اطلس > جریان ها > اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۸ تعداد بازدید: 275

 جنبش اخوان‌المسلمین مصر از تأثیرگذارترین جنبش‌های معاصر در جهان اسلام است مؤسس این جریان را بدون شک همه تحلیل گران، حسن البناء می‌دانند. حسن البناء از نوجوانی به دنبال عقاید اصلاحی بود و حتی با کمک عده‌ای به مقابله با مظاهر غربی و الحادی می‌پرداخت. [1] در جوانی نیز با عضویت در گروه‌های اسلامی همین عقیده‌ی خود را دنبال کرد؛ اما سرانجام در 1928 یعنی شش سال پس از فروپاشی عثمانی با شش نفر دیگر اخوان‌المسلمین را تأسیس کرد. [2] اخوان جنبشی اسلام‌گراست که در بین جنبش‌های سنی مذهب جایگاه مهمی دارد. این جریان فکری وام‌دار هویتی دینی و شرقی (ضد غربی) است و از شاخصه‌های تصوف گرایی، بنیادگرایی (Salafism)، استعمارستیزی بهره‌مند است. [3].



به نظر اندیشمندان عرصه جریان‌شناسی جنبش اخوانی متأثر از فضای ضعف و ناامیدی بعد از شکست عثمانی و انحلال خلافت به وجود آمده است [4] طبیعتاً این نکته برای پی بردن به اهمیت خلافت در این اندیشه بسیار کمک می‎کند. نشانه دقیق این موضوع اصل مهم خلافت و خلافت خواهی در اندیشه اخوانی است. [5]

حسن البناء خود در تعریف اخوان به نه بعد و ویژگی اشاره می‌کند که نشان از جامع‌نگری خاصی در اندیشه مؤسس اخوان است:

  1. دعوتی سلفی
  2. دعوتی طریقتی و سنی
  3. حقیقی و صوفیانه
  4. سازمانی سیاسی
  5. گروهی ورزشی
  6. نهادی علمی و فرهنگی
  7. شرکتی اقتصادی
  8. اندیشه‌ای اجتماعی
  9. اندیشه نظامی. [6]

اما باید اذعان نمود که این گروه تمامی این اصول را ابتدا در اصل سیاسی_ سازمانی و بعدها با تفکرات تند جهادی در اندیشه نظامی خلاصه کرد. این جنبش که همواره به دنبال تشکیل خلافت است یکی از مهم‌ترین راهکارهای نجات جامعه اسلامی را وارد شدن در عرصه تشکیلات سیاسی می‌داند [7]. البته تندروی‌های اخوانی‌ها در برخی زمینه‌ها هرگز باعث نشد آن‌ها از ادعای جامعیت و جهان‌شمولی اندیشه خود دست‌بردارند. [8]

یکی دیگر از مهم‌ترین اندیشه‌های اخوانی موضوع تصوف است. تصوف که بُعد خاصی از اندیشه اسلامی است در جریان اخوان به رسمیت شناخته‌شده است. سید جمال‌الدین اسدآبادی به‌عنوان رهبر معنوی این جریان با حرکات صوفیانه ارتباط عمیقی داشت از اندیشه‌های شیخیه متأثر بود و ازلی‌ها (مدافعان صبح ازل) از مصاحبان وی و با طریقت‌های سنی نیز ارتباط عمیقی داشت. خود محمد عبده و رشید رضا نیز از فضای صوفیانه شمال افریقا متأثر بودند[9]. این اندیشه اثر خود را در فکر اخوانی باقی گذاشت. [10]

اصول اندیشه اخوانی عبارت است از«

  1. ارشاد، تبلیغ و سازندگی جامعه برای تأسیس حکومت اسلامی؛
  2. سیاست گام‌به‌گام و اتخاذ روش‌های مسالمت‌آمیز در فعالیت‌های سیاسی و در ارتباط با نظام‌های حاکم؛
  3. تحزب گرایی و بهره‌گیری از تشکیلات برای دستیابی به اهداف سیاسی؛
  4. کثرت‌گرایی و اعتقاد به دموکراسی در درون و بیرون سازمان اخوان‌المسلمین؛
  5. تأکید بر مفهوم امت اسلامی در برابر ملت؛
  6. تعامل با فرقه‌های مسلمان و اجتناب از جدال‌ها و درگیری‌های فرقه‌ای؛
  7. ضدیت با اسرائیل؛
  8. تعامل با فرقه‌های غیرمسلمان به‌ویژه قبطی‌ها در داخل مصر؛
  9. حمایت از مقاومت فلسطین.»[11]

شاید بهترین کتاب‌ها که تابه‌حال در تدوین اندیشه و زمینه‌های جریان اخوان نگاشته شده باشد کتاب‌های

الف: پروفسور ریچارد میشل، جمعیت اخوان‌المسلمین، استاد تاریخ دانشگاه امریکا، ترجمه سید هادی خسروشاهی
ب: کتاب پیامبر و فرعون، نگاشته ژول کوپل نویسنده فرانسوی است که بارها نیز چاپ‌شده است

اما این‌که چرا اخوان‌المسلمین را جریانی اصلاحی می‌دانند بازگشت به پیش‌زمینه‌های جامعه‌شناختی و هویتی این جریان دارد. در حقیقت رستاخیز این حرکت در دل زمینه‌های آن قابل‌تحلیل است. شاخصه‌هایی که بعدها در فعالیت‎های اخوانی‌ها قابل‌مشاهده است.

 زمینه اول: جامعه اسلامی در برابر غرب مهاجم

 اروپایی‌ها در پی شکست‌های پی‌درپی در جنگ‌های صلیبی و بعدها در پی شکست‌های قرن یازدهم از عثمانی‌ها و درنهایت در پی سقوط قسطنطنیه توسط خلیفه محمد فاتح در نوعی خمودگی و اضمحلال فرورفته بود و برای نجات خود در پی نوعی اصلاح دینی_ مسیحی در جامعه اروپایی بودند. اروپائیان به یک تلاش گسترده دینی و علمی مذهبی دست زدند. نتیجه آن فرایند و همراه با تئوری های فلسفی جدید و کشفیات تجربی و علمی، همگی غرب را صاحب یک مجموعه افکار تمدنی کرد. آن‌ها را برای رفع نیازهای خود دفع خطر محتمل اسلام اقتدار گرا به استثمار دولت‌ها و سرزمین‌های اسلامی و از بین بردن ساختار قدرت اسلامی واداشت. [11] این رفتارها زمینه‌ای شد که در جریانات اسلامی نوعی غرب‌ستیزی را نهادینه می‌کند.

عباس محمود العقاد نویسنده و متفکر عرب می‌گوید «حمله‌های غرب به شرق دارای دو جنبه بود. جنبه استعمار و جنبه تبلیغ مسیحیت...» [12] پس اندیشه غربی و تمدنی اروپایی خود باعث شدت واکنش به فکر غربی‌ها شدند. این را از اندیشه‌های حسن البناء نیز می‌توان فهمید او در جملاتی این دغدغه‌ها را تبیین کرده است. او کشورهای اسلامی را به مقداری که از فکر غرب متأثر شده است این‌گونه تقسیم می‌کند: «

  1. کشورهای که تأثیرپذیری از غرب تا اعماق جانشان نفوذ کرد: مانند ترکیه و مصر
  2. کشورهایی که جنبه تمدنی و جلوه‌های رسمی غرب را پذیرفتند: ایران مغرب و شمال افریقا
  3. کشورهایی که طبقه روشنفکران و حاکمان از غرب تأثیر کمی گرفتند: عراق، سوریه»[13]

صرف‌نظر از درستی سخن او، نوع تحلیل حسن البناء و تقسیم‌بندی ارائه‌شده از طرف وی به دغدغه‌های وی در تهاجم تمدن غرب اشاره دارد. تحلیل گران دیگری نیز همین موضوع را در بروز فکر اصلاحی پذیرفته‌اند. جامعه‌شناس انتونی گیدنز نیز می‌گوید: «نفوذ و گسترش غرب در جهان در قرن هجدهم و نوزدهم و استعمار ممالک اسلامی در اواخر قرن نوزدهم و ناتوانی دنیای اسلام برای مقاومت مؤثر در برابر گسترش غرب منجر به پیدایش جنبش‌های اصلاح‌طلبی کردید.» [14]

اصولاً تمامی حرکات اعتراضی و اصلاحی در جهان اسلام هم‌زمان با تلاش برای مخالفت با حکومت‌ها یک جنبه مبارزه با بیگانه و استعمار گری نیز دارند. [15] محمد عابد الجابری [16] و غیره همگی بر همین باورند. شاهد دیگر رویکرد اصلاحی آن‌ها تألیف کتاب الاسلام و النصرانیه، توسط محمد عبده بوده است که اخوانی‌ها آن را بسیار موردتوجه و موردنظر قرار می‌دهند. [17] پس توجه به مؤلفه‌های اقتدار بخش به اسلام مانند دستورات جهاد و مبارزه و ظلم‌ستیزی و تشکیل ساختار سیاسی در اولویت‌های اخوانی قرار گرفت.

زمینه دوم: تعارض هویت اسلامی و هویت حاکمان

جنگ جهانی اول و خیزش‌های کشورهای مختلف برای جنگ دوم جهانی و هم‌زمان نسل‌کشی‌ها و قحطی‌ها و وضعیت دردناک مردم در طیف‌های مختلف دینی و مذهبی در جامعه نشان مستحکمی در ناکارآمدی حاکمان اسلامی بود. این‌ها اموری بود که دل مؤسسان اخوان را به درمی‌آورد.

از طرفی نگاه عمیق و باور جدی اخوانی‌ها به اسلام و این‌که اسلام توان لازم برای سعادت بشر را دارد، باعث استفاده از مؤلفه‌های قدرت و اصلاح گری در مصر شده بود. ناکارآمدی حاکمان خود یکی از مهم‌ترین زمینه‌های منجر به اصلاح گری در این اندیشه اخوان بود. این اندیشه اصلاحی با استفاده از گزاره‌های دینی که با قیام برابر ظلم وبی عدالتی تناسب کافی داشت باعث ایجاد رویکردی اصلاحی برای رفع این محرومیت‌ها بود.

البته اخوان در ادامه مسیر خود هرگز نتوانست به این مهم دست پیدا کند و همیشه با تندروی افراد خاص خود نوعی حرکات جهادی و ناکارآمد را به وجود آرود. دکتر فرمانیان در این زمینه می‌نویسد:: «از دل تفکرات دعوتگرانی همچون اخوان‌المسلمین، افرادی ظهور کردند که جهاد را بر هر چیز مقدم داشتند و تفنگ‌به‌دوشانی شدند که در عالم می‌گردند تا مکانی برای جهاد بیابند. مهم آن نیست که این جهاد مطامع چه کسی را تقویت و اعتبار چه کسی را کم می‌کند مهم آن است که جهاد کنند؛ اما برای چه و برای چه؟ این مسئله برای آن‌ها مهم نیست.»[18]

عقل‌گرایی و تمایز اخوان از شاخه‌های دیگر سلفیه

 نکته مهم در شناسایی فهم اخوان اصلاحی، عبارت ازنقطه‌نظر خاص این گروه به جایگاه عقل در اسلام است. اسلام‌گرایی که در جهان عرب به واژه الاسلامیه و الاسلامویه یا الصحوة الاسلامیه معروف است و در انگلیسی به "Islamism" تعبیر شده است و دلالت بر جریاناتی دارند که حرکت خود را با معیارها و سنجش‌های اسلامی تطبیق می‌دهند. آن‌ها درصدد احیای اسلام هستند اما این جریانات در شکل سلفی خود دارای دو نوع مختلف هستند. [19]

  1. جریان‌های عقل گریز که از مهم‌ترین نمایندگان آن وهابیت و جنبش‌های جهادی است.
  2. جریان‌های عقل‌گرا که از مهم‌ترین نمایندگان آن اخوان است

البته اخوانی‌ها نیز دارای دو طیف هستند

  1. طیف عقل‌گرای افراطی: شکلی از اخوان که در عقل و عقل‌گرایی، نوعی افراط دارند و تمامی مؤلفه‌های اسلامی و حدود و شاخصه‌ها را زیر پا می‌گذارند و با هر نوع اندیشه مخالف و حتی متعارض با اسلام مانند سکولاریسم نیز همراهی می‌کنند؛ مانند نسل نواخوانی که در شخصیت اردوغان متبلور می‌شود.
  2. طیف معتدل اخوانی: طیف دیگر که به تطبیق عقل و اسلام می‌پردازند و در فقه و اندیشه سیاسی آن‌ها نمایان است؛ مانند نسل اول اخوان و افرادی چون عبدالکریم زیدان رهبر اخوان عراق

گستردگی اخوان

اخوان به‌مرورزمان در تقریباً بیشتر کشورهای اسلامی از سوریه و عراق و ایران و عربستان و دولت‌های خلیج فرس و دولت‌های شمال افریقا شاخه‌های خود را گسترانید و توانست در آن‌ها نفوذ و شاخه‌های به وجود بیاورد. انواع شاخه‌ها و زیر جریانات اخوان را باید در گزارش‌های دیگر اطلس مطالعه کنید.

در جمع‌بندی نیز باید این نکته را دید که اندیشه اخوانی اندیشه‌ای عقل‌گرا و اصلاحی است که درگذر زمان دچار تحولات و تغییراتی شده که از اصل نظریه مؤسسان خود دور شده است.

پی‌نوشت:ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1]. صادق مصلحی، اخوان‌المسلمین، ص 10، دارالاعلام، 1395، قم.
[2]. همان، ص 24.
[3]. عبدالله فرهی، جنبش اخوان‌المسلمین، ص 11، مرکز پژوهش‌های جوان، 1395، انتشارات، الغدیر، تهران.
[4]. همان، ص 11.
[5]. صالح سمصار، نظام الخلافة فی الفکر السیاسی، پایان‌نامه ارشد دانشگاه الجزایر، ص 24 الی 41.
[7]. عبدالله فرهی، جنبش اخوان‌المسلمین، ص 30، همان.
[8]. همان، ص 30.
[9]. الیزابت سریه، صوفیان و ضد صوفیان، ص 119/ 131، مترجم مجدالدین کیوانی، تهران، 1381.
[10]. عبدالله فرهی، جنبش اخوان‌المسلمین، ص 33، همان.
[11]. ویکی‌پدیا، تحت عنوان اخوان‌المسلمین.
[12]. بابی سعید، هراس بنیادین و اروپا مداری و ظهور اسلام‌گرایی، ص 312.
[13]. عباس محمود العقاد، اسلام در قرن بیستم، ص 49، دارلشروق، مصر، 2001.
[14]. حسن البناء، مجموعه الرسائل، ص 92/97، دارالکتب، لبنان، 1998.
[15] آنتونی گیدنز، جامعه‌شناسی، 517/518، بیتا، بینا.
[16] الیزابت سریه، صوفیان و ضد صوفیان، 293/294، همان.
[17]. محمد عابد الجابری، عقل سیاسی در اسلام، ص 23، بیتا، بینا.
[18]. مهدی فرمانیان، القاعده، ص 5 دارالاعلام، قم، 1395.
[20]. برای مطالعه بیشتر ر. ج شود به

 الف: جابر رزق، دین و دولت در اندیشه حسن البناء، ترجمه هادی خسروشاهی.

ب: پروفسور ریچارد میشل، جمعیت اخوان‌المسلمین، ترجمه سید هادی خسروشاهی، انتشارات دانشگاه ادیان قم.

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

ظهور و انحطاط انصار الشریعة در لیبی

شبکه حقانی (2)

طالبان پاکستان

گردان های عبدالله عزام

طالبان

سپاه صحابه(2)

جیش محمد

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

انصار الشریعه یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

لواء التوحید

جنبش نورالدین زنکی

جنبش انصار الدین مالی

اخوان المسلمین اردن

عمليات درع الفرات

اخوان المسلمين يمن

جیش الحر السوری

حرکه احرار الشام الاسلامیه

المرابطون (مالی)

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

انصار الشریعه تونس

جیش احرار الشام

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جماعت اسلامی اندونزی

الشباب المجاهدین

هیئه تحریر الشام

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جیش محمد فی بلاد الشام

سرایا مروان حدید

جماعت انصار بیت المقدس

جنبش انصار الشریعه لیبی

کتیبه صقور العز

اجناد القوقاز

التکفیر و الهجره

جند الاقصی

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

جیش المهاجرین و الانصار                                          

الکتبیه الخضراء

احرار الشام

تحریر الشام

آل شیخ

القاعده عراق

دیوبندیه در پاکستان

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

امارت اسلامی قفقاز

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جريان نوسلفي‌ها

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

گروه تکفیری ریاض الصالحین

حدادیه

سازمان جماعة التبلیغ

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

قبیله انحراف

تحریک نفاذ شریعت محمدی

سلفیه درباری

جیش محمد

حرکت النهضه تونس

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

شباب محمد (آکادمی ارتش)

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا

احزاب سلفی در مصر

گروه طالبان

شبکه ی حقانی (1)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

اخوان المسلمین سوریه

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

جماعت تبلیغ

سلفی گری در شبه قاره هند

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

جریان های تکفیری عراق

حزب التحریر ازبکستان

سلفی گری در پاکستان

جريان های سلفی در تونس

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

سازمان القاعده

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

بوکوحرام

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

لشکر طیبه

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

گروههای تروریستی در آفریقا

حرکت المجاهدین

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

گروههای تروریستی در آفریقا

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

آشنایی با داعش

سپاه صحابه

طالبان

لشگر جهنگوی

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

سروریه

حازمیه

اخوان در عربستان

البانیه

جریان جامیة یا عالمان درباری

حرکت جهیمان العتیبی

جریان اخوان‌التوحید

جریان های سلفیه