مقالات > عبادت

عبادت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 736

مقدمه

عبادت خداوند متعال به عنوان غایت خلقت بشر و تنها راه کمال و ترقی انسان به مقامات عالیه روحانی محسوب می‌شود.

خداوند متعال در قرآن کریم فرموده است: «وَ قضی ربُّکَ أن لاتَعبُدوا إلا إیّاه؛ و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد».[1]

بر این اساس، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های الهی همه پیامبران و فرستادگان خدا، نهی از بندگان از عبادت طاغوت (هر آنچه غیر از خدا) و هدایت آنان به مسیر عبادت خالصانه الهی بوده است.

توحید و یگانگی در عبادت، یکی از دستورات مهم دین است که در مدخل توحید و شرک به آن اشاره شده است. اما چنان که در آن مدخل نیز بیان شد، سلفیان تکفیری با محدود ساختن مفهوم توحید و توسعه بخشیدن به مفهوم شرک، عده زیادی از مسلمانان را در دایره مشرکان قلمداد کرده و حتی کفر آنان را از مشرکان عصر جاهلیت پیش از اسلام نیز شدیدتر دانسته‌اند.

علاوه بر مفهوم توحید و شرک، مفهوم عبادت نیز یکی از علل تکفیر مسلمانان توسط سلفیان تکفیری، به‌شمار می‌آید؛ چرا که آنان با تعریف خود از مفهوم عبادت بسیاری از اعمال مسلمانان را جزو عباداتی بر شمرده‌اند که تنها مختص ذات احدیت است.

در این نوشتار ضمن بیان تعریف مهم‌ترین عالمان سلفی از مفهوم عبادت، به بررسی دیدگاه آنان نسبت به مسئله عبادت پرداخته شده است.

کلید واژه: عبادت، دعا، استغاثه، سلفیان، ابن تیمیه و عبادت



مفهوم عبادت

عبادت در لغت به معنای

مفهوم عبادت از منظر سلفیان تقلیدی

ابن‌تیمیه، مهم‌ترین عالم سلفی و بنیان‌گذار سلفیت، عبادت را به معنای کمال خضوع و حب خدا دانسته و نوشته است:

وَالْعِبَادَة هِيَ الْغَايَة الَّتِي خلق الله لَهَا الْعباد ... وَهِي اسْم يجمع كَمَال الذل ونهايته وَكَمَال الْحبّ لله ونهايته فالحب الخلي عَن ذل والذل الخلي عَن حب لَا يكون عبَادَة وَإِنَّمَا الْعِبَادَة مَا يجمع كَمَال الْأَمريْنِ وَلِهَذَا كَانَت الْعِبَادَة لَا تصلح إِلَّا لله؛ عبادت غایتی است که خداوند، بندگان را برای آن آفریده است... و عبادت اسمی است که جامع کمال خضوع و حقارت در برابر خدا و نهایت آن و کمال حب خدا و نهایت آن است. بنابراین دوست داشتن بدون خضوع و خضوع بدون محبت، مشمول عبادت نیست و عبادت تنها حالتی است که جامع کمال این دو حالت باشد؛ از این رو، عبادت، تنها مختص خداوند است.[2]

او در ادامه نیز تصریح کرده است که: «فَلفظ الْعِبَادَة مُتَضَمّن للمحبة مَعَ الذل؛ لفظ عبادت دربردارنده محبت همراه با خضوع است».[3]

او در مقام تبیین مصادیق عبادت و در پاسخ به سؤالاتی در مورد حقیقت عبادت، معنا و مفهوم آن و اینکه آیا عبادت غایت اصلی انسانیت است، اینگونه پاسخ گفته است:

الْعِبَادَة هِيَ اسْم جَامع لكل مَا يُحِبهُ الله ويرضاه من الْأَقْوَال والأعمال الْبَاطِنَة وَالظَّاهِرَة. فَالصَّلَاة وَالزَّكَاة وَالصِّيَام وَالْحج وَصدق الحَدِيث وَأَدَاء الْأَمَانَة وبرّ الْوَالِدين وصلَة الْأَرْحَام وَالْوَفَاء بالعهود وَالْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر وَالْجهَاد للْكفَّار وَالْمُنَافِقِينَ وَالْإِحْسَان للْجَار واليتيم والمسكين وَابْن السَّبِيل والمملوك من الْآدَمِيّين والبهائم وَالدُّعَاء وَالذكر وَالْقِرَاءَة وأمثال ذَلِك من الْعِبَادَة. وَكَذَلِكَ حب الله وَرَسُوله وخشية الله والإنابة إِلَيْهِ وإخلاص الدَّين لَهُ وَالصَّبْر لحكمه وَالشُّكْر لنعمه وَالرِّضَا بِقَضَائِهِ والتوكل عَلَيْهِ والرجاء لِرَحْمَتِهِ وَالْخَوْف من عَذَابه وأمثال ذَلِك هِيَ من الْعِبَادَة لله. وَذَلِكَ أَن الْعِبَادَة لله هِيَ الْغَايَة المحبوبة لَهُ والمرضية لَهُ الَّتِي خَلق الْخلق لَهَا كَمَا قَالَ الله تَعَالَى : {وَمَا خلقت الْجِنّ وَالْإِنْس إِلَّا ليعبدون}[4]. وبهَا أرسل جَمِيع الرُّسُل كَمَا قَالَ نوح لِقَوْمِهِ : {اعبدوا الله مَا لكم من إِلَه غَيرُه}[5]؛ عبادت اسمی است شامل تمام آنچه خدا دوست دارد و مورد رضایت اوست، از گفتار و کردار باطنی و ظاهری. پس نماز و زکات و روزه و حج و راستگویی و ادای امانت و نیکی به والدین و صله ارحام و وفای به عهدها و امر به معروف و نهی از منکر و جهاد با کفار و منافقین و نیکی به همسایه و یتیم و فقیر و در راه مانده و بندگان و حیوانات و دعا و ذکر و قرائت قرآن و امثال آن از مصادیق عبادت است. همچنین حب خدا و فرستاده‌اش و ترس همراه با تعظیم خدا و روکردن به سمت او و اخلاص برای او و صبر در برابر حکم او و شکر نعمت‌هایش و رضایت به قضای الهی و توکل بر خدا و امید به رحمت او و ترس از عذابش و امثال آن از مصادیق عبادت است. و همانا عبادت خدا غایت محبوب و مورد رضایت اوست که خلق را برای این هدف خلق کرده. چنان که خداوند متعال فرموده است: «وَ ما خَلقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ الا لِیَعبُدون».[6]

ابن‌قیم جوزیه، شاگرد ابن‌تیمیه نیز به همین ترتیب عبادت را تعریف کرده است که: «و"العبادة" هي كمال الحبّ مع كمال الخضوع والذلّ. والشركُ في هذه العبودية من أظلم الظلم الذي لا يغفره الله؛ و عبادت کمال محبت همراه با کمال خضوع و حقارت است و شرک در این عبودیت از بالاترین درجات ظلمی است که مشمول غفران الهی نخواهد شد.»[7]

محمد بن‌عبدالوهاب نیز در تعریف عبادت، همین دیدگاه را به تبعیت از ابن‌تیمیه اخذ کرده و نوشته است:

«العبادة هي غاية الخضوع والتذلل، وغاية الحب والتعلق لمن فعل له ذلك، وبعبارة أخرى هي اسم جامع لكل ما يحبه الله ويرضاه من الأعمال الظاهرة والباطنة؛ عبادت نهایت خضوع و حقارت و نهایت حب و تعلق به کسی است که عبادت برای او صورت می‌گیرد. به عبارت دیگر، عبادت اسم جامعی است برای هرآنچه محبوب خدا و مورد رضای اوست از اعمال ظاهری و باطنی».[8]

سلفیان تقلیدی در کنار تعریف عبادت به محبت همراه با خضوع، مصادیق آن را نیز ذکر کرده‌ و انجام آن مصادیق را در برابر هر موجودی غیر از خدا، شرک دانسته‌اند. چنان که در اولین تعریفی که از ابن‌تیمیه نقل شد، مصادیق متعدد عبادت از قول وی پس از تعریف عبادت ذکر شد.

او تمام اموری را که جزو مصادیق عبادت شمرده، مختص ذات خداوند دانسته و نوشته است:

يدخل في العبادة جميع خصائص الرب، فلا يتقى غيره ولا يخاف غيره، ولا يتوكّل على غيره، ولا يدعى غيره، ولا يصلّى لغيره، ولا يصام لغيره، ولا يتصدّق إلا له، ولا يحجّ إلا إلى بيته؛ تمام آنچه مختص پروردگار است، مشمول عبادت می‌شود. پس از غیر او حذر نمی‌شود و از غیر او نباید ترسید و بر غیر او توکل نمی‌شود و غیر او را نباید خواند و برای غیر او نماز به جا آورده نمی‌شود و برای غیر او روزه گرفته نمی‌شود و صدقه داده نمی‌شود مگر برای او و حج به جا آورده نمی‌شود مگر به سمت خانه او.[9]

ابن عبدالوهاب نیز مصادیق عبادت را اینگونه بیان کرده است:

س: كم أنواع العبادة التي أمر الله بها؟

ج: كثيرة، منها: الإسلام والإيمان والإحسان والدعاء والخوف والرجاء والتوكل والرغبة والرهبة والخشوع والخشية والإنابة والاستعانة والاستعاذة والاستغاثة والذبح والنذر وغير ذلك من العبادات التي أمر الله بها، كلها مخصوصة بالله تعالى؛ عبادت انواع بسیاری دارد که برخی از آنها عبارت است از: اسلام، ایمان، احسان، دعا، ترس، امید، توکل، اشتیاق، خشوع، ترس همراه با تعظیم خدا، انابه، یاری خواستن، قربانی، نذر و غیر اینها از عباداتی که مورد امر خداوند بوده است. تمام این مصادیق مختص خداوند متعال است.[10]

او انجام مصادیق عبادت اعم از دعا، استغاثه، توکل، حب و مانند آن را برای غیر خدا شرک دانسته و نوشته است:

«وأعظم نهي نهى الله عنه الشرك به وهو أن يدعو مع الله غيره أو يقصده بغير ذلك من أنواع العبادة . فمن صرف شيئاً من أنواع العبادة لغير الله تعالى فقد اتخذه رباً وإلهاً وأشرك مع الله غيره؛ عظیم‌ترین نهی خدا به شرک تعلق گرفته است. و شرک آن است که غیر خدا را همراه او بخواند او موجودی غیر خدا را در سایر انواع عبادت قصد کند».[11]

بررسی دیدگاه سلفیان

سلفیان تقلیدی عبادت را به معنای محبت همراه با خضوع دانسته و هر آنچه مورد امر الهی قرار گرفته را مصداق عبادت دانستند که نباید برای غیر خداوند صورت پذیرد.

مهم‌ترین نکته در مواجهه با تعریف سلفیان از عبادت این است که آنان بسیاری از امور متداول میان بشر، مانند محبت، دعا، استغاثه و امثال آن را که میان انسان‌ها و حتی در میان خود سلفیان متداول است، از مختصات خداوند قرار داده‌اند که انجام آن در برابر دیگران، شرک محسوب می‌شود.

اکنون سؤال ما از سلفیان این است تفاوت دعا، محبت و استغاثه‌ای که مصداق عبادت باشد و آن که مصداق عبادت نباشد در چیست؟

برای پاسخ به این سؤال، نگاهی دیگر به آثار سلفیان خواهیم داشت تا پاسخی برای آن بیابیم.

ابن‌تیمیه در توضیح معنای عبادت نوشته است:

لَكِن الْعِبَادَة الْمَأْمُور بهَا تَتَضَمَّن معنى الذل وَمعنى الْحبّ فهى تَتَضَمَّن غَايَة الذل لله بغاية الْمحبَّة لَهُ.فَإِن آخر مَرَاتِب الْحبّ هُوَ التتيم و... يُقَال تيم الله أَي عبد الله فالمتيم المعبد لمحبوبه. وَمن خضع لإِنْسَان مَعَ بغضه لَهُ لَا يكون عابدا لَهُ وَلَو أحب شَيْئا وَلم يخضع لَهُ لم يكن عابدا لَهُ كَمَا قد يحب الرجل وَلَده؛ لکن عبادتی که مورد امر الهی قرار گرفته، شامل معنای خضوع و معنای محبت است. پس عبادت دربردارنده نهایت خضوع با نهایت محبت خداست. همانا آخرین مرتبه حب، تَتَیُّم(عشق در حد پرستش) است و ... گفته می‌شود «تیم الله» عنی خدا را پرستش کرد. پس متَیِّم کسی است که محبوبش را می‌پرستد. و کسی که در برابر انسانی خضوع کنند ولی کینه او را در دل داشته باشد، پرستش‌گر اونیست و اگر چیزی را دوست بدارد ولی در برابرش خضوع نکند، پرستش‌گر او نیست. چنان که شخصی فرزندش را دوست بدارد.

ابن‌تیمیه برای پاسخ به سؤال فوق (تفاوت میان مصادیق عبادت و افعال غیرعبادی) همراهی خضوع و محبت را ویژگی عبادت دانسته است. اما در مواجهه با پاسخ او، این سؤال به ذهن تبادر می‌کند که با توجه به امر خداوند در قرآن کریم که فرموده است: «و اخفض لهما جناح الذل من الرحمة؛ و از سر مهربانى، بال فروتنى برای آنان بگستر»[12] فرزندی که والدین خود را دوست دارد و در برابر آنان به امر خداوند، خضوع می‌کند، آیا آنها را پرستیده است؟ بدیهی است که هیچ‌کس حب و خضوع در برابر والدین را به قصد پرستش انجام نمی‌دهد و محبت و خضوع او در برابر آنان به درجه پرستش نمی‌رسد. بنابراین روشن می‌شود که در مصادیق عبادت، قصد و درجه پرستش شرطی مهم و اساسی محسوب می‌شود که سلفیان از آن غفلت ورزیده‌اند و با نگاهی ظاهرگرایانه و اجتهاد شخصی خود علاوه بر ارائه مفهومی و محدوده‌ای نامشخص از عبادت، سایر مسلمانان را مورد تکفیر قرار داده‌اند.

سلفیان با این تعریف از مفهوم عبادت و مصادیق آن، حتی ندا و خواندن غیر خدا را کفر و شرک دانسته و عبارات صوفیان و شیعیانی که «یامحمد9»، «یاعلی» و... می‌گویند را مصداق شرک دانسته‌اند.

محمد بن‌عبدالوهاب در مورد مصداق دعا نوشته است:

فمن أنواع العبادة: الدعاء: وهو الطلب بياء النداء، لأنه ينادى به القريب والبعيد، وقد يستعمل في الاستغاثة، أو بأحد أخواتها من حروف النداء. فإن العبادة اسم جنس، فأمر تعالى عباده أن يدعوه ولا يدعوا معه غيره؛ یکی از انواع عبادت، دعاست که آن طلب بیان نداء است؛ چرا که با آن نزدیک و دور مورد ندا واقع می‌شود و گاهی نیز در استغاثه (طلب یاری) توسط «یای نداء» یا یکی از حروف ندا استفاده می‌شود. پس عبادت اسم جنس است و خداوند امر کرده است که تنها او را ندا کنند و کسی غیر از او را همراهش مورد ندا قرار ندهند.[13]

  این امر بدیهی است که خود سلفیان و حتی وهابیت، غیر از خدا را مورد ندا و حتی استغاثه  قرار می‌دهند و در بروز مشکلات از یکدیگر یاری می‌طلبند. پس اشکال کار در کجاست که آنان سایر مسلمانان را به خاطر ندای صالحان مورد تکفیر قرار می‌دهند؟

محمد بن‌عبدالوهاب در کشف الشبهات و در مواجهه با این سؤال، اینگونه پاسخ گفته است:

فإن الاستغاثة بالمخلوق فيما يقدر عليه لا ننكرها. كما قال الله تعالى في قصة موسى: {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} [القصص: 15] وكما يستغيث الإنسان بأصحابه في الحرب أو غيره في أشياء يقدر عليها المخلوق، ونحن أنكرنا استغاثة العبادة التي يفعلونها عند قبور الأولياء، أو في غيبتهم في الأشياء التي لا يقدر عليها إلا الله. إذا ثبت ذلك، فاستغاثتهم بالأنبياء يوم القيامة يريدون منهم أن يدعو الله أن يحاسب الناس حتى يستريح أهل الجنة من كرب الموقف. وهذا جائز في الدنيا والآخرة، وذلك أن تأتي عند رجل صالح حي يجالسك ويسمع كلامك فتقول له: ادع الله لي كما كان أصحاب رسول الله - صلى الله عليه وسلم - يسألونه ذلك في حياته. وأما بعد موته، فحاشا وكلا أنهم سألوه ذلك عند قبره؛ استغاثه به مخلوق در آنچه قادر بر آن است، مورد انکار ما نیست. چنان که خداوند در قصه موسی فرموده است: «فَاستَغاثَه الّذی مِن شِیعَتِه عَلی الّذی مِن عَدوِّه»، و چنان که انسان در جنگ یا غیر آن، از یاران خویش در کارهایی که مخلوقات قادر بر آن هستند طلب یاری می‌کند. ولی ما استغاثه عبادت را انکار می‌کنیم که نزد قبور اولیا یا در غیبت آنها و در اموری که کسی غیر از خدا قادر بر آن نیست صورت می‌گیرد. پس استغاثه مردم در روز قیامت به انبیا برای آن است که از خدا بخواهند تا مردم را محاسبه کند و اهل بهشت از سختی این موقف راحت شوند. و مانند آن است که نزد مرد صالحی بروی تا با تو همنشین شده و کلامت را بشنود. پس تو به او بگویی برای من به درگاه خدا دعا کن، چنان که اصحاب پیامبر9، همین مطالبه را از ایشان در حیاتشان داشتند. اما بعد از رحلتشان پس حاشا و کلا که آنان از او نزد قبرش طلب دعا کرده باشند.[14]

پس بنا بر قول ابن‌عبدالوهاب دعا و ندای مردگان، شرک است و این خود ادعای جدیدی است که نیاز به دلیل و اثبات دارد.

در مورد زنده بودن اموات در قبر حتی اجماع سلف و علمای مسلمان، توسط برخی از علما ادعا شده است.

امام سيف الدین الآمدی الشافعی در أبکار الأفکار نوشته است: «وقد اتفق سلف الأمة قبل ظهور الخلاف، وأكثرهم بعد ظهوره: على إثبات إحياء الموتى فى قبورهم؛ به تحقیق سلف امت قبل از ظهور اختلاف، و اکثر آنان بعد از ظهور اختلاف در این مسئله، اتفاق دارند بر اینکه اموات در قبورشان زنده هستند».[15]

برخي دیگر از علما نیز مانند شمس الدین محمد بن‌احمد حنبلی، ابوالحسن عبیدالله بن‌محمد مبارکفوری و غیر آنان در این زمینه به روایتی از ابی هریره تمسک کرده‌اند که: «قال: إذا مر الرجل بقبر يعرفه فسلم عليه رد عليه السلام وعرفه، وإذا مر بقبر لا يعرفه فسلم عليه رد عليه السلام؛ اگر شخصی از کنار قبر کسی که می‌شناسد عبور کند، پس به او سلام کند، آن شخص مُرده پاسخ سلام او را داده و او را می‌شناسد و اگر از کنار قبری که صاحبش را نمی‌شناسد، عبور کرده و سلام کند، آن شخص پاسخ سلامش را می‌دهد».[16]

دلایل و روایات متعدی در زمینه سماع موتی توسط علما ارائه شده است که این نوشتار در مقام بیان آن نیست اما برای اینکه بدانیم طلب دعا از مردگان عبادت آنان محسوب نمی‌شود، لازم است روایت دیگری که مورد تمسک عالمان مسلمان در مقابل سلفیان تکفیری قرار گرفته ذکر شود:

«قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " إِنَّ أَعْمَالَكُمْ تُعْرَضُ عَلَى أَقَارِبِكُمْ وَعَشَائِرِكُمْ مِنَ الْأَمْوَاتِ، فَإِنْ كَانَ خَيْرًا اسْتَبْشَرُوا بِهِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ، قَالُوا: اللهُمَّ لَا تُمِتْهُمْ، حَتَّى تَهْدِيَهُمْ كَمَا هَدَيْتَنَا؛ نبی مکرم اسلام9 فرموده: همانا اعمالتان بر نزدیکان و عشایر شما که از دنیا رفته‌اند، عرضه می‌شود، پس اگر خیر باشد، با آن خوشحال می‌شوند و اگر غیر آن باشد خواهند گفت: خداوندا، آنها را نمیران تا اینکه هدایتشان کنی، همانگونه که ما را هدایت کردی».[17]

بنابراین تعریف سلفیان از عبادت را نمی‌توان تعریفی جامع و مانع دانست، چرا که بسیاری از اعمال را به صرف تشابه ظاهری آن با عبادات، جزو عبادت دانسته‌اند و نیت مسلمانان در آن اعمال را نادیده انگاشته‌اند.

عبادت از منظر سلفیان جهادی و تفاوت آن با دیدگاه سلفیان تقلیدی

رویکردهای نظری و تفاوت دیدگاه سلفیان جهادی با سلفیان تقلیدی در مفهوم توحید و شرک، تأثیر بسزایی را در دیدگاه آنان نسبت به مفهوم عبادت داشته است.

سلفیان جهادی همانطور که در مفهوم توحید و شرک تمرکز خود را بر جنبه اطاعت از شریعت الهی و حاکمیت خدا قرار داده بودند، در مفهوم عبادت نیز بر این جنبه تأکید بیشتری دارند.

 اما نکته حائز اهمیت در تعریف سلفیان جهادی از مفهوم عبادت این است که آنان برخلاف سلفیان تقلیدی، اقدام به محصور ساختن عبادت در اوامر الهی و مصادیق خاص نکرده و مفهوم عبادت را با تعریفی دقیق‌تر، عالمانه‌ و جامع‌تر ارائه کرده‌اند.

سید قطب در تعریف عبادت نوشته است: «فالعبادة هي العبودية، وهي الدينونة، وهي الاتباع والطاعة، مع إفراد الله سبحانه بهذه الخصائص كلها، لأنها من مقتضيات الاعتراف بالألوهية؛ عبادت همان عبودیت است و آن یعنی متدین شدن، تبعیت و اطاعت کردن با یگانه دانستن خداوند سبحان به تمامی این ویژگی‌ها؛ چرا که این (تبعیت و اطاعت) از مقتضیات الوهیت است».[18]

او تعریف خود از عبادت را با توجه به جایگاه لغوی و مفهومی این کلمه نزد عرب برداشت کرده و این برادشت را اینگونه توضیح داده است:

ولقد كنا دائماً نفسر «العبادة» لله وحده بأنها «الدينونة الشاملة» لله وحده. في كل شأن من شؤون الدنيا والآخرة. ذلك أن هذا هو المدلول الذي تعطيه اللفظة في أصلها اللغوي.. فإن «عبد» معناها: دان وخضع وذلل. وطريق معبد طريق مذلل ممهد. وعبّده جعله عبداً أي خاضعاً مذللاً.. ولم يكن العربي الذي خوطب بهذا القرآن اول مرة يحصر مدلول هذا اللفظ وهو يؤمر به في مجرد أداء الشعائر التعبدية. بل إنه يوم خوطب به أول مرة في مكة لم تكن قد فرضت بعد شعائر تعبدية! إنما كان يفهم منه عند ما يخاطب به ان المطلوب منه هو الدينونة لله وحده في أمره كله وخلع الدينونة لغير الله من عنقه في كل أمره.. ؛ ما همواره عبادت خدای یگانه را اینگونه تفسیر کرده ایم که عبادت «متدین شدن جامع» (یعنی متدین شدن به شریعت خدا از همه لحاظ)است و در تمام شئون دنیا و آخرت. بنابراین، این چیزی است که لفط عبادت از لحاظ اصل لغوی‌اش ارائه می‌کند.. پس بدرستی که «عَبَد» به این معناست که متدین شد، خضوع کرد و فروتن شد. و راه مُعَبَّد، یعنی مسیر هموار و آسان و فراهم شده. عبّده؛ او را عَبد ساخت، یعنی خاضع و فروتن ساخت.. و آن زبان عربی که قرآن کریم در ابتدای نزول، به وسیله آن، مردم را مورد خطاب قرار داد، هنوز مدلول و مفهوم این لفظ را محصور نساخته بود که بخواهد با این لفظ، تنها به شعائر تعبدی دین اسلام امر کند. بلکه نخستین مرتبه‌ای که قرآن کریم با این لفظ، انسان‌ها را در مکه مورد خطاب قرار داد، هنوز شعائر تعبدی دین، وضع نشده بود و موقعی که از این لفظ استفاده می‌شد فقط از آن معنای سرسپردگی به خدای یگانه در تمام اوامرش و نفی سرسپردگی به غیرِاو از عهده انسان در تمام اوامر فهمیده می‌شد.[19] 


سید قطب در کتب مختلف خود پس از بیان این معنا، یکی از ادله خود را با تمسک به آیه «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ؛ اينان دانشمندان و راهبان خود را به جاى خدا به الوهيّت گرفتند»[20] و روایت نبوی ذیل آن، اینگونه ارائه می‌کند:

ولقد فسر رسول الله- صلى الله عليه وسلم- «العبادة» نصاً بأنها هي «الاتباع» وليست هي الشعائر التعبدية. وهو يقول لعدي ابن حاتم عن اليهود والنصارى واتخاذهم الأحبار والرهبان أرباباً: «بلى. إنهم أحلوا لهم الحرام وحرموا عليهم الحلال. فاتبعوهم. فذلك عبادتهم إياهم؛ همانا رسول خدا9، به تصریح، عبادت را تفسیر کرده به اینکه عبادت همان تبعیت است و نه شعائر تعبدی. زمانی که ایشان در مورد یهود و نصارا و اینکه عالمان و عابدان را ارباب خویش گرفتند به عدی بن‌حاتم فرمود: «بله. آنان (عالمان و عابدان) حرام را برایشان حلال ساختند و حلال را حرام ساختند« و یهود و نصارا نیز از آنان تبعیت کردند. و آن عبادتشان نسبت به آنان بود.[21]



بنابراین، سید قطب مفهوم عبادت را به گونه‌ای تعریف کرده است که شامل تمام زوایای زندگی بشر می‌شود. او تقسیم کردن زوایای زندگی به عبادات و غیر عبادات را موجب انحراف در جامعه اسلامی دانسته و نوشته است:

إن تقسيم النشاط الإنساني إلى «عبادات» و «معاملات» مسألة جاءت متأخرة عن التأليف في مادة «الفقه» . ومع أنه كان المقصود به- في أول الأمر- مجرد التقسيم «الفني» الذي هو طابع التاليف العلمي، إلا أنه- مع الأسف- أنشأ فيما بعد آثاراً سيئة في التصور، تبعها- بعد فترة- آثار سيئة في الحياة الإسلامية كلها إذ جعل يترسب في تصورات الناس أن صفة «العبادة» إنما هي خاصة بالنوع الأول من النشاط، الذي يتناوله «فقه العبادات» ... . وهو انحراف بالتصور الإسلامي لا شك فيه. فلا جرم يتبعه انحراف في الحياة كلها في المجتمع الإسلامي.

ليس في التصور الإسلامي نشاط إنساني لا ينطبق عليه معنى «العبادة» أو لا يطلب فيه تحقيق هذا الوصف. والمنهج الإسلامي كله غايته تحقيق معنى العبادة، أولاً وأخيراً؛ تقسیم فعالیت‌های انسان به عبادات و معاملات، مسئله‌ای است که پس از تألیف احکام در علم فقه، پدید آمده است. با اینکه مقصود از این تقسیم ـ در ابتدای امرـ صرفاً ارائه تقسیمی فنی بود که طبیعت تألیفات علمی موجب آن شده بود، اما این تقسیم ـ متأسفانه ـ نتایج بدی را در ادامه، بر اذهان در پی داشت که با گذشت مدتی آثار بدی را در زندگی اسلامی برجای گذاشت؛ زیرا این مطلب را در ذهن عموم رسوخ داد که صفت عبادت فقط مختص به دسته اول از فعالیت‌هاست که فقه العبادات به آن می‌پردازد... . و این بدون شک انحرافی در ذهنیت اسلامی است. پس ناچار، انحراف در تمام زوایای زندگی در جامعه اسلامی را در پی داشت.

در ذهنیت اصیل اسلامی هیچ فعالیت انسانی وجود ندارد که معنای عبادت بر آن منطبق نگردد و یا تحقق این وصف (عبادت) در آن عمل، مطلوب نباشد. و شیوه اسلامی در تمام جهات در پی تحقق معنای عبادت است در ابتدا و انتها.[22]



با توجه به تعریف سید قطب از عبادت (سرسپردگی جامع به خداوند و احکام دین در تمام شئون زندگی)، تعریف سلفیان جهادی از عبادت تعریفی جامع‌تر از سلفیان تقلیدی است. اما با توجه به تمرکز و تأکید سلفیان جهادی بر جنبه حاکمیتی دین و تحقق معنای عبادت در تبعیت از احکام الهی، همان افراطی که از جانب سلفیان تقلیدی در امور عبادی مانند دعا و استغاثه و... صورت گرفته بود، توسط سلفیان جهادی در جانب حاکمیت و اطاعت صورت گرفت. یعنی سلفیان جهادی نیز مصادیق حکم بغیر ما انزل الله را وسعت داده و به محض درک شخصی خود از اینکه در جایی به احکام دین حکم نمی‌شود، اشخاص و حکام را تکفیر کرده و آنان را به مفهوم فقهی کفر (المخرج من الملة) کافر دانستند.


عبارت سید قطب در این خصوص به طور صریح بر کفر فقهی کسانی که به احکامی غیر از احکام الهی توجه دارند، دلالت دارد:

إن الله هو «رب العالمين» .. وهذا الدين يريد أن يرد «العالمين» إلى ربهم وأن ينتزعهم من العبودية لغيره. والعبودية الكبرى- في نظر الإسلام- هي خضوع البشر لأحكام يشرعها لهم ناس من البشر.. وهذه هي «العبادة» التي يقرر أنها لا تكون إلا لله. وأن من يتوجه بها لغير الله يخرج من دين الله مهما ادعى أنه في هذا الدين؛ بدرستی که خداوند «رب العالمین» است.. و این دین می‌خواهد عالمیان را به پروردگارشان بازگرداند و از عبودیت غیر او خارج سازد. و عبودیت بزرگ‌تر ـ از منظر اسلام ـ خضوع و سرسپردگی بشر به احکام و قوانینی است که افرادی از بشر برای آنان وضع کرده‌اند.. و این همان عبادتی است که تنها باید برای خدا باشد. و بدرستی که هر کس این عبادت (اطاعت) را در قبال موجودی غیر از خدا مرتکب شود از دین خدا خدارج شده است، هر قدر هم که ادعا کند در دین خداست.[23]


   عبدالله عزّام، سرکرده عناصر افغان عرب در نبرد با نیروهای شوروی در افغانستان نیز با تأکید بر تعریف سید قطب از عبادت، حکم بما انزل الله را مفهوم عبادت دانسته است:

وقد عرّف رب العزة مرتين في سورة يوسف أن العبادة هي الحكم بما أنزل الله فقال: {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}[24]؛ و پروردگار عزت دو مرتبه در سوره یوسف، عبادت را به عنوان حکم بما أنزل الله تعریف کرده و فرموده است: «فرمان، جز براى خدا نيست. دستور داده كه جز او را نپرستيد».[25]


 او بر همین مبنا، تمام اعمال انسان را در حیطه عبادات قرار داده و نوشته است:

إن تنفيد كل أمر جاء في الكتاب أو السنة واجتناب كل نهي ورد فيهما عبادة، إن كل تصرف في الحياة عبادة، إن العبادة تشمل كل نشاط للإنسان في هذه الحياة، هذا مع صدق النية وإخلاصها وتجردها لله؛ بدرستی که محقق ساختن هر امری که در کتاب یا سنت آمده و دوری گزیدن از هر نهی که در ایندو وارد شده، عبادت است. همانا هر عملی در زندگی، عبادت است. عبادت، تمام فعالیت‌های انسان در این زندگی را شامل می‌شود و این در صورتی است که این فعالیت‌ها با راستی نیت و مخلصانه برای خداوند صورت پذیرد.[26]

 

نتیجه

سلفیان تقلیدی با تعریف خاصی که از عبادت ارائه کرده و در ذهن و اعتقاد خود قرار داده‌اند، انجام هر عملی را که در مقابل خداوند صورت می‌گیرد، مانند دعا، استغاثه، محبت، ترس، امید و غیر آن را مختص خداوند متعال می‌دانند و اگر شخصی این اعمال را حتی بدون قصد عبادت صالحان، در قبال آنان مرتکب شود، مورد تکفیر سلفیان قرار می‌گیرد. حال آنکه خود سلفیان، این اعمال را در برابر یکدیگر در زمان حیات، مرتکب می‌شوند؛ چرا که عقیده دارند، نمی‌توان از مردگان طلب دعا کرد.

بنابراین بدیهی است که قصد عبادت، در انجام اینگونه امور یکی از شرایط مهم صدق مفهوم عبادت در انجام آنهاست و صرف انجام این امور، دلالت بر عبادت بودن آنها ندارد؛ چرا که اگر شخصی حتی نماز را بدون قصد عبادت انجام دهد،عبادت خداوند را به جای نیاورده است و از طرفی اگر حتی کوچک‌ترین عملی را با قصد عبادت خدا یا هر موجود دیگری انجام دهد، آن را عبادت کرده است. حتی تحصیل علم نیز اگر با قصد قربت انجام گیرد، عبادت خداوند محسوب می‌شود.

کلام خداوند در قرآن کریم نیز دلیل بسیار روشنی در پاسخ به سلفیان در مسئله عبادت است.

خداوند در قرآن کریم، دعایی را که خطاب به موجودی غیر از خدا صورت گیرد، به شرط اعتقاد به الوهیت آن موجود، شرک و کفر دانسته است. چنان که خداوند متعال فرموده است: «وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّه إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُون‏».[27] در این آیه، الوهیت مدعو به عنوان قید ذکر شده است. به قرینه همین آیه شریفه، مقصود آیه دیگری که خداوند می‌فرماید: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»[28] دعای به وجه عبادت و شریک قرار دادن برای خداست که هیچکدام از علما و مذاهب اسلامی، دعا بر وجه عبادت را برای غیر از خدا جایز نمی‌دانند.

اما سلفیان جهادی، علاوه بر اعتقاد به نظریات سلفیان تقلیدی در تکفیر توسل‌کنندگان به اولیای الهی و شرک دانستن زیارت قبور که بر اساس آن در نقاط مختلف جهان اسلام اقدام به تخریب اماکن مقدس و قبور صالحان کرده‌اند، اطاعت از حکام و وضع قوانین را نیز مصداق مهم شرک و کفر در عصر حاضر قلمداد می‌کنند. آنها با غیر دینی دانستن قوانین کشورهای اسلامی، وضع این قوانین و همچنین تبعیت از آن را مصداق اتم کفر به خداوند و خروج از دین می‌دانند. از این رو با تکفیر حکام و سیاست‌مداران کشورهای اسلامی، حتی کسانی را که در نهادهای نظامی و اداری کشورهای اسلامی فعالیت می‌کنند را به دلیل یاری رساندن به کفار، متهم به کفر و شرک می‌کنند.

این نحوه برداشت از دین نتیجه خلط میان کفر فقهی و کلامی در عقاید سلفیان بوده و ناشی از جهل و اجتهادهای متعدد شخصی است. سلفیت با رد تقلید از مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، نهاد مرجعیت فقهی را در مکتب اهل‌سنت ویران ساخته و با خودرأیی و استنباط‌های شخصی اقدام به تکفیر افراد، گروه‌ها و مذاهب اسلامی کرده است.

سؤال مهم از سلفیان جهادی این است که اگر شخصی حکمی یا قانونی را وضع کند که به زعم شما آن حکم، مخالف با احکام دینی است، آیا صرفاً به همین دلیل می‌توان او را خارج از دین و کافر به کفر فقهی «مخرج من الملة» دانست؟ اگر اینگونه باشد که اغلب علمای و مذاهب اسلامی باید یکدیگر را تکفیر کنند؛ چون در احکام متعددی اختلاف دارند که هر کدامشان حکم مورد نظر خویش را مطابق با منابع و احکام اسلام می‌داند.

آیا حکم به چیزی یا وضع قانونی، بدون نفی احکام و ضروریات دین، باز هم دلیل بر کفر است؟

آیا آیات مورد تمسک سلفیان جهادی در زمینه عبادت، دلالت بر کفر فقهی حاکمان به احکام غیر دینی دارد، یا در مقام بیان کفر کلامی آنان است؟

تمامی این سؤالات و سؤالات متعدد دیگر در این خصوص، حاکی از انحراف فکری وسیعی در میان متفکران و مفتیان سلفی است که بر اساس آن، با شمشیر تکفیر، عده زیادی از مسلمانان را از محدوده دین خارج ساخته و به کشتار آنان همت گماشته‌اند.

 

منابع

ابن‌تیمیه، احمد: امراض القلوب و شفاؤها (التحفة العراقیة)، قاهره، المطبعة السلفیة، چاپ دوم، 1399ق.

ـــــــــــــ:  العبودیة، تحقيق: محمد زهیر الشاویش، بیروت، المکتب الاسلامی، چاپ هفتم، 1426ق/2005م.

ــــــــــــ: الرد علی الاخنائی، تحقيق: احمد بن‌مونس العنزی، جده، دارالخراز، چاپ اول، 1420ق/ 2000م.

ابن قیم جوزیه، محمد: الداء و الواء، تحقیق: محمد اجمل الاصلاحی، جده، دار عالم الفوائد، چاپ اول، 1429ق.

ابن‌عبدالوهاب، محمد: اصول الدین الاسلامی مع قواعده الاربع، تحقيق، محمد الطیب الانصاری، مکه کرمه، دارالحدیث الخیریة، بی‌تا.

ـــــــــــــــــــ: مجموعة رسائل فی التوحید و الایمان، تحقیق اسماعیل بن محمد انصاری، ریاض ، بی‌تا.

ـــــــــــــــــــ: الرسائل الشخصیة، تحقیق صالح بن فوزان، ریاض : دانشگاه محمد بن سعود، بی تا.

ـــــــــــــــــــ: کشف الشبهات، عربستان سعودی: وزارة الشؤون الاسلامیه، چاپ اول، 1418ق.

شمس الدین محمد بن‌احمد حنبلی: الصارم المنکی فی الرد علی السبکی، تحقيق: عقيل بن محمد بن زيد المقطري اليماني، بیروت: مؤسسه الریان، چاپ اول،1424ق/2003م.

 أبو الحسن عبيد الله بن محمد مبارکفوری: مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء - الجامعة السلفية - بنارس الهند، چاپ سوم، 1404ق/1984م.

ابن‌حنبل شیبانی، احمد: مسند الامام احمد بن‌حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد وآخرون، مؤسسة الرسالة، چاپ اوّل، 1421 هـ.ق. 

سید قطب، ابراهیم بن‌حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، 1412ق.

عبدالله عزام: التربیة الجهادیة و البناء

همو: العقیدة و أثرها فی بناء الجیل

 

 

 

 

پی نوشت:ــــــــــــــــــــ


[1]. اسراء (17)، آیه23.

[2]. ابن‌تیمیه: امراض القلوب و شفاؤها (التحفة العراقیة)، ص44.

[3]. همان، ص70.

[4]. الذاریات، آیه56.

[5]. الاعراف، آیه 59.

[6]. ابن تیمیه: العبودیة، ص43.

[7]. ابن قیم جوزیه: الداء و الواء، ص 532.

[8]. محمد بن‌عبدالوهاب: اصول الدین الاسلامی مع قواعده الاربع، ص7.

[9]. ابن تیمیه: الرد علی الاخنائی، ص112.

[10]. محمد بن‌عبدالوهاب: اصول الدین الاسلامی مع قواعده الاربع، ص7.

[11]. محمد بن‌عبدالوهاب: مجموعة رسائل فی التوحید و الایمان، ص381.

[12]. اسراء (17)، آیه24.

[13]. محمد بن‌عبدالوهاب، الرسائل الشخصیة، ص104.

[14]. محمد بن‌عبدالوهاب: کشف الشبهات، ص 50-51.

[15]. سیف ادین الآمدی: أبکار الأفکار فی أصول الدین، ج4، ص332.

[16]. شمس الدین محمد بن‌احمد حنبلی: الصارم المنکی فی الرد علی السبکی، ص224؛ أبو الحسن عبيد الله بن محمد مبارکفوری: مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، ج3، ص263.

[17]. احمد بن‌حنبل: مسند، ج20، ص114، ح12683.

[18]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج3، ص1763.  

[19]. سید قطب: فی ظلال القرآن، ج4، ص1902.

[20]. توبه (9)، آیه31.

[21]. همان.

[22]. همان، ص1937.

[23]. همان، ج3، ص 1434.

[24]. یوسف (12)، آیه 40.

[25]. عبدالله عزام: التربیة الجهادیة و البناء.

[26]. همو: العقیدة و أثرها فی بناء الجیل، ص18.

[27]. مؤمنون (23)، آیه 117.

[28]. جن (72)، آیه 18.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش