مقالات > آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 169

چکیده

اندیشه‌های سلفی و تکفیری در حوزه‌ی تمدن اسلامی پیشینه‌ای طولانی دارد، اما از حدود پنجاه سال اخیر، تبدیل آن گمانه‌ها و خرده‌پندارها به «جریان»، سرآغازی پر خطر برای جهان اسلام شده است. هر چند عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی تک عاملی نیست، اما سوگمندانه با توجه به اندیشه‌ها و رفتار نابخردانه‌ای که این جریان‌ها داشته‌اند، می‌توان باور داشت که آنها یکی از عوامل عقب‌ماندگی جوامع اسلامی و تداوم آن بوده‌اند. پرسش اصلی این نوشتار به چیستی آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی جوامع اسلامی می‌پردازد. در فرضیه نوشته بر این امر تأکید شده است که از دیدگاه اسلامی، با توجه به عناصری چون خردگرایی، همگرایی اجتماعی، شایسته سالاری، امنیت همه جانبه، تعاملات و گفت‌ و گوهای مثبت و منطقی، دولت‌های پاسخ‌گو و رعایت حقوق شهروندی که در گستره‌ی پیشرفت مطلوب مطرح‌اند، پیامدهای این جریان‌ها را می‌توان در مواردی چون نظم، نظام ستیزی، گسترش تفرقه مذهبی و گسست اجتماعی؛ ناامنی، کشتار و خشونت‌آفرینی؛ از میان بردن بسترهای عقلانیت و گفت وگوی منطقی و روی کار آمدن دولت‌های استبدادی، رصد و ارزیابی کرد، که نقشی کلیدی در عدم پیشرفت کشورهای اسلامی و عقب‌ماندگی آنها داشته‌اند.


نویسندگان:
سیدکاظم سیدباقری (1) محمد حسنی (2) بتول ملاشفیعی (3)



مقدمه

کشورهای اسلامی، به ویژه در سده‌ی اخیر، گرفتار جریان‌ها و وضعیتی شده‌اند که آنها را از پیشرفت و رسیدن به جایگاه شایسته و بایسته خود باز داشته است. اختلافات و تفرقه‌ی مذهبی، منازعات قومی - قبیله‌ای، کشمکش‌های مرزی، دخالت قدرت‌های بزرگ، استعمار، استبداد، خرافه‌پرستی، ناشایستگی حاکمان و چیرگی روحیه‌ی سرخوردگی و انزوا، کشورهای اسلامی را با چالش‌هایی جدی مواجه کرده است، اما آنچه در چند دهه‌ی اخیر جلوه بیشتری داشته و مجموعه‌ای از عقل ستیزی، جمود، سنگ‌اندیشی، خودمحوری، خودشیفتگی و حق پنداری را به همراه دارد، جریان‌های تکفیری است که پیامدهای خطرناکی برای جهان اسلام در پی داشته و سر از پراکندگی، تشتت، ترور، قتل و کشتار درآورده است؛ اموری که این کشورها را از حرکت خود به سوی پیشرفت باز داشته و با اندکی تأمل در دو سده‌ی اخیر میتوان برخی عوامل عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی را در این امور جست‌وجو کرد.


مسلک وهابیت، با آنکه به نام پیراستن اسلام از بدعت گمراهان و باز گرداندن آن به شیوه «سلف صالح» آغاز شد، به یکی از موانع پویایی و پیشرفت اندیشه مسلمانان تبدیل شد؛ چنان که پیروانش در شمار وامانده‌ترین ملت‌های مسلمان به شمار می‌آیند. از این گذشته، کشتارها و ویرانی‌هایی که وهابیان در سرزمین‌های اسلامی مرتکب شدند، بر تعصب‌ها و کشاکش‌های فرقه‌ای میان مسلمانان افزود. وهابیان در شناخت و شناساندن اسلام سلف و مبانی اصلی و خالص آن، آگاهی نداشتند. از این جهت به نظر همه مذاهب اسلامی - به جز حنبلی‌ها - عقاید وهابیان، درباره معنای بدعت و حرمت زیارت مقابر و ذبح و نذر و شفاعت و جز آن، با اصول اسلامی مطابقت ندارد. (4)


در نوشته‌ی حاضر به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که جریان‌های تکفیری از حیث سیاسی - اجتماعی چه اثری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی داشته‌اند. به بیان دیگر، این جریان‌ها و اندیشه‌ی سلفی‌گری، چه نقشی در عقب ماندن کشورهای اسلامی داشته‌اند که این کشورها به پیشرفت مطلوب و توسعه‌ی سیاسی - اجتماعی، اسلامی قرآنی دست نیافته‌اند. برای پاسخ به این پرسش بر آنیم با تحلیل و بررسی ویژگی‌های دولت پیشرفته، که غالباً در عناصری چون خردگرایی، همگرایی اجتماعی، مدارا، امنیت همه جانبه، تعاملات و گفت‌وگوهای مثبت و منطقی، دولت‌های پاسخ‌گو و رعایت حقوق شهروندی جلوه‌گر می‌شود، به اندیشه‌های ضد توسعه‌ی تکفیری، پیامدها و آثار سیاسی - اجتماعی آن بپردازیم که در مواردی چون گسترش تفرقه مذهبی و گسست اجتماعی، ناامنی و خشونت‌آفرینی، از میان بردن بسترهای عقلانیت و گفت وگوی منطقی، روی کار آمدن دولت‌های استبدادی و... قابل رصد و ارزیابی است؛ اموری که هر یک نقشی کلیدی در عدم پیشرفت و عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی داشته‌اند.


یکی از کلید‌واژه‌های این نوشته، «جریان‌های تکفیری» است. منظور از «جریان»، خرده گفتمان‌ها یا ریزه جنبش‌های سلفی - تکفیری نیست، بلکه منظور طیف وسیعی از اصول فکری، گفتارها، اندیشه‌ها و رفتارهاست که برخاسته از اندیشه ظاهر انگارانه و تهمت‌افکنانه‌ی ارتداد و خروج اکثریت مسلمانان از دایره‌ی اسلام است که به رفتارهای خطرناک و خطرساز روی آورده‌اند و در گستره‌ای نسبتاً وسیع پذیرفته شده‌اند. در این جریان‌ها، اسلوب‌های عقلی و منطقی جایگاهی ندارد و تنها نصوص ظاهری قرآن، بدون تفسیر و تأویل و احادیث مطرح است. یاد‌آوری این نکته نیز بایسته است که جریان‌های سلفی دارای گروه‌ها، خوانش‌ها و طیف‌های متعدد و گاه در برخی امور متضاد، هستند، آن گونه که همه‌ی سلفی‌ها، تکفیری نیستند، بلکه برخی از طیف‌های خاص و افراطی از این گروه‌ها، این ویژگی‌ را دارند.


در ادامه، ضمن بررسی ویژگی‌های دولت مطلوب و پیشرفته، آسیب‌رسانی جریان‌های تکفیری به آن ویژگی‌ها در کشورهای اسلامی را بررسی می‌کنیم.

1. ویژگی‌های جامعه‌ی پیشرفته (5)

نقطه‌ی عطف پیشرفت و دور شدن از عقب‌ماندگی، گذار از وضعیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نامطلوب به وضعیتی مطلوب‌تر است که در آن، انسان، توانایی بیشتری در مهار سرنوشت و زندگی خود دارد. (6) در فرآیند پیشرفت بومی - اسلامی و با نگرشی منطقی، لزومی ندارد که جوامع عقب مانده یا عقب نگه داشته شده، حتماً در مسیر توسعه و تجزبه‌ی غربی حرکت کنند، بلکه این جوامع می‌توانند در بستر جغرافیای فکری و فرهنگی خاص خود به سوی پویایی ببالند و ارزش‌ها، هنجارها و ایستارهای بومی و هویت خویشتن را حفظ کنند. با این نگره است که در فرآیندی سنجیده، بسترهای تحول همه جانبه‌ی فردی و اجتماعی در راستای اهداف متعالی فراهم شده، زمینه‌های خلیفگی خداوند و سعادت انسان‌ها به وجود می‌آید.


در این نوشتار، می‌کوشیم ویژگی‌های جامعه‌ی پیشرفته را از منظری اسلامی بررسی کنیم و سپس نقش نیروهای سلفی - تکفیری در عقب ماندگی و عدم حرکت کشورهای اسلامی به سوی این ویژگی‌ها را یاد‌آور شویم.

1-1. خردگرایی

برخی خردگرایی را به معنای تبعیت کامل از استدلال صحیح می‌دانند، هنگامی حکمی عقلانی است که همراه با احساسات، عواطف، تعبد یا گزینش‌های خودسرانه و بلادلیل نباشد. (7) برخی در قالب تعریف عقل، چهار کارکرد برای آن ذکر کرده‌اند:


1. عقل، وسیله نهاد شده در انسان برای تفکر، شعور، اراده، ممارست فهم، ادراک، حکم و داوری است؛
2. عقل، موهبتی برای فهم و زیرکی و متفاوت از احساس است؛
3. عقل مترادف با رشد است، قدرتی بالفعل برای استنتاج و برداشت از نتایج و دلالت‌های صحیح؛
4. عقل، درک و داوریِ صواب و سالم، هماهنگ با منطق است. (8)


بنابراین، عقل به انسان یاری می‌دهد تا با فهم مسائل گوناگون، به استنتاج و برداشت از دلالت‌های صحیح بپردازد و داوری آن هماهنگ با منطق باشد. در این معنا، عقل قوه‌ای است که در حوزه‌ی فردی و عمل سیاسی - اجتماعی به آدمی شناخت مطابق با واقع می‌بخشد و در حوزه‌ی رفتارهای شایسته و شناخت حق از باطل به او یاری می‌‌دهد؛ این در حالی است که حجیّت شرع و نقل نیز برآمده از عقل است. به تعبیر ملاصدرا، «خرد، بنیاد و ریشه‌ی نقل است، آسیب رساندن به آن، برای تصحیح نقل، به عقل و نقل، هر دو، آسیب می‌زند». (9)


انسان با چراغ عقل به ساحت‌هایی نو دست می‌یابد. مراحل پیشرفت جوامع همواره به مدد خردورزی بوده که خداوند آن را در سرشت انسان به ودیعت نهاده است. در فرهنگ اسلامی تأکید شده که خرد، مرکب دانش است، علی (علیه السلام) در خطبه اول نهج‌البلاغه به دو امر کلیدی در آموزه‌های دینی اشاره می‌کند که همانا «پیمان فطرت» و «گنجینه‌های عقل» است. ایشان می‌فرماید: «پس خداوند فرستادگان خود را در میان مردم برانگیخت و پیامبرانش را پی در پی به سوی آنان فرستاد تا پیمان فطرت را از آنان مطالبه کنند و... گنج‌های نهفته عقل‌ها را برایشان بیرون کشند و آیات قدرت خدا را به آنان نشان دهند». (10) در کلامی دیگر، ایشان به جنبه‌ی عقل عملی اشاره دارد که: «برترین مردم از نظرگاه عقلی، کسی است که امر معاش خود را اندازه‌گیری کند و در اصلاح معاد خود، کوشاترین باشد.»


(11)
هنگامی که خردورزی به عرصه‌ی اجتماعی - سیاسی وارد شود، نظام‌های سیاسی می‌کوشند به قانون‌گذاری، نظارت، برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری معقول و سنجیده بپردازند و با در نظر داشتن راهبردهای دستیابی به عقل جمعی مانند مشورت، مصلحت همگانی، هم فکری و مشارکت سیاسی - اجتماعی در فرآیندی حساب شده و به دور از پیش‌داوری، جزم‌اندیشی و خود شیفتگی به مرحله‌ای دست یابند که جامعه‌ی خود را از نقطه‌ی آشفته و ناهنجار به در آورده و به سوی جامعه‌ی مطلوب و بسامان حرکت دهند. در این گونه نظام‌ها، انسان رفتار عقلایی پیدا کرده، آن راهوشمندانه تنظیم می‌کند، این ویژگی به انسان، آگاهی می‌بخشد و به او یاری می‌دهد تا از داشته‌های فکری خود بهره‌ی درست ببرد و برای رسیدن به وضعیت برتر، برنامه‌ریزی حساب شده و خردورزانه کند. می‌توان دریافت که با عدم حضور عقلانیت، بسترها برای تصمیمات فردی، ناسنجیده و استبدادی و رفتارهای احساسی، غیر عقلی و خشن فراهم می‌شود.

2-1. حاکمیت شایستگان

دولت معقول و کشور توسعه یافته، بر پایه‌ی حکومت صالحان و شایستگان برپا می‌شود. در فرهنگ اسلامی نیز، بر این ویژگی تأکید شده است. بر اساس آموزه‌های قرآن، انبیا و هدایت‌گران جامعه، شایستگان و برترین افراد در زمانه‌ی خود بوده‌اند. (12)


رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در بیانی می‌فرماید: «اگر زمامدار جامعه اسلامی، فردی را برای اداره امور حکومت برگزیند؛ در حالی که نیروهایی توانمندتر با شایستگی بیشتر و آگاهی افزون‌تر به قوانین الاهی و دستورهای دینی، سراغ داشته باشد، به خدای متعال، رسول او و همه‌ی مسلمانان، خیانت کرده است». (13)


در کلامی از امام باقر (علیه السلام) بر این نکته‌ی کلیدی تأکید شده است که زمامداری شایستگان موجب ماندگاری اسلام می‌شود:
به راستی که از عوامل بقا و ماندگاری اسلام و مسلمین آن است که اموال نزد کسی باشد که حق آن را می‌شناسد و می‌تواند به نیکی و درستی از آن استفاده کند و اما از موارد نابودی و فنای اسلام و مسلمین آن است که اموال در دست کسی بگردد که حق را نمی‌شناسد و آن را به نیکی و روش صحیح، به کار نمی‌برد. (14)


با سلطه‌ی عقلانیت بر رفتار دولت‌ها، شایستگان در مسند قدرت قرار می‌گیرند و دولت می‌تواند در فراگردی اثر‌گذار، امور جاری جامعه‌ی خود را اصلاح و بهسازی کند. با این وصف، در دولت مطلوب، گروه‌گرایی، قومیت ‌گرایی، فامیل محوری، هواپرستی، شخصیت‌زدگی و تنگ‌نظری، که از موانع جدی در مسیر نیل به پیشرفت به حساب می‌آیند، جایی نخواهد داشت. با حاکمیت این اصل در جامعه، مدیریت و حاکمیت خلّاق، توانایی و مهارت افراد به همراه روحیه مسئولیت‌پذیری آنان بروز می‌یابد، بستر مطلوب برای توزیع قدرت، نظارت بر آن، تقسیم وظایف و مسئولیت‌ها میان نخبگان جامعه فراهم می‌شود و فرآیند اصلاح امور شتاب می‌گیرد.

3-1. استفاده‌ی بهینه از قدرت

از ویژگی‌های عمده‌ی دولت پیشرفته و توسعه‌گرا در نگرش اسلامی، استفاده‌ی بهینه از قدرتی است که در اختیار دارد، اما هنگامی که قدرت، از مدار حقیقی خود دور افتد، در جهت ظلم و ستم و منافع شخصی قرار می‌گیرد. در نظام سیاسی مطلوب، دولت از امکانات و اختیاراتی را که دارد، بیشترین بهره را برای منافع ملی و بر پایی اصول و ارزش‌های انسانی به کار می‌گیرد. در اندیشه‌ی سیاسی اسلام، بر این امر تأکید شده است. علی (علیه السلام) خطاب به کارگزار خود در آذربایجان می‌گوید: «قدرت در اختیار تو برای شکار طعمه نیست، بلکه امانتی بر گردن توست وتو را نرسد که با مردم، به دلخواه عمل کنی»؛ (15) و به ابن‌عباس می‌گوید: «قدرت خود را برای مال‌اندوزی به کار نگیری و نخواهی که با آن خشم خود فرو نشانی، بلکه باید با آن باطل برافتد و حق برآید». (16)

4-1. قانون مداری

قانون‌مداری، یکی از اساسی‌ترین معیارهای پیشرفت است؛ در جوامع بدوی و عقب‌مانده، غالباً بر رفتار حاکمان و شهروندان، قانون حکومت ندارد و سخن رئیس قبیله یا پادشاه، قانون نانوشته‌ی حاکم است. اما قانون مرز و سنجه‌ی فعالیت‌های دولت توسعه‌گراست و سنجش‌گری امور با قانون به سامان می‌رسد. «قانون ضابطه‌ای کلی است که بر افراد منطبق [شده] و حکم همه‌ی آنها با آن ضابطه شناخته می‌شود». (17) در این گونه جوامع، کسی به خود حق نمی‌دهد خارج از معیارهای وضع شده، رفتاری انجام دهد، آن گونه که تفسیر خودسرانه‌ی قانون و قانون‌گذاری خارجی از فرآیندهای مرسوم و تثبیت شده نیز حق کسی نیست، و افراد نمی‌توانند خود را مدار و معیار قانون بپندارند. با حاکمیت قانون، آزادی‌ها و حقوق شهروندی نیز رعایت می‌شود. «اگر روح آزادی بر جامعه حکم‌فرما باشد، عقل به من می‌گوید که الزام قانونی، عادلانه و به حق است. آنچه امکان می‌دهد مردم با هم زندگی کنند، حق و قانون است. استبداد، قانون را برمی‌اندازد». (18) با خودکامگی، دولت به قدرتی فراگیر دست می‌یابد، حقوق مردم، جایگاهی ندارد و چنین دولتی به هیچ گونه اصلاحی در جامعه تن نمی‌دهد و به جلو حرکت نمی‌کند. با التزام حاکمیت و شهروندان به قانون، رفتارها چارچوبدار و سنجیده شده، از هرگونه عمل خودسرانه و خشونت‌آمیز جلوگیری می‌شود. با قانون؛ به ویژه آن هنگام که دولت بر اساس آن عمل می‌کند، زمینه‌های پایدار اصلاح و عدالت اجتماعی به وجود می‌آید. اما آنگاه که دولت تن به قانون ندهد، جامعه‌ای ناامن و نابسامان شکل می‌گیرد و مقدمات آشفتگی‌ها و خشونت‌ها در جامعه فراهم می‌شود، به تعبیر علی (علیه السلام):


هنگامی که زمامدار با ملّت خود از سر زورگویی و اجحاف درآید، اختلاف کلمه رخ می‌دهد، نشانه‌های جور آشکار می‌شود، دغل کاری در دین، فزونی می‌یابد و راه‌های اصلی سنّت، متروک می‌ماند. هوا و هوس مبنای عمل قرار می‌گیرد و قانون به تعطیلی کشیده می‌شود، بیماری‌های نفسانی فزونی می‌گیرد، چنان که از به تعطیل کشیده شدن حقّ، هر چند بزرگ باشد، و عملی شدن باطل، گر چه چشم‌گیر، کسی احساس نگرانی نمی‌کند. پس نیکان به ذلّت می‌افتند و اشرار عزّت می‌یابند و کیفرهای الهی در نزد بندگان بس گردان می‌نماید. (19)


در ادامه نشان داده می‌شود که در کشورهای اسلامی این اصول حضور ندارند، همچنین در جامعه‌ی مطلوبی که تکفیری‌ها تصویر می‌کنند نیز این ویژگی‌ها یا جایگاهی ندارند یا حضوری کم رنگ دارند.

2. اصول حرکتی (20) جریان تکفیری

چون به دقت می‌نگریم، در می‌یابیم که جریان‌های تکفیری بر اساس اصولی حرکت می‌کنند که می‌تواند نوع رفتار و گفتار آنها را توجیه و تعبیر کند؛ اصولی که خطرناک است و بسیاری از بحران‌ها و تنش‌ها را باید در آنها ردیابی کرد. نگاه به برخی از اصول وهابیت، گستره گفتمان اعتقادی آنها و شیوه‌ بازنمایی آن در حوزه‌های مختلف را مشخص می‌کند. مدافعان این جریان، با توجه به نگرش‌های سطحی و ظاهر‌بینانه، معتقدند هر اظهار ارادت و تعظیمی پرسش به شمار می‌آید و انجام دهنده‌ی آن، سزاوار مرگ است؛ و اگر کسی از غیر خداوند شفاعت جوید، کافر است؛ همانگونه که اگر دست یاری به سوی غیر خدا دراز کند نیز کافر می‌شود. در عرصه‌ی علم و دانش نیز معتقدند علمی که پایه و ریشه‌ی قرآنی نداشته یا برگرفته از سنت نبوی و برداشت‌های ضروری عقل نباشد بر خطاست و گمراه کننده، همان‌گونه که تفسیر قرآن بر اساس تأویل را نیز به دور از هدایت می‌دانند. با توجه به اثر‌گذاری جدی این اصول در رفتار و گفتار جریان‌های تکفیری، در ادامه، به اختصار، به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1-2. حذف اجتهاد

یکی از اصول فکری جریان تکفیری، مخالفت با عقل، فلسفه، اجتهاد، تفسیر قرآن، تصوف و عرفان است و هرگونه نوآوری را بدعت (21) تلقی می‌کنند. در این قسمت، فقط بحث مخالفت با اجتهاد و حذف آن از فراگرد فهم روشمند نصوص دینی را بررسی می‌کنیم؛ امری که مراجعه‌ی مستقیم به متون برای فهم دین را تنها راه درست می‌شناسد حتی اگر فرد فهمنده، تخصص کافی در مراجعه و فهم متون نیز نداشته باشد. با این اصل عملیاتی، آنها در برابر «تقلید»، سخن از «مراجعه مستقیم به نص» و «پیروی از نص» را مطرح کردند، با این وصف، تناسباتی که بر اساس اجتهاد و تقلید و مراجعه‌ی به متخصص شکل می‌گرفت را نادیده انگاشته، زمینه‌های تصدیق هرگونه فهمی کارشناسی نشده از متون را فهم کردند؛ با این فهم و برداشت، مجتهدین و مفتیان نیز حذف شدند. ازعوارض حذف این روش و باور نداشتن به اجتهاد آن است که شخص تکفیری، خود را توانمند برای فهم قرآن و سنت می‌داند، به متون دینی مراجعه می‌کند، فهم خود را درست می‌پندارد و برای عملی کردن آن، دست به اقدام و عمل می‌زند.


این امر سر از فرآیند خطرناک هرج و مرج در فهم متن، خوداجتهادی و وظیفه‌پنداری و عمل‌گرایی احساسی، رفتار ناروشمند و عملیات‌های نابخردانه درمی‌آورد و می‌تواند برای موجودیت هر سامانه‌ی فکری خطرآفرین باشد.


این نگرش سلبی، ریشه در ضدیت با عقلانیت و منطق دارد که خود به واپس‌گرایی، تعصب و دگماتیسم می‌رسد؛ این جریان، مانع نو‌آوری و نواندیشی می‌شود و عامل عقب‌ماندگی جوامع اسلامی می‌شود. این در حالی است که حتی برخی از عالمان نواندیش و مصلح اهل سنت نیز، که در مذهبشان «اجتهاد» جایی نداشت، در سده‌ی اخیر، اصل اجتهاد را پذیرفتند و به لوازم آن تن در دادند. زیرا می‌دانستند با تقلید صرف همه راه‌های پیشرفت و رسیدن به اصلاح و بازخوانی متون دینی، مسدود است. نمونه بارز این بحث را می‌توان در اندیشه اصلاحی «محمد عبده» یافت. زیرا معیار «ملاحظه عقلایی حقیقت دینی»، که در اندیشه وی جلوه روشنی داشت، پای در اجتهاد داشت. به نظر می‌آید روحیه‌ای تازه، درک عمیقی از ضرورت در روش بررسی مسائل عقلی توسط او به میان آمده بود. خردباوری راهی جز اجتناب از تقلید و پیروی جاهلانه ندارد و با گذر زمان هدف اصلی عبده و پیروانش، بیش از پیش به گسستن زنجیر قالب‌های «استدلال تقلیدی» گروید و دقیقاً همین نقطه عزیمت و جدایی اصلاح‌طلبان از «بنیادگرایان مقلد» است. (22)


محمد عبده معتقد بود که گروه‌های وهابی و حدیث‌گرا، چنین می‌پندارند که غبار تقلید را زدوده‌اند و پرده‌ها و موانعی را که میان آنها و تأمل در آیات قرآن و متون روایات وجود دارد کنار زده‌اند. اما این گروه، از گروه علمای مقلد، تنگ‌نظرتر و متعصب‌تر هستند. این گروه معتقدند که باید ظاهر الفاظ را اخذ، و به آن عمل کرد، بدون آنکه به اصولی که دین بر آن بنا شده است، توجه داشته باشند. در واقع این گروه‌ها، نه دوستدار علم‌اند و نه علاقه‌مند به مدنیت و تمدن سالم. (23)


با نفی اجتهاد، جریان‌های تکفیری- سلفی، فاقد نظریه شده‌اند و این یعنی مراجعه به نص بدون نظریه. معنای آن امر ناروش‌مندی است و لذا هر حکمی که در نص هست باید به همان نحو اجرا شود و احتیاج به تأویل، تفسیر و توضیح ندارد. اگر در سلفیه‌ی قدیم، «اتباع اجتهادی» وجود داشت، یعنی مجتهدی بود که روش استنباط را به کار می‌بست و عامه‌ی مسلمانان از فتوای شرعی او، که شریعت‌شناسی متخصص بود، «تقلید» می‌کردند، اما سلفیه‌ی جدید، «اتباع» را نه در مقابل تفاسیر رها از نصوص دینی، بلکه در برابر «تقلید از مجتهد» قرار می‌دهند. بنابراین، حقیقت یا احکام عملی دین درست را باید از منابع و نصوص اصلی دین جست وجو کرد نه از کتاب‌هایی که فقیهان نگاشته‌اند.» (24)


این امر، تغییری اساسی در نوع برداشت‌ها ایجاد می‌کند و هرج و مرجی در فهم نصوص به وجود می‌آورد که دیدگاه شخصی افراد، بدون وساطت فقها، معنا‌دار و معتبر می‌شود. پس فرد خود جهاد می‌کند و نیازی به حکم حاکم ندارد. در این حال، شخص برداشت خود را به قرآن می‌چسباند و طبیعی است که علاوه بر احساس تکلیف، به نوعی برای اجرای دین نیز تقویت روحی - روانی می‌شود.


نوسلفیه، با تغییراتی که در روش‌شناسی گذشتگان ایجاد کرده‌اند، در وضعیت معرفتی و عملی خاصی متفاوت از قدما قرار گرفته‌اند. قدما، با تکیه بر نظریه‌ی «تصویب مجتهدان» نوعی تساهل و تسامح شناختی و عملی داشتند و ناگزیر، تحمل مخالفان خود را، دست کم در نظر، فرض دانسته و در عمل نیز کم و بیش شاهد تکثرگرایی آنها هستیم. اما نوسلفیه، برعکس، نه تنها بر غیر مسلمانان به دلیل فقدان توحیدشان می‌تازند، بلکه با استناد به «تکفیر» به غیریت‌سازی و خشونت در درون جوامع اسلامی نیز حکم می‌کنند. بسیاری از مشمول بدعت می‌دانند و مخالفان خود را با عنوان اهل بدعت، طرد و تکفیر می‌کنند. در بسیاری موارد تن به قوانین مدنی ناشی از حکومت این جوامع نمی‌دهند. مثلاً بی‌هیچ گذرنامه و روادیدی به کشورهای اسلامی وارد و خارج می‌شوند و به اقامت و تجارت می‌پردازند. نتیجه‌ی این روش، بی‌روشی و انکار فقه و تعطیل آن خواهد بود. (25)

2-2. خردستیزی

یکی از وجوه اصلی اندیشه‌های تکفیری آن است که در این جریان‌ها، عقل اندیشی و خردورزی وجود ندارد و بیشتر امور خود را بر اساس ظاهر متون تحلیل می‌کنند و از هرگونه تعمق و ژرف‌اندیشی، که لازمه‌ی عقلانیت است، دوری می‌کنند، این امر به یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های تکفیری‌ها انجامیده، که همانا ظاهرگرایی و ظاهراندیشی است. با توجه به این اصل، آنها با به کارگیری هرگونه شیوه عقلی، منطقی و استدلال اجتهادی و فقهی مخالف‌اند و به ظواهر آیات و احادیث نبوی برای فهم دین بسنده می‌کنند. پیامد این باور آن است که آنها به انحراف‌های پر خطر علمی و اعترافاتی خنده‌آور روی آوردند، برای نمونه خداوند را جسم پنداشتند و او را مرکّب فرض کردند. زیرا در ظاهر متن قرآن آمده است که: (یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ). (26)


جالب آنکه ناصرالدین البانی (1914-1999 م.) در سلسلة الأحادیث الضعیفة، نخستین حدیثی را که رد و انکار کرده و بطلان آن را اعلام می‌دارد، این حدیث است که: «الدین هو العقل و من لادین له لاعقل له»؛ و در ادامه تأکید می‌کند که: «از مسائلی که آگاهی بخشی به آن نیکوست، این نکته است که هیچ یک از احادیث مرتبط با فضیلت عقل، صحیح نیست؛ این احادیث یا ضعیف هستند یا ساختگی». (27) به همین ترتیب، «عبدالله بن باز» (1910- 1999 م)، مفتی سابق وهابی، برخلاف همه‌ی ادله‌ی قطعی عقلی و تجربی، همچنان بر باورهای قرون وسطایی حرکت خورشید و ثبات زمین تأکید می‌کند و معتقد است باور به ثبوت خورشید و بی‌حرکتی آن، کفر و گمراهی است. (28)


طبیعی است اندیشه‌ای که هرگونه تأمل عقلی - فلسفی و منطقی را انکار کند، دچار توابع و پیامدهای خطرناکی می‌شود که سر از احساسات بی‌اساس، خشونت‌های بی‌منطق و آشفتگی‌های فکری - فتوایی در می‌آورد که امروزه در فتاوا و نوشته‌های شیوخ سلفی- تکفیری دیده می‌شود. این در حالی است که سرآمدان اصلاح در جهان اسلام بر نقش بی‌بدیل عقل در پیشرفت جوامع اسلامی تأکید داشته‌اند؛ از جمله سید جمال، غلبه بر عقب‌ماندگی و انحطاط مسلمانان در ذهن می‌پروراند و همواره با استشهاد به متون دینی باور داشت که مسلمانان در مرحله اول با کنار نهادن عقل، که راهنمای سعادت آدمی است، و با فراموش کردن عهدی که با خدا بسته بودند و سستی در فرمانبرداری از بایدها و نبایدها و سرانجام با بی‌توجهی به سرنوشت خود زمینه‌های واماندگی خود را فراهم کردند. (29)


این امر همان آفتی است که به جریان‌های اصلاح طلبی در جهان اسلام وارد شد و آن را به عقب‌گرد و سیر قهقرایی مبتلا کرد. به بیان مطهری:
عامل عمده‌ای که سبب شد نهضت اسلامی، که از سید جمال شروع شد، از جلوه و رونق بیفتد، گرایش شدید مدّعیان اصلاح بعد از سید جمال و عبده به سوی وهابی‌گری و گرفتار شدن آنها در دایره تنگ اندیشه‌های محدود این مسلک است. اینها این نهضت را به نوعی سلفی‌گری تبدیل کردند و پیروی از سنت سلف را تا حد پیروی از ابن‌تیمیه حنبلی تنزل دادند و در حقیقت بازگشت به اسلام نخستین را به صورت بازگشت به حنبلی‌گری، که قشری‌ترین مذاهب اسلامی است، تفسیر کردند. روح انقلابی مبارزه با استعمار و استبداد، تبدیل شد به مبارزه با عقایدی که برخلاف معتقدات حنبلیان، مخصوصاً ابن‌تیمیه حنبلی، بود. (30)

3-2. عمل‌گرایی

بر اساس روش خردستیزانه‌ی سلفی‌ها در فهم متون دینی، آنها جلوی هرگونه فهم دیگر را گرفته، تنها خود را و فهم خود را بر حق می‌پندارند، بر آن تعصب می‌ورزند و متعصبانه برای اجرای هر آنچه خود درست می‌پندارند، رفتار می‌کنند. این امر زمینه‌ی رفتارهای خشونت‌‌آمیز را فراهم کرده است. لذا به آسانی خون، مال و ناموس دیگران را حلال می‌شمارند. با در نظر داشتن همین اصل است که می‌توان تأکید جریان‌های تکفیری بر مفهوم «جهاد» را دریافت. آنها برای درگیر کردن شهروندان در انجام جهاد، تلاش همه جانبه می‌کنند؛ متأسفانه پافشاری ناخردمندانه بر این امر چندان است که حتی کسی را که در جهاد آنها را همراهی نکند مستحق قتل و غارت می‌دانند؛ در ادامه‌ی مقاله به این امر بیشتر خواهیم پرداخت.
با توجه به آنچه به اختصار بیان شد، در ادامه می‌کوشیم نقش تخریب‌گر جریان‌های سلفی و تکفیری را در عدم پویش مسیر پیشرفت در کشورهای اسلامی بررسی کنیم.

3. پیامد جریان‌های تکفیری وعقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

چنان که گذشت، پیشرفت، عناصر و مؤلفه‌هایی دارد که با قرار گرفتن آنها در کنار هم، پویندگی جامعه به سوی پیشرفت، فراهم می‌شود، اما با توجه به اصول حرکتی جریان‌های تکفیری و رفتارهایی که مبتنی بر آن اصول انجام داده و می‌دهند، این جریان‌ها، هماره برخلاف جریان پیشرفت کشورهای اسلامی حرکت کرده‌اند و در فرآیند توسعه‌یافتگی و جریان رو به جلوی این کشورها، موانع جدی به وجود آورده‌اند. در ادامه به برخی از این تأثیرگذاری‌ها و پیامد اندیشه‌ها، گفتارها و رفتارهای آنها اشاره می‌کنیم.

1-3. رفتارهای نظم - نظام‌گریز

همان‌گونه که در مؤلفه‌های پیشرفت و حرکت به سوی جامعه‌ی مطلوب، اشاره کردیم، حاکمیت عقلانیت و خردورزی بر تصمیمات، اندیشه‌ها، رفتارها و گفتارها، اصلی کلیدی است، اما وقتی به رفتارها و امور نیروهای تکفیری می‌نگریم، رفتار آنها اصولاً نظام‌گریز، نظم‌ستیز و به دور از تشکیلات توسعه‌آور است. برای همین است که آنها مفاهیمی چون دولت - ملت را نیز محل تردید قرار می‌دهند. از آنجایی که دیگران را به سادگی وارد جرگه‌ی کفر و شرک می‌کنند، طبعاً حق یا حتی وظیفه و تکلیف خود می‌دانند تا با دیگران به جنگ و مبارزه برخیزند و خون، ناموس ومال دیگران را حلال بشمارند.


چنین است که خشونت و کشتار بی‌گناهان توجیه می‌شود، ترورها و عملیات‌های انتحاری وظیفه و گذرگاهی به سوی بهشت پنداشته می‌شود. لذا به غارت و چپاول فروشگاه‌ها، اموال عمومی و شخصی شهروندان دست می‌یازند و همه را توجیه می‌کنند. بهترین تعبیر از این گروه این است که آنها، نظم‌گریز و نظام‌گریزند. طبعاً این فرآیند، هیچ‌گاه جامعه‌ای را به سوی توسعه حرکت نمی‌دهد، بلکه آن را در عقب‌ماندگی خود تثبیت می‌کند. نمونه‌های فراوانی از این گونه کارها را می‌توان در گروه‌هایی مانند؛ القاعده، بوکوحرام، داعش، تکفیری‌های سوریه و سازمان‌های هجرت‌گرای مصر مشاهده کرد. برای نمونه، گروه سلفی - تکفیری بوکوحرام، (31) در نیجریه، که به حرمت آموزش و دانش غربی باور دارد، علاوه بر آنچه در ماه اخیر در خصوص ربایش بیش از 270 دانش‌آموز دختر انجام دادند، سال 2010 چندین عملیات مختلف هرج و مرج‌طلبانه و اقتدارگریز مرتکب شدند؛ از جمله، با حمله به زندانی، حدود هفتصد زندانی را آزاد کردند، و سه عملیات نظامی، شانزده حمله به پلیس، پنج حمله به دانشگاه‌ها و استادان، دو حمله به بانک‌ها و فروشگاه‌‎ها و سه حمله به کلیساها و مبلغان مسیحی همراه با قتل و کشتار و غارت انجام دادند. (32)


آنچه گروه داعش در عراق انجام می‌دهد نیز گوشه‌ای از همین وضعیت است که نابسامانی و عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی را بیش از پیش دامن می‌زند. همچنین این عملیات گروه طالبان در افغانستان، که برخلاف همه‌ی قوانین بین‌المللی، دیپلمات‌ها، خبرنگار و امدادرسانان ایرانی را، که مصونیت دیپلماتیک داشتند، به قتل رساندند در همین هنجارگریزی و نظام‌ستیزی قابل تحلیل است.


در باور این جریان‌ها، همه مسلمانان اعم از شیعه، سنی و به ویژه‌ صوفی‌ها که طیف وسیعی از اهل سنت را در بر می‌گیرند، مشرک‌اند و متهم به کفر جلی و آشکار. پس باید با آنها برخورد شود، توبه داده شوند و اگر توبه نکنند و از راهی که در پیش گرفته‌اند برنگردند، آنها را می‌کشند و اموالشان را به غنیمت می‌گیرند و میان نیروهای خود تقسیم می‌کنند.


2-3. وحدت‌ستیزی

با توجه به باورهای تنگ‌نظرانه‌ای که یاد‌آور شدیم، این جریان‌ها، یکی از لوازم توسعه و پیشرفت را، که همانا انسجام و وحدت است، نشانه رفته‌اند و زمینه‌های شقاق و گسست را در کشورهای اسلامی فراهم کرده‌اند، اختلافاتی که از گذرگاه عقیده عبور کرده، به همه‌ی ساحت‌های دیگر از جمله سیاست و اجتماع کشانده شده است، به گونه‌ای که در حلقه‌ی مسلمانی آنان، کمتر مسلمانی قرار می‌گیرد و بسیاری از آنها مستحق قتل و غارت می‌شوند. «سلفیه جدید با توسعه در دایره بدعت بسیاری از مسائل عملی و مذهبی و اختلافی را که سلفیه قدیم معمولاً در حوزه‌ی اختلافات اجتهادی قرار می‌دادند، مشمول بدعت می‌دانند و مخالفان خود را به عنوان اهل بدعت طرد و تکفیر می‌کنند و گاهی نیز به ابزاری دلخواهانه در توجیه حمله به مخالفان نوسلفی بدل می‌شود، این اندیشه بیانکه وجه مثبت آرا و اعمال انسان‌ها را ببیند، بیشتر دیدگاهی بدبین و عیب‌جویانه است، میل دارد مخالف مذهبی خود را اهل بدعت و بنابراین دشمن پندارد». (33) با این نگره، هم جامعه دچار اختناقی شدید در عرصه‌ی علمی می‌شود و هم در حوزه‌ی سیاسی - اجتماعی کسی احساس امنیت نمی‌کند.


بن و ریشه‌ی وحدت‌ستیزی و کافر پنداری مسلمانان را می‌توان در برخی از برداشت‌های وهابیون جست و جو کرد، زینی دحلان در الدُرر السّنیة فی الرّد علی الوهابیة در این باره می‌نویسد هنگامی که فردی می‌خواست از مذهب او (محمد بن عبدالوهاب) از روی رغبت یا اجبار پیروی کند، او را اول بار امر به شهادتین می‌کردند و سپس به او می‌گفتند که شهادت بده که قبلاً کافر بوده‌ای و پدر و مادرت و فلانی و فلانی، در حالی که شماری از علمای گذشته را نام می‌بردند، کافر مرده‌اند؛ اگر این شخص این شهادت‌ها را می‌پذیرفت، او را قبول می‌کردند، و گرنه او را می‌کشتند. نخستین کسی که به تکفیر امت اسلام تصریح کرد، محمد بن عبدالوهاب بود. سپس دیگران از او پیروی کردند. کسی که در حلقه‌ی او وارد می‌شد، اگر قبلاً حج به جا آورده بود، می‌گفتند باید دوباره حج را انجام دهد. زیرا حج اولی که انجام داده است، در حال شرک بوده و حج همچنان بر گردن اوست. (34)
بن‌باز در فتوایی آشکارا اعلام می‌کند که تقریب و وحدت میان شیعه و اهل سنت ممکن نیست. زیرا عقاید این دو با هم تفاوت دارد. وی سپس اشاره‌ای به بحث توحید، مسائل مرتبط با آن، دوستی صحابه و فضیلت ترتیبی خلفا می‌کند و در ادامه تأکید می‌کند که همان‌گونه که نمی‌شود اهل سنت با یهود، نصارا و بت‌پرستان در یک جا گرد هم آیند و وحدت داشته باشند، به دلایل اختلافات اعتقادی میان شیعه و اهل سنت، تقریب میان آنها نیز ناممکن است. (35) با اندکی جست و جو در میان فتاوا و باورهای شیوخ سلفی و تکفیری، به سادگی می‌توان به وجوه اختلاف افکنانه و وحدت ستیزانه‌ی این جریان‌ها در جهان اسلام پی برد.


هر چند درازنای زمان در کشورهای اسلامی به ما می‌گوید که فرقه‌ها و مذاهب مختلف مذهبی و کلامی در کنار هم زندگی کرده‌اند و قرن‌ها با هم و در کنار هم زندگی مسالمت‌آمیز و همراه با گفت‌وگو داشته‌اند، اما با تأسف، باید باور کرد که در چند دهه‌ی اخیر، گروه‌ی تکفیری، با فتواها و نوشته‌های خود، زمینه‌های آرامش اجتماعی را، که لازمه‌ی پیشرفت جامعه است، از میان برده، زمینه‌های گسست اجتماعی و اختلافات خانمان‌برانداز را فراهم کرده‌اند. این نگرشی تفرقه‌انداز پای در کتب پدر خوانده‌ی تکفیری، یعنی ابن‌تیمیه، دارد؛ او که حکم به ارتداد سنت نیز می‌دهد، در کتاب مجموعة الفتاوی درباره‌ی تقلید از مذاهب اربعه می‌نویسد: «هر کس بگوید من در فقه و شریعت، شافعی‌ام و در اعتقاد و کلام اشعری هستم، به او می‌گوییم که این امر از اضداد و حتی از ارتداد است». (36) این درحالی است که بسیاری از اهل سنت امروزه در جهان اسلام، این گونه‌اند؛ یعنی از حیث فقهی، شافعی و از نظر کلامی، اشعری‌اند.


از دیگر سو، در دوره‌ی معاصر این اندیشه‌های قشری‌گرایانه، بازتولید شده‌اند؛ برای نمونه «ناصر البانی» (37) به سادگی حکم به کفر شیعیان و گمراهی امام خمینی می‌دهد. وی می‌نویسد:


به نظر ما، شیعه و هر آن که به آنان «رافضه» گفته می‌شود، شکی در کفر و گمراهی بسیاری از علمای آنان مانند [امام] خمینی نداریم، زیرا او در کتاب حکومت اسلامی خود کفر خویش را اظهار و اعلام کرده است. (38)


در وجه افراطی‌تر این اندیشه، بن‌باز، فتوا به قتل توده‌ی کثیری از مسلمانان از جمله شیعیان می‌دهد، او با بهانه قرار دادن بحث توسل می‌نویسد:
پیامبر مالک نفعی و ضرری نیست، طبعاً دیگران نیز به طریق اولی چنین‌اند، پس هر کس که در ایشان یا فردی صالح یا یکی از اولیا غلو کند و نوعی خداوندی برای او قائل شود، مثل آنکه بگوید: ای فلان مرا شفا بده، یا یاری کن، یا روزی بده و مانند این عبارات، این امر شرک و گمراهی است. چنین فردی اگر توبه کند و بر گردد، پس توبه داده می‌شود وگرنه، کشته می‌شود. (39)


سپس وی بحث توسل و واسطه قرار دادن میان خود و خداوند را نیز مطرح می‌کند و چنین فتوا می‌دهد که چنین شخصی نیز کافر است و در ضلالت بزرگ و وادی جهلی خطیر در افتاده است و در آتش جهنم خواهد بود.


با توجه به همین انگاره‌ها و فتاوای تفرقه‌افکنانه‌ای که تعداد آنها کم نیست، جریان وهابی - تکفیری، هیچ باوری به دشمن مشترک و لزوم وحدت شیعه و سنی ندارد. برای نمونه محمد‌السعودی، در کتابی به نام اصول مذهب الشیعة الإمامیة الاثنی عشریة، اشاره می‌کند که برخی از وحدت میان شیعه و سنی دم می‌زنند و اینکه آنها دستی یگانه و متحد باشند، اختلافات فرعی مذهبی را کنار بگذارند، در برابر دولت‌های صلیبی و یهودی‌ها و مداخلات آمریکا در جهان اسلام بایستند. این امر تا حدی اثرگذار نیز شده، تا جایی که شیخ محمود شلتوت فتوا صادر کرد که مذاهب پنج‌گانه اسلامی در جوهر و منابع یگانه‌اند، و سپس جواز تقلید از فقه جعفری را در کنار مذاهب چهارگانه اهل سنّت صادر کرد؛ وی ادعا می‌کند که شلتوت از کتب و عقاید شیعه آگاه نبوده است. سپس، نویسنده عقایدی خلاف واقع را به شیعه نسبت می‌دهد و در نهایت این پرسش را طرح می‌کند که آیا می‌توان با این گروه وحدت داشت؟ (40)


مجموعه‌ی این باورها، زمینه‌های گسست اجتماعی و اختلافات بنیان‌براندازی را در جوامع اسلامی به وجود آورد که مانع پیشرفت آنها شده و آنان را در مصیبت عقب‌ماندگی نگه می‌دارد.

3-3. ناامنی، خشونت و کشتار

از عوامل پیشرفت و شاخص‌های جامعه‌ی توسعه‌یافته آن است که با توجه به امنیت روحی، روانی، فکری، سیاسی و اجتماعی که بر آنها حکم‌فرما می‌شود، در آنها قتل و کشتار وجود ندارد، شهروندان دارای حرمت و امنیت مالی، جانی و ناموسی می‌شوند و کسی نمی‌تواند به حریم شخصی و حوزه‌ی حقوقی آنها تعرض کند. قانون، سامان‌بخش و تنظیم کننده‌ی همه‌ی رفتارها و برخوردهای میان شهروندان با خود یا کارگزاران حکومت با شهروندان است و هیچ کس حق ندارد، خارج از آن چارچوب عمل کند. این امنیت فراگیر و همه جانبه، یکی از بنیادی‌ترین عناصر پیشرفت است. تا امنیت به وجود نیاید و رفتارها بر اساس پایه‌ای عقلانی استوار نگردد و خشونت از جامعه دور نشود، نمی‌توان به پیشروی و حرکت جامعه‌ای به سوی نقطه‌ی مطلوب امید داشت. این امر در کشورهای اسلامی، متأسفانه در نیم قرن اخیر، به ویژه در دو دهه‌ی اخیر، با چالشی جدی رو به رو شده است. گروه‌های تکفیری به نام دین و به پندار خود، برای انجام دادن واجب دینی جهاد، به ناامنی در میان مسلمانان و کشورهای اسلامی روی آورده، خشونت‌های بسیاری آفریده‌اند. در برخی از کشورهای اسلامی، به ویژه کشورهایی که گرفتار رفتارها و اعمال خشونت‌آمیز سلفی و تکفیری بوده‌اند؛ قتل‌ها و کشتارهایی که گاه به سادگی انجام می‌شود، تصویر و تصور امنیت را از این کشورها برداشته است؛ امری که زمینه‌ها و بسترهای عقب‌ماندگی را در این کشورها فراهم کرده است.


این اندیشه خطرآفرین، ریشه در برخی باورهای غلط صدر اسلام دارد. برای نمونه، روحیه‌ی تکفیری با توجه به شعار «لاحکم الا الله»، به گونه‌ای بود که به هر گونه قدرت مستقر، اعتراض داشتند و آن را نامشروع می‌پنداشتند؛ بدین‌سان، با نفی وجوب و وجود حکومت، این حکم را تجویز می‌کردند که هر فرد مسلمان، بنا به تشخیص خود، اقدام به امر به معروف و نهی از منکر کند. این دو عقیده در امامت و حکومت، خوارج را پرخاشگر و مخالف سرسخت وضع موجود کرده بود. جنگ‌های فرقه اباضیه در جنوب خلیج فارس، به ویژه با سفاح و متوکّل، شهرت تاریخی دارند. (41) خوارج تمامی کسانی را که معتقد به اصول و مبانی آنها نبودند و هر کس را که مرتکب معاصی کبیره می‌شد کافر می‌شمردند و بدین گونه کشتن مخالفان را جایز، بلکه واجب، می‌دانستند. (42) آنها، عامه بلاد مسلمین را که در حقیقت تحت سلطه آنها نبود، دارالکفر می‌خواندند و جنگ با آن بلاد و قتل مردم آن را بر خویش جایز و لازم می‌شمردند. به همین سبب بود که در دو قرن، با خروج دائم و مکرر آنها در سراسر عالم اسلام جوی خون به راه افتاد. (43) زیرا معتقد به این باور افراطی بودند که امر به معروف و نهی از منکر، مشروط به چیزی نیست و در همه جا بدون استثنا باید این دستورالهی انجام شود. اینها به واسطه این عقاید، صبح کردند، در حالی که تمام مردم روی زمین را کافر و همه را مهدور‌الدّم و مخلّد در آتش می‌دانستند. (44) لذا می‌گفتند هر کس اندکی کفر و نفاق در او باشد، خروج بر وی واجب است. برخی از فرقه‌های خوارج، حتی بازنشستگان و خودداری کنندگان از جنگ را، گرچه طرفدار ایشان باشند، کافر قلمداد می‌کردند. (45)


استدلال برای حق شورش، از نظریه عمومی آنان از تکفیر، سرچشمه می‌گرفت؛ اول آنکه اگر خلیفه، گناه کبیره‌ای انجام دهد، مسلمان نیست و از همین روی قیام بر ضد او نه فقط یک حق بلکه اقدامی واجب است. دوم اینکه، با توجه به آنکه سرزمین تحت حاکمیت چنین رهبر و امامی نه دارالایمان، بلکه دارالکفر است، ریختن خون مردم عادی ساکن در آن سرزمین و حتی تلف کردن چهارپایان آنها رواست. از دیدگاه خوارج، مرتکب کبیره کافر و مرتد است، توبه‌ی او پذیرفته نمی‌شود و کشتن او نیز واجب است. (46) سوگمندانه این اصول غلط حتی گاه به شکلی خشن‌تر وارد جریان‌های تکفیری شده است. آنها با همین باورها بسیاری از مسلمانان را مشرک و کافر می‌انگارند و قتلشان را واجب.


این رویّه در نحوه‌ی برخورد پیشینیان وهابیون و سلفی‌ها قابل ردیابی است، نویسنده‌ی کتاب المنهج الاحمد می‌گوید در دوران کودکی می‌شنیدیم که هرگاه می‌خواستند فردی را به بی‌صبری و تعصب و پافشاری بر دیدگاه خویش بدون توجه به گفتار دیگران توصیف کنند، می‌گفتند: «او حنبلی است». هنوز هم مردم در همان شرایط این وصف را برای آن گونه افراد به کار می‌برند. (47) در همین کتاب آمده است که وهابیون به جنگ کسانی رفتند که در برخی از دیدگاه‌ها با آنان مخالف بودند، خواه در مسائل اصولی یا فرعی، همانند ستیز آنها با اشاعره و اعلام کفر این گروه و حمله به علمای آنها؛ همچنان که به ابواسحاق شیرازی شافعی حمله‌ور شدند و او را تکفیر کردند. این امر را درباره‌ی ابن‌جریر طبری، مفسر و مورخ نیز انجام دادند و هنگامی که از دنیا رفت، از دفن او نیز جلوگیری کردند، پس اطرافیان، او را شبانه در خانه‌اش دفن کردند. (48)


بخشی از این ادبیات، که بعدها خوانش‌های افراطی و تکفیری پیدا کرد، در آثار سید قطب، از جمله در آخرین کتاب وی به نام معالم فی الطریق جلوه‌گری کرد؛ هر چند شاید خود سید این افراط را نمی‌پذیرفت، اندیشه‌های او بر رفتار نیروهای تکفیری و جهادی اثر عمیقی داشت و توانست الهام‌بخش برخی اندیشه‌ها و رفتارهای این جریان‌ها باشد. او با تقسیم جوامع به «جاهلی» و «اسلامی» و روش‌ها به «منهج الاسلامی» و «منهج‌الجاهلی»، تلاش و ترغیب برای تشکیل جامعه‌ی اسلامی و طرد جامعه‌ی جاهلی را در جان جوانان و مسلمانان مصری دمید. او باور داشت که اکثر جوامع اسلامی، حتی اگر در آنها نماز و روزه برپا شود، جاهلی است. این جاهلیت بر اساس تعدی و تجاوز به سلطنت و حاکمیت خداوند در زمین است؛ حاکمیتی که از اخص ویژگی‌های پروردگار است. این جاهلیت، قدرت برتر را به بشر وا می‌گذارد و سپس نه به شکل جاهلیت نخستین، بلکه در قالب و ادعای حق وضع قوانین و ارزش‌ها، شرایع و نظم‌بخشی، برخی ارباب بعض دیگر می‌گردند و از راه زندگی الهی و مسیری که خداوند معین کرده است، دوری می‌جویند که این امر به سیطره‌ی سرمایه‌داری و استعمار می‌انجامد. پس در واقع، انسان‌ها به گونه‌ای یکدیگر را می‌پرستند، این در حالی است که در روش اسلامی، انسان باید تنها خداوند را عبادت کند؛ عبادتی که انسان را از بندگی انسان‌های دیگر رها می‌سازد. (49) با این حرکت آغازین، سید قطب در این کتاب معتقد است که باید از «جامعه‌ی جاهلی»، «تصورات جاهلی»، «تقلید جاهلی» و «رهبری جاهلی» دور شد و آن را تغییر داد و البته برای تغییر این جامعه، نخستین اقدام، دگرگونی در انفس و درون است، (50) لذا باید خودمان دست به اقدام و عمل بزنیم. وی می‌گوید:


افرادی که فکر می‌کنند مسلمان هستند و علیه انواع مظالم مبارزه بی‌امان را آغاز نمی‌کنند و در راه احیای حقوق لگدمال شده مستضعفین و مظلومین جوامع با جدیت عمل نمی‌کنند و تمام نیروهای مادی و معنوی خود را در مقابل طاغوت‌ها و جباران بسیج نمی‌کنند، آنها یا خطاکارند یا منافق و یا جاهل (51) به تمام قوانین و اصول اسلام هستند. (52)


در ادامه‌ی این فکر و مسیر، گروه‌های جهادی برای تغییر جوامع و حرکت آنها به سوی اسلامی شدن، شکل گرفت از جمله سازمان «جماعه المسلمین» یا «التفکیر و الهجره» (1977) به رهبری «شکری مصطفی» (53) (1942-1978). گروه اخیر با تحلیل اشتباه از متون دین و شرایط جهان اسلام، تقریباً همه‌ی مسلمانان را از دایره‌ی اسلام بیرون می‌کند و طبعاً مبارزه و مقاتله‌ی با آنان را واجب می‌داند؛ (54) پس از تکفیر، آنها وظیفه‌ی خود را دوری از اجتماعاتی دانستند که به تصور آنها در واقع مسلمان نبودند، پس چاره‌ای نمی‌ماند جز اینک از شهرها و اجتماع مسلمانان دوری کنند و هجرت. با تأثیرپذیری مستقیم از سید قطب، شکری مصطفی از جوامع موجود تعبیر به «جاهلیت مدرن» می‌کرد و گروه وی باور داشتند که باید از آنها دوری جست، و به تعبیر او «مفاصله کامله» داشت و به کوه‌ها پناه برد؛ مطبوعات مصر این گروه را «التکفیر و الهجره» نامیدند. (55)


در ادامه‌ی این فراگرد رو به رشد، پیروان فکری سید قطب، آثاری نوشتند که به نحوه‌ی توجیه کننده و هدایت‌گر رفتارهای خشونت‌آمیز، قتل‌ها و کشتارهای سلفی‌ها شد. برای نمونه، محمد عبدالسلام فرج (1962-1982م.) در کتابی به نام الجهاد، الفریضة الغائبة در این باره به نظریه‌سازی پرداخت و زمینه‌ی رفتارهای تندروانه و رادیکال را فراهم کرد. این فرد، همان کسی بود که بر عملیات و اجرای ترور انورسادات در 1981 تأکید داشت و برای اجرای آن، هم به خالد اسلامبولی کمک کرد و هم مقدمات اجرایی آن را فراهم ساخت. خالد از اعضای گروه «جهاد» بود که با فتوای عمر عبدالرحمن، سادات را ترور کرد و فریاد زد: «من خالد اسلامبولی هستم، فرعون مصر را کشتم و از مرگ باکی ندارم.» (56) این رفتار، مبنایی فکری داشت که در کتاب جهاد، فریضه‌ی فراموش شده، با استناد به دلایل شرعی و با تأثیر‌پذیری از سید قطب، جهاد را وظیفه‌ی هر مسلمانی اعلام کرد تا با حاکمان کشورهای اسلامی و مسلمانان مرتد مبارزه کند.


محمد عبدالسلام این پرسش را طرح می‌کند که آیا ما در دولت و کشور اسلامی زندگی می‌کنیم و ادامه می‌دهد که از شروط دولت اسلامی آن است که احکام اسلام بر آن حاکم باشد؛ طبعاً با نبود آن شرایط، جامعه و دولت اسلامی نیز شکل نگرفته است؛ سپس بیان می‌دارد که بر امت اسلام، برخلاف امت‌های پیشین، واجب است که اوضاع خویش را با انجام دادن جهاد تغییر دهند، نه آنکه منتظر بمانند تا خداوند بر دشمنان، عذابی از طریق زلزله یا فرو رفتن در زمین نازل کند. او به این آیه از قرآن کریم استدلال می‌کند که: (قَاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ‌). (57)


با این مقدمه، عبدالسلام فرج، وجوب قیام و شورش علیه حاکمان کافر را، که دشمن بعید (العدو البعید) است، یادآور می‌شود، اما در ادامه قول کسانی را که به اولویت آزادسازی قدرت و جنگ با صهیونیسم باور دارند رد می‌کند. بنابراین او مبارزه و جهاد با دشمن نزدیک (العدو القریب) را، که حاکمان کشورهای اسلامی را شامل می‌شود، ترجیح می‌دهد و واجب می‌شمارد. زیرا به نظر او، حکام جهان اسلام، در واقع موجب به وجود آمدن استعمار یهود ودیگران در کشورهای اسلامی شده‌اند. پس از آن، او دیدگاه کسانی را که جهاد در اسلام را تنها دفاعی می‌دانند، رد می‌کند و می‌نویسد که امروزه جهاد، واجب عینی بر هر مسلمانی، اعم از زن و مرد است، و اشاره دارد بر اینکه جهاد در راه خداوند، با همه‌ی اهمیت و بزرگی که برای آینده‌ی دین اسلام دارد، مورد اهمال و غفلت علمای زمانه واقع شده است، این عالمان خود را به تجاهل می‌زنند با اینکه می‌دانند، تنها راه برگشت و عزت دوباره‌ی اسلام با جهاد است... شکی نیست که طاغوت‌ها تنها با قدرت شمشیر از میان برداشته می‌شوند. (58) و سپس به این گفتار پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) استناد می‌دهد که فرمودند: « بعثتُ بالسیف». (59)


این جریان‌ها، در جست‌و‌جوی دارالاسلامی هستند که وجود ندارد، پس همه‌ی کشورهای اسلامی را وارد قلمرو دارالکفر می‌کنند و سپس می‌گویند برای رسیدن به آن جامعه‌ی مطلوب یا باید هجرت کرد یا جهاد؛ لذا اغلب به نام جهاد به درگیری و کشتار پرداخته‌اند.


این انگاره‌ها، به تشکیل گروه‌های جهادی و تکفیری از جمله «منظمه الجهاد» به هدایت عبدالسلام فرج انجامید؛ گروه‌هایی که جهاد را به عنوان وظیفه و تکلیف خویش می‌نگرند و آن را متوجه به منطقه و کشوری خاص نمی‌دانند، انجام وظیفه را محدود به مرز نمی‌کنند و همه‌ی پهنه‌ گیتی را صحنه‌ی عملیات می‌شناسند. ترورها و کشتارهایی که در آفریقا، اروپا، آمریکا و آسیا انجام شده و می‌شود، گواهی بر این مدعاست.


ادامه دهنده‌ی این جریان و حتی گاه شدیدتر از آن را می‌توان در فتاوای شیوخ سلفی در عربستان مشاهده کرد، برای نمونه، عبدالله بن‌باز، پس از طرح ادعای مشرک بودن شیعیان در مسائلی مانند توسل، زیارت، شفاعت و... امر به قتل ایشان، فتوا به جهاد و ضرورت کمک به جهادگران در برابر آنها می‌دهد و جالب آنکه خود اعتراف می‌کند که این امور در کشورهای بسیاری انجام می‌شود، و می‌نویسد: «پس واجب است داعیان به سوی خدا را یاری کنید، همراه با آنان قیام کنید و کسانی را که می‌خواهند بر آنان تعدی کنند یاری کنیم، زیرا این امر مصداق یاری دین خدا و جهاد در راه اوست». (60)


سوگمندانه باید اعتراف کرد که این تحلیل‌های ناقص و ناشایست، در بخشی از جماعت مسلمانان تأثیرگذار بوده و سازمان‌های مختلفی با نام‌های متفاوت در کشورهای مختلف اسلامی به وجود آمدند و در گام اول نیز با توجه به برداشت‌های ناروشمند از متون دینی، به سراغ جوامع اسلامی و مسلمین رفتند و به نام انجام جهاد، جنایت‌ها، کشتارها و ترورهای مختلفی انجام شد و می‌شود؛ امری که امروزه ما در کشورهای مختلف از جمله در عراق، افغانستان، پاکستان، سوریه، مصر و اردن شاهد آن هستیم. این باورها، زمینه‌های گسترده‌ی فروپاشی نظم عمومی، نظام‌های سیاسی، امنیت سرمایه‌گذاری، مشارکت عمومی، پشتیبانی سیاسی و پیشرفت در همه‌ی ساحت‌های جوامع را کند کرده، حتی رو به عقب می‌راند.

4-3. از میان بردن بسترهای گفت وگوی منطقی

یکی از شرایط حرکت در جهت پویندگی و پیشرفت، حاکم بودن شرایط تفاهم و گفت وگوی منطقی در میان شهروندان و حاکمیت سیاسی است؛ در فرآیند مفاهمه، همه‌ی امور، روندی استدلالی و همدلانه پیدا می‌کند و برای رسیدن به پیشرفت، هیچ‌گاه باب گفت و گو و استدلال منطقی بسته نمی‌شود، تا زمینه‌های پیشرفت در جامعه‌ی اسلامی فراهم شود و افراد به سادگی متهم به غیر خودی ببودن، ارتداد، شرک، کفر و مهدورالدم بودن، نشوند. برای رسیدن به پیشرفت و اهداف توسعه، حداکثری کردن ظرفیت‌ها و توانمندی کشورها، باید در میان شهروندان و حاکمیت، روش‌های خردورزانه، گفت وگو، مبادله‌ی واژه‌های سازنده، انتقادهای راه‌گشا، سازش و مذاکره وجود داشته باشد؛ با غالب شدن این گفتمان، فضای صلح و آشتی، در جامعه فراگیر شده، تعصب‌ها، بدگمانی‌ها، بداندیشی‌ها و تهمت‌زنی به دیگران از آن رخت بر بسته، بستر توسعه و ترقی فراهم شده و فضای جنگ، خشونت، تنش، درگیری و کشتار برچیده می‌شود که خود از عوامل مهم زمینه‌ساز عقب‌ماندگی و زوال است.


در جوامع دینی آفتی می‌تواند رشد کند که انسان‌ها را به نوعی «دگماتیسم» ویرانگر برساند و باب تعقل و گفت و گو را به طور کامل بر خود ببندد و به بهانه اعتقاد به ثبات اندیشه‌ها و معارف دینی، تقدس را در تحجر جست وجو کنند و نوفهمی و نوآوری را جسارت در برابر شارع بپندارند. این همان آفتی است که اخباریان را به شیعه و حنبلیان را به اهل سنّت، هدیه کرد. از اینجاست که اصلاح‌طلبی همراه با نوفهمی و نوسازی اندیشه دینی می‌شود و احیاگران می‌کوشند توانایی متوقع و مورد انتظار از دین را دوباره به آن برگردانند. در اینجاست که مصلحان و حاملان عقل‌گرای اسلام سیاسی به اجتهاد عمیق، می‌پردازند و تفکر و معرفت دینی را از درون جغرافیای اندیشه شیعی تکامل می‌بخشند و به نوفهمی و بازسازی فهم دینی همت می‌گمارند. (61)


با توجه به این وضعیت فکری است که جریان‌های سلفی جهادی، از مجموعه‌ی آرا و اندیشه‌های اجتهادی خود عنوان جداگانه‌ای برای شخصیت اسلامی خویش ساخته‌اند، به نحوی که آنها را از دیگر مسلمانان دور کرده است؛ آنها از تفکرات خود دژی ساخته‌اند تا از درون آن با هر کس که با رأی آنها مخالفت کند، به صورت خشونت‌آمیز برخورد کنند. (62) طبیعی است که با این تصور، باب هرگونه گفت و گویی بسته می‌شود و زبان منطق در کام می‌رود و زبان شمشیر حرف نهایی را می‌زند. «در برخی مواقع برخورد با اندیشه‌های مخالف و خارج از چارچوب اندیشه‌های حاکم و عدم تحمل آن تا جایی پیش رفته که برخی از اهل فکر هم با هرگونه فکر مغایر با اندیشه خود شدیداً مخالفت کرده و حاضر به تحمل تفکر مخالف نبوده و برداشت خود از دین را عین دین تلقی می‌کنند.» (63)


بر پایه‌ی این پندارها و توهماتی که پشتوانه‌ی تمام عیار ایدئولوژیک یافته است، در جریان‌های تکفیری و سلفی اصولاً هیچ جایگاهی برای تفاهم و گفت وگو وجود ندارد، نوع اندیشه‌ها و برداشت‌هایی که آنها اتخاذ کرده‌اند، چندان متعصبانه و سنگ‌سان است که باب هرگونه مفاهمه را می‌بندد. در میان این گروه‌ها، اصلاح، منطق و عقلانیت، جایی ندارد و عقل و زبان گفت و گوی آنها بر شمشیر نهاده شده است. لذا شدت این جریان به نحوی بوده است که «وهابیون در محیط قدرت و حکومت خود، آزادی فکر را، که از ارکان اجتماعی آیین مقدس اسلام است، از بین بردند و با شعار: «اما الوهابیة واما السیف» (یا وهابی‌گری یا شمشیر) مسلک خود را به صورت یک اعتقاد اجباری درآوردند و به نام مذهب و اصلاحات، برادرکشی و جمود فکری را در یک قسمت از جامعه اسلامی ترویج کردند و از این راه کمکی بس ارزنده به پیشرفت هدف‌های استعمار غربی تقدیم داشتند.» (64)

5-3. روی کار آمدن دولت‌های استبدادی

جریان‌های تکفیری در دو ساحت به استمرار و روی کار آمدن نظام‌های استبدادی یاری می‌رسانند؛ نخست آنکه جریان‌های سلفی، با توجه به جنبه‌ی سلبی و نفی نظم و نظام مستمر، نظریه‌ای منسجم در باب گرینه‌ی بدیل حکومتی ندارند، همه‌ی آرزویی که آنها دارند، احیای گونه‌ای خاص از خلافت است؛ حکومتی که همه‌ی مظاهر مردم سالاری، آزادی، مشارکت، حضور احزاب، را رد و انکار می‌کند و عملاً در دنیای جدید که مردم دیگر رعیت نیستند، بلکه شهروندانی دارانی حقوق‌اند، امکان‌پذیر نیست. این امر منجر به آن شده است که کشورهای اسلامی، از سویی گرفتار نوعی هرج و مرج و بی‌نظمی پایان‌ناپذیر شوند و دورنمایی از نظام سیاسی نیز که برای آنان به ترسیم کشیده می‌شود، همراه با نوعی نظام استبدادی و خشن و بی‌منطق باشد. آشکار است که اگر نظامی بر پایه‌ی این باورها شکل گیرد، به حکومتی توتالیتر و فراگیر می‌رسد.


ساحت دوم آن است که در این اوضاع، دولت‌های خودکامه از فرصت ایجاد شده بهره‌برداری کرده، خشونت‌ها، بی‌نظمی‌ها، ناامنی‌ها و فرقه‌گرایی‌های شدید و خانمان‌سوز را بهانه کرده، زمینه را برای تداوم دولت‌ها و نظام‌های تمامیت خواه‌ و استبدادی خود فراهم کرده و می‌کنند. به بیان دیگر، در اندیشه‌های تکفیری بیشتر ویرانگری اهمیت دارد تا سازندگی. در این شرایط، با اندکی تحلیل درونی، مسلمانان نیز گاه ترجیح می‌دهند به همان حکومت استبدادی‌ای که دست کم حداقلی از نظم و قانون را در جامعه حفظ می‌کنند، رضایت بدهند و خود را گرفتار نظامی نکنند که هراس و بیم کشتار و خشونت از آن به مشام می‌رسد؛ نظامی که بخواهد میزان محاسن و ریش افراد را اندازه بگیرد یا به اندک عقیده‌ی متفاوتی برای دیگران حکم کفر و شرک، صادر کند یا مظاهر تمدن، مراکز عبادت و دل‌سپردگی مسلمانان را نابود کند و به سادگی حکم اعدام در مسائلی جزئی مانند کشیدن سیگار بدهد. پس همان بهتر که به حکومت‌های استبدادی موجود سر بسپارند.


آثار سلفی‌ها و سازمان‌های وابسته به آنها و همچنین عمل و رفتارشان، آشکارا نشان می‌دهد که آنها هرگونه آزادی و مشارکتی را انکار می‌کنند، به بهانه‌ی آنکه ساختار و قوانین امروز کشورهای اسلامی، برگرفته از کشورهای بیگانه و کافر است؛ با شیوه‌های مردم سالار، حزبی و آزاد حکومت مخالفت می‌کنند و آنها را خلاف شرع می‌دانند. این امر را می‌توان در آثار متفاوتی از جمله در الفریضة الغائبة مشاهده کرد. (65) برآیند طبیعی این گونه برداشت‌ها، تجویز نظام‌های خودکامه است؛ «این گروه‌ها خود را حافظ و مسئول دین، ایمان و توحید مسلمانان می‌شناسند و از لحظه‌ای که فردی به تصور آنها از دایره‌ی محدود و تنگ اسلامی که آنان تعریف می‌کنند، خارج شود، متهم به شرک و کفر شده، باید با او مقابله و مبارزه کرد. «آنان نه مسلمانان انقلابی خواهان تغییر سیاسی، بلکه بیشتر خود را محافظان ایمان مردم و مجاهدان توحید و تزکیه می‌دانند و درست به همین دلیل است که با دولت‌های موجود و عمدتاً سنتی در جوامع اسلام نه تنها تعارضی ندارند بلکه حتی همکاری هم می‌کنند.» (66) چنان که رفتار و کردار این گروه‌ها نیز هنگامی که به قدرت رسیده‌اند، حکایت از همین امر دارد. چنین است که جریان‌های تکفیری در عرصه‌ی سیاسی - اجتماعی، کشورهای اسلامی را دچار نوعی عقب‌ماندگی سیاسی کرده‌اند، به گونه‌ای که این کشورها غالباً در دام استبدادهای خشن، دولت‌های ناکارآمد و غیر مردم سالار گرفتار شده‌اند.

نتیجه‌گیری

جریان‌شناسی سیاسی، در ساده‌ترین معنا، به شناخت زمینه‌های نظری، بسترها و چگونگی شکل‌گیری گروه‌های سیاسی - فکری و پیامدهای حضور آنان در صحنه‌ی اجتماع می‌پردازد. این نوشته در جست وجوی آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی بود. واقعیت آن است که این جریان‌ها با توجه به اصول حرکتی که دارند، به نفی اجتهاد و خردورزی می‌پردازند و وجه غالب آنها عمل‌گرایی است. این اصول امروزه در کشورهای اسلامی منجر به پیامدهایی چون نظم ستیزی، نظام‌گریزی، وحدت ستیزی، مخالفت با گفت و گوی منطقی و هواداری از نظام‌های استبدادی شده است که هر یک از آنها، از عوامل جدی عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی به شمار می‌آیند.


جریان‌های تکفیری وهابی، ریشه در جریان‌های مذهبی گذشته در تاریخ اسلام دارند. روحیه‌ها، روش‌ها و عقاید آنها بی‌سابقه نیست. در حال حاضر در سطح جهان اسلام این نوع روحیه‌ها، بینش‌ها و خط مشی‌ها، که آکنده از جزمیت و جمود، قشری‌گری، سطحی‌نگری و... است، به شدت رایج است. این تجربه، تجربه‌ای بسیار زیانبار و تشدید کننده عقب ماندگی داخلی مسلمانان وحرکتی انحرافی و ارتجاعی بوده است. (67)


واقعیت آن است که این جریان‌ها، دچار نوعی سطحی‌اندیشی، قشری‌گرایی، سنگ‌سانی و تعصب‌های بی‌پایه‌ای هستند که دارای برنامه‌ی مشخصی نیز برای پیشرفت و حرکت به جلو نیستند، بلکه آنها بیش ازهر چیز به معضلات داخلی و عقب‌ماندگی مسلمین دامن زده‌اند؛ این گروه‌ها با توجه به اصولی که ذکر شد، به جای آنکه به حل مشکل و معضلات جوامع اسلامی بیندیشند و دست خود را برای چاره‌جویی به عقل و نظام عاقلانه دراز کنند، باب هر گونه عقل‌گرایی و خردورزی را بسته‌اند و گره‌های بسیار بر گره ناگشوده‌ی عقب‌ماندگی در کشورهای اسلامی زده‌اند. در اندیشه‌های واپس‌گرایانه‌ی آنها، احساسات به جای خردورزی، کوته‌اندیشی به جای نواندیشی و اجتهاد، واپس‌گرایی به جای پیشرفت، نشسته است.


با توجه به انبوه برداشت‌های ناروشمند و رفتارهای مبتنی بر آنها، می‌بینیم که مسلمین امروزه، گرفتار فقر و فلاکت، جهل و جمود، ظلم و استبداد، فساد و تباهی و خواب و غفلت شده، در عجز و درماندگی و عقب‌افتادگی دست و پا می‌زنند. (68)


به تعبیری دیگر می‌توان گفت که در عرصه دینی، عقب ماندگی و انحطاط مسلمین چنان است که «حقیقت اسلام به صورت اصلی در مغز و روح آنان موجود نیست، بلکه این فکر اغلب در مغزهای ما به صورت مسخ شده موجود است... تمام دستورهای اصولی اسلام در فکر آنان تغییر شکل داده است». (69) لذا همه‌ی کشتارها و قتل‌هایی که امروزه به بهانه‌های واهی در جهان اسلام انجام می‌شود، برخلاف صریح آیات قرآن کریم، از جمله این آیه، است که فرمود: (مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً)؛ (70) هر کس، انسانی را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روی زمین بکشد، چنان است که گویی همه انسان‌ها را کشته است.

پی‌نوشت‌ها:

1. استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
2. کارشناس ارشد کلام اسلامی.
3. کارشناس ارشد تفسیر قرآن کریم.
4. حمید عنایت، سیری در اندیشه سیاسی عرب از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم، ص 7.
5. یادآور می‌شویم که در این مجال، تنها برخی از ویژگی‌های جامعه‌ی پیشرفته را نام می‌بریم؛ برای تکمیل و توضیح بیشتر برخی از ساحت‌های این بحث، نک: سید کاظم سید باقری، اصلاح الگوی مصرف از منظر سیاسی، ص 113.
6. نک: دیوید کلمن، و فرد نیکسون، اقتصادشناسی توسعه نیافتگی، ص 21.
7. مصطفی ملکیان، «عقلانیت»، نقد و نظر، ش 26-25، 1380-1379، ص 243.
8. حیدر غیبه، هکذا تکلّم العقل (المفهوم العقلانی للدین)، ص 36.
9. صدرالمتألهین، شرح اصول الکافی، ص 308.
10. نهج‌البلاغه، خطبه اول.
11. علی (علیه السلام): «افضل النّاس عقلاً احسنهم تقدیراً لمعاشه و اشدّهم اهتماماً باصلاح معاده» (سیدحسین شیخ‌الاسلامی، گفتار امیرالمومنین علی (علیه السلام)، غررالحکم، ص 976).
12. برای نمونه می‌توان ازحاکمیت انبیای الهی داوود، سلیمان، یوسف و زمامداری شایستگانی مانند طالوت و ذوالقرنین نام برد.
13. عبدالحسین امینی، الغدیر، ج8، ص 291: «من استعمل عاملا من المسلمین و هو یعلم ان فیهم من هو اولی بذلک منه واعلم بکتاب الله و سنه نبیه، خان الله و رسوله و جمیع المسلمین».
14. محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج4، ص 25؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج11، ص 521: «ان من بقاء المسلمین و بقاء الاسلام ان تصیر الاموال عند من یعرف فیها الحق و یصنع المعروف و ان من فناء الاسلام و فناء المسلمین ان تصیر الاموال فی ایدی من لایعرف فیها الحق و لایصنع فیها المعروف».
15. نهج‌البلاغه، نامه 6.
16. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج40، ص 328.
17. ابوالقاسم گرجی، حکومت در اسلام، ص 199.
18. نک: عزت‌الله فولادوند، خرد در سیاست، ص 36.
19. نهج البلاغه، خطبه 214.
20. تعبیر به «اصول حرکتی» و نه تعابیری مانند «اصول فکری» یا «اصول اندیشگی» برای آن است که این گروه‌ها، بیشتر عمل‌گرا هستند تا اهل اندیشه، اما به هر حال از آنجایی که اصولی دارند که بر اساس آن حرکت و رفتار می‌کنند، بهتر دیده شد که این تعبیر استفاده شود؛ البته این تعبیر به معنای نبود مبانی فکری در این گروه‌ها نیست.
21. نک: ایوب صبری، تاریخ وهابیان.
22. هشام شرابی، روشنفکران عرب و غرب، ص 45.
23. محمد عبده، الاسلام و النصرانیه بین العلم والمدنی، ص 194.
24. نک: داوود فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ص 82.
25. برای توضیح بیشتر از این باره، نک: داوود فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ص 82-84.
26. فتح، آیه 10.
27. ناصر الدین البانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة و أثرها السییء فی الأمة، ص 52.
28. عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، الأدلة النقلیة و الحسیة علی جریان الشمس و سکون الأرض و إمکان الصعود إلی الکواکب، ص 17؛ خود به وضوح اعلام کرده است که «ان القول بثبوت الشمس و عدم جریانها کفر و ضلال».
29. جمال‌الدین اسد‌آبادی، مقالات جمالیه، گرد‌آوری: میرزا لطف‌الله خان اسد‌آبادی، ص 167.
30. مرتضی مطهری، نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، ص 50.
31. نام رسمی این گروه «جماعة أهل السنة للدعوة و الجهاد» است؛ گروهی مسلح و تندرو که خواستار تعطیلی تمامی مدارس نوین و تحمیل قانون شریعت بر تمامی 36 ایالت نیجریه است.
32. (David Cook (September 26, 2011). "The Rise of Boko Haram in Nigeria", United States Military Academy.
33. داوود فیرحی، سیاست و فقه در ایران معاصر، ص 84.
34. احمد زینی دحلان، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، ص 34.
35. عبدالله بن باز، مجموع فتاوی، ج5، ص 156.
36. ابن تیمیه، مجموعه الفتاوی ابن‌تیمیه، ج4، ص 106.
37. توجه به این نکته ضروری است که جریان‌های سلفی - تکفیری گروه‌ها و سطوح مختلفی دارند که در بخش‌های مختلف یک طیف قرار می‌گیرند. همراه آوردن بن‌باز، البانی، فرج عبدالسلام و سید قطب، به معنای یکی انگاشتن آنها در یک گوی تحلیلی نیست، بلکه تأکید بر اشتراکات آنها در برخی امور و ظرفیت‌هایی است که در اندیشه‌ی هر یک از آنان در مراتب متفاوت وجود دارد.
38. ناصرالدین البانی، دروس للشیخ محمد ناصر الدین الألبانی، درس شماره 29، ص 6.
39. عبدالله بن باز، مجموع فتاوی ابن‌باز، ج3، ص 100.
40. نک: ربیع‌الابن محمد السعودی، الشیعة الامامیة الاثنی عشریه فی میزان الاسلام، ص 14-17.
41. حنا فاخوری و خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، عبدالحمید آیتی، ص 111-113.
42. صادق احسان‌بخش، خوارج و علل پیدایش آن، ص 27.
43. همان، ص 26.
44. مرتضی مطهری، مجموعه آثار ، ج 16، ص 301.
45. نک: محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص 186.
46. حسین صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج1، ص 194.
47. عبدالرحمن علیمی، المنهج الأحمد فی تراجم أصحاب الإمام أحمد، ج1، ص 37.
48. عبدالرحمن علیمی، المنهج الأحمد فی تراجم أصحاب الإمام أحمد، ج1، ص 37.
49. سیدقطب، معالم فی الطریق، ص 127.
50. همان، ص 9.
51. به نظر می‌رسد خوانش‌های ارائه شده از آثار سید قطب، بسیار شدیدتر و افراطی‌تر از خود ایشان بوده است. اگر جریان‌های تکفیری بعدها به سادگی مهر تکفیر و شرک را بر دیگر مسلمانان می‌زنند، می‌بینیم که سید قطب، افرادی را که در مقابل ستم ستمگران، اقدامی انجام نمی‌دهند نه یک جا کافر بلکه، «خطاکار»، «منافق» یا «جاهل» خطاب می‌کند؛ آن سان که وی به سادگی مصادیق شرک و کفر را تعیین نمی‌کرد و در تطبیق آن بر شیعیان، احتیاط می‌کرد؛ به یاد آوریم که هر چند شاید برخی از برداشت‌های سید افراطی باشد، اما برخی از آن نیز گوشه‌ای از واقعیت اندیشه‌ی دینی است. برای نمونه، وی در ادامه‌ی مطلب بالا می‌نویسد: «اسلام در ذات خود یک جنبش آزادی‌بخش است. از ضمیر خود آغاز و به محیط اجتماعی خاتمه می‌یابد. اسلام، فکر صحیح به پیروان خود نمی‌بخشد که سپس آنان را رها کند تا در مقابل حکومت‌های جبار و یاغی زمینی، خاضع و خاشع باشند.... و در برابر هر نوع ظلم و ستم، ساکن و خاموش باشند. خواه این ظلم بر خودشان واقع شود یا بر جامعه انسانیت و یا در هر نقطه از زمین و تحت هرگونه حکومتی باشد. ممکن نیست قلب یک انسان، اسلام را به عنوان یک ایدئولو‌ژی انقلابی قبول کند و سپس به نظام ظالمانه‌ای که بر اساس زندان و شکنجه و اذیت و آزار مصلحین و انقلابیون راستین بنا شده، تن بدهد» (نک: سید قطب، اسلام و عملکرد استعمار، ص 10).
52. همان، ص10.
53. رهبران این گروه‌ها خود نیز دست به عملیات خشونت‌آمیز می‌زدند، از جمله مصطفی در 1977 به جرم ربایش و قتل یک روحانی ارشد الازهر، به دار آویخته شد.
54. در این زمینه کتاب‌هایی نیز نگاشته شد که ضوابط کفر و ایمان را در هم می‌ریخت و معیارهایی جدید بنا می‌گذاشت؛ معیارهایی که اکثریت مطلق مسلمانان را در دایره‌ی کفر و شرک قرار می‌داد و همه‌ی آنها را بار دیگر به اسلام دعوت می‌کرد. برای توضیح بیشتر در این زمینه، نک: ضحی خطیب، ضوابط التکفیر بین الامس والیوم.
55. نک: حسنین هیکل، پاییز خشم، ص 321.
56. همان، ص 361.
57. توبه، آیه 14.
58. محمد عبدالسلام فرج، الجهاد، الفریضة الغائبة، مقدمه.
59. أحمد بن حنبل، المسند، رقم 5114.
60. عبدالله بن باز، مجموع فتاوی، ج4، ص 324.
61. نک: عبدالکریم سروش، قصه ارباب معرفت، ص 337.
62. نک: محمد سعید رمضان بوطی، سلفیه: بدعت یا مذهب، ص 30.
63. مجید صفاتاج، تکفیر، ص 12-13.
64. عبدالمنعم نصر، مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، ص 35.
65. محمد عبدالسلام فرج، الجهاد، الفریضة الغائبه، ص 17.
66. داوود فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ص 84.
67. احمد موثقی، جنبش‌های اسلامی معاصر، ص 156.
68. نک: عبدالهادی حائری، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، ص 123-126.
69. مرتضی مطهری، ده گفتار، ص 144.
70. مائده، آیه 32.

منابع تحقیق:


1. قرآن کریم.
2. نهج‌البلاغه.
3. ابن‌تیمیه، مجموعة الفتاوی ابن تیمیه، نشر عبدالرحمن، الریاض 1386ق.
4. احسان‌بخش، صادق، خوارج و علل پیدایش آن، تهران 1370 ، [بی‌نا].
5. اسدآبادی، جمال‌الدین، مقالات جمالیه، گردآوری میرزا لطف‌الله خان اسدآبادی، مؤسسه خاور، تهران 1357.
6. امینی، عبدالحسین، الغدیر، دار الکتب العربی، بیروت 1418ق.
7. البانی، ناصرالدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة و أثرها السییء فی الأمة، چاپ اول، دار النشر مکتبة المعارف، ریاض 1412ق /1992م.
8. البانی، محمد ناصرالدین، دروس للشیخ محمد ناصر الدین الألبانی، دار التوحید، ریاض 1421.
9. بن‌باز، عبدالله، الأدلة النقلیة والحسیة علی جریان الشمس و سکون الأرض و إمکان الصعود إلی الکواکب، چاپ دوم، مکتبة الریاض الحدیثة، ریاض 1402ق/ 1982م.
10. بن باز، عبدالله، مجموع فتاوی ابن باز، مکتبة‌الریاض الحدیثة، ریاض 1402ق/ 1982م.
11. بوطی، محمد سعید رمضان، سلفیه: بدعت یا مذهب، ترجمه حسین صابری، آستان قدص رضوی، مشهد 1375.
12. حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، امیرکبیر، تهران 1372.
13. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، دار احیاء التراث، بیروت 1423ق.
14. حنبل، أحمد بن محمد، المسند، چاپ پنجم، المکتب الإسلامی، بیروت 1418.
15. زینی دحلان، احمد، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، مکتبة ایشیق، استانبول 1396ق.
16. سروش، عبدالکریم، قصه ارباب معرفت، چاپ پنجم، نشر صراط، تهران 1379.
17. سید قطب، اسلام و عملکرد استعمار، ترجمه اسدالله محمودی، ناصرخسرو، تهران 1361.
18. سید باقری، سید کاظم، اصلاح الگوی مصرف از منظر سیاسی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران 1392.
19. سید قطب، معالم فی الطریق، مکتبة وهبة، قاهره 1964م. /1384 ق.
20. شرابی، هشام، روشنفکران عرب و غرب، ترجمه عبدالرحمن عالم، دفتر مطالعات سیاسی، تهران 1368.
21. صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، انتشارات سمت، تهران 1384.
22. صبری، ایوب، تاریخ وهابیان، ترجمه علی اکبر مهدی‌پور، نشر طوفان، تهران 1377.
23. صدرالمتألهین، شرح اصول الکافی، مکتبة‌المحمودی، تهران 1391 ق.
24. صفا تاج، مجید، تکفیر، نشر اسلامی، تهران 1380.
25. ضحی خطیب، ضوابط التکفیر بین الامس والیوم، اشراف رضوان السید، هشام نشابه، دار البراق، بیروت 2007م.
26. عبدالسلام فرج، محمد، الجهاد، الفریضة الغائبة، قاهره 1981، [بی‌نا].
27. عبده، محمد، السلام و النصرانیه بین العلم و المدنیة، منشورات الهلال، قاهره 1960.
28. علیمی، عبدالرحمن، المنهج الأحمد فی تراجم أصحاب الإمام أحمد، چاپ اول، دار صادر، بیروت 1997.
29. عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم، امیر کبیر، تهران 1363.
30. غیبه، حیدر، هکذا تکلّم العقل (المفهوم العقلانی للدین)، چاپ اول، دار الطبعه، بیروت 1999.
31. فاخوری، حنا و خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه عبدالحمید آیتی، آموزش انقلاب اسلامی، تهران 1367.
32. فولادوند، عزت‌الله، خرد در سیاست، طرح نو، تهران 1377.
33. فیرحی، داوود، فقه و سیاست در ایران معاصر، نشر نی، تهران 1390.
34. کلمن، دیوید، و فرد نیکسون، اقتصاد‌شناسی توسعه نیافتگی، ترجمه غلامرضا آزاد، چاپ اول، نشر وثقی، تهران 1387.
35. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، دفتر نشر فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام)، چاپ اسلامیه، قم 1361.
36. گرجی، ابوالقاسم، حکومت در اسلام، انتشارات امیر کبیر، تهران 1367.
37. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت 1404.
38. محمد سعودی، ربیع‌الابن، الشیعة الامامیة الاثنی عشریه فی میزان الاسلام، چاپ دوم، مکتبة ابن‌تیمیه، قاهره 1414ق.
39. مطهری، مرتضی، ده گفتار، چاپ پنجم، صدرا، تهران 1368.
40. مشکور، محمد جواد، فرهنگ اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی مشهد 1372.
41. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران 1378.
42. مطهری، مرتضی، نهضت‌های اسلامی در صد سال اخیر، چاپ دوازدهم، انتشارات صدرا، تهران 1368.
43. ملکیان، مصطفی، «عقلانیت»، فصل‌نامه نقد و نظر، ش 26-25، 1380-1379.
44. موثقی، احمد، جنبش‌های اسلامی معاصر، چاپ اول، انتشارات سمت، تهران 1374.
45. نصر، عبدالمنعم، مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، ترجمه سید علی خامنه‌ای، انتشارات آسیا، تهران 1347.
46. هیکل، حسنین، پاییز خشم، ترجمه محمد کاظم سیاسی، نشر ققنوس، تهران 1383.
47. Cook, David "The Rise of Boko Haram in Nigeria", United States Military Academy, September 26, 2011.


منبع مقاله:


گروهی از نویسندگان، (1393)، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام» جلد ششم، قم: انتشارات دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام)، چاپ اول.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش