامالی، شیخ صدوق/ 286؛ الاستبصار، شیخ طوسی، ج 1 / 468.

 59. المعتبر، ج 2 / 344؛ کشف الرموز، ج 1 / 192؛ کشف اللثام، ج 2 / 308؛ ریاض المسائل، ج 4 / 320؛ مصباح الفقیه، ج 2 / 492، چاپ قدیم؛ ج 5، چاپ جدید.

 60. ریاض المسائل، ج 4 / 31، چاپ آل البیت.

 61. من لایحضره الفقیه، ج 5 / 103؛ تهذیب الاحکام، ج 3/ 328؛ استبصار، ج46/1.

 62. من لایحضره الفقیه؛ ج 4 / 30، ح 5019.

 63. عون المعبود، ج 8 / 330.

 64. قواعد الاحکام، ج 1 / 228.

 65. مصنف ابن ابی شیبه، ج 3 / 320.

 66. همان.

 67. مصنّف، عبدالرزاق، ج 535/3.

 68. سنن دار قطنی، ج 194/2.

 69. مجمع الزوائد، ج 106/1.

 70. همان.

 71. الاقتصاد فی الاعتقاد، غزالی/223، تراث، بیروت. و مشابه حدیث آن در صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابه، ج4/ 33، ح 2405.

 72. عروة الوثقی، طباطبائی، احکام نجاسات، مسأله 4.

 73. مغنی، ج10 / 73.

 74. کافی، ج2 / 285؛ بحارالانوار، ج79 / 217.

 75. مغنی مع شرح الکبیر، ج1 / 98-97، خلاف، شیخ طوسی، ج1 / 70.

 76. المجموع، نوری، ج 1 / 264.

 77. منتهی المطالب، علامه حلی، ج 3 / 222، آستان قدس.

 78. توبه، آیه 28.

 79. مغنی المحتاج، ج1 / 112.

 80. الانتصار / 480.

 81.مغنی، ابن قدامه، ج 10 / 75.

 82. همان / 90.

 83. خلاف، شیخ طوسی، ج5 / 340.

 84. أمالی صدوق / 60.

 85. المستدرک علی الصحیحین، ج 4 / 88، ح 4674؛ کنزل العمال، ج 11 / 602.

 86. المستدرک، ج 4 / 88، ح 4673؛ مسند احمد حنبل، ج 6/ 323، چاپ قدیم؛ ج 7 / 456؛ چاپ جدید؛ فضائل الصحابه، احمد حنبل، ج 2 / 594.

 87. سوره انعام، آیه 108.

 88. نهج البلاغه، صبحی صالح، ترجمه دکتر سید جعفر شهیدی، خطبه 206.

 89. عروة الوثقی، حاشیه آیت الله فاضل لنکرانی، ج 1 / 49. عبارت ایشان در ذیل کلمه "سبّابین" چنین است: "اذا کان السبّ ناشئاً عن تحرک دینی. "

 90. نهج البلاغه، حکمت 420.

 91. المجموع شرح المهذب، محی الدین بن شرف نووی، ج 19 / 216؛ الموسوعة الفقهیه، ج 13 / 232، واژه تکفیر.

 92. الغدیر، علامه امینی، ج 2 / 102.

 93. صحیح مسلم، ج 4 / 1871.

 94. همان / 1874.

 95. تطهیر الجنان چاپ شده با صواعق المحرقه، ابن حجر هیتمی مکی 61؛ الغدیر، ج 8 / 224.

 96. مسند احمد، ج 1 / 188؛ معجم الأوسط، طبرانی، ج 2 / 289؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 4 / 563، ح 5954؛ چاپ قدیم، ج 3 / 450؛ سیر اعلام النبلاء، ذهبی ج 3 / 31.

 97. معجم الاوسط، طبرانی، ج 1 / 273؛الکامل ابن عدی، ج 6 / 237.

 98. سیر أعلام النبلاء، ذهبی، ج 1 / 105.

 99. تاریخ الامم الاسلامیه، دولة الامویه، شیخ محمد خضری بک، ج 1 / 51، مکتیة التجاریه، مصر 1969.

 100. الاقتصاد فی الاعتقاد / 218.

 101. تاریخ طبری، هشت جلدی، ج 4 / 574، اعلمی بیروت.

 102. همان؛ مروج الذهب، مسعودی ج 3 / 107، دار المعرفه، بیروت؛ سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین(ع)، ج1 / 339، ویرایش جدید، بوستان کتاب.

 103. رویارویی دو رویه تمدن غرب، عبدالهادی حائری / 143، امیر کبیر.

 104. اخبار شیعیان، شماره 24 / 26؛ روزنامه قدس دوشنبه 4 آبان 1386.

 105. مجلّه بعثت، شماره 14 / 87 سال 1386؛ اخبار شیعیان شماره 24 / 10.

www.hawzah.net

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام