اطلس > جریان ها > اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 392

مؤسسان اخوان‌المسلمین از ابتدا به فکر ایجاد شعبه‌هایی در سرتاسر کشورهای اسلامی افتادند تا بانظمی سامانمند اندیشه اخوانی را توسعه دهد. حسن البناء به‌خوبی فهمید که اگر خود وی بخواهد سازمان را اداره کند با فقدان وی اخوان و اندیشه‎های اخوان از بین می‌رود و لذا از همان ابتدا اندیشه اخوان را بر تشکیلات تقریباً منظم و جامع و رو به رشد استوار کرد. [1] اخوان در کشورهای اسلامی من‌جمله سودان، سوریه، عربستان، کشورهای خلیج و عراق، ایران، کشورهای شمال افریقا و حتی در کشور‌های غیر اسلامی به سازمان‌دهی و ایجاد شعبه‌ها و دفاتر تشکیلاتی اقدام کرد.[2]



اخوان عربستان را در چند مرحله می‌توان مورد ارزیابی قرارداد:

مرحله اول: شروع رابطه عربستان و اخوان

عربستان از اولین کشورهایی است که اخوانی‌ها تلاش کردند تا در آن‌یک سازمان را تأسیس کنند.. اخوانی‌ها در سال 1934 وقتی یک یمنی به عبدالعزیز در مسجدالحرام حمله کرده بود شدید آن را محکوم و به عبدالعزیز برای نجات از این ترور تبریک گفتند. اخوانی‌ها در حقیقت داشتند سیگنال‌ها و پیام‌هایی را برای شروع رابطه به سعودی‌ها می‌دادند. [3]

کلیدواژه تحلیل رابطه عربستان و اخوان جمله معروفی است که عبدالعزیز آل سعود در ملاقات با حسن البناء در موسم حج 1936 گفته است. در این ملاقات حسن البناء از عبدالعزیز خواسته بود تا اجازه تأسیس اخوان در عربستان را بدهد که عبدالعزیز گفته بود «نیازی نیست، ما همه اخوان‌المسلمین هستیم»[4] این دیدار تاریخی که برای اخوانی‌ها می‎توانست یک نقطه عطف باشد باسیاست پیشگی عبدالعزیز نه بی‌ثمر شد و نه منتج نتایجی که اخوانی‌ها می‌خواستند. شاید این جمله سیاست کلی عربستان را در نوع ارتباط با اخوان تبیین می‌کند.. در حقیقت ملک عبدالعزیز آن‌ها را در نوعی زندگی گیاهی قرارداد که نه مرده هستند و نه‌چندان توانا که بتوانند در عربستان فعالیت کاملاً آزادانه‌ای داشته باشند. این ملاقات شروع رابطه اخوان و عربستان بود؛ و اخوان بدون داشتن سازمان رسمی شروع به ترویج محدود اندیشه‌های خود در عربستان کرد.

بعدها در زمان سفر عبدالعزیز به مصر در سال 1945 اخوانی‌ها یکی از بزرگ‌ترین استقبال‌ها را از وی در ورزشگاه المپیک اسکندریه تشکیل دادند. [4] که نشان از تلاش اخوان برای نزدیکی هر چه بیشتر با عربستان را نشان می‌دهد.

مرحله دوم: شروع تنش‌ها

البته اخوانی‌ها بسیار تلاش کردند که با رژیم سعودی رابطه خوبی برقرار کنند؛ اما این روند رو به افول گذاشت و در پی انقلاب سال 1948 یمن، به نقطه بحرانی رسید. این انقلاب با منافع سعودی‌ها چندان همراهی نداشت. سعودی‌ها اخوان را به حمایت از این انقلاب متهم کردند؛ و تنش بین این دو بالا گرفت. [6] ای این به بعد تا سال‌های 1352 اخوان عربستان تبدیل به یک حرکت مخفی شد. این مخفی کارهای دلیل دیگری نیز داشت. با ترور حسن البناء و بالا گرفتن حرکات رادیکالی در مصر، سعودی‌ها نیز احتیاط بیشتری در پیش گرفتند. بعدها عربستان از رهبران معتدل‌تر و منطقی‌تر اخوانی حمایت بیشتری کردند. به‌طوری‌که حسن الهضیبی به‌راحتی در شهرهای مختلف عربستان به سخنرانی می‌پرداخت. حتی سعودی‌ها سعی در برقراری نوعی ارتباط و مصالحه بین اخوان و دولت مصر کردند. [7] اما درعین‌حال اجازه فعالیت اخوانی‌های تندرو را بسیار محدود کردند.

مرحله سوم: نفوذ اندیشه‌های اخوان و تعارضات ظاهری با وهابیت درباری

 از سال‌های دهه 50 به بعد فکر اخوانی در عربستان شیوع پیدا کرد. مهم‌ترین مرحله در شکل‌گیری اخوان عربستان همین مرحله است. جوانان عربستانی نیز به‌مانند تمامی کشورهای اسلامی دیگر به‌نوعی ارتباط و همفکری با اخوانی‌ها رسیدند. اخوان در عربستان چند هدف را دنبال می‌کرد. [8]

  1. تأثیرگذاری بر روند تربیتی
  2. ارتباط با جمعیت‌های مؤثر خیریه
  3. تأثیرگذاری بر نظام‌های فراگیر دینی و سیاسی
  4. نفوذ در بدنه جامعه از راه‌های گوناگون

اما در عربستان خود اخوانی‌ها نیز تا حدودی از فکر وهابیت تأثیر گرفتند و شاید ادبیات گروه‎های جهادی که از دل اخوان بیرون آمد از همین نقطه شروع شد. [9] این ارتباط‌گیری البته آسان نبود. شکل فرهنگی و مذهبی در عربستان با هر نوع تغییر و تجددی در تعارض جدی است. هیچ حزب و گروه و اصولاً اصل تحزب در این کشور مردود است. شیخ بن باز دراین‌باره گفته بود: «بی‌شک کثرت گروه‌ها و جماعات در کشورهای مسلمان، کار شیطان و دشمنان اسلام است»[10] همین نظرات را از ابن عثیمین و عبدالله عذیان، عبدالرزاق عفیفی نیز نقل‌شده است [11]

شخصیت‌های اخوان عربستان

افرادی از اخوان که در این کشور تأثیرگذاری داشتند، عبارت‌اند از، یوسف قرضاوی، محمد غزالی، محمد قطب، عبدالفتاح ابو عدة، علی الطنطاوی، معروف دوالیبی، یوسف عظم، حسن الترابی، عبدالمجید، زندانی وغیره [11] اما تأثیرگذارترین شخصیت در اخوان عربستان را باید شیخ مناع قطان دانست. او در حقیقت پدر معنوی برای اخوان عربستان است و در جامعه وهابی متعصبانه سعودی توانست به اخوان مشروعیت ببخشد. دلیل این موفقیت عبارت است از:

  1. ارتباط و شاگردی نزد عبدالرزاق عفیفی از اعضای هیئت علمای کبار سعودی و ارتباط نزدیک با وی
  2. تخصص‌های وی در علوم دینی و فهم سلفی وهابی
  3. داشتن تجربیات حزبی و فعالیت‌های سازمانی
  4. روحیه مبارزاتی و شرکت در مبارزات استعماری و صهیونیستی [12]

عمده فعالیت‌های اخوان عربستان تا سال 1965 به تأثیر درروند آموزشی این کشور و تبیین مفاهیم جهادی و مبارزاتی و رؤیت جهادی نصوص دینی محدود می‌شود. نوع فعالیت‌های اقتصادی نیز از سال 1965 تا 1970 در عربستان دیده‌شده است. «حسام تمام» پژوهشگر مصری بر این باور است که مشارکت اخوان در داخل عربستان با مسائل اقتصادی مرتبط بوده است. در اسنادی آمده است که اخوانی‌هایی مانند عبدالعظیم لقمه و یوسف ندا و مصطفی مؤمن بازار عربستان را تا حدود زیادی در اختیار داشتند و در شرکت‌های ساخت‌وساز نیز حضور گسترده‌ای داشتند. [13]

فرزندان سعودی حالا از اخوان متأثر بودن دو اخوان جای پای خود را در عربستان بازکرده بود. سعودی‌ها با تکیه بر اندیشه اخوان وارد مسائل سیاسی شدند و حالا درباره مشروعیت حکومت به بحث می‌پرداختند. دراین‌بین جریاناتی مانند سروری که در تعارض بافکر وهابیت درباری بود نیز خود به برخورد با اندیشه‌های اخوانی پرداختند.

در سال‌های قبل از جنگ دوم خلیج حاکمان سعودی از قدرت گرفتن اخوان عربستان نگران هستند و اخوانی‌ها نیز در موضع‌گیری بسیار محتاط هستند. [14] اما بعدازاین جنگ روند موضع‌گیری‌ها تندتر و پیروان اندیشه اخوانی به سمت مبارزات افراطی رفته‌اند. امروزه اخوان عربستان بر اساس یک حیات گیاهی مدیریت می‌شود. تا وقتی مزاحمت حاکمیت نشود هست و در غیر این صورت برخوردهای جدی با حاکمیت پیدا می‌کند.

 

پی‌نوشت

[1]. راشد الغنوشی؛ حرکت امام خمینی و تجدید حیات اسلام؛ ص 40/41
[2]. عبدالله فرهی، جنبش اخوان‌المسلمین، ص 110/120، مرکز پژوهش‌های جوان، 1395، انتشارات، الغدیر، تهران
[3]. جمعی از نویسندگان، اخوان‌المسلمین خلیج‌فارس، ص 22، موسسه اندیشه‌سازان نور، تهران،1392.
[4]. همان، ص 19
[5]. عباس سیسی، حکایاتی از اخوان، ج 3، ص 260، دارالتوزیع و النشر، الاسلامیه،
[6]. محمود عبدالحلیم، اخوان المسلمین، حوادث تاریخ ساز، ج 1، ص 109، اسکندریه، دارالدعوة، 2004
[7]. علی عشماوی، تاریخ سری جماعت اخوان المسلمین، ص 51، مرکز ابن خلدون، 2006،
[8]. جمعی از نویسندگان، اخوان‌المسلمین خلیج‌فارس، ص 30، موسسه اندیشه‌سازان نور، تهران،1392.
[9]. ر.ج شود به اسناد ارائه‌شده در کتاب زادگاه تروریسم، اثر محققان دارالاعلام، قم 1395.
[10] فتاوای شیخ بن باز ج 5 ص 122
[11]. داءرة المعارف فتاوای علما در باره احزاب و گروه های اسلامی، www.fatwai.com
[11]. مقاله شاکه نابلسی، اخوان و اصول گرایی سعودی در اینترنت، ترجمه هاشم طائی، ص 136
[12]. جمعی از نویسندگان، اخوان‌المسلمین خلیج‌فارس، ص 60، موسسه اندیشه‌سازان نور، تهران،1392.
[13]. مقاله حسام تمام، اخوان و عربستان، به نقل از کتاب، جمعی از نویسندگان، اخوان‌المسلمین خلیج‌فارس، ص 63، موسسه اندیشه‌سازان نور، تهران،1392.
[14]. عمر عزی، مقاله اخوان عربستانی، جریانی که سخن نگفت، سایت www. Alahrar.com

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

ظهور و انحطاط انصار الشریعة در لیبی

شبکه حقانی (2)

طالبان پاکستان

گردان های عبدالله عزام

طالبان

سپاه صحابه(2)

جیش محمد

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

انصار الشریعه یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

لواء التوحید

جنبش نورالدین زنکی

جنبش انصار الدین مالی

اخوان المسلمین اردن

عمليات درع الفرات

اخوان المسلمين يمن

جیش الحر السوری

حرکه احرار الشام الاسلامیه

المرابطون (مالی)

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

انصار الشریعه تونس

جیش احرار الشام

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جماعت اسلامی اندونزی

الشباب المجاهدین

هیئه تحریر الشام

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جیش محمد فی بلاد الشام

سرایا مروان حدید

جماعت انصار بیت المقدس

جنبش انصار الشریعه لیبی

کتیبه صقور العز

اجناد القوقاز

التکفیر و الهجره

جند الاقصی

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

جیش المهاجرین و الانصار                                          

الکتبیه الخضراء

احرار الشام

تحریر الشام

آل شیخ

القاعده عراق

دیوبندیه در پاکستان

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

امارت اسلامی قفقاز

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جريان نوسلفي‌ها

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

گروه تکفیری ریاض الصالحین

حدادیه

سازمان جماعة التبلیغ

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

قبیله انحراف

تحریک نفاذ شریعت محمدی

سلفیه درباری

جیش محمد

حرکت النهضه تونس

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

شباب محمد (آکادمی ارتش)

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا

احزاب سلفی در مصر

گروه طالبان

شبکه ی حقانی (1)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

اخوان المسلمین سوریه

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

جماعت تبلیغ

سلفی گری در شبه قاره هند

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

جریان های تکفیری عراق

حزب التحریر ازبکستان

سلفی گری در پاکستان

جريان های سلفی در تونس

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

سازمان القاعده

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

بوکوحرام

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

لشکر طیبه

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

گروههای تروریستی در آفریقا

حرکت المجاهدین

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

گروههای تروریستی در آفریقا

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

آشنایی با داعش

سپاه صحابه

طالبان

لشگر جهنگوی

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

سروریه

حازمیه

اخوان در عربستان

البانیه

جریان جامیة یا عالمان درباری

حرکت جهیمان العتیبی

جریان اخوان‌التوحید

جریان های سلفیه