جاهلیت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۵/۲۲ تعداد بازدید: 260

یکی از مفاهیم پرکاربرد در بحث جریانات تکفیری، جاهلیت است. عنوان جاهلیّت به مقطعى از تاریخ عرب (حدود دو قرن) پیش از ظهور اسلام و بعثت پیامبر صلّى الله علیه و آله- که بت پرستی و نیز جهل و خرافه گرایى از شاخصه‌هاى بارز آن به شمار مى‌رود- اطلاق مى‌گردد.



واژه شناسی جاهلیت

واژه جاهلیّة، مصدر جعلی(ساختگی) ست و به معنی حالتی است که فرد از پذیرش هر نوع هدایت از سوی خدا سرپیچی می‌کند و داوری بر طبق احکام الاهی را برنمی تابد.[1] این مفهوم به صورت صفت و درباره  فرد و جامعه هردو بکار می رود و اختصاص به دوره خاصی از تاریخ زندگی بشر ندارد.

واژه جاهلیت در قرآن

این واژه چهار بار در سوره های مدنی قرآن با تعابیر «ظنَّ الجاهلیّة»[2]،«حُکمَ الجاهلیّة»،[3]«تَبَّرُجَ الجاهلیّة»[4] و «حَمِیَّةَالجاهلیّة»[5]  به کار رفته و در هر چهار مورد همراه با ملامت و مذمت است. قرآن به دوره خاصی از تاریخ عرب در عربستان - پیش از اسلام - به سبب بروز  اخلاق و رفتار خاصی در بین مردم، دوره جاهلیت گفته و بعدها این نام برای این دوره عَلَم شده است.

مصادیق جاهلیت پس از اسلام


بنا بر شواهد قرآنی و حدیثی و آرا و پژوهشهای محققان، جاهلیت در تاریخ عرب پیش از اسلام منحصر نماند، بلکه مظاهر و مصادیق فراوانی از آن پس از اسلام هم وجود داشت تا جایی که می‌توان سده های نخستین اسلامی را دوران مبارزه فرهنگ جاهلیت با ارزش‌های جدید اسلامی دانست. [6]

جاهلیت از ابن تیمیه تا داعش

ابن تیمیّه (متوفی ۷۲۸) در کتاب اقتضاء الصراط المستقیم مخالفةَ اصحاب الجحیم، جاهلیت در دوره اسلامی را در مقابل جاهلیت مطلق، جاهلیت مقید خوانده  [7] و به مصادیق آن در عصر خود از جمله تشبه مسلمانان به کافران، در اعیاد، اشاره کرده است.[8] وی هیچ گاه جوامع اسلامی را به صورت مطلق و فراگیر جامعه جاهلی نامگذاری نکرده است.

محمد بن عبدالوهاب (متوفی ۱۲۰۶) و پیروان وی، که به شدت متأثر از آرا و اندیشه های ابن تیمیّه بودند، جاهلیت را به مطلقه و مقیده تقسیم کردند و معتقدند بعد از ظهور اسلام جاهلیت مطلقه رخت بر بسته است[9] آنان به عنوان قاعده کلی می گوید«كل أمر من الأمور خولف فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم فهو أمر جاهلي»[10] منشا جاهلیتی که محمد بن عبدالوهاب می گوید اعتقاد به توسل و استغاثه به اموات و... اموری از این قبیل است. دغدغه او  تخریب قبور اولیا و صالیحن بود به گمان او چنانچه قبور انبیا محو شوند زمینه توسل و استغاثه محو می شود لذا وی دنبال محو نوع خاصی ازجاهلیت بود.

در آغاز قرن بیستم نیز اصلاح گرانی چون محمد عبده (متوفی ۱۳۲۳/۱۹۰۵) و محمد رشیدرضا (متوفی ۱۳۱۴ ش/ ۱۹۳۵) در تفسیرالمنار[11] به این موضوع اشاره کردند. به اعتقاد آنان برخی مسلمانان در عصر حاضر، از حیث دین و اخلاق ، جاهلانه تر از مخاطبان آیات قرآن در عصر نزول رفتار می‌کنند.

سیدابوالاعلی مودودی (متوفی ۱۳۵۸ ش/ ۱۹۷۹)، رهبر دینی و سیاستمدار پاکستانی، نخستین بار در ۱۳۱۸ ش/ ۱۹۳۹ از «تجدد» به «جاهلیت جدید» تعبیر کرد که در نگاه وی همه نظامهای حکومتی و نظریات سیاسی و اجتماعی ناسازگار با اخلاق و فرهنگ اسلامی را در بر می‌گرفت[12]، [13] وی هم جهان کمونیسم و هم دنیای غرب را مصداق این مفهوم می‌دانست نه ممالک اسلامی.[14] آرای مودودی با ترجمه آثار مهم او به عربی در دهه ۱۳۳۰ ش /۱۹۵۰ در جهان عرب رواج یافت. 


شاگرد مودودی، ابوالحسن علی حسنی نَدْوی (متوفی ۱۳۷۸ ش/ ۱۹۹۹)، در ۱۳۳۰ ش /۱۹۵۰، کتابی با نام ماذا خَسر العالَم بِانحِطاطِ المُسلمین نوشت و در آن نظریه «جاهلیت جدید» مودودی را شرح داد. از این کتاب در کشورهای اسلامی استقبال گسترده ای شد به طوری که بارها تجدید چاپ و به زبانهای گوناگون ترجمه شد.[15] ندوی عالم را به قطار سریع السیری تشبیه کرده است که جاهلیت غرب با تمام قوا و امکانات، آن را به سوی هدف خود پیش می‌برد و مسلمانان نیز در کنار سایر ملل دنیا مسافران بی اختیار و ناگزیر آن اند. [16] 


سیدقطب (متوفی ۱۳۴۶ ش/ ۱۹۶۶)، مفهوم جاهلیت را از مودودی و ندوی[17]، [18]گرفت و بیش از پیش گسترش داد  وی در کتاب مَعالِمُ فی الطریق از تقابل جاهلیت و اسلام و انحرافات جوامع جاهلی جدید سخن گفته و مسلمانان را به فاصله گرفتن از تفکرات جاهلی و حرکت به سوی ارزشها و ساختن جامعه اسلامی دعوت کرده است[19] به نظر سیدقطب،[20]  همه تصورات، عقاید، فرهنگ‌ها و قوانین بشر امروز جاهلی است (حتی بسیاری از آن‌ها که اسلامی پنداشته می‌شود) جاهلیتی همانند آنچه اسلام در آغاز با آن مواجه بود یا حتی بدتر از آن. در نگاه وی جاهلیت، بندگی انسان در برابر انسان است و اسلام، بندگی انسان در برابر خداست؛ بنابراین، این دو آشتی ناپذیرند و برای ایجاد جامعه اسلامی باید از جاهلیت به اسلام منتقل شد. [21]

سید قطب نظریه جاهلیت را بر دو پایه ی «حاکمیت» و «طاغوت» استوار ساخت، وی توحید حاکمیت را از کلمه طیبه «لا اله الا الله» و طاغوت را از «اجتنبوا الطاغوت» اقتباس کرده و مسلمانی را مشروط به پذیرش حاکمیت الله و نادیده گرفتن طاغوت می داند و چنانچه در جامعه ای توحید حاکم نباشد و طاغوت پرستش شود، جاهلی است.

برادر سیدقطب، محمد قطب (متوفی ۱۳۴۴ ش/ ۱۹۶۵)، نیز در این باب جاهلیّة القَرن العِشرین را نوشت. به اعتقاد وی جاهلیت به معنی حالتی است که فرد از پذیرش هر نوع هدایت از سوی خدا سرپیچی می‌کند و داوری بر طبق احکام الاهی را برنمی تابد[22] که منحصر به دوره خاصی نیست و همه اقوام و زمانها را در برمی گیرد. [23]  به نظر وی، جاهلیت عرب ساده و سطحی بود اما جاهلیت جدید مبتنی بر علم، تحقیق، نظریه پردازی و مترادف با آن چیزی است که امروزه پیشرفت و تمدن خوانده می‌شود. [24]  محمدقطب، جاهلیت قرن بیستم را عصاره جاهلیت همه اعصار تاریخ غرب دانسته[25]  و در بخش اعظم کتاب خود، مظاهر جاهلیت جدید را در ابعاد سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و اخلاقی و هنری نقد کرده است.

وی در نهایت راه جاهلیت زدایی را در عصر جدید رهایی از اسارت حاکمان آن، یعنی دو نظام سرمایه داری و کمونیستی، و رجوع دوباره به اسلام دانسته است. [26] مصداق سخن محمد قطب همانند برادرش سید قطب،  غرب و جوامع غربی و حاکمان کشورهای اسلامی است.

سید قطب برخلاف مودودی جاهلیت را به ممالک اسلامی تسری داد. هرچند در نظریه سید قطب، ملاک جاهلیت حکومتهای غیر اسلامی(حاکم بر مسلمانان) است و مسلمانان به صورت مستقیم جاهل نیستند، ولی جاهلی خواندن جامعه ای که مسلمین در آن زندگی می کنند بدعتی است که سید قطب به وجود آورده است و مستمسکی برای تمامی تکفیری های معاصر برای یورش به کشورهای اسلامی شده است.

بعد از سید قطب استعمال واژه جاهلیت در کتب جهادی های پر آهنگ است و تفسیرهای متعدد و مصادیق متنوعی به آن افزوده شده. عبد الله عزام از رهبران جهاد در افغانستان واژه جاهلیت را زیاد بکار برده است و مانند مودودی جهان غرب را مصداق کامل جاهلیت شمرده است.[27] بن لادن همانند سید قطب، از واژه جاهلیت برای جوامعی استفاده می کرد که حاکمان غیر اسلامی بر آنها حکومت می کنند و به اعتقاد وی هر جامعه ای که احکام الهی در آن نادیده گرفته شود جامعه جاهلی است[28]وی بر همین اساس عربستان را یکی از جوامع جاهلی[29] و حاکمان دیگرکشورهای اسلامی را جاهل کافر می شمارد.[30]  ایمن الظوهری نیز مانند سید قطب از دیگر رهبران جهادی هر جامه ای که در آن احکام اسلامی اجرا نشود را جاهلی می داند[31]چنانچه می بینیم تحت تاثیر سید قطب اند و مصداق جاهلیت، از غرب به بلاد اسلامی سرایت داده اند.

اما جاهلیت در نگاه تکفیری ها لباس جدیدی به تن کرده و کار به جایی رسید که نه  فقط حکام، بلکه جهان اسلام مهد جاهلیت گشته و با  مسلمانان معامله کفر می شود به عنوان نمونه صالح سریه، که از اعضای گروهی بنام حزب التحریر مصر بود تمامی جوامع اسلامی را به خاطر وجود گناه و معصیت جامعه جاهلی نامید[32] در اوایل دهه هفتاد شکری مصطفی، گروه التکفیر و الهجره را تاسیس کرد و جامعه مصر را جامعه جاهلی خواند[33] عبدالسلام فرج علاوه بر عنوان جاهلیت برای جوامع اسلامی معتقد بود جاهلیت، جوامع اسلامی به دارالکفر تبدیل کرده است[34] ثمره نگاه وی ترور انور سادات رئیس جمهور وقت مصر و شعله ور کردن  آتش 9 عملیات خشونت بار دیگر در مصر بود[35] فرمان هدایت جاهلیت به معنای مورد نظر سریه، شکری مصطفی و عبدالسلام فرج در دست تکفیریهایی مانند ابومصعب السوری، ابومحمد المقدسی، زرقاوی، ابوبصیر طرطوسی، ترکی بن علی، ابوقتاده فلسطینی، حلمی هاشم و تروریستهای داعش و فتح الشام قرار گرفت و دو کشور اسلامی سوریه و عراق را به تلی از خاک تبدیل کرد.

 ابومصعب سوری می گوید: جاهلیتِ موجود در کشورهای اسلامی به حدی رسیده که  زندگی در این سرزمینها را غیر ممکن ساخته است[36] او علاوه بر حکام و مسلمین، بسیاری از عقاید اسلامی را مصداق جاهلیت می شمارد.[37] زرقاوی نیز ریشه جاهلیت را به عقاید و باورهای مسلمانان نسبت داد[38] و آنان را آماج ترور، انتحار و رعب و وحشت و حملات تروریستی قرار داد!

همانگونه که مشاهده شد، مفهوم جاهلیت که مودودی برای کشورهای غربی بکار برد در نگاه سید قطب، مخاطب اصلی اش حکام و دولتها بودند و این موجب شد جاهلیت به کشورهای اسلامی تسری داده شود. این مفهوم در بستر زمان مفهوم رادیکالتری پیدا کرد و علاوه بر حاکامن دامن مسلمان را گرفت.

پی نوشت:



[1] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۱۱

[2] . آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۴.   

[3] . مائده/سوره۵، آیه۵۰.   

[4] . احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.   

[5] . فتح/سوره۴۸، آیه۲۶.   

[6] . احمد امین، فجرالاسلام: یبحث عن الحیاة العقلیة فی صدرالاسلام الی آخرالدولة الامویة، ج۱، ص۷۸ـ۸۳

[7] . ابن تیمیّه، اقتضاء الصراط المستقیم مخالفة اصحاب الجحیم، ج۱، ص۶۹ـ۷۹.

[8] . ابن تیمیّه، اقتضاء الصراط المستقیم مخالفة اصحاب الجحیم، ج۱، ص۱.

[9] .  عبد الرحمن بن ناصر البراك وغيره، المسائل التي خالف فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم أهل الجاهلية لمحمد بن عبدالوهاب (ص: 24)

[10] .همان (ص: 27)

[11] . محمد رشیدرضا، تفسیرالقرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، ج۶، ص۴۲۲ـ۴۲۳، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۶، مصر ۱۳۷۵.

[12] . ابوالاعلی مودودی، تفهیم القران، ذیل مائده: ۵۰، لاهور ۱۹۴۹ـ۱۹۷۲.

[13] . احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.   

[14] . ابوالاعلی مودودی، تفهیم القران، ذیل مائده: ۵۰، لاهور ۱۹۴۹ـ۱۹۷۲.

[15] . ابوالحسن علی ندوی، ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمین، ج۱، ص۳ـ۴، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸.

[16] . ابوالحسن علی ندوی، ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمین، ج۱، ص۲۵۹، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸.

[17] . ابوالحسن علی ندوی، ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمین، ج۱، ص۱۲ـ۱۶

[18] . سیدقطب، معالم فی الطریق ج۱، ص۶۳

[19] . سیدقطب، فی ظلال القرآن، ج۲، ص۲۲ـ۲۳ ، ج۲، ص۱۱۷، ج۲، ص۱۴۲، ج۲، ص۱۴۶، ج۲، ص۱۵۱

[20] . سیدقطب، معالم فی الطریق، ج۱، ص۲۱

[21] . سیدقطب، معالم فی الطریق، ج۱، ص۲۰۰ـ۲۰۱

[22] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۱۱

[23] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۱۱

[24] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۱۲ـ۱۳

[25] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۴۶

[26] . محمد قطب، جاهلیة القرن العشرین، ج۱، ص۳۴۷، (قاهره) ۱۳۸۴/۱۹۶۴.

[27] . عزام، اسلام و آینده بشریت ص 13- 19

[28] . بن لادن خطاب الی رغال بن فهد بن عبد العزیز

[29] . همان

[30] . بن لادن رساله الی اخواننا المسلمین فی العراق، نامه اول.

[31] . ظواهری،  اعزاز رایه الاسلام؛ رساله فی تاکید التلازم الحاکمیه و التوحید ص 13

[32] . صالح  سریه، رساله الایمان، در رفعت سید احمد، النبی المسلح، ج 1 ص 39

[33] . جهنی، الموسوعه فی الادیان و المذاهب و الاحزاب المعاصره، ج2 ، ص 355- 356

[34]  فرج، الجهاد الفریضه الغائبه ص 4-6

[35] . رفعت، النبی المسلح، ج2، 81

[36] . مقدسی، اعداد القاده الفوارس بهجر فساد المارس ص 26

[37] .«هر چه در اطراف ماست جاهلیت است از عقاید، عادات، رسمها، تقلیدها، فرهنگ و ادب حتی بسیاری از انچه که جزء میراث فرهنگ اسلامی شمرده می شود» همان ص 28

[38] . زرقاوی، کلمات مضیه،  ص7

[39] . جاهلية القرن العشرين (ص: 23)

[40] . جاهلية القرن العشرين (ص: 26 تا 23)

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه