مقالات > فرایند شکل‌گیری اصطلاح «نواقض الاسلام» و کاربرد آن در تألیفات سلفیت نوین

فرایند شکل‌گیری اصطلاح «نواقض الاسلام» و کاربرد آن در تألیفات سلفیت نوین

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۱۰/۹ تعداد بازدید: 316

اصطلاح «نواقض الاسلام» به‌معنای اموری است که ارتکاب آنها موجب ارتداد ‏و خروج شخص از دایرۀ اسلام می‌شود. این اصطلاح در آیات قرآن، روایات نبوی، ‏سخنان صحابه و تألیفات علمای اهل‌سنت استعمال نشده است و نخستین فردی ‏که آن را برای موجبات ارتداد به‌کار برد، محمد بن عبدالوهاب است.



نويسنده: رسول چگینی

مقدمه

برای محدثان همۀ ادوار تاریخ حدیثِ اهل‌سنت، «پیروی از سلف» جمله‌ای‌ بسیار آشـناسـت؛ اما‌ تا‌ اوایل قرن هشتم، واژۀ «سلف» بیشتر در معنای لغوی‌ خود یعنی‌ «گذشتگان» به‌کار می‌رفت. عبارت «پیروی از سلف» یا «ائمۀ سلف» را در عبارات اصحاب حدیثِ قرن دوم و سوم می‌توان یافت.[1] در قرن هفتم، ابن‌تیمیه (م 728ق) پا به عرصه گذاشت و در‌ سال‌ 698ق کتاب الفتوی‌ الحمویة‌ الکبری را نوشت و حدود پنجاه‌ بار لفظ «سلف» را در این رسالۀ کوچک به‌کار برده و می‌نویسد: «در عقل صریح و نقل صحیح، چیزی‌ وجود ندارد که‌ مخالف‌ طریقۀ سلفیه باشد».[2] و چنین مکتبی با عنوان «سلفیه» راه‌ خود‌ را در تـاریخ‌ باز نمود.[3] پس از درگذشت ابن‌تیمیه و پس از هجوم فقهای همۀ مذاهب به او، دعوت به پیروى از اهل‌حدیث آن‌هم به شیوۀ این گروه محدود، چندان رونقى نداشت و برخى از شاگردان او، همانند ذهبى (م 748ق)، ابن‌قیم (م 751ق) و ابن‌کثیر (م 774ق) نتوانستند شیوۀ او را گسترش دهند و پیروانى را فراهم آورند؛ زیرا او در نقاطی این تفکر را مطرح کرد که مرکز علم و دانش و قلۀ فقاهت بود؛ همانند شام و مصر.

در سال‌هاى بعد، این شیوه به‌وسیلۀ سلفی‌های نوین مانند محمد بن عبدالوهاب (م 1206ق) در سرزمین نجد که فاقد فرهنگ اسلامى و علماى برجسته بود، احیا گردید و گسترش یافت. سپس این شیوه بر اثر پشتیبانى آل‌سعود، در سرزمین نجد به‌صورت باور رسمى درآمد و با تسخیر حرمین شریفین و در پرتوی حمایت استعماری بریتانیا، این عقاید بر این مناطق تحمیل شد و تمام مراکز علمى، دانشگاهی، مساجد و منبر‌های وعظ و خطابۀ رسمى در اختیار آنان قرار گرفت و گروه‌هاى دیگر از این حوزه‌ها بى‌بهره شدند.[4] محمد بن عبدالوهاب به‌سبب دیدگاه ویژه‌ای که دربارۀ توحید و شرک داشت، با مشرک‌خواندن بسیاری از مسلمانان، موجب صف‌آرایی دو دسته از مسلمانان در مقابل یکدیگر در کارزار جهاد شد و جنایت‌های بی‌شماری را در پروندۀ اعمال این فرقه، به‌ثبت رسانید.[5]

یکی از اصطلاحاتی که در ادبیات سلفی‌های نوین کاربرد زیادی دارد، اصطلاح «نواقض ‌الاسلام» است. از دیدگاه آنان، نواقض الاسلام اموری است که ارتکاب آنها موجب ارتدادِ شخص مسلمان و خروج او از دایرۀ اسلام می‌شود. امروزه این اصطلاح، به اساسنامه‌ای اعتقادی برای پیروان سلفیت تبدیل شده تا با استناد به آن، مرزهای ایمان و کفر مسلمانان را تعیین کرده و در صورت نقض هر یک از موارد این اساسنامه، به مهدورالدم ‌بودن مسلمانان حکم دهند.[6]

فرایند شکل‌گیری نواقض الاسلام و استعمال آن به‌عنوان اصطلاحی که تعیین‌کنندۀ مرز ایمان و کفر باشد، مهم‌ترین پرسش این نوشتار است. با وجود اهمیت این موضوع، تا هم‌اکنون نوشتۀ مستقلی در این زمینه نگارش نشده است؛ لذا مقتضی است که در گام نخست به پیشینه و فرایند شکل‌گیری این اصطلاح در منابع اسلامی پرداخته شود. رسالت نوشتار حاضر، بیان پیشینۀ جعل اصطلاح «نواقض الاسلام» و کاربردهای آن نزد سلفیت نوین و همچنین معرفی مختصر تألیفات مرتبط با این اصطلاح است که در پایان نیز، به بررسی و نقد این اصطلاح و موارد آن اشاره شده است. ناگفته نماند با توجه به اینکه یکی از اهداف این مقاله، اثبات وجود اختلاف میان اهل‌سنت و سلفیت است، ضروری است که در این بررسی‌ها، تنها به منابع مورد قبول اهل‌سنت و سلفیت استناد شود.

 

مفهوم شناسی

«نواقض» جمع «ناقض» و از مادۀ «نقض» به‌معنای فاسد‌شدن و ازبین‌رفتنِ چیزی است که به سامان رسیده است.[7] نقض‌عهد از باب مجاز، در همین معنا استعمال شده[8] که به‌معنای تخلف از وعده است.[9] بر همین اساس «ناقض» به‌معنای مبطل و مفسد است که هرگاه بر چیزی عارض شود، آن را فاسد کرده و از بین می‌برد.[10]

مراد از «اسلام» در این عبارت، دین خاتم پیامبران، حضرت محمد$ است.

اصطلاح «نواقض الاسلام» به‌معنای اموری است که ارتکاب آنها شخص مسلمان را از دایرۀ اسلام خارج ساخته و وی را کافر می‌کند؛[11] به همین سبب آن شخص، مرتد[12] و مستحق خلود در آتش جهنم خواهد بود.[13]

در قرآن کریم، مشتقات واژۀ «نقض» در نُه آیه به‌کار رفته است که در همۀ این موارد، معنای فساد، ازبین‌رفتن و تخلف جاری است؛ )يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ(،[14] )نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ(،[15] )يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ(،[16] )وَلاَ يِنقُضُونَ الْمِيثَاقَ(،[17] )وَلاَ تَنقُضُواْ الأَيْمَانَ(،[18] )نَقَضَتْ غَزْلَهَا([19] و )أَنقَضَ ظَهْرَكَ(.[20]

در میان سخنان رسول خدا$، «نقض» به‌معنای فساد و بطلان، تنها در چند مورد بیان شده است: 1. نقض بیت[21]؛ 2. نقض وضو و نماز[22]؛ 3. نقض ریسمان‌های اسلام (در حدیث انتقاض عُری الاسلام)[23]؛ 4. نقض اسلام.[24]

همان‌گونه که ملاحظه می‌شود نه در آیات قرآن کریم و نه در هیچ‌یک از احادیث پیامبر اسلام$، از مادۀ «نقض» برای بیان فساد و بطلان اسلامِ افراد استفاده نشده است. فقط می‌توان در حدیث «انتقاض عُری الاسلام»[25] و «نقض اسلام»[26] معنایی نزدیک به فساد و بطلانِ اسلام را به‌دست آورد. این در حالی است که این احادیث، دارای صبغۀ اخلاقی بوده و حضرت درصدد تشریع حکم شرعی نیست؛ بلکه به‌نوعی پیش‌بینی پیامبر اسلام$ از آیندۀ مسلمانان و به‌معنای ازبین‌رفتن دین است و به‌هیچ‌وجه حضرت با بیان این کلام، قصد تعیین حد و مرز میان اسلام و کفر و همچنین خارج‌نمودن عده‌ای از اسلام را ندارند؛ بنابراین پیامبر اکرم$ هیچ‌گاه مادۀ «نقض» را متعلق به ایمان و اسلام فردی از افراد به‌کار نبرده‌اند. البته استفاده از این واژه، در میان صحابه شیوع بیشتری داشته و عباراتی همچون «ینقض وتره»[27] نیز دیده می‌شود؛ ولی می‌توان گفت که در ادبیات صحابه نیز هیچ عبارتی گزارش نشده است که در آن برای بیان فساد و بطلان ایمان یا اسلامِ افرادی به‌سبب ارتکاب عمل یا اعتقاد به چیزی، از تعبیرِ «نقض الاسلام» یا هم‌خانواده‌های آن استفاده شده باشد.

در نتیجه عبارت «نواقض الاسلام» به‌معنای اموری که ارتکاب آنها، شخص مسلمان را کافر می‌کند یا نظیر این عبارت در کلمات خداوند متعال و پیامبر گرامی اسلام $و حتی صحابه وجود ندارد.

 

پیشینۀ کاربرد عبارت «نواقض الاسلام»

در ادبیات اسلامیِ اهل‌سنت، واژۀ نواقض در ساحت‌های گوناگونی به‌کار گرفته شده است. در فقه، پرکاربردترین استعمال آن در کتاب‌الطهارة دیده می‌شود که تعبیر «نواقض الوضو» از جوینی (م 478ق)،[28] مازری (م 536ق)،[29] عمرانی (م 558ق)،[30] فرقانی (م 593ق)،[31] ابن‌رشد قرطبی (م 595ق)،[32] عبدالغنی مقدسی (م 600ق)،[33] ابن‌قدامه مقدسی (م 620ق)،[34] ابن‌تیمیه حرانی (م 728ق) [35] و بسیاری دیگر از نویسندگان متأخرِ اهل‌سنت گزارش شده است که می‌توان استعمال احمد بن حنبل (م 341ق)[36] را قدیمی‌ترین منبع برای این استعمال دانست.

همچنین در کتاب‌های فقهی، تعبیر‌های دیگری همانند «نواقض الطهارة»[37]، «نواقض الصلاة»[38]، «نواقض المسح»[39]، «نواقض التیمم»[40] و «نواقض العهود»[41] به‌چشم می‌خورند. ناگفته نماند که در کتاب‌های فقهی متقدمان، عبارت‌های دیگری که این معنا را می‌رساند، به‌وفور یافت می‌شود؛ مانند: «ینقض صلاته»[42]، «ینقض وضوؤه»[43]، «ینقض صومه»[44]، «ینقض وتره»[45]، «ینقض البیع»[46] و «ینقض الصلح»[47] و ظاهراً این استعمال، کاملاً شایع بوده است.

در علوم قرآنی و تفسیر نیز تنها می‌توان عبارت‌هایی همچون «نواقض الوضو»[48]، «نواقض العادات»[49] و «نواقض الاسباب»[50] را مشاهده نمود.

گمان می‌رود که این اصطلاح باید در علم کلام و اعتقادات کاربرد بیشتری داشته باشد؛ ولی با مراجعه به منابع کلامی می‌بینیم که فقط در شرح احادیثی که در سطر‌های پیشین به آنها اشاره شد[51] یا موارد معدود دیگر، از عبارت «نقض الاسلام»[52] برای بیان موارد منحرف‌کنندۀ مسیر اسلام استفاده شده است و تا پیش از محمد بن عبدالوهاب، استعمال اصطلاح «نواقض الاسلام» برای مواردی که اسلام مکلفان را مخدوش می‌کند، هیچ‌گونه سابقه‌‌ای نداشته و تنها در تألیفات ابن‌تیمیه به آن اشاره‌هایی شده است.

 

ابن‌تیمیه و «نواقض الاسلام»

در میان همۀ تألیفات ابن‌تیمیه که آنها را بیش از 340 کتاب و رساله و اجازه و وصیت برشمرده‌اند،[53] تنها در چند مورد محدود، از مسألۀ نقض ایمان و اسلام حرفی به‌میان آمده است.

غیر از مواردی که به حدیث «انتقاض» اشاره کرده است،[54] مهم‌ترین استفادۀ او از این مسئله، در تعریف مرتد است. وی می‌نویسد:

المرتد کل من أتى بعد الإسلام من القول أو الفعل بما یناقض الإسلام بحیث لا یجتمع معه؛[55]

مرتد کسی است که بعد از اسلام‌آوردن خود، سخن یا عملی را مرتکب شود که اسلامِ او را نقض کند؛ به‌نحوی‌که اسلام با آن قابل‌جمع نباشد.

ابن‌تیمیه این تعریف را برای تبیین قسمی از مرتد (سابّ‌النبی)[56] به‌کار برده است که حتی با اظهار اسلام و استتابه نیز بخشوده نمی‌شود و خون او حلال می‌شود.

این در حالی است که در بحث ارتداد، بیشتر مؤلفانِ اهل‌سنت تعریفی را ذکر نکرده‌اند و بر معنای معهود آن بسنده کرده‌اند[57] یا از عباراتی همچون: «الرجوع[58] و الإعراض عن الاسلام»[59]، «الإتیان بما یخرج به عن الإسلام إما نطقاً او اعتقاداً»[60]، «کفر بعد إسلام تقرر بالنطق مع التزام أحکامها»[61] و «قطع الإسلام من المکلف»[62] استفاده کرده‌اند. بر اساس بررسی‌های نگارنده، تا پیش از ابن‌تیمیه هیچ‌یک از اندیشمندان اهل‌سنت تعبیرِ «نقض اسلام» و نظایر آن را در تعریف مرتد به‌کار نبرده‌ است و فقط تعدادی از نویسندگان در بیان اقسام مرتد، به اهل‌جزیه اشاره کرده و «نقض عهد» را علتِ ارتداد آنها به‌شمار آورده‌اند.[63]

مورد دیگری که در تألیفات ابن‌تیمیه از تعبیرِ نقض اسلام، برای آن استفاده شده است، مسئلۀ توسل است. وی متذکر شده است که:

من سوغ أن یدعى المخلوق و منع من دعاء الخالق الذی فیه تحقیق صمدیته و إلهیته فقد ناقض الإسلام فی النفی و الإثبات و هو شهادة أن لا إله إلا الله؛[64]

کسی که خواندن مخلوق را جایز می‌داند و از خواندن خالقی منع می‌کند که خدایی و یکتایی او را محقق می‌سازد، او اسلام را از جهت نفی و اثبات که همان شهادت بر «لااله‌الا‌الله» است، نقض کرده است.

در نتیجه ابن‌تیمیه دو نوآوری در این زمینه داشته است:

نخست اینکه عبارتِ نقض اسلام را در تعریف مرتد گنجانده است؛[65]

دوم اینکه مواردی از جمله واسطه ‌قرار‌دادن بین خدا و مخلوق را از مصادیق ارتداد بیان کرده است.

ناگفته نماند که ابن‌تیمیه در این دو مورد، به‌دنبال جعل اصطلاح «نواقض الاسلام» نبوده و صرفاً از آن استفادۀ لغوی کرده است.

اگرچه هیچ آیه و روایتی وجود ندارد که مهر تأییدی بر تعبیرِ نقض اسلام در تعریف مرتد باشد، ولی به‌نظر می‌رسد که به‌کارگیری چنین تعبیری در تعریف مرتد، اشکالی ندارد؛ ولی برشمردن توسل از مصادیق ارتداد، از مهم‌ترین خلط‌های علمی ابن‌تیمیه است که پایه‌گذار بدعت‌های فراوانی در دین شده است که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد.

 

محمد بن عبدالوهاب و «نواقض الاسلام»

پس از ابن‌تیمیه، آثار و مطالب قابل‌توجهی در زمینۀ «نواقض الاسلام» دیده نمی‌شود و این وضعیت تا زمان محمد بن عبدالوهاب ادامه داشته است. محمد بن عبدالوهاب علاقۀ بیشتری به استفاده از تعبیرِ نقض اسلام از خود نشان می‌دهد و در مواضعی سخن از نواقض اسلام به‌میان آورده است. او در یکی از نامه‌های خود که به سران قبایل عرب نوشته است، با تشبیه اسلام به وضو، نواقض اسلام را به نواقض وضو تشبیه می‌نماید. البته او موارد نواقض الاسلام را نام نمی‌برد و تنها تعداد آن را حتی تا 100 ناقض بیان می‌کند.[66] او در نامۀ دیگری، به مسئلۀ تکفیر در کلام علما می‌پردازد و اعظم نواقض اسلام را ده مورد معرفی می‌کند.[67]

نقطۀ ثقل توجه محمد بن عبدالوهاب به نواقض اسلام را می‌توان در کتاب مجموعة رسائل في التوحید و الإیمان مشاهده کرد که در رسالۀ هشتم آن، به‌طور مستقل و بسیار مختصر به بحث نواقض الاسلام پرداخته است. او در این رساله، نواقض اسلام را ده مورد معرفی کرده است که عبارت‌اند از:

 

    ۱. شرک به خدا؛ 2. واسطه قراردادن بین خود و خدا؛ 3. تکفیرنکردن مشرکان؛ 4. بهتر دانستنِ تعالیم و راهنمایی دیگران نسبت به تعالیم و راهنمایی پیامبر$؛ 5. بغض‌داشتن به چیزی که رسول خدا$ آورده است؛ هرچند که آن فرد به آن عمل نکند؛ 6. استهزای چیزی از دین یا یکی از ثواب و عقاب دین؛ 7. سحر، جادوگری و اقسام آنها یا رضایت به‌ آنها؛ 8. دوستی و همکاری با مشرکان علیه مسلمانان؛ 9. اعتقاد به اینکه هر انسانی حق دارد از دایرۀ شریعت پیامبر$ خارج شود؛ 10. اعراض از دین خدا به‌گونه‌ای که برای آگاهی و عمل به احکام آن تلاشی انجام ندهد.[68]

بحث «نواقض الاسلام» در نزد سلفی‌ها، در مسئلۀ توحید و شرک کاربرد دارد و مهم‌ترین پیامد طرح چنین مباحثی، مشرک‌خواندن بسیاری از مسلمانان است؛ زیرا در توضیحِ اینکه واسطه قرار‌دادن بین خود و خدا حرام است، به مصادیقی از قبیل: «زائران قبور از آنان طلب وساطت می‌کنند»، «یا رسول الله اشفع لی می‌گویند»[69]، «از راه دور از میت صالح استعانت می‌جویند»[70] اشاره می‌کنند و برای مثال آوردن، از اعمال صوفیه و رافضه نام می‌برند.[71] در کنار طرح چنین مباحثی، از بیان اینکه «مشرک حلال الدم و المال است»[72] و «شرک موجب جهاد می‌شود»[73] غافل نمی‌شوند و با جمع این قضایا، نتیجه‌ای که عائد پیروان سلفیت می‌شود چیزی جز قتل و خونریزی مسلمانان نیست.[74]

 

تألیفات سلفی‌های معاصر دربارۀ نواقض الاسلام

اهمیت رسالۀ «نواقض الاسلام» محمد بن عبدالوهاب در نزد سلفی‌ها به میزانی است که آن را «اهم مصنفات» او توصیف می‌کنند[75] و حتی در شمارش تألیفات محمد بن عبدالوهاب، تنها به نام چهار تألیف او اکتفا می‌کنند که یکی از آنها نواقض الإسلام است.[76] پس از مرگ وی و به‌ قدرت رسیدن پیروان او، نهضت نواقض‌نویسی به‌وجود آمد و نوشته‌های زیادی به تشریح این موضوع پرداختند. بیشترین تألیفات در این زمینه، به‌صورت شرح و تبیین رسالۀ «نواقض الإسلام» وی سامان گرفته است. برخی آن را به‌صورت نظم درآورده[77] و برخی با گسترش دایرۀ آن، «نواقض الإیمان» را نوشته‌اند. با وجود اینکه متن اصلی نواقض الاسلام محمد بن عبدالوهاب در یک صفحه خلاصه می‌شود ولی برخی شروح آن به‌طور تفصیلی آن را بسط داده‌اند. حجیم‌ترین شرح را می‌توان سبل السلام شرح نواقض الاسلام نوشتۀ عبدالعزیز بن‌باز دانست که در بیش از 280 صفحه به‌چاپ رسیده است.

 

مهم‌ترین شروح نواقض الاسلامِ محمد بن عبدالوهاب که نگارنده به آنها دست یافته است، به شرح زیر است:

    ۱. الإعلام بتوضیح نواقضالإسلام؛ عبدالعزیز بن مرزوق طریفی، 60 صفحه.

    ۲. الإلمام بشرح نواقضالإسلام؛ عبدالعزیز بن ریس الریس، 228 صفحه.

    ۳. تبصیر الأنام بشرح نواقضالإسلام، عبدالعزیز بن عبدالله راجحی، 68 صفحه.

    ۴. التبیان شرح نواقضالإسلام؛ سلیمان ناصر بن عبد الله علوان، 50 صفحه.

    ۵. دروس في شرح نواقضالإسلام؛ صالح بن فوزان، 207 صفحه.

    ۶. سبل السلام شرح نواقضالإسلام؛ عبدالعزیز بن عبدالله بن‌باز، 280 صفحه.

    ۷. شرح شروط لاإله إلا الله و نواقضالإسلام؛ محمد امان جامی، 154 صفحه.

    ۸. شرح نواقضالإسلام؛ احمد بن صالح طویان، 13 صفحه.

    ۹. شرح نواقضالإسلام؛ صالح بن فوزان، 47 صفحه.

    ۱۰. شرح نواقضالإسلام؛ عبدالرحمن بن ناصر براک، 45 صفحه.

    ۱۱. شرح نواقضالإسلام؛ عبدالعزیز بن عبدالله راجحی، 36 صفحه.

    ۱۲. شرح نواقضالإسلام؛ عبدالله بن عبدالرحمن سعد، 118 صفحه.

    ۱۳. شرح نواقضالإسلام؛ محمد سعید رسلان، 3 صفحه.

    ۱۴. شرح نواقضالإسلام؛ ناصر بن احمد عدنی، 156 صفحه.

    ۱۵. شرح نواقضالإسلام؛ ناصر بن محمد الاحمد، 56 صفحه.

تعداد شروح نواقض الإسلام محمد بن عبدالوهاب را بیش از بیست شرح برشمرده‌اند.[78] این تعداد شرح در مدت 230 سال پس از درگذشت محمد بن عبدالوهاب، به‌طور میانگین به‌معنای نگارش یک شرح در هر 10 سال است.

اما نوشته‌های دیگری که مستقلاً به موضوع نواقض اسلام و ایمان پرداخته‌اند، بدین ترتیب است:

    ۱. الإیمان حقیقته، خوارمه، نواقضه عند أهل السنة و الجماعة؛ عبدالله بن عبدالحمید اثری، 328 صفحه.

    ۲. الإیمان و نواقضه؛ سفر بن عبدالرحمن حوالی، 15 صفحه.

    ۳. جواب في الإیمان و نواقضه؛ عبدالرحمن بن ناصر براک، 14 صفحه.

    ۴. شروط الإسلام و نواقضه العشرة، عبدالله بن عبدالحمید اثری، 13 صفحه.

    ۵. العقیدة الصحیحة و ما یضادها و نواقضالإسلام؛ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، 40 صفحه.

    ۶. نواقضالإسلام، ابوبکر نجدی، 93 صفحه.

    ۷. نواقضالإیمان؛ ابوحسام الدین طرفاوی، 17 صفحه.

    ۸. نواقضالإیمان القولیة و العملیة؛ عبدالعزیز بن محمد عبداللطیف، 304 صفحه.

    ۹. نواقضالإیمان الإعتقادیة و ضوابط التکفیر عند السلف؛ محمد بن عبدالله وهیبی، 530 صفحه.

این موارد، صرفاً مجموعه‌ای از تألیفاتی هستند که واژه‌های «نواقض الإسلام» و «نواقض الإیمان» در عنوان آنها ذکر شده است و نگارنده با جستجو در کتابخانه‌ها، نرم افزارهای کتابخانه‌ای و فضای مجازی آنها را شناسایی کرده است. بدون شک موارد دیگری نیز وجود دارد که مورد دستیابی قرار نگرفته‌اند و اگر ترجمۀ این کتاب‌ها به سایر زبان‌ها و همچنین مواردی را که به‌صورت پراکنده و بدون ذکر واژه‌های «نواقض الإسلام» و «نواقض الإیمان» در عنوان کتاب، به موضوع نواقض اسلام پرداخته‌اند به این تعداد بیفزاییم، تعداد کتاب‌های این موضوع بسیار بیش از این خواهد بود.[79]

نکته‌ای که نگارنده با کنکاش در این‌باره به‌دست آورده است این است که برای سلفی‌ها، بحث نواقض اسلام دارای اهمیتی دوچندان است؛ به‌گونه‌ای که گمان می‌رود علمای سلفی برای اثبات موحد‌بودن خود و وفاداری به سلف، ناگزیر از بحث نواقض اسلام هستند و غیر از کتاب‌هایی که با موضوع نواقض اسلام تألیف شده‌اند، مجموعۀ دروس صوتی[80]، استفتائات[81] و همچنین خطابه‌های جمعه و جماعات[82] فراوانی دیده می‌شود که به این موضوع پرداخته‌اند و در همۀ این مطالب، می‌توان نقاط مشترک و آثاری از تفکر سلفیت را دنبال نمود.

 

نتیجه

یکی از بدعت‌هایی که محمد بن عبدالوهاب پایه‌گذارِ آن بوده است، جعل اصطلاح «نواقض الاسلام» برای موجبات ارتداد است. کاربرد این عبارت که فراتر از یک اصطلاح اعتقادی است، در تعیین مرزهای میان توحید و شرک مسلمانان بسیار فراگیر بوده و سلفی‌های نوین بر زنده نگه‌داشتن این اعتقاد، پافشاری زیادی دارند. با نگاهی به آیات قرآن و روایات نبوی و سخنان صحابه مشاهده می‌کنیم که این اصطلاح هیچ سابقۀ استعمالی در این منابع ندارد و حتی منابع فقهی، تفسیری و اعتقادی اهل‌سنت نیز، هرگز از این اصطلاح برای موجبات ارتداد استفاده نکرده‌اند.

محمد بن عبدالوهاب افزون بر جعل اصطلاح نواقض الاسلام، ده مورد از موارد نواقض الاسلام را از مهم‌ترین موارد آن به‌شمار آورده است که واسطه قرار‌دادن میان خود و خدا از اهم آنهاست. پس از محمد بن عبدالوهاب، پیروان او به شرح و تبیین کتاب‌های وی، به‌ویژه نواقض الاسلام پرداختند و بیش از بیست شرح بر این کتاب منتشر کردند. با نگاهی به این شروح می‌توان به وجود خط فکری مشترکی در همۀ آنها دست یافت که ادامۀ این خط فکری در آثار و اعمال گروه‌های سلفی جهادی همانند داعش، بروز پیدا کرده است.

 

منابع

    ۱. قرآن کریم.

    ۲. ابن ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف في الأحادیث و الآثار، ریاض: مکتبة‌ الرشد، چاپ اول، 1409ق.

    ۳. ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحـنابلة، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.

    ۴. ابن عبدالوهاب، محمد، الرسالة الشخصیة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود، بی‌تا.

    ۵. ابن‌ عبدالوهاب، محمد، مجموعة رسائل في التوحید و الإیمان، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود، بی‌تا.

    ۶. ابن‌بطه، عبیدالله بن محمد، الإبانة الکبرى، ریاض: دار الرایة، بی‌تا.

    ۷. ابن‌بطه، عبیدالله بن محمد، الإبانة عن شریعة الفرقة الناجیة و مجانبة الفرق المذمومة، ریاض: دار الرایة، 1418ق.

    ۸. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، بیان الدلیل علی بطلان التحلیل‏، بی‌جا: المکتب الإسلامي، 1418ق.

    ۹. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الصارم المسلول علی شاتم الرسول، عربستان: الحرس الوطني السعودي، بی‌تا.

    ۱۰. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوى الکبرى، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1408ق.

    ۱۱. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتوى الحمویة الکبرى، ریاض: دار الصمیعي، چاپ دوم، 1425ق.

    ۱۲. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، شرح العمدة فی الفقه، ریاض: مکتبة العبیکان، چاپ اول، 1413ق.

    ۱۳. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، مدینه: مجمع الملک فهد، 1416ق.

    ۱۴. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، نقض المنطق، مکه: دار عالم الفوائد، چاپ اول، 1435ق.

    ۱۵. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبیس إبلیس، بیروت: دار الکتاب العربي، چاپ اول، 1405ق.

    ۱۶. ابن‌عجیبه، احمد، البحر المدید في تفسیر القرآن المجید، قاهره: حسن عباس زکي، 1419ق.

    ۱۷. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بی‌جا: دار الفکر، 1399ق.

    ۱۸. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالرحمن بن محمد، الشرح الکبیر على متن المقنع، بی‌جا: دار الکتاب العربي، بی‌تا.

    ۱۹. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد، الکافي في فقه الإمام أحمد، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1414ق.

    ۲۰. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد، المغني، قاهره: مکتبة القاهرة، 1388ق.

    ۲۱. ابن‌قطان، علی بن محمد، الإقناع في مسائل الإجماع، بی‌جا: الفاروق، چاپ اول، 1424ق.

    ۲۲. ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی‌بکر، أسماء مؤلفات شیخ الإسلام ابن تیمیة، بیروت: دار الکتاب الجدید، چاپ چهارم، 1403ق.

    ۲۳. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ اول، بی‌تا.

    ۲۴. ابن‌وضاح، محمد، البدع و النهي عنها، قاهره: دار الصفا، چاپ اول، 1411ق.

    ۲۵. اثری، عبدالله بن عبدالحميد، شروط الإسلام و نواقضه العشرة، ریاض: دار ابن خزیمیة، بی‌تا.

    ۲۶. اثری، عبدالله بن عبدالحمید، الإیمان حقیقته، خوارمه، نواقضه عند أهل السنة و الجماعة، ریاض: مدار الوطن للنشر، چاپ اول، 1424ق.

    ۲۷. احمد، ناصر بن محمد، شرح نواقض الإسلام، سایت الأحمد، لینک:

 

www.alahmad.com/view/742

 

    ۱. اصبحی، مالک بن انس، المدونة، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.

    ۲. اصبحی، مالک بن انس، موطأ الإمام مالك، تصحیح و تخریج: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، 1406ق.

    ۳. آجری بغدادی، محمد بن حسین، الشریعة، ریاض: دار الوطن، چاپ دوم، 1420ق.

    ۴. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعاني؛ في تفسیر القرآن العظیم و السبع المثاني، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.

    ۵. بابرتی، محمد بن محمد، العنایة شرح الهدایة، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

    ۶. براک، عبدالرحمن بن ناصر، جواب في الإیمان و نواقضه، بی‌جا: دار التدمریة، چاپ اول، 1473ق.

    ۷. براک، عبدالرحمن بن ناصر، شرح نواقضالإسلام، سایت اسلام‌وی، لینک:

http://ar.islamway.net/book/17478

    ۱. بغدادی، ابن ابی‌الدنیا، العقوبات، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، 1416ق.

    ۲. بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر في تناسب الآیات و السور، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.

    ۳. بن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، العقيدة الصحيحة و ما يضادها و نواقض الإسلام، عربستان: وزارة الأوقاف السعودية، بی‌تا.

    ۴. بن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، سبل السلام شرح نواقضالإسلام، عربستان: بی‌نا، 1432ق.

    ۵. تمیمی، محمد بن حبان، صحیح ابن حبان، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دوم، 1414ق.

    ۶. ثعلبی، عبدالوهاب بن علی، عیون المسائل، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، 1430ق.

    ۷. جامی، محمد امان، شرح شروط لا اله الا الله و نواقض الإسلام، مدینه: دار النصیحة، 1432ق.

    ۸. جوزجانی، سعید بن منصور، سنن سعید بن منصور، هندوستان: الدار السلفیة، چاپ اول، 1403ق.

    ۹. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ چهارم، 1407ق.

    ۱۰. جوینی، عبدالملک بن عبدالله، نهایة المطلب في درایة المذهب، بی‌جا: دار المنهاج، چاپ اول، 1428ق.

    ۱۱. حنفی رازی، محمد بن ابی‌بکر، تحفة الملوك؛ في فقه مذهب الإمام أبی حنیفة النعمان، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، چاپ اول، 1417ق.

    ۱۲. حوالی، سفر بن عبدالرحمن، الإیمان و نواقضه، سایت الحوالي، لینک:

http://www.alhawali.com/main/2269-2الإيمان-ونواقضه-.html

    ۱. خازن، علی بن محمد، لباب التأویل في معاني التنزیل، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.

    ۲. خرشی، محمد بن عبدالله، شرح مختصر خلیل، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

    ۳. خرقی، عمر بن حسین، متن الخرقي على مذهب ابي عبد الله أحمد بن حنبل الشیباني، بی‌جا: دار الصحابة، 1413ق.

    ۴. خلال بغدادی، احمد بن محمد، السنة، ریاض: دار الرایة، چاپ اول، 1410ق.

    ۵. دمیری، محمد بن موسی، النجم الوهاج في شرح المنهاج، جده: دار المنهاج، چاپ اول، 1425ق.

    ۶. راجحی، عبدالعزیز، أجوبة عدیدة عن أسئلة مفیدة، سایت شامله، لینک:

http://shamela.ws/rep.php/book/1677

    ۱. راجحی، عبدالعزیز، تبصیر الأنام بشرح نواقض الإسلام، ریاض: مدار الوطن، چاپ اول، 1429ق.

    ۲. رسلان، محمد سعید، شرح نواقض الاسلام، لینک:

http://www.rslan.com/vad/items.php?chain_id=262

    ۱. رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب،1990م.

    ۲. ریس، عبدالعزیز بن ریس، الإلمام بشرح نواقض الاسلام‏، ریاض: دار البینة، چاپ اول، 1427ق.

    ۳. زبیدی، ابوبکر، الجوهرة النیرة، بی‌جا: المطبعة الخیریة، چاپ اول، 1322ق.

    ۴. زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بی‌جا: دار الهدایة، بی‌تا.

    ۵. زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان في علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، 1391ق.

    ۶. زروق، احمد بن احمد، شرح زروق على متن الرسالة لابن أبي زید القیرواني، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1427ق.

    ۷. زمخشری، محمود بن عمرو، أساس البلاغة، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1419ق.

    ۸. سبحانی، جعفر، «آشنایی با مکتب سلفیه»، نشریۀ کلام اسلامی، شمارۀ 70، تابستان 1388.

    ۹. سعد، عبدالله بن عبدالرحمن، شرح نواقض الإسلام، سایت اسلام‌وی، لینک:

 http://ar.islamway.net/collection/2307

    ۱. سُغدی، علی بن حسین، النتف في الفتاوى، عمان: دار الفرقان، چاپ دوم، 1404ق.

    ۲. سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر، حقیقة السنة و البدعة، الأمر بالاتباع و النهي عن الابتداع، بی‌جا: مطابع الرشید، 1409ق.

    ۳. شافعی، محمد بن ادریس، الأم، بیروت: دار المعرفة، 1410ق.

    ۴. شنقیطی، ابوحامد، نیل المرام بنظم نواقض الإسلام، سایت المشکاة، لینک:

http://almeshkat.net/book/2839

    ۱. شنقیطی، محمد امین، أضواء البیان في إیضاح القرآن بالقرآن، بیروت: دار الفکر، 1415ق.

    ۲. شیبانی، احمد بن حنبل، مسائل أحمد بن حنبل روایة ابنه عبدالله، بیروت: المکتب الإسلامي، چاپ اول، 1401ق.

    ۳. شیبانی، احمد بن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بی‌جا: مؤسسة الرسالة، چاپ دوم، 1420ق.

    ۴. شیبانی، محمد بن حسن، السیر، بیروت: الدار المتحدة، چاپ اول، 1975م.

    ۵. شیبانی، محمد بن حسن، المبسوط، کراچی: إدارة القرآن و العلوم الإسلامیة، بی‌تا.

    ۶. صدقی زهاوی، جمیل، الفجر الصادق، بی‌جا: دار الصدیق الأکبر، بی‌تا.

    ۷. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، موصل: مکتبة العلوم و الحکم، چاپ دوم، 1404ق.

    ۸. طرفاوی، ابوحسام‌الدین، نواقض الإیمان، سایت شامله، لینک:

http://shamela.ws/rep.php/book/1837

    ۱. طریفی، عبدالعزیز بن مرزوق، الإعلام بتوضیح نواقض الإسلام، ریاض: مکتبة الرشد، چاپ اول، 1425ق.

    ۲. طویان، احمد بن صالح، شرح نواقض الاسلام، لینک:

http://www.star28.com/site/site-12243.html

    ۱. عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، نواقض الإيمان القولية و العملية، ریاض: مدار الوطن، چاپ سوم، 1427ق.

    ۲. عتکی، مجاعه بن زبیر، من حدیث أبي عبیدة مجاعة بن الزبیر العتکی البصری، بی‌جا: دار البشائر الإسلامیة، چاپ اول، 1423ق.

    ۳. عدنی، ناصر بن احمد، شرح نواقض الإسلام، قاهره: دار عمر بن خطاب، 1431ق.

    ۴. علوان، ناصر بن عبدالله، التبیان شرح نواقض الإسلام، بی‌جا: دار المسلم، چاپ ششم، بی‌تا.

    ۵. عمرانی شافعی، یحیی بن ابی‌الخیر، البیان في مذهب الإمام الشافعي، جده: دار المنهاج، چاپ اول، 1421ق.

    ۶. فرقانی، علی بن ابی‌بکر، الهدایة في شرح بدایة المبتدي، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، بی‌تا.

    ۷. فرمانیان، مهدی، «سلفیه و تقریب»، نشریۀ هفت آسمان، شمارۀ 47، پاییز 1389.

    ۸. فوزان، صالح، أسئلة و أجوبة في مسائل الإیمان و الکفر، سایت التوحید، لینک:

http://www.al-tawhed.net/Books/Show.aspx?ID=157

    ۱. فوزان، صالح، دروس في شرح نواقض الإسلام، ریاض: مکتبة الرشد، 1428ق.

    ۲. فیروزآبادى، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1426ق.

    ۳. قرافی، احمد بن ادریس، الذخیرة، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1994م.

    ۴. قرطبی، محمد بن احمد، بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، قاهره: دار الحدیث، 1425ق.

    ۵. قرطبی، محمد بن وضاح، البدع و النهي عنها، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، 1416ق.

    ۶. قرطبی، یوسف بن عبدالله، الکافي في فقه أهل المدینة، ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة، 1400ق.

    ۷. قیروانی، عبدالله بن ابی‌زید، النوادر و الزیادات على ما في المدوَّنة من غیرها من الأمهات، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1999م.

    ۸. کاسانی، ابوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع في ترتیب الشرائع، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، 1406ق.

    ۹. مازری مالکی، محمد بن علی، شرح التلقین، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 2008م.

    ۱۰. مروزی، اسحاق بن منصور، مسائل الإمام أحمد بن حنبل و إسحاق بن راهویه، عربستان: الجامعة الإسلامیة، 1425ق.

    ۱۱. مزنی، اسماعیل بن یحیی، مختصر المزني، بیروت: دار المعرفة، 1410ق.

    ۱۲. مقدسی، عبدالغنی بن عبد‌الواحد، عمدة الأحکام من کلام خیر الأنام-، دمشق: دار الثقافة العربیة، 1408ق.

    ۱۳. ملاخسرو، محمد بن فرامرز، درر الحکام شرح غرر الأحکام، بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.

    ۱۴. ملطی، یوسف بن موسی، المعتصر من المختصر من مشکل الآثار، بیروت: عالم الکتاب، بی‌تا.

    نجدی، ابوبکر، نواقض الإسلام، لینک: islampath.net

    نفراوی، احمد بن غانم، الفواکه الدواني على رسالة ابن أبي زید القیرواني، بیروت: دار الفکر، 1415ق.

    نووی، یحیی بن شرف، المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

    نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، بی‌تا.

    وهیبی، محمد بن عبدالله، نواقض الإيمان الاعتقادية و ضوابط التكفير عند السلف، سایت شامله، لینک: http://shamela.ws/rep.php/book/1836

سایت‌ها

    ۱. islamweb.ne

    2. taimiah.org

    3. miraath.net

[1]. ابن ابی‌یـعلی، محمد، طبقات الحـنابلة، ج1، ص31، 93 و 294.

[2]. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتوى الحموية الكبرى، ج1، ص270.

[3]. فرمانیان، مهدی، «سلفیه و تقریب»، نشریۀ هفت آسمان، پاییز 1389، شماره 47، ص132.

[4]. سبحانی، جعفر، «آشنایی با مکتب سلفیه»، نشریۀ کلام اسلامی، تابستان 1388، شماره 70، ص7.

[5]. نک: صدقی زهاوی، جمیل، الفجر الصادق، ص19.

[6]. لازم به ذکر است که با ظهور دولت اسلامی عراق و شام (داعش) توسط ابوبکر البغدادی، یکی از اولین مسائلی که در سطح گسترده‌ای به تبلیغ آن پرداختند، مسئلۀ «نواقض الاسلام» است که با نگاهی به موارد آن، می‌بینیم که کاملاً بر طبق نواقض الاسلامِ محمد بن عبدالوهاب تنظیم شده است.

[7]. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، مادۀ نقض؛ ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، مادۀ نقض؛ ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، مادۀ نقض.

[8]. زمخشری، محمود بن عمرو، أساس البلاغة، مادۀ نقض؛ زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، مادۀ نقض.

[9]. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ص194.

[10]. طریفی، عبدالعزیز بن مرزوق، الإعلام بتوضيح نواقض الإسلام، ص2.

[11]. همان.

[12]. فوزان، صالح، أسئلة و أجوبة في مسائل الإيمان و الكفر، ص2.

[13]. علوان، ناصر بن عبدالله، التبيان شرح نواقض الإسلام، ص2؛ راجحی، عبدالعزیز، أجوبة عديدة عن أسئلة مفيدة، ص11.

[14]. سوره بقره، آیه 27؛ سوره رعد، آیه 25.

[15]. سوره نساء، آیه 155؛ سوره مائده، آیه 13.

[16]. سوره انفال، آیه 56.

[17]. سوره رعد، آیه 20.

[18]. سوره نحل، آیه 91.

[19]. سوره نحل، آیه 92.

[20]. سوره انشراح، آیه 3.

[21]. نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج‌2، ص968.

[22]. عتکی، مجاعه بن زبیر، من حديث أبي عبيدة مجاعة بن الزبير العتكي البصري، ص75.

[23]. شیبانی، احمد بن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ج‌5، ص251؛ تمیمی، محمد بن حبان، صحیح ابن حبان، ج‌15، ص108؛ بغدادی، ابن ابی‌الدنیا، العقوبات، ص191؛ طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج‌8،‌ ص98؛ ابن‌بطه، عبیدالله بن محمد، الإبانة الکبری، ج‌1، ص170؛ همچنین با این مضمون: خلال بغدادی، احمد بن محمد، السنة، ج‌4، ص112؛ آجری بغدادی، محمد بن حسین، الشریعة، ج‌1، ص322.

[24]. قرطبی، محمد بن وضاح، البدع و النهي عنها، ج‌2، ص136.

[25]. عن رسول الله- قال: لتنقضن عرى الإسلام عروة عروة، فكلما انتقضت عروة تشبث الناس بالتي تليها، و أولهن نقضا الحكم و آخرهن الصلاة. (شیبانی، احمد بن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ج‌5، ص251).

[26]. إن رسول الله- قال: سينقض الإسلام، المتمسك يومئذ بدينه كالقابض على الجمر أو خبط الشوك. (قرطبی، محمد بن وضاح، البدع و النهي عنها، ج‌2، ص136).

[27]. ابن ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، ج‌2، ص‌83.

[28]. جوینی، عبدالملک بن عبدالله، نهاية المطلب في دراية المذهب، ج‌1، ص‌119.

[29]. مازری مالکی، محمد بن علی، شرح التلقین، ج‌1، ص‌173.

[30]. عمرانی شافعی، يحيي بن ابی‌الخير، البيان في مذهب الإمام الشافعي، ج‌1، ص‌199.

[31]. فرقانی، علی بن ابی‌بکر، الهداية في شرح بداية المبتدي، ج‌1، ص‌17.

[32]. قرطبی، محمد بن احمد، بداية المجتهد و نهاية المقتصد، ج‌1، ص‌29.

[33]. مقدسی، عبدالغنی بن عبدالواحد، عمدة الأحكام من كلام خير الأنام-، ص‌31.

[34]. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد، الكافي في فقه الإمام أحمد، ج‌1، ص‌81.

[35]. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، شرح العمدة في الفقه، ص‌428.

[36]. شیبانی، احمد بن حنبل، مسائل الإمام أحمد بن حنبل، ص‌109.

[37]. قرافی، احمد بن ادریس، الذخیرة، ج‌1، ص‌233؛ ابن‌قدامه مقدسی، عبدالرحمن بن محمد، الشرح الكبير على متن المقنع، ص‌195.

[38]. مازری مالکی، محمد بن علی، شرح التلقین، ج‌1، ص‌655؛ کاسانی، ابوبكر بن مسعود، بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع، ج‌1، ص‌59.

[39]. حنفی رازی، محمد بن ابی‌بکر، تحفة الملوك، ص‌33.

[40]. همان، ص‌38.

[41]. جوینی، عبدالملک بن عبدالله، نهاية المطلب في دراية المذهب، ج‌18 ص‌45.

[42]. اصبحی، مالک بن انس، موطأ الإمام مالك، ج‌2، ص‌142؛ اصبحی، مالک بن انس، المدونة، ج‌1، ص‌138.

[43]. شیبانی، محمد بن حسن، المبسوط، ج‌1، ص‌57.

[44]. جوزجانی، سعید بن منصور، سنن سعید بن منصور، ج‌2، ص‌74.

[45]. مروزی، إسحاق بن منصور، مسائل الإمام أحمد بن حنبل و إسحاق بن راهويه، ج‌2، ص‌652.

[46]. شافعی، محمد بن ادریس، الأم، ج‌3، ص‌69.

[47]. مزنی، اسماعیل بن یحیی، مختصر المزني، ج‌1، ص‌184.

[48]. خازن، علی بن محمد، لباب التأويل في معاني التنزيل، ج‌1، ص‌382؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان في علوم القرآن، ج‌1، ص‌459؛ آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعاني، ج‌6، ص‌80؛ رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، ج‌6، ص‌210؛ شنقیطی، محمد امین، أضواء البيان في إيضاح القرآن بالقرآن، ج‌24، ص‌193.

[49]. بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر في تناسب الآيات و السور، ج‌14، ص‌135. همچنین «نواقض المطردات» در همان، ج‌5، ص‌319.

[50]. ابن‌عجیبه، احمد، البحر المدید في تفسیر القرآن المجید، ج‌1، ص‌431.

[51]. نک: «قال سفیان الثوری: من سمع مبتدعاً لم ينفعه الله بما سمع، ومن صافحه فقد نقض الإسلام عروة عروة». (ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبيس إبليس، ص‌15؛ سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر، حقيقة السنة و البدعة، ص‌81). این عبارت به از‌بین‌رفتن دین اسلام به‌وسیلۀ ارج‌نهادن به بدعت‌گذاران اشاره می‌کند.

[52]. برای نمونه در کتاب البدع و النهي عنها این کلام را نقل کرده است: «قال عبد الله أتدرون كيف ينقض الإسلام؟ قالوا: نعم، كما ينقض صنع الثوب، وكما ينقض الدابة، قال عبد الله: ذلك منه». (قرطبی، محمد بن وضاح، البدع و النهي عنها، ج‌1، ص‌197). همچنین: ابن‌بطه، عبیدالله بن محمد، الإبانة عن شريعة الفرقة الناجية و مجانبة الفرق المذمومة، ج‌2،‌ ص‌553.

[53]. نک: ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی‌بکر، أسماء مؤلفات شيخ الإسلام ابن تيمية، ص1 تا 30.

[54]. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوى الكبرى، ج‌6، ص‌83؛ ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، بیان الدلیل علی بطلان التحلیل، ص‌90.

[55]. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الصارم المسلول على شاتم الرسول، ص‌459.

[56]. مراد کسی است که پیامبر اسلام$ را مورد سبّ و دشنام قرار دهد.

[57]. برای نمونه: اصبحی، مالک بن انس، المدونة، ج‌2، ص‌226؛ شافعی، محمد بن ادریس، الأم، ج‌4، ص‌227؛ خرقی، عمر بن حسین، متن الخرقي على مذهب ابي عبد الله أحمد بن حنبل الشیباني، ص‌14؛ سُغدی، علی بن حسین، النتف في الفتاوى، ج‌2، ص‌689؛ زبیدی، ابوبکر، الجوهرة النيرة، ج‌2، ص‌24؛ مَلَطی، یوسف بن موسی، المعتصر من المختصر من مشكل الآثار، ج‌2، ص‌149؛ دمیری، محمد بن موسی، النجم الوهاج في شرح المنهاج، ج‌7، ص‌202؛ ملاخسرو، محمد بن فرامرز، درر الحكام شرح غرر الأحكام، ج‌1، ص‌354.

[58]. ابن‌قطان، علی بن محمد، الإقناع في مسائل الإجماع، ج‌2 ص‌270؛ نووی، يحيي بن شرف، المجموع شرح المهذب، ج‌19، ص‌223؛ بابرتی، محمد بن محمد، العناية شرح الهداية، ج‌9، ص‌252.

[59]. شیبانی، محمد بن حسن، السیر، ص‌197.

[60]. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد، المغني، ج‌1، ص‌130.

[61]. زورق، احمد بن احمد، شرح زروق على متن الرسالة لابن أبي زید القیرواني، ج‌2، ص‌873.

[62]. خرشی، محمد بن عبدالله، شرح مختصر خليل، ج‌8، ص‌62؛ نفراوی، احمد بن غانم، الفواكه الدواني على رسالة ابن أبي زيد القيرواني، ج‌2،‌ ص‌200.

[63]. شیبانی، محمد بن حسن، السیر، ج‌1، ص‌217؛ قیروانی، عبدالله بن ابی زید، النوادر و الزیادات على ما في المدوَّنة من غیرها من الأمهات، ج‌3، ص‌348؛ ثعلبی، عبدالوهاب بن علی، عيون المسائل، ص‌475؛ قرطبی، یوسف بن عبدالله، الكافي في فقه أهل المدينة، ج‌2،‌ ص‌1092.

[64]. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، ج‌3، ص‌276.

[65]. این‌گونه به‌نظر می‌رسد که توجه فراوان ابن‌تیمیه به «نواقض»، او را به نوشتن کتاب نقض المنطق نیز سوق داده است. ابن‌تیمیه در این کتاب درصدد نفی کاربرد برخی اصطلاحات علم منطق است.

[66]. ابن عبدالوهاب، محمد، الرسائل الشخصية، ص‌24.

[67]. همان، ص‌212.

[68]. ابن عبدالوهاب، محمد، مجموعة رسائل في التوحید و الإیمان، ص‌385.

[69]. راجحی، عبدالعزیز، تبصیر الأنام بشرح نواقض الإسلام، ص‌14.

[70]. عدنی، ناصر بن احمد، شرح نواقض الإسلام، ص‌29.

[71]. همان؛ براک، عبدالرحمن بن ناصر، شرح نواقض الإسلام، ص‌9.

[72]. طریفی، عبدالعزیز بن مرزوق، الإعلام بتوضیح نواقض الإسلام، ص‌12.

[73]. فوزان، صالح، دروس في شرح نواقض الإسلام، ص‌46.

[74]. نکتۀ جالب اینکه حتی در میان پیروان سلفیت این باور وجود دارد که کتاب‌هایی مانند «نقض الإسلام» باعث ترویج تکفیر مسلمانان می‌شود ولی با وجود این، برای رغم انف دشمنان توحید (!) شرح و تقریر این مطالب را در مدارس و مساجد واجب می‌دانند. (فوزان، صالح، دروس في شرح نواقض الإسلام، ص‌57).

[75]. همان، ص‌9.

[76]. جامی، محمد امان، شرح شروط لا اله الا الله و نواقض الإسلام، ص‌17.

[77]. نک: شنقيطی، ابوحامد، نيل المرام بنظم نواقض الإسلام.

[78]. بن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، سبل السلام شرح نواقض الاسلام، ص‌7.

[79]. شایان ذکر است که نواقض الإسلامِ محمد بن عبدالوهاب به زبان فارسی نیز ترجمه شده است و در سایت کتابخانۀ عقیده وجود دارد.

[80]. برای نمونه نک: سایت دانشگاه ابن‌تیمیه (halakat.taimiah.org)؛ سایت میراث الأنبیا (ar.miraath.net)؛ سایت الإسلام العتیق (islamancient.com).

[81]. برای نمونه نک: سایت فتاوای اسلام ویب (fatwa.islamweb.net).

[82]. برای نمونه نک: سایت نور الإسلام (islaamlight.com

 منبع: مجله سراج منیر شماره 23

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

الگوسازی از طالبان برای نجات القاعده

سلفیت سعودی؛ چالش بقاء

اندیشه‌ی سیاسی اسلام: مورد مطالعاتی "جهیمان العتیبی"

(مروری بر اهداف طالبان و چالش‌های پیش روی آن) نقشه جنگ طالبان و دلایل شکست احتمالی آن

القاعده و طالبان اختلافات و همکاری مشروط

مولفه هاي توحيد عبادي در مقارنه ديدگاه اماميه و سلفيه

دیدگاه ابن‌تیمیه در تعارض عقل صریح و نقل صحیح

فرایند شکل‌گیری اصطلاح «نواقض الاسلام» و کاربرد آن در تألیفات سلفیت نوین

مطالعه تطبیقی خط ‌ مشی سیاسی سلفیت اصلاحی- تنویری و سلفیت جهادی- تکفیری

بررسی و نقد اندیشۀ سلفیۀ جهادی در عملیات انتحاری

«وَ الا قُتِل»های ابن‌تیمیه کتاب قانون کُشتارهای داعش

اسلام هراسی و سناریوهای پیش روی آن

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش