مقالات > سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 156

چکیده

مسئله سلفی‌گرایی و تکفیرگرایی یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیتی بین المللی در نظر می‌باشد که به ویژه در دهه‌ی اخیر نقش برجسته‌ای در ناامن سازی فضای منطقه‌ای داشته است.
بررسی‌ها بیان‌گر آن است که دو موضوع عمده در تقویت خشونت گرایی جریان‌های سلفی نقش داشته است. نخستین مسئله جهان بینی تکفیری این گروه‌ها است که از اندیشه‌های دیگرستیزانه مکتب ابن تیمیه و پیروان وی مشروب می‌شود. دومین عامل نیز تحرک‌پذیری و پویایی شتابنده و فزاینده این جریان‌ها می‌باشد که از ارزش‌های ادعایی، همچون: جهاد و شرک‌ستیزی تغذیه می‌شود.


بررسی مصداقی بسیاری از اقدامات تروریستی منطقه‌ای و جهانی گروه‌های تکفیری، نشانگر حضور گسترده و نقش آفرینی غیرقابل انکار سلفی‌های خارجی و غیربومی در طرح‌ریزی، راهبری و اجرای آن‌هاست. به عنوان نمونه بیش از هشتاد و پنج درصد از عملیات‌های انتحاری در عراق در خلال سال‌های 2003-2007م به وسیله‌ی سلفی‌های خارجی و با مدیریت رهبران غیرعراقی القاعده بوده و تنها دوازده درصد این قبیل عملیات‌ها را اتباع عراقی صورت داده‌اند. همین وضعیت در بحران جاری سوریه نیز قابل مشاهده است. آمارها بیان‌گر مشارکت بیش از ده‌ها هزار جنگ‌جوی سلفی تا از سرتاسر جهان در نبردهای این کشور است.


در هر صورت پدیده فرامرزی شدن و تحرک‌پذیری جریان‌های تکفیری از بدو پیدایش این نحله در عربستان، چهار موج عمده را پشت سر گذاشته و به مرور تکامل یافته است: موج اول با هم پیمانی آل سعود و محمد بن عبدالوهاب و حمله شهرهای نجف، کربلا، نجد، طائف و ... آغاز می‌شود؛ موج دوم با حمله شوروی سابق به افغانستان و بروز پدیده‌های افغان‌های عرب؛ موج سوم با حمله امریکا به عراق و موج چهارم نیز پس از بحران جاری سوریه بالیدن گرفته است.
موضوعی که می‌توان از آن به مرزگریزی و فرامرزی شدن تکفیرگرایی و در نتیجه بین المللی شدن خطر تروریسم سلفی یاد کرد. و آن را یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیتی منطقه‌ای و بلکه جهانی در نظر گرفت.

نویسنده: هادی معصومی زارع



پیش‌گفتار

تحولات سیاسی- امنیتی چند ساله اخیر در منطقه‌ی خاورمیانه به ویژه از زمان اشغال عراق به وسیله‌ی امریکا، به گونه‌ای ملموس و انکارناپذیر، با مسئله سلفیت و جنبش‌های جهادی سلفی پیوند خورده است. کمتر بحران و چالش امنیتی در یک دهه اخیر را می‌توان رصد کرد که این جریان‌ها نقش کلیدی در آن نداشته باشند.


بخش مهمی از ناامنی‌های دامنه‌دار کشورهای منطقه‌ای از جمله: عراق، سوریه، افغانستان، پاکستان، لیبی، مغرب، مصر و لبنان به گونه‌ای مستقیم از جهان‌بینی و در نهایت کنش‌گری سیاسی- نظامی این فرقه‌ها مشروب شده است. همین مطلب اهمیت رصد و شناخت ماهیت تهدیدزایی و بحران‌آفرینی این گروه‌ها را دو چندان کرده است.


به موازات خوانش‌های نظری و تئوریک، بررسی‌های میدانی و روزآمد، نشان آن است که دو مؤلفه‌ی بسیار مهم در پیدایش و بسط کنش‌گری ضدامنیتی و بحران‌زای سلفیت جهادی در دهه اخیر نقش آفرینی نموده‌اند که به طور خلاصه بنیادهای نظری و هندسه بینشی «دگرستیزانه» و «تکفیرگرایانه» و تحرک‌پذیری و پویایی شتابنده و فزاینده این جریان‌ها می‌باشند.


عنصر نخست از مکتب هستی شناسانه ابن تیمیه و پیروان وی مبتنی بر ثنائی متخاصم «خودی- دشمن» تغذیه می‌کند که در نهایت به «دشمن خوانی» تمامی غیرباورمندان به منظومه اعتقادی سلفیت و در نتیجه بازتولید مستمر خصومت در فضای مناسبات فیمابین ایشان منجر می‌گردد.


دومین مؤلفه‌ی تأثیرگذار در اثربخشی ضدامنیتی سلفیت به تحرک‌پذیری گسترده و سریع سازمانی آن باز می‌گردد که ریشه در سنت‌های فکری سلفیت (ارزش‌هایی چون جهاد، شرک ستیزی، هجرت و امر به معروف) و نیز منابع محیط منطقه‌ای و بین المللی (نقش سرویس‌های امنیتی، گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات، پیشرفت سیستم حمل و نقل جهانی) دارد.


در نتیجه، کار ویژه امنیت‌ستیزانه سلفیت جهادی، از دو آبشخور تئوریک و عملیاتی فربه می‌شود که به نظر می‌آید علیرغم زیربنایی بودن مؤلفه تئوریک و نقش بنیادین آن در شکل‌دهی به خشونت گرایی و حتی تحرک‌پذیری سلفیت، اما عنصر عملیاتی و تحرک‌پذیری، از حیث میدانی، تأثیر گسترده‌تری در گسترش بحران‌زایی داشته است.


اصل بینش تکفیرمآبانه سلفیت جهادی، مخاطره آفرین بوده و بنیاد امنیت ستیزانه و نیز تحرک‌پذیری این جنبش را رقم زده است، اما واقعیت آن است که از حیث میدانی و عملیاتی، توفیق این جریان‌ها در انطباق خود با شرایط گوناگون و در پی آن دست یابی به سطح بالایی از سیالیت، پویایی و هجرت‌گرایی نقش پررنگ‌تری در ناامن سازی فضای منطقه‌ای داشته است.


کامیابی این گروه‌ها در سه دهه اخیر- به طور خاص در سال گذشته (2003-2014م)- در مخدوش سازی نظم ژئوپلتیک و ژئوکالچر منطقه‌ای، مؤیدی بر این مدعاست که همبستگی ملموسی میان افزایش سطح تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن این جنبش‌ها با گسترش‌یابی امنیت‌زدایی و بحران‌زایی در سطح منطقه‌ای وجود دارد که در بستر اقتضائات و خصوصیات چند دهه گذشته و با وجود بنیادهای دگرستیزانه و تکفیرگرایانه این جریان‌ها، چندان با موفقیت روبرو نبوده و تنها در ظرف موقعیت جدید همچون: تسهیل حمل و نقل بین المللی، انقلاب ارتباطات و همراهی سرویس‌های امنیتی منطقه‌ای و بین المللی گسترش یافته است.


پژوهش جاری بر آن است تا با تمرکز مؤلفه دوم (تحرک‌پذیری) ضمن تبیین موج‌های چندگانه فرامرزی شدن و تحرک‌پذیری سلفیت جهادی، مخاطرات ضدامنیتی چنین وضعیتی را برای آینده منطقه و جهان بررسی می‌کند.

1- چهار موج تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن سلفیت جهادی

بررسی‌ها بیان‌گر آن است که جنبش سلفیت از زمان اتحاد با خاندان آل سعود در حجاز - به مثابه نقطه عطف در تاریخ سلفیت- تاکنون چهار موج متکامل شونده و رو به رشد تحرک‌پذیری را تجربه کرده است. امواجی که هر یک نسبت به موج قلبی، از تطور و تکامل بیشتری چه در حوزه سازمانی و چه از حیث جغرافیایی و پهنه کنش‌گری برخوردار بوده است. در یک نگاه کلی این چهار موج به صورت ذیل فهرست و بررسی شده است.

1-1. سال‌های ابتدایی پیوند وهابیت و حکومت آل سعود (1744-1818م)

نخستین موج تحرک‌پذیری سلفیت به نحو غیرقابل انکاری با اتحاد محمد بن عبدالوهاب- به عنوان طراح و رهبر عملیاتی سلفیت مدرن و جهادی- با خاندان آل سعود در هم تنیده است.
در چشم‌انداز کلی، رهبران مکتب سلفی‌گرایی را به دو دسته نظریه پردازان (همچون: ابن خلف بربهاری، ابن تیمیه، ابن قیم جوزیه) و نظام سازان (مانند: محمد بن عبدالوهاب) تقسیم می‌شود، که دسته اخیر به جای تئوری‌پردازی صِرف، به طراحی نظام سیاسی مورد نظر خود، برای حفظ و بسط اندیشه‌ها و مبانی تئوریک مکتب سلفیت دست یازیده‌اند.


محمد بن عبدالوهاب، نخستین چهره سلفی نظام ساز، با هدف کاربست و پیاده سازی نظام آرمانی طرح‌ریزی شده در اندیشه‌های سلف تئوری پرداز خود (همچون: ابن خلف بربهاری، ابن تیمیه، ابن قیم جوزیه) در سال 1157 ق (1744م) با محمد بن سعود، حاکم محلی شهر «درعیه» حجاز، پیمان استراتژیک بست. هسته مرکزی این پیمان بر حمایت متقابل این دو، از ترویج اندیشه‌های سلفی‌گرایی از سوی محمد بن عبدالوهاب و حکومت ورزی خاندان آل سعود استوار بود.


این معاهده که با هدف تقویت متقابل طرفین آن، ترتیب داده شده بود، صرفاً تا زمان مرگ محمد بن عبدالوهاب بیش از 40 سال به طور انجامید و تحولات مهم و دامنه‌داری را در قلمروی جغرافیایی شبه جزیره عربستان کنونی رقم زد.


بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که در طی این چهل سال لشکرکشی‌های متعددی از سوی جریان‌های نوپای سلفی علیه قبایل همجوار صورت گرفته و نخستین نشانه‌های تحرک‌پذیری این فرقه با هدف مبارزه با آنچه شرک و کفر خوانده می‌شد، ظهور پیدا کرد. این حملات که با ویران کردن و غارت‌گری وهابی‌ها همراه بود، غنایم و ثروت‌های انبوه، به سوی شهر درعیه- پایتخت سابقاً فقیر وهابی‌ها- روانه کرد. (1)


به عنوان نمونه حملات علیه مناطقی چون: نجد، ریاض، طائف، ضرماء، منفوحة، وشم، سدیر، خرج، قصیم، جبل شمر، ماویه و حناکیه از جمله لشکرکشی‌های جهادی سلفی‌های پیرو محمد بن عبدالوهاب به شمار می‌آید.


با مرگ محمد بن عبدالوهاب و استمرار دولت اول سعودی تا سال (1233ق-1818م) تحرک‌پذیری و لشکرکشی‌های اتحاد سلفیت و سعودی استمرار یافته و تا انتهای این دولت که در مجموع اندکی بیش از هفتاد سال به طول انجامید، موفق شدند بخش‌های عمده‌ای از قلمرو‌ی امروزی منطقه جنوب خلیج فارس از جمله: تمام سرزمین عربستان سعودی کنونی (شامل شهرهای احساء، مکه، مدنیه، ریاض، طائف، جده، تبوک)، قطر، امارات، بحرین، عمان، کویت و بخش‌هایی از یمن و اردن امروزی را تصاحب کنند. موضوعی که به خوبی، بیان‌گر چالاکی و انطباق‌پذیری سازمانی پیمان دو جانبه یاد شده در آن دوره است.


یک نگاه جغرافیایی به حوزه گسترش این جریان در دوره دولت اول سعودی، نشانگر آن است که این چند دهه دوره طلایی بسط و نقطه جهش تحرک‌پذیری این فرقه بوده است. به گونه‌ای که جنگ جویان آن موفق شده‌اند از یک تشکیلات محلی ساده در شهر «درعیه» به یک دولت قدرتمند و برخوردار از مساحت جغرافیایی وسیع مبدل شوند.


گسترش جغرافیایی سلفیت در دولت اول سعودی در جهات چهارگانه جغرافیایی به صورت ذیل فهرست شده است:
جدول شماره 1: بسط جغرافیایی اتحاد دو جانبه سلفیت و آل سعود (شبه جزیره عربستان: 1744-1818م)

ردیف

جهت جغرافیایی

بسط جغرافیایی از مرکز حکومت (درعیه)

مسافت برحسب کیلومتر

 

شمال

تا مرزهای کنونی کویت

620

 

شرق

تا سواحل جنوبی خلیج فارس

480-1200

 

جنوب

تا مرزهای کنونی یمن

1100

 

غرب

تا سواحل دریای سرخ

1000-1300

 

شمال غرب

تا بخش‌هایی از اردن کنونی و خلیج فارس

1400-1500

نکته قابل توجه آن که در این دوره، گروه‌های سلفی موفق به گسترش نظامی خود تا شهرهای کربلا و نجف (1200 کیلومتر دورتر از درعیه) شده و کشتارهای گسترده‌ای در این دو شهر شیعی صورت دادند؛ هر چند که در نهایت مرزهای رسمی حکومتی ایشان در همان سرحدات کویت تثبیت گردیده بود.


این دوره را می‌توان نخستین نقطه عطف تاریخی در تحرک‌پذیری و توسعه طلبی جغرافیایی سلفیت فرض کرد. هر چند که در این مدت، به واسطه تحدید دایره سلفی‌گرایی به قلمروی عربستان کنونی و نیز عدم وجود فناوری‌های اطلاعاتی پیشرفته امروزی و وسایل حمل و نقل عمومی مدرن، مبارزان این جریان صرفاً از اتباع همین حوزه جغرافیایی تأمین می‌شدند. مطالعه سطح بالای توفیق ایشان در بسط جغرافیایی به مکتب سلفیت و حاکمیت آل سعود، نشانگر توفیق هستی شناسی مبتنی بر مبارزه با کفر و شرک ایشان، در تحرک بخشی به آن‌ها بوده است.


این موج، کاملاً اصیل سلفی نبوده و رگه‌های فرصت سازی برای خاندان آل سعود و در نتیجه مصالح سیاسی ایشان در آن به چشم می‌خورد. موتور تحرک‌پذیری گفته شده و نیز نیروی انسانی تحرک را جهان بینی سلفیت، فراروی آل سعود گذاشته و موفقیت‌های ذیل گفته را به همراه داشته است. هر چند که نمی‌توان نقش پشتیبانی سیاسی آل سعود را در این باره نادیده گرفت.


سقوط دولت اول سعودی در سال 1818م منجر به از هم پاشیدن ساختار تشکیلاتی و در نتیجه کاسته شدن از تحرک‌پذیری سلفیت گردیده و این مسئله تا زمان حمله شوروی سابقه به افغانستان استمرار یافت.

191291

نقشه بسط جغرافیایی تدریجی سلفیت در دولت اول آل سعود

2-1. اشغال افغانستان به وسیله‌ی شوروی (1979-1989م)

فاصله زمانی بین سقوط دولت اول سعودی تا اواخر دهه هفتاد قرن بیستم میلادی، دوره رخوت و رکود عملیاتی- و نه نظری- سلفیت است. دوره‌ای که کمتر نشانه‌ای از تحرک‌پذیری و توسعه طلبی جغرافیایی از سوی این جریان‌ها مشاهده می‌شود.


با این حال اشغال افغانستان به وسیله‌ی شوروی سابق، دومین نقطه عطف تاریخی تحرک‌پذیری و کنش‌گری عملیاتی جریان‌های سلفی می‌باشد. به دنبال این حادثه، چهره‌های داوطلب سلفی( موسوم به افغان‌های عرب) از سرتاسر خاورمیانه داوطلب جنگ در افغانستان شدند. به این منظور در سال 1984 م و با پشتیبانی آمریکا، پاکستان، عربستان دفتری به نام «دفتر خدمات مجاهدین عرب» در پاکستان با هدف مسلح کردن، آموزش و پشتیبانی و تجهیز مجاهدان عرب برای جنگ با شوروی سابق شکل گرفته و اقدام به جذب و سازمان‌دهی نیروهای داوطلب سلفی از سرتاسر جهان کرد. (2)


نکته قابل توجه در موج دوم تحرک‌پذیری سلفیت جهادی، برخورداری از چتر حمایت‌های اطلاعاتی، سیاسی و نظامی از سوی چندین کشور منطقه‌ای (از جمله: عرستان، امارات و پاکستان) و نیز برخی از قدرت‌های غربی همچون: ایالات متحده امریکا است که منجر به تقویت شدید ایشان گردید.
«رابرت گیتس» (3) رئیس سابق سازمان سیا، در کتاب خاطرات خود با عنوان «از تاریکی ...» به این نکته اذعان می‌کند که حتی شش ماه پیش از تهاجم شوروی به افغانستان در سال 1979م، دولت جیمی کارتر اقدام به کمک‌های مالی و نظامی فراوان به مجاهدان افغانی کرد. (4)


موضوعی که بعدها نیز به وسیله‌ی برژینسکی (مشاور امنیت ملی جیمی کارتر) و در مصاحبه‌ای با نشریه مطرح فرانسوی «Le Nouvel Observateur» بیان شد. (5)


هم‌چنین پس از اشغال افغانستان به وسیله‌ی شوروی، سازمان اطلاعاتی امریکا، «سیا»، یکی از طولانی‌ترین و پرخرج‌ترین عملیات‌های تاریخ خود را با هدف یاری رساندن سلفی‌های داوطلب اعزام به افغانستان آغاز کرد. در طی این عملیات که به گردباد (6) شهرت داشت، سازمان جاسوسی امریکا، بخش عمده‌ای از تجهیزات نظامی، آموزشی و کمک‌های مالی به گروه‌های مبارز، از جمله: گروه اسامه بن لادن را بر عهده گرفت. این کمک‌ها به طور متوسط از 20 تا 30 میلیون دلار در سال 1979 م آغاز شد و تا 630 میلیون دلار در سال 1987 افزایش یافت. (7)


این سازمان در ساماندهی و اعزام این گروه‌ها از سرتاسر جهان به افغانستان نقش داشته است. به عنوان نمونه بسیاری از اعضای «گروه جنبش جهاد اسلامی مصر» که پس از ترور انور سادات به زندان افکنده شده بودند، با وساطت امریکا و به منظور مقابله با ارتش شوروی از زندان‌های مصر آزاد و به افغانستان گسیل داده شدند. (8)


ظرف ده سال «دفتر خدمات» زیر نظر سازمان سیا، موفق شد تا هزاران مبارز از بیش از ده‌ها کشور جهان، آموزش و مجهز کرده و از طریق ایشان شوروی را در افغانستان زمین‌گیر کند.


تجربه هجرت و جهاد در افغانستان، در شکل‌دهی شبکه منظم، سازمان یافته و منسجم جهادی و هم زمان تثبیت فرهنگ تحرک‌پذیری و هجرت در میان جریان‌های سلفی در سرتاسر منطقه نقش به سزایی داشته است.


به گونه‌ای که بلافاصله پس از خروج ارتش شوروی از افغانستان و روی کارآمدن دولت ربانی، بسیاری از گروه‌های سلفی جهت مبارزه با صرب‌ها عازم بوسنی شده و برخی دیگر نیز به منظور مبارزه با شورشیان سودان، و به دعوت حسن الترابی عازم این کشور شدند. در این میان بازگشت برخی از چهره‌های سلفی به کشورهای متبوعشان نیز با هدف ساقط سازی دولتهای غرب‌گرای حاکم بر آن‌ها، توجیه می‌شد. (9)


فعالیت در سه محور جغرافیایی یاد شده نشان دهنده‌ی تأثیر بخشی فرهنگ هجرت و جهاد بر منظومه اعتقادی سلفیت جهادی بوده و در نهایت تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن ایشان را به دنبال داشته است.


با این حال هر چند که دهه 1990م، به موازت تحرک جغرافیایی به مناطق یاد شده، شاهد گردهم آیی جنگ‌جویان سلفی در ذیل تشکیلات سازمان جهانی القاعده و «جبهه بین المللی جهاد علیه یهودیان و صلیبیان» (10) و اقدامات عملیاتی علیه منافع غربی و کشورهای عربی همسو با غرب (همچون: انفجار هم زمان سفارت آمریکا در نایروبی و دارالسلام تانزانیا، حمله به نیروهای آمریکایی در یمن، قتل 18 سرباز آمریکایی در موگادیشو و حمله به مرکز آموزش مشترک نظامی آمریکا و عربستان در ریاض) است، اما با مقایسه آن با دهه 1980م و دهه اول هزاره سوم میلادی، این دهه را می‌توان دوره تشکیلات سازی و تقویت بنیان‌های نظری کنش‌گری جهانی و کاهش میزان تحرک‌پذیری سلفیت جهادی قلمداد کرد.


در نتیجه‌ی همین رویکرد، شعبه‌های مختلفی از سلفیت جهادی به صورت شبکه‌ای از گروه‌های غیرمتمرکز- و نه الزاماً سلسله مراتبی و هرمی- در بسیاری از کشورهای عربی، همچون: الجزایر، اردن، لبنان، لیبی، مصر، مراکش، پاکستان، سودان و ... تأسیس گردید. (11)


مهم‌ترین شاخصه‌های این موج از تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن سلفیت را می‌توان در دو موضوع خلاصه کرد:


1- گسترده شدن دایره نیروی انسانی سلفیت در سایه سه عامل گسترده‌تر شدن ابزار اطلاع رسانی، همچون: رسانه‌ها، تسهیل شرایط حمل و نقل عمومی و بین المللی و در نهایت پشتیبانی‌های سرویس‌های اطلاعاتی منطقه‌ای و بلوک غرب؛ واقعیت آن است که در پرتو چند دهه، تلاش‌های فکری و بینشی مکتب سلفیت در کشورهای مختلف عربی، این فرقه توانسته بود بخش قابل توجهی از جوانان عرب را با جهان بینی خود همراه سازد. در نتیجه، با رقم خوردن موج دوم، ده‌ها هزار نیروی سلفی در افغانستان حضور پیدا کرده و نقش‌آفرینی کردند.


2- گسترش جغرافیای انسانی این موج نسبت به موج قبل؛ برخلاف موج اول که جنگ جویانی سلفی به دایره حجاز محدود بودند، موج دوم تحرک‌پذیری سلفیت مشاهده حضور ده‌ها هزار سلفی از کشورهای مختلف عربی و اسلامی بود که نشان‌گر فرامرزی شدن جهان بینی سلفیت جهادی و در نتیجه فرامرزی شدن کنش‌گری آن می‌باشد.


جدول جغرافیای انسانی سلفیت جهادی دخیل در افغانستان و مقایسه آن با جدول شماره یک (بسط جغرافیایی اتحاد دو جانبه سلفیت و آل سعود) بیان‌گر رشد دایره فرامرزی شدن این جریان‌ها در موج دوم تا حدود چهار هزار درصد است.
جدول شماره2: بسط جغرافیایی سلفیت در موج دوم تحرک پذیری (افغانستان: 1779- 1989م)

ردیف

نام کشور

مسافت تا افغانستان برحسب کیلومتر

1

کشورهای افریقایی (از مغرب تا سودان)

6832-3611

2

کشورهای غرب آسیا (از لبنان تا عراق)

2974-2224

3

کشورهای حاشیه خلیج فارس (از سعودی تا عمان)

2465-1535

4

کشورهای شبه جزیره هند (هند و پاکستان)

1853-425

1 -3. اشغال عراق به وسیله‌ای ایالات متحده امریکا

همان طور که گذشت، سال‌های 1989 تا 2001 م دوره کاهش تحرک‌پذیری سلفیت جهادی می‌باشد که در عین ترتیب‌دهی به برخی عملیات‌های ضدآمریکایی و ضدعربی در سطح کشورهای اسلامی، تلاش عمده آن‌ها بر تشکیلات سازی و گسترش شبکه‌های جهادی در کشورهای عربی- اسلامی متمرکز بود.


در این میان حادثه یازده سپتامبر، جنگ افغانستان و در نهایت اشغال عراق به وسیله‌ی امریکا، موج سوم تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن گروه‌های سلفی جهادی را رقم زد. حمله به عراق هم چون موتور محرک این جنبش‌ها عمل کرده و ایشان را از یک دوره رکود عملیاتی پانزده ساله خارج ساخت.
ایشان در ذیل عنوان مبارزه با «صلیبی‌ها» و با هدف اعلانی مبارزه با اشغالگران و حکومت دست نشانده ایشان، از سرتاسر جهان سرازیر عراق شده و سازمان «القاعده در بلاد رافدین» را تشکیل دادند. (12)


نتیجه فعالیت این گروه و همپیمانانش در عراق، بالغ بر صدها عملیات نظامی- و از جمله انتحاری- علیه نیروهای خارجی، ارتش، پلیس و نیروهای امنیتی عراق، شیعیان، اهل سنت، مسیحیان و در نتیجه کشته و مجروح شدن ده‌ها هزار نفر بوده است.


طی بررسی اجمالیِ یکی از نویسندگان عرب، به نام «محمد حافظ» در کتاب خود با عنوان بمب‌گذاران انتحاری در عراق نشان دهنده آن است که از مجموع 102 عملیات انتحاری میان میان سال‌های 2003 تا 2007 م در عراق، تنها پانزده درصد آن را عراقی‌ها انجام داده بقیه به وسیله سلفی‌های خارجی و از کشورهایی چون: مصر، اردن، کویت، سوریه، لیبی، یمن، لبنان، مراکش، سودان، هندوستان و ... انجام شده است. در جدول آورده شده از سوی وی، اتباع عربستان با 43% (53 نفر) پیشتاز این عملیات‌ها بوده و پس از آن اتباع کشورهایی چون: سوریه، اردن، کویت و ... در ردیف‌های بعدی قرار گرفته‌اند. (13)


نکته قابل توجه ان که برای نخستین بار ردپای مجریان انتحاری اروپایی- و از جمله انتحاری‌های مونث- در حلقه سلفیت جهادی در عراق قابل مشاهده است. به عنوان نمونه اسناد موثق بیان‌گر وجود انجام عملیات‌های انتحاری در این کشور از سوی اتباع برخی کشورهای اروپایی همچون: بریتانیا، ایتالیا، بلژیک، فرانسه و اسپانیا است. (14)


ژنرال «لیک رینچ»، سخن‌گوی نیروهای چندملیتی در عراق، طی گزارشی در اواسط سال 2005م، از بازداشت بیش از 375 جنگ جوی خارجی در این کشور خبر داده که در میان آن‌ها کشور مصر با 78 تبعه (20%) جایگاه نخست و ایالات متحده آمریکا با یک تبعه (3، 0/0) مرتبه آخر را در این فهرست اشغال کرده بودند. در این فهرست، اتباع سلفی از کشورهای اسلامی، چون، ایران، هند، اردن، سعودی، سودان و کشورهای اروپایی، مانند: ایرلند، بریتانیا، ایتالیا، فرانسه و دانمارک و در نهایت رژیم صهیونیستی نیز به چشم می‌خورند. (15)


همچنین یک گزارش غیررسمی از میزان کشته‌های جنگجویان در ماه مارس 2005م بیان‌گر آن است که در فهرست کشته‌های گروه‌های سلفی در این ماه، بیش از 154 جنگجوی خارجی وجود دارد که اتباع سعودی با 61 % (94 نفر) در رتبه اول و کشور سودان و امارات با 6% (هر کدام یک تبعه) مشترکاً در مکان آخر جای گرفته‌اند. فهرستی از اتباع کشورهای: لبنان، الجزایر، تونس و فلسطین نیز در این فهرست تروریستی قابل مشاهده است. (16)


در نهایت فاضل البرواوی: فرمانده تیم ضدتروریستی ارتش عراق، با استناد به گزارش‌های وزارت کشور عراق در ماه‌های پایانی سال 2013م، از تحقق چهارهزار عملیات انتحاری موفق از سوی اتباع کشورهای عربی در عراق از سال 2003 تا 2013 م، خبر داده، که در میان آن‌ها می‌توان شهروندان کشورهای: اردن، سعودی، بحرین، تونس، لیبی، یمن، سوریه، مصر، قطر، امارات و فلسطین را مشاهده کرده. (17)


ملاحظه آمار گفته شده و بررسی ملیت‌های جنگجویان خارجی در عراق، بیان‌گر نقطه عطف جدیدی در حیات نظامی سلفیت جهادی و نشان دهنده تطور و تکامل ایشان در مسیر فرامرزی شدن و در نتیجه توسیع ژئوپلتیک کنش‌گری این فرقه به مرزهایی بسیار فراتر از موج دوم است، زیرا جذب نیروهای انتحاری از کشورهای اروپایی و نیز جنگجویانی از آمریکا و عرب‌های اسرائیلی برای نخستین بار در این مرحله (موج سوم) تحقق پذیرفته است. که نشان از افزایش حداقل دو برابری قلمروی جغرافیایی جذب این فرقه نسبت به موج دوم است. هر چند که از حیث کمیت مبارزان خارجی، این موج به واسطه مخالفت کشورهای اروپایی و امریکایی با لشکرکشی سلفی‌ها به عراق در میانه سال‌های 2003 تا 2011م، نسبت به موج دوم با محدودیت مواجه گردید. چون تعداد داوطلبان سلفی عرب زبان حاضر، در نبرد افغانستان شش برابر جنگجویان خارجی فعال در عراق و بالاتر از بیست هزار نفر (در طی ده سال نبرد) برآورده شده است. (18)


نمودار ذیل بیان‌گر گسترش حوزه جغرافیایی کنش‌گری و جغرافیای انسانی سلفیت در موج سوم است.
جدول شماره3: بسط جغرافیایی سلفیت در موج سوم تحرک پذیری (عراق: 2003-2013م)

ردیف

نام کشور

مسافت تا عراق برحسب کیلومتر

 

کشورهای امریکایی (ایالات متحده امریکا و کانادا)

12000-10300

1

کشورهای اروپایی (ایرلند، بریتانیا، ایتالیا، فرانسه و دانمارک)

4600-2900

2

کشورهای غرب آسیا (لبنان، اردن، فلسطین، سوریه)

860-680

3

کشورهای حاشیه خلیج فارس (از سعودی تا عمان)

2100-560

4

کشورهای شبه جزیره هند (هند و پاکستان)

3700-2500

1 -4. بحران جاری سوریه (2011-2014 م)

عراق و موج سوم تحرک‌پذیری سلفیت جهادی، تجلی‌گاه توسعه کم نظیر جغرافیایی این فرقه به شمار می‌آید، اما در هر صورت تجربه عراق بیان‌گر آن است که گاه تا 96 % درصد انتحاری‌ها غیرعراقی بودند. (19) هیچ‌گاه نسبت جنگجویان خارجی به کل شورشیان سلفی عراقی از ده درصد فراتر نرفته است. (20) در نتیجه بیشتر مطلق مبارزان از تابعیت عراقی برخوردار بوده و در عین حال اکثریت مطلق مجریان عملیات‌های انتحاری، غیرعراقی بوده‌اند.


تحولات و بحران جاری سوریه، تجربه جدیدی از تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن گروه‌های سلفی در سطح بین المللی را رقم زد. به گونه‌ای که این موج، نه از حیث کمیت نیروی انسانی و نه از حیث دایره جغرافیای انسانی قابل مقایسه با سه موج قبلی نخواهد بود.


رصد معتبرترین پایگاه‌های خبری جهان (مانند: سی ان ان، تلگراف، اکونومیست، تایمز، دیلی استار، نیویورک تایمز و ...) و همچنین پژوهش‌های میدانی اندیشکده‌های استراتژیک (مانند: گلوبال ریسرچ، کارنگی، موسسه مطالعات جنگ، پژوهشکده رنَد، پژوهشکده امریکن اینترپرایز و ...) بیان‌گر حضور اتباع سلفی از تمام قاره‌های جهان در بحران جاری سوریه است. جدول ذیل به تفکیک، فهرستی از کشورهای هر قاره که اتباع آن‌ها در سوریه مشغول نقش‌آفرینی هستند، مشخص کرده است.


جدول شماره 4: بسط جغرافیایی سلفیت در موج چهارم تحرک پذیری (سوریه: 2011-2014م)

ردیف

قاره

کشورها

مسافت تا سوریه برحسب کیلومتر

1

آسیا

ژاپن، چین، مالزی، اندونزی، فیلیپین، بنگلادش، هندوستان، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، آذربایجان، چچن، عراق، ترکیه، ایران، کویت، اردن، لبنان، فلسطین، یمن، عمان و کشورهای حاشیه خلیج فارس

300-8500

2

اروپا

انگلیس، فرانسه، آلمان، دانمارک، سوئد، ایرلند، انگلیس، بلژیک، هلند، نروژ، فنلاند، ایتالیا، اسپانیا، اتریش، بوسنی، یوگوسلاوی، آلبانی، بلغارستان، روسیه، جمهوری چک

2400-4200

3

آفریقا

مصر، لیبی، الجزایر، تونس، مغرب، سودان، سومالی، نیجریه

1200-4200

4

امریکا

ایالات متحده امریکا، کانادا

9300-12000

5

استرالیا

استرالیا

12000


بررسی آمار گفته شده و مقایسه آن با سه نمودار امواج پیشین، نشان می‌دهد که گستره جغرافیایی نیروی انسانی موج چهارم (از حیث برآورد کیلومتری) تفاوتی با موج سوم ندارد- زیرا طول جغرافیایی هر یک با مرکزیت هدف موج (بغداد و دمشق) 12000 کیلومتر است- اما دو نکته موجب تمایز چشم‌گیر این موج از موج‌های پیشین می‌گردد. افزایش گستره ملیت سلفی‌های دخیل در بحران سوریه، نخستین وجه تمایز دو موج اخیر است؛ به بیان دیگر افزایش یک قاره (استرالیا) به منبع تأمین کننده نیروی انسانی این موج و نیز افزوده شدن برخی از کشورهای چهار قاره دیگر، به فهرست مذکور از این جمله است. به عنوان نمونه از آسیا می‌توان به کشورهایی مانند: چین، ژاپن، مالزی، اندونزی، فیلیپین، بنگلادش، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و آذربایجان و از قاره اروپا به کشورهای: هلند، نروژ، فنلاند، اتریش، آلمان، سوئد، بلژیک، اسپانیا، بوسنی، یوگوسلاوی، روسیه و جمهوری چک اشاره کرد.


به گزارش نیویورک تایمز، از میان سلفی‌های خارجی حاضر در سوریه، بیش از دو هزار نفر از اروپا، صد نفر از استرالیا و ده‌ها نفر از تابعیت ایالات متحده امریکا برخوردارند. (21)


جیمز کلاپر (22) مدیر آژانس اطلاعات ملی امریکا نیز در گزارش خود از وجود 700 تبعه فرانسه، 400 تبعه بریتانیا و 70 امریکایی در میان سلفی‌های خارجی، حاضر در سوریه، خبر داده است. (23) جالب آن که آمار مربوط به تعداد اتباع فرانسه (700نفر) به تأیید رئیس جمهور فعلی این کشور، فرانسوا اولاند، نیز رسیده است. (24)


دومین وجه تمایز دو موج اخیر از یکدیگر، افزایش کمی تعداد جنگ‌جویان خارجی در موج چهارم می‌باشد که نسبت به موج قبل جهش غیرمنتظره‌ای را تجربه کرده است، به گونه‌ای که می‌توان سوریه سال‌های 2011 تا 2014م را ویترین بین المللی و فرامرزی سلفیت جهادی عنوان کرد.


به عنوان مثال در حالی که بسیاری از گزارش‌های اطلاعاتی و امنیتی، مجموع مبارزان خارجی در عراق در فرآیند هشت ساله اشغال را کمتر از چهار هزار نفر عنوان می‌کردند، (25) اسناد موثق اطلاعاتی از حضور بیش از یازده هزار مبارز سلفی خارجی در سوریه (در کمتر از سه سال بحران) حکایت دارد. (26) مسئله‌ای که نشان دهنده افزایش نسبت تحرک‌پذیری سلفی‌گرایی جهادی (نسبت به تعداد سلفی‌های خارجی در سال‌های بحران) نسبت به دو موج افغانستان و عراق دارد.


حضور گسترده و بی سابقه نیروهای سلفی؛ به ویژه اتباع غربی در سوریه، کشورهای متبوع ایشان را به شدت نگران کرده و بسیاری از نهادهای امنیتی و اطلاعاتی غربی از بازگشت شهروندان جهادی خود- که اینک با «فرهنگ انتحار» مأنوس شده‌اند- به کشور ابراز نگرانی کرده‌اند؛ به عنوان نمونه جیمز بروکنشایر، (27) وزیر امنیت بریتانیا، در سخنانی در این باره می‌گوید: « ما افرادی را که در پی سفر به سوریه هستند و یا از آن‌جا باز می‌گردند، به دلیل خطر بالقوه‌ای که از بازگشت ایشان به بریتانیا ناشی می‌شود، از نزدیک رصد می‌کنیم.» (28)


هم‌چنین «راب وینرایت»، (29) مدیر پلیس اتحادیه اروپا، موسوم به یوروپل، در گزارش سال 2013 م خود درباره‌ی جنگ‌جویان سلفی اروپایی در سوریه و خطر بازگشتشان به قاره سبز به صراحت بر خطر بازگشت سلفی‌های اروپایی از سوریه اشاره کرده و می‌نویسد: «آن‌ها می‌توانند دیگر داوطلبان را در پیوستن به نبردهای مسلحانه تشویق کنند. همان‌گونه که می‌توانند آموزش، تجربه، و ارتباطاتشان را با هدف انجام چنان اقداماتی [فعالیت ‌های تروریستی] در داخل اتحادیه اروپا به کار بندند.» (30)


هماهنگ کننده ملی امنیت و ضدتروریسم هلند (31) نیز در گزارشی از افزایش احتمال حملات تروریستی در داخل هلند و یا علیه منافع هلند در خارج مرزهای این کشور، خبر داده و یکی از دلایل عمده‌اش را صدها افرادی عنوان می‌کند که این کشور را با هدف پیوستن به گروه‌های افراطی در کشورهای مختلف، به ویژه سوریه، ترک کرده‌اند. (32)


از همین رو در چند ماهه اخیر، از سوی کشورهای غربی، اقدامات کیفری و پیشگیرانه‌ای هم‌چون: بازداشت و پیگرد برای تمام کسانی که با هدف پیوستن به گروه‌های سلفی مسلح در خارج از اروپا و به ویژه سوریه عزیمت می‌کنند، صورت گرفته است. (33)


به گزارش ایندیپندنت، لغو تابعیت یکی از روش‌های کشورهای اروپایی، از جمله انگلستان برای مجازات کسانی است که با هدف پیوستن به گروه‌های سلفی به سوریه رفته‌اند. این روزنامه از لغو تابعیت بیش از 37 نفر از شهروندان انگلیسی خبر داده است که مدتی را در سوریه در کنار گروه‌های مسلح سلفی به سر برده‌اند. (34)


بررسی‌ها نشان می‌دهد که چهارمین موج تحرک‌پذیری سلفی‌گرایی، قوی‌ترین و سهمگین‌ترین آن‌ها تاکنون بوده است که حتی موفق شده، مرزهای قدرتمند‌ترین کشورهای غربی را درنوریده و بخش قابل توجهی از نیروی انسانی خارجی خود را از این کشورها جذب کند.


عوامل موفقیت این موج نیز همان عوامل موج دوم و سوم، یعنی انقلاب در فناوری اطلاعات، تسهیل حمل و نقل عمومی و در نهایت نقش سرویس‌های امنیتی منطقه‌ای و بین المللی است، هر چند که در این میان، نقش فناوری ارتباطات و شبکه‌های اجتماعی نسبت به امواج دیگر (و حتی موج سوم) بسیار پررنگ‌تر می‌باشد، چون گروه‌های سلفی در این موج، سرمایه‌گذاری ویژه‌ای بر روی شبکه‌های اجتماعی: فیسبوک، توئیتر، یوتیوب و ... کرده و موفق شده‌اند در عین بهره‌گیری از این رسانه‌ها، برای تبلیغ ایده‌ها و منظومه بینشی خود، بخشی از نیروی انسانی موردنیازشان را از همین طریق در سرتاسر دنیا جذب و استخدام کنند. (35)


نمودار مقارنه‌ای و تطبیقی چهار موج تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در طی 270 سال اخیر به صورت ذیل است.

191292

نمودار شماره 1: نمودار تطبیقی توسیع دامنه جغرافیایی چهار موج تحرک‌پذیری سلفیت جهادی (1744-2014م)
عدم توسعه دامنه جغرافیایی کنش‌گری سلفیت جهادی در دو موج اخیر (موج سوم و چهارم) بیش از هر چیز بر قرابت مکانی دو موج و وجود دو کانون بحران (عراق و سوریه) در قلب جغرافیایی زمین (خاورمیانه) و نیز قرابت زمانی دو موج به یکدیگر و در نتیجه اشتراک هر دو، در بهره‌مندیشان از شرایط مبتنی بر تسهیل حمل و نقل عمومی بین المللی و انقلاب در فناوری ارتباطات و رسانه‌های اجتماعی قابل حمل است.

2- چهار موج تحرک‌پذیری: درس‌ها و عبرت‌ها

بررسی کمّی و جغرافیایی چهار موج یاد شده و تبیبین ویژگی‌ها و شاخصه‌های هر یک که در محورهای چهارگانه گفته شده، صورت گرفت، نتایج و درس‌های فراوانی را فراروی پژوهشگران، به ویژه امنیت‌پژوهان حوزه سلفی‌گرایی قرار می‌دهد.


به طور گذرا می‌توان مهم‌ترین آن‌ها را در موارد ذیل خلاصه کرد:
- هستی شناسی مبتنی بر «دوگانه متخاصمِ خودی- دشمن» و اصطحاب آن با بینش جهادی (مبارزه با کفار و مشرکان) اساس تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن سلفیت جهادی را بنیان نهاده است. تدابیر و اقدامات سخت امنیتی و نظامی می‌تواند تا حدود زیادی به مهار موج‌های بعدی بیانجامد، اما اکتفا به آن و غفلت از اقدامات نرم فرهنگی و بینشی در محیط‌های مستعد، بسترهای مناسب و آماده کنونی را برای امواج بعدی استمرار خواهد بخشید.
- تلاش جریان‌های جهادگرای سلفی برای احیای هویتی خود در دوره هیمنه، مظاهر حیات مدرنیته و در شرایطی که جهان شیعه موفق به احیای هویتی و تمدنی خود- با انقلاب اسلامی- شده به فراهم آمدن بسترهای شکل‌گیری یک هویت فراملی و ایدئولوژیک ختم شده، که توان کنش‌گری فرامرزی قدرتمندی به آن بخشیده است.


در واقع جریان‌های سلفی جهادی با تأثرپذیری از هستی شناسی یاد شده، به جای پذیرش الگوی هویتی برآمده از انقلاب اسلامی ایران، مبتنی بر وحدت داخلی «مستضعفان» و تقابل جمعی با «مستکبران»- که حتی می‌تواند به مثابه گفتمان عام بین المللی - و نه الزاماً شیعی و اسلامی- عمل کند-، درصدد بازتولید آلترناتیو هویتی برآمده است که بیش از هر چیز از آبشخورهای هستی شناسی فرقه‌گرایانه و لایه‌های معرفتی تکفیرمآبانه مشروب شده است. رشد تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن در واقع به مثابه تلاش برای تحقق بخشی به الگوی سیاسی- اعتقادیِ متناسب با بنیادهای هستی شناسانه و معرفت شناسانه پارادایم سلفیت جهادی قابل تفسیر است.


- تلاش برای جایگزین کردن هستی شناسی یاد شده به «سه گانه منعطف خودی- غیر -دشمن» که شامل پرهیز از قتل عام مستضعفان غیرحربی غیرمسلمان- از هر فرقه‌ای- می‌شود و نیز بازتعریف مذاهبی (همچون شیعیان، علوی‌ها، اهل تسنن غیروهابی و...) به مثابه فرق اسلامی محترم الدماء- که در منظومه اعتقادی کلامی- فقهی سلفیت از آن‌ها به عدو قریب یا دشمن نزدیک تعبیر می‌شود- باید از مهم‌ترین فعالیت‌های فرهنگی در این زمینه باشد، نیز جهت دهی روحیه جهادطلبی و شهادت‌طلبی این جریان به سمت مبارزه با اشغال‌گری رژیم اسرائیل، می‌تواند به سوگیری موج پنجم به سمت مرزهای جغرافیایی فلسطین بیانجامد. موضوعی که می‌توان از آن به تغییر جغرافیای ذهنی و اولویت گفتمانی از مبارزه درون- دینی به جهاد علیه اشغال‌گری یاد کرد. توفیق در چنین راهبردی به بازتقویت محور مقاومت ضداسرائیلی در منطقه و در نتیجه استخدام و کاربست توان جنبش‌های سلفی در مبارزه با اسرائیل می‌انجامد.


-در حوزه اقدامات امنیتی، از آن جا که امروزه سلفی‌گرایی جهادی ماهیتی فرامرزی و ساختارگریز پیدا کرده است، به همین سبب تلاش جمعی سیاسی، امنیتی، اقتصادی و رسانه‌ای منطقه‌ای و جهانی با هدف مهارسازی تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در وضعیت کنونی‌اش اجتناب ناپذیر است. تجربه حمله داعش به عراق و اشغال بخش‌های زیادی از خاک این کشور در دو ماه گذشته، نشان‌گر عدم امکان مهار موج‌های پویا و تحرک‌گرای سلفیت جهادی از سوی یک کشور یا دولت است.


- چون که محور اصلی این پژوهش، تمرکز بر موج‌های بلند ستیزه جوی سلفی است که عموماً از بیرون مرزهای حاکمیتی، وارد قلمرو جغرافیایی کشور هدف شده و زمینه تقویت گروه‌های همباور داخلی را فراهم می‌سازند، از این رو سیاست‌های مبتنی بر انسداد مرزی، کنترل الکترونیکی و هوایی مرزی و از همه مهم‌تر سیاست ممانعت از تکوین و توسعه «محیط جغرافیایی با ویژگی همسویی اعتقادی» با این جریان‌ها، در نوار مرزی کشور، از جمله مهم‌ترین اقدامات بازدارنده در این زمینه است. تجربه موج‌های دوم، سوم و چهارم نشان داده است که جنبش‌های سلفی صرفاً از مرزهای جغرافیایی برخوردار از اشتراک اعتقادی توانسته‌اند به کشورهای هدف ورود پیدا کنند. در نتیجه قطع عقبه داخلی این گروه‌ها در درون کشورها و مرزهای مشترکشان با نقاط آسیب پذیر، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.


-کنترل و مدیریت مرزهای ذهنی و روانی و نیز مرزهای هویتی- اعتقادی شهروندان و به طور اعم تمامی انسان‌هایی که ممکن است به نوعی در دایره خطر تهاجم فکری جریان‌های سلفی قرار داشته باشند، از دیکر کارویژه‌های مشترک میان تمامی بازیگران سیاسی جبهه مقابل سلفیت جهادی است. جریان سلفی‌گرایی بیش از آن که یک جریان سیاسی و کنش محور باشد،یک نگرش فکری و اعتقادی با بنیان‌های عمیقاً معرفتی و جهان‌بینانه است که مرزهای هویتی و روانی افراد جوامع را در می‌نوردد. در نتیجه توجه به عنصر رسانه و خنثی سازی سیاست‌های رسانه‌ای- تبلیغی این جنبش‌ها می‌بایست در صدر اولویت‌ها باشد.


به طور طبیعی، مناطق حضور و حیات اهل تسنن، مناسب‌ترین حوزه کنش‌گری نظامی- سیاسی و پرسودترین زمینه جهت سرمایه گذاری، با هدف جذب و استخدام نیروی انسانی مورد نیاز سلفیت جهادی به حساب می‌آید.


در نتیجه به هر میزان که جریان‌های سلفی موفق به همراه سازی توده‌های اهل سنت شوند، مقابله با تحرک‌پذیری ایشان، پیچیده‌تر خواهد گردید. زیرا با صرف نظر از جذب جوانان اهل سنت، خواهند توانست با بهره‌گیری از پوشش فراهم شده از سوی مردم منطقه، به فعالیت‌های خود استمرار بخشیده و تدابیر امنیتی و سیاسی طرف مقابل را با مشکلات اساسی مواجه سازند. در نتیجه می‌بایست عنایت ویژه‌ای از سوی دولت‌ها درباره‌ی مناطق سنی نشین- به ویژه مناطق آسیب پذیر مرزی- صورت گرفته، تا مانع از جذب توان توده‌های اهل تسنن به جنبش‌های سلفی شود.


- نمی‌توان زمان و مکان پنجمین موج تحرک‌پذیری سلفیت جهادی را با قاطعیت تعیین کرد، اما به طور حتم، درس گرفتن از تحولات چهار موج گذشته و رصد دقیق، میدانی و روزآمد تحولات این جریان و اهداف و چشم‌اندازهای آن، تا حد قابل توجهی آسیب‌ها و گزندهای احتمالی موج آینده را کاهش می‌دهد.

نتیجه‌گیری

1- تحولات سیاسی- امنیتی چند ساله اخیر در آسیای غربی به گونه‌ای غیرقابل انکار، با مسئله و جنبش‌های جهادی سلفی پیوند خورده است. این جنبش‌ها با تأثیرپذیری از بنیاد هستی شناسانه دگرستیزانه و تکفیرگرایانه مبتنی بر دوگانه متخاصم خودی- دشمن، موجی از امنیت زدایی‌های پی در پی در سطح منطقه‌ای را رقم زده‌اند.


2- تحرک‌پذیری گسترده و چالاکی سازمانی سلفیت جهادی دومین عامل امنیت ستیزی از سطح منطقه بوده است که ریشه در سنت‌های فکری سلفیت (ارزش‌هایی چون: جهاد، شرک ستیزی، هجرت و امر به معروف ) و نیز منابع محیط منطقه‌ای و بین المللی (نقش سرویس‌های امنیتی، گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات، پیشرفت سیستم حمل و نقل جهانی) دارد، موضوعی که مخاطرات آن کمتر از هندسه بینشی هستی شناسانه سلفیت نخواهد بود.


3- از سال 1744م- آغاز ائتلاف محمد بن عبدالوهاب و آل سعود- تاکنون (2014م) جهان اسلام شاهد چهار موج تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن سلفیت جهادی بوده است. که هر موج از قدرت و وسعت بیشتری نسبت به امواج سابق برخوردار بوده است. موج اول از سال 1744 م تا 1818 م (فروپاشی دولت اول سعودی) دوم از سال 1979 م تا 1989 م (دوره اشغال افغانستان توسط شوروی سابق)؛ سوم از سال 2003 م تا 2011 م (اشغال عراق توسط امریکا) و در نهایت موج چهارم از سال 2011 م تاکنون (بحران سوریه) استمرار داشته است. در هر چهار موج، نیروهای سلفی خارج از مرزهای جغرافیایی کشور هدف، اقدام به کنش‌گری خشونت‌بار نظامی- امنیتی کرد. و موجی از بی ثباتی و ناامنی را پدید آورده‌اند.


4- بررسی‌های آماری بیانگر آن است که سقف تحرک جغرافیایی سلفیت جهادی در موج اول حدود 1500 کیلومتر و از اتباع سعودی بوده که در موج چهارم به 12000 کیلومتر و از اتباع ده‌ها کشور از هر پنج قاره توسعه یافته است. مسئله‌ای که به طور خاص ریشه در توسعه فناوری ارتباطات و اطلاع رسانی، تسهیل حمل و نقل عمومی جهانی و در نهایت افزایش نقش‌آفرینی دستگاه‌های اطلاعاتی منطقه‌ای و جهانی داشته است.
5- ابتنای تحرک‌پذیری و فرامرزی شدن سلفیت جهادی از بنیادهای نظری یاد شده، ضرورت توجه به راهبرهای مقابله جویانه‌ی فرهنگی و اعتقادی را در کنار اقدامات سخت نظامی دو چندان کرده است. اکتفای به فعالیت‌های نظامی- امنیتی نخواهد توانست به مهار مطلوب این پدیده بیانجامد. در این میان، جهت دهی به سلسله مراتب اولویت‌های سلفیت جهادی از مبارزه با فرقه‌های اسلامی به مقابله با اشغال‌گری رژیم اسرائیل می‌باید از مهم‌ترین مأموریت‌های جریان مقاومت در نظر گرفته شود.


6- مهار موج‌های بلند ستیزه‌جویی سلفی‌های خارجی، مستلزم اتخاذ سیاست‌های مبتنی بر انسداد مرزی، کنترل الکترونیکی و هوایی مرزی خواهد بود. از همه مهم‌تر با هدف قطع عقبه این گروه‌ها در داخل کشور، سیاست ممانعت از تکوین و توسعه «محیط جغرافیایی با ویژگی همسویی اعتقادی» با این جریان‌ها، در نوار مرزی کشور از جمله مهم‌ترین اقدامات بازدارنده در این زمینه است.

پی‌نوشت‌ها:

* حوزوی- دانشجوی دکتری مطالعات خاورمیانه دانشگاه تهران.
1-عثمان بن عبدالله بن بشر، عنوان المجد فی تاریخ نجد، ص 23.
2-Holmes, Dave & Norm Dixon. Behind the Us war on Afghanistan. Chippendale N.S.W. Resistance 2001
3-Robert Michael Gates
4 -Michael Gates. Robert From the Shadows : the ultimate insider" s story of Five Presidents and how they won the Cold War. New York, Ny: Simon & Schuster 1996
5-Del Castillo Graciana Guility party the international Community in Afghanistan, Xlibris corp. 2014
6- Operation Cyclone
7-Bergen. Peter L.Holy War, Inc: inside the secret world of Osama bin Laden, New York: Touchstone 2002
8- Sageman Marc. understanding terror Networks, Philadelphia: university of Pennsylvania Press. 2004
9- Cooke, Miriam. Muslim. networks from Hajj to hip hop, Chapel Hill: the University of North carolina Press. 2005
10- Kepel. Gilles. jihad the trail of political islam Cambridge .Mass: Harvard University Press. 2002
11-Wilkinson Paul. Homeland security in the UK. future preparedness for terrorist attack since 9/11 London New York Routledge 2007
12-Coolsaet. Rik. Al-Qaeda the myth: the root causes of internationl terrorism and how to tackle them Gent: Academia Press. 2005
13-Hafez, Mohammed. Suicide bombers in Iraq: the strategy and ideology of martyrdom. Washington D.C. Insitute of Peace Press. 2007
14- Ibid.p.p251-253.
15- Cordesman. Anthony H. & Khalid R. Al-Rodhan. Gulf Military Forces in an Era of Asymmetric Wars, Volume 1, US, CSIS, 2007
16- Cordesman, Anthony H. Saudi Arabia: national security in a troubled region Santa Barbara, Calif. Praeger Security international.2009
17-موقع المدی برس، 2013/10/3.
18-Gannon Kathy i. is for infidel: from holy war to holy terror: 18 years inside Afghanistan New york: Public Affairs 2005
19-Cordesman, Anthony H. Saudi Arabia: national security in a troubled region Santa Barbara, Calif. Praeger Security international.2009
20-ibid:p.266.
21- Farivar Masood. the foreign Fighters and Me. April 1. 2014 (http://www.nytimes.com/2014/04/02/opinion/the-foreign-fighters-and me.htm?-r=0)
22-james Clapper
23 - Blanche, Ed. Foreign Fighters in Syria the Middle East Magazine june 2014
24-whitehead. tom 700 britons fighting in Syira terro Groups. Warns Hollande 31. jan 2014. (http:// www. telegraph.co. uk/ news/ worldnews/middlleeast/syria/10611286/700- britons-fighting-in-Syria-terror-groups-warns-Hollande.html.)
25-Cardosa, Amy v. iraq at thecrossroads New York: Nova Science 2007
26- Barrett, Richard Foreign Fighters in Syria, New York: The Soufan Group 2014
27-james Brokenshire
28- Gorman, Siobhan. jihadists Returning Home to Europe From Syria Pose New Terror Threa Dec.4, 2013. (http:// online . wsj. com/ news/articles/ SB10001424052702303722104579238542737904868)
29-Rob Wainright
30-Wainright. Rob. TE-SAT 2013. EU Terrorism Situation and Trend Report European police Office 2013
31-National Coordinator for Security and Counterterrorism (NCTV)
32-Dubrule, Laurent. Dutch raise terrorism alert level to "substantial". Mar 13, 2013.(http:// www. reuters.com/article/2013/03/13/us-netherlands-terrorism-alert-idUSBRE92CoDH20130313)
33-France 24 site. French police arrest six in sweep of suspected syria jihadists 2014. 05-13. (http://www.france 24. com/en/20140513-french-police-arrest-six-syria-jihadists-cazeneuve/).
34-Ross. Alice No way back for Britons who join the Syrian Fight, says Theresa May, the independent 23 december 2013. (htpp://www. idependent.co.uk/news/uk/politics/exclusive-no-way-back-for-britons-who-join-the-syrian-fight-says-theresa-may-9021190.html.)
35-Carter Joseph A. Greenbirds: Measuring Importance and Influence in Syrian Foreign Fighter Networks. London : ICSR: 2014

منابع تحقیق :
منابع فارسی و عربی:
1- ابن بشر، عثمان بن عبدالله. عنوان المجد فی تاریخ نجد، دارالبشائر الاسلامیه، بیروت 2002م.
منابع لاتین:
2- Barrett, Richard Foreign Fighters in Syria, New York: The Soufan Group 2014.
3-Bergen. Peter L.Holy War, Inc: inside the secret world of Osama bin Laden, New York: Touchstone 2002.
4- Blanche, Ed. Foreign Fighters in Syria the Middle East Magazine june 2014.
5- Cage. Monkey Number of foreign Fighters from Europe in Syria is historically unprecedented Who should be worried?. Washington post newspaper November 27, 2013.
6- Cardosa, Amy v. iraq at the crossroads New York: Nova Science 2007.
7- Carter Joseph A. Greenbirds: Measuring Importance and Influence in Syrian Foreign Fighter Networks. London : ICSR, 2014.
8- Cooke, Miriam. Muslim. Muslim networks from Hajj to hip hop, Chapel Hill: the University of North Carolina Press. 2005.
9- Coolsaet. Rik. Al-Qaeda the myth: the root causes of internationl terrorism and how to tackle them Gent: Academia Press. 2005.
10- Cordesman. Anthony H. & Khalid R. Al-Rodhan. Gulf Military Forces in an Era of Asymmetric Wars, Volume 1, US, CSIS 2007.
11- Cordesman, Anthony H. Saudi Arabia: national security in a troubled region Santa Barbara, Calif. Praeger Security international.2009.
12- Del Castillo Graciana Guilty Party the international Community in Afghanistan, Xlibris Corp. 2014.
13- Gannon Kathy i. is for infidel: from holy war to holy terror: 18 years inside Afghanistan New york: Public Affairs 2005.
14-Hafez, Mohammed. Suicide bombers in Iraq: the strategy and ideology of martyrdom. Washington D.C. Institute of Peace Press. 2007.
15- Holmes, Dave & Norm Dixon. Behind the US war on Afghanistan. Chippendale N.S.W. Resistance 2001.
16- Kepel. Gilles. jihad the trail of political islam Cambridge .Mass: Harvard University Press. 2002.
17-Michael Gates. Robert From the Shadows : the ultimate insider" s story of Five Presidents and how they won the Cold War. New York, Ny: Simon & Schuster 1996.
18- Sageman Marc. Understanding terror Networks, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 2004.
19- Wainright. Rob. TE-Sat 2013. Eu Terrorism Situation and Trend Report European police Office 2013.
20- Wilkinson Paul. Homeland security in the UK. future preparedness for terrorist attack since 9/11 London New York Routledge 2007.
پایگاه‌های اینترنتی:
21- Dubrule, Laurent. Dutch raise terrorism alert level to "substantial". Mar 13, 2013.(http:// www. reuters.com/article/2013/03/13/us-netherlands-terrorism-alert-idUSBRE92CODH20130313)
22- Farivar Masood. the foreign Fighters and Me. April 1. 2014 (http://www.nytimes.com/2014/04/02/opinion/the-foreign-fighters-and me.htm?-r=0)
23- France 24 site. French police arrest six in sweep of suspected syria jihadists 2014. 05-13. (http://www.france 24. com/en/20140513-french-police-arrest-six-syria-jihadists-cazeneuve/)
24- Gorman, Siobhan. jihadists Returning Home to Europe From Syria Pose New Terror Threa Dec.4, 2013. (http:// online . wsj. com/ news/articles/ SB10001424052702303722104579238542737904868)
25- Ross. Alice No way back for Britons who join the Syrian fight, says Theresa May, the independent 23 December 2013. (http://www. idependent.co.uk/news/uk/politics/exclusive-no-way-back-for-britons-who-join-the-syrian-fight-says-theresa-may-9021190.html.)
26-Whitehead. Tom 700 britons fighting in Syira terror Groups. Warns Hollande 31. jan 2014. (http:// www. telegraph.co. uk/ news/ worldnews/middlleeast/syria/10611286/700- britons-fighting-in-Syria-terror-groups-warns-Hollande.html.)

منبع مقاله :
فرمانیان، مهدی؛ (1393)، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، جلد هفتم» (بی م)، قم: دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (ع))، چاپ اول

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش