اطلس > مفاهیم و مبانی > عدو قریب و بعید

عدو قریب و بعید

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 709

از نظر اسلام مقابله با دشمن، امری انکار ناپذیر است اما اشتباه در تشخیص دشمن از یک سو و خطا در تشخیص دشمن نزدیک از دشمن دور از سوی دیگر، آسیب‌های جبران ناپذیری بر پیکر اسلام و جامعه اسلامی وارد می‌کند و نیز موجب غفلت از خطر دشمن واقعی می‌شود.



تبین مفهوم عدو قریب و بعید
واژه «عدو» به معنای دشمن و واژه «قریب» به معنای نزدیک است که یکی از اصطلاحات گروه های جهادی_تکفیری، همین اصطلاح عدو قریب است. موضوع «عدو قریب و بعید» به معنای دشمن نزدیک و دور؛ از مفاهیمی است که ریشه در آیات قرآن  دارد و در قواعد جنگی از به عنوان یک اصل جنگی برای پیروزی استفاده می شود.

ریشه قرآنی

جهاد با دشمن نزدیک روش جنگی است که قرآن بر آن مهر تایید زده است. کما اینکه می فرماید: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذینَ یلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ وَلْیجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقین[1] ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید با کافرانی که به شما نزدیک‌ترند جهاد کنید و غلظت را در رفتار شما حس کنند و بدانید که خدا با متقین است»

مفسرین از عبارت «یلونکم من الکفار»، دشمنان نزدیک را برداشت کرده و تصریح دارند که منظور از دشمنان نزدیک در آیه مذکور، آن دسته از کفاری هستند که علاوه بر نزدیکی به مرزهای بلاد اسلامی، قصد ضربه‌زدن به اسلام را دارند.[2]

اصل اولویت جهاد علیه دشمن نزدیک یک قاعده عقلی و از قواعد جنگی است.[3] که قرآن در آیه 123 سوره توبه، آن را تأیید کرده است. هرچند ممکن است در برهه‌ای از زمان بر اساس مصالح، از این قاعده کلی، صرف نظر شود، اما اصل آن را همه مسلمانان قبول داشته و مفسران صدر اسلام تا عصر حاضر از آن، این برداشت را می‌کردند که دشمن نزدیک، کفار (اهل کتاب) مانند روم هستند که به سرزمین‌های اسلامی نزدیک‌اند؛ اما در قرن اخیر عده‌ای با تکفیر حاکمان اسلامی، به تطبیق مصداق دشمن نزدیک ورود کرده‌ و برخلاف فهم مفسران از صدر اسلام تا کنون، حکّام و سپس مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، را مصداق دشمن نزدیک دانسته‌اند. تبلیغ این تفکر مسموم از سوی رهبران فکری مانند محمد عبدالسلام فرج[4] موجب افراط‌گرایی بین جوانان انقلابی مصر شد؛ یکی از نتایج آن، تشکیل گروه التکفیر و الهجرة شکری مصطفی[5]است که فقط خود و تابعینش را مسلمان می‌دانست.

ادله تقدیم جهاد علیه دشمن نزدیک

مفسران ذیل آیه «قاتِلُوا الَّذینَ یلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ» ادله‌ای را در تقدیم جهاد علیه دشمن نزدیک بیان کرده‌اند که عبارت‌اند از:

1. ناممکن‌بودن جهاد با همه کفار در یک زمان.[6]

2. به خطر افتادن جان کودکان و زنان و سال‌خوردگان.[7]

3. کم‌هزینه‌بودن جهاد علیه دشمن نزدیک.[8]

4. دشمنان نزدیک به دارالإسلام، اگر قدرتمند باشند شرشان برای اسلام بیشتر خواهد بود. لذا دفع شر آنها اولویت دارد؛ و اگر ضعیف باشند پیروزی سپاه اسلام بر آنان آسان خواهد بود.[9]

5. اطلاع از وضعیت نظامی دشمنِ نزدیک، به مراتب بیشتر از اطلاع از وضعیت دشمن دور است.[10]

6. اگر همه مسلمانان مشغول جهاد علیه دشمن نزدیک خود باشند این به صلاح اسلام است. زیرا با هزینه کم عزت را نصیب اسلام کرده‌اند.[11]

7. اگر امر دایر بین دو واجب باشد اولویت با واجبی است که آسان‌تر باشد. جهاد علیه دشمن نزدیک آسان‌تر است.[12]

8. سیره نبی مکرم اسلام صلی الله علیه وآله وسلم در همه امور اعم از دعوت به اسلام و جهاد.[13]

9. خطر دشمن نزدیک از خطر دشمنان دور بیشتر است.[14]

بنابراین جهاد علیه دشمن نزدیک در صورت نبود مانع اصل عقلائی است که مورد تایید همه مذاهب اسلامی می باشد اما گروه های تکفیری در قرن اخیر با تغییر مصداق از کافری که قصد ضربه زدن به اسلام دارد به حکّام و مسلمانان، این اصطلاح را از خاستگاه اصلی خود منحرف کرده و جامعه را به بلای عظیم برادر کشی گرفتار کرده اند.

دیدگاه تکفیری‌ها

رهبران گروه های تکفیری با تمسک به همین آیه 123 سوره توبه و برخی از شواهد تاریخی، حکّام کشورهای اسلام را مصداق دشمن نزدیک فرض کرده و فتوی به جهاد علیه آنان را صادر کرده اند. عبدالسلام فرج، حاکمان کشورهای اسلامی، خصوصاً حاکم کشور مصر، را کافر دانسته و جهاد علیه آنان را بر جنگ علیه اسرائیل اولویت داده است. ابومصعب زرقاوی، رهبر فکری داعش نیز از تکفیر حکّام مسلمان عبور کرده و تکفیر را به عموم مسلمانان سرایت داده است. زرقاوی معتقد است جنگ علیه عدو قریب اولویت دارد که مصداق بارز عدو قریب شیعیان هستند. وی می‌گوید پیروزی و غلبه بر یهود و نصارا محقق نمی‌شود، مگر اینکه علمای مرتد اهل سنت و همه شیعیان از بین بروند. زیرا بعد از نابودکردن دولت روافض در مصر، فتح بیت‌المقدس با از بین بردن صلیبیان به دست صلاح‌الدین صورت گرفت.[15]

گروه تکفیری داعش نیز با تبعیت از زرقاوی گمان کرده اند که کفار اصلی استکبار جهانی آمریکا و صهیونیسم جنایتکار و غاصب، دشمن نزدیک نیستند بلکه حاکمان کشورهای اسلامی و مسلمانان مخالف دشمن نزدیک هستند و عملکرد خلیفه اول نیز مؤید آن است که وی به جای فتح بیت المقدس با مرتدان اهل مدینه (دشمن نزدیک) جنگید.[16]

نقد و بررسی

خطای گروه‌های تکفیری در قواعد تکفیر و نیز اشتباه در شناخت دشمن نزدیک سبب ناامنی در منطقه، کشتار انسانهاي بي‌گناه،[17] تخریب زیر ساخت‌های اقتصادی و اماکن مقدس و عمومی شده و دامن زدن به اسلام هراسی را در پی داشته است.[18]

بر اساس سنت پیامبر اکرم که مبیّن آیات قرآن است؛ نمی‌توان کسی که به شهادتین اقرار دارد را تکفیر کرد و هیچ یک از مفسران سنی و شیعه مسلمانان را مصداق آیه «قاتِلُوا الَّذینَ یلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ» ندانسته‌اند و تصریح دارند که منظور از دشمنان نزدیک در آیه مذکور، آن دسته از کفاری هستند که علاوه بر نزدیکی به مرزهای بلاد اسلامی، قصد ضربه زدن به اسلام را دارند.[19]

بنابراین نه تنها جهاد علیه مسلمانان جایز نیست بلکه طبق آیه «لا يَنْهاكُمُ اَللّهُ عَنِ اَلَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي اَلدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اَللّهَ يُحِبُّ اَلْمُقْسِطِين»[20] حتی جهاد علیه کفاری که قصد خیانت به اسلام ندارند نیز جایز نیست.

همچنین ادعای اینکه خلیفه اول، سپاه اسامه را از حرکت به سوی رومیان و فتح بیت المقدس باز داشت تا ابتدا به مبارزه با مدعیان نبوت و مانعان زکات بپردازد نیز با واقعیت تاریخ ناسازگار است[21]. ابن اثیر نقل می‌کند: در حالی که اوضاع مدینه به جهت فعالیت‌های پیامبران دروغین، نابسامان شده و مسلمانان حیران بودند و احتمال هر گونه شورش علیه اسلام وجود داشت خلیفه اول دستور به حرکت  سپاه اسامه داد و گفت: حتی اگر در مدینه کسی غیر از من نباشد سپاه اسامه حق بازگشت ندارد.[22]

ادعای تکفیریها درباره علمكرد صلاح الدین ایوبی نیز مخالف گزارشات تاریخ نویسان است، زیرا؛

 اولا: صلاح الدین نه تنها جنگی علیه دولت فاطمیون نداشت بلکه همراه عمویش (اسدالدین شیرکوه) طبق دستور نورالدین زنگی والی دمشق، آخرین خلیفه فاطمیون (عاضد) را در برابر مسیحیان یاری کرد و پس از پیروزی علیه مسیحیان به دستور عاضد به وزارت فاطمیون منسوب شد[23]. او پس از فوت خلیفه فاطمی، حاکم مصر شد و مذهب شافعی را در مصر مذهب رسمی قرار دادهظ و نقش شیعیان را در اداره کشور محدود کرد.

 او پس از 18 سال از حکومتش و در زمانی که شرایط برای فتح بیت‌المقدس برایش فراهم شد در سال 583 هـ بیت المقدس رااز دست مسیحیان آزاد کرد[24]. بنابراین صلاح الدین نه تنها شیعیان را دشمن نزدیک ندانسته، بلکه اساسا توجهی به مساله دشمن دور و نزدیک نداشته است.

ثانیا: صلاح الدین شخصیتی نیست که علمکردش حجت باشد زیرا وی صحابي یا تابعي و حتی يك عالم اهل فتوي نیست.

محمد عماره در پاسخ به گفتار عبدالسلام می‌نویسد: قراردادن استعمارگران در فهرست دشمنان دور موجب آسودگی خاطر و خوشحالی استعمارگران خواهد شد. اگر واقعاً استعمارگران ریشه کفر، فساد و ظلم‌اند باید با آنها به پیکار برخاست. چنانچه با حکّام مسلمان به عنوان عدو قریب پیکار کنیم حمایت‌های استعمار از این دشمن همچنان باقی خواهد ماند و درصد پیروزی ما بسیار کم خواهد بود.[25]

نتیجه

دیدگاه تکفیری‌ها در تکفیر حکام کشورهای اسلامی و مسلمانان و مبارزه با آنان، علاوه بر این که از اساس اشتباه است، دشمن نزدیک پنداشتن آنان نیز اشتباه دیگر آنهاست زیرا مستندات تکفیری‌ها در این مورد، هیچ دلالتی بر مدعای آنان ندارد.

پی نوشت:


[1]. (توبه: 123).

[2]. نک.: طبری، محمد بن جریر، تفسیر طبری، ج14، ص574؛ قرطبی، محمد ابن احمد، تفسیر قرطبی، ج8، ص297؛ ابن جزی، محمد بن محمد، التسهیل لعلوم التنزیل، ج1، ص351؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر،تفسیر القرآن العظیم، ج2، ص488.

[3]. رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، ج11، ص65 و 66.

[4]. نویسنده و دانشجوی دانشگاه مصر.

[5]. یکی از جوانان افراطی مصر که با قبول افکار سید قطب و عبدالسلام فرج، همه مسلمانان مخالف عقیده‌اش را کافر محسوب کرده است. وی به همراه گروهش به عنوان هجرت از دارالکفر به کوه‌های مصر پناه برد و در آنجا زندگی می‌کردند. رک: کمیل الطویل، القاعده و اخواتها؛ قصه المجاهدین العرب، ص13.

[6]. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، ج6، ص47؛ فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج16، ص181؛ طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط، ج6، ص429.

[7]. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، ج6، ص47؛ فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج16، ص182؛ به این مضمون: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج8، ص196.

[8]. رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، ج11؛ ص65 و 66؛ فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج16، ص182؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج8، ص196؛ طباطبایی، محمدحسین، ترجمه المیزان، ج9، ص551.

[9]. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج16، ص182.

[10]. همان؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج8، ص196.

[11]. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج16، ص182.

[12]. همان.

[13]. همان.

[14]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج8، ص196.

[15][15]. «لَن یکونَ لَنَا نَصرٌ قَطّ، عَلَی الکفَّارِ الأَصلِیینَ إِلا بَعدَ قِتَالِ الکفَّارِ المُرتَدِّینَ مَعَ الکفَّارِ الأَصلِیینَ، وَ مَا الفُتُوحَاتُ الإِسلامِیةُ التی تَمَّت فی عَهدِ الرَّاشِدِینَ إِلا بَعدَ تَطهِیرِ جَزِیرَةِ العَرَبِ مِن المُرتَدِّینَ» (زرقاوی، ابومصعب، الأرشیف الجامع لکلمات و خطابات أسد الإسلام أَبُو مُصعَب الزَّرقاوی، 14 جمادی الأولی 1427، ص593 و 594).

[16]. اولویات داعش، اله لم یأمرنا بقتال اسرائیل،http://www.almasryalyoum.com/news/details/479626

[17] . از ابتدای جنگ سوریه در سال 2011میلادی بیش از 250 هزار نفر کشته شدند نیمی از مردم سوریه مجبور به ترک خانه هایشان شدند. از این میان 8 میلیون نفر در داخل کشور سوریه باقی ماندند و 4 میلیون نفر به کشورهای دیگر پناه بردند. برگرفته از سایت الجزیره

[18] .  شریفات؛ داعش افکار و تشکیلات، ص 149 الی 162

[19] . ر.ک : طبری، تفسير طبري، ج14 ص 574 ؛ قرطبی، تفسير قرطبي، ج 8 ص 297؛ ابن کثیر، تفسير القرآن العظيم؛ دار الفكر ج 2، ص 488.

[20] . ممتحنه، آیه 8.

[21] . ابن اثیر، الكامل في التاريخ، ج2 ص 195.

[22] . ابن اثير ؛ الكامل في التاريخ، ابن اثیر، ج2 ص 195.

[23] . ابن اثیر؛ الكامل في التاريخ ؛ ج 9 ص 343 تا 344.

[24] . ابن اثیر؛  الكامل في التاريخ؛ ج10ص 33 تا36.

[25]. عمارة، محمد، الفریضة الغائبة، جذور و حوارات ... دراسات ... و نصوص، ص99 و 100.

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه