مقالات > فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۱۲ تعداد بازدید: 18
فضیلت_زیارت_قبور_بزرگان_دین،_در_فقه_فریقین.pdf

زیارت قبور بزرگان دین و فضیلت آن در فقه فریقین، از مسائلی است که برخی در صدد انکار آن هستند و این، از آن روست که پژوهش جدی و یکپارچه‌ای در این مورد صورت نگرفته است و جا دارد کاوش لازم در این باره انجام گیرد.



نویسنده: مهدی درگاهی    
چکیده
زیارت قبور بزرگان دین و فضیلت آن در فقه فریقین، از مسائلی است که برخی در صدد انکار آن هستند و این، از آن روست که پژوهش جدی و یکپارچه‌ای در این مورد صورت نگرفته است و جا دارد کاوش لازم در این باره انجام گیرد.
درک عقل و سیرة عقلا از زیارت قبور بزرگان و گرامیداشت آنان؛ از جمله دلایلی است که فضیلت زیارت قبور بزرگان دین را ثابت می­کند. افزون بر این، ویژگی ممتاز زیارت قبور اهل بیت(علیهم السلام)  با تکیه بر دلایل تعظیم شعائر و ابراز مودّت به ذی­القربی، ثابت است و به مذهب جعفری اختصاص ندارد.
این پژوهش، با هدف شناخت اقوال و حدود و ثُغور ادله تبیین فضیلت زیارت قبور بزرگان دین و مذهب انجام شده و در سایة توصیف و تحلیل گزاره­های فقهی از منظر مذاهب اسلامی با گرد­آوری داده­های کتابخانه­ است و نتیجة آن، اثبات فضیلت زیارت قبور بزرگان دین به ویژه اهل بیت(علیهم السلام) در منظر فقه فریقین می­باشد.
کلیدواژه‌ها: زیارت قبور؛ بزرگان دین و مذهب؛ فقه    

مقدمه

زیارت به معنای دیدارِ کسی یا چیزی با قصدِ قبلی است (فیومی، بی­تا، ج2، ص260) و نیز دارای واقعیتی است دینی و از تأثیرگذارترین «شعائر اسلامی» است که موجب شکوفایی استعدادهای معنوی و رشد روحی زائر می­گردد.

زیارت قبور، علاوه بر آنکه حاوی پند و اندرز و عبرت‌آموزی برای بشر است تا از سرای آخرت و مرگ و قیامت غافل نشود، موجبات افزایش معرفت و شناخت، الگوگیری
و اسوه­پذیری، زنده نگه داشتن اهداف و افکار را نیز فراهم می­آورد که البته بین مصادیق قبور در زیارت، فرق است. برتری روحی صالحان و بزرگان و مقامات معنوی آنان ایجاب می­کند که بتوانند در حدی که خدای متعال به ایشان قدرت روحی و معنوی داده است، به زائرِ خود کمک کنند و آنان را مورد مَرحمت و عنایت قرار دهند و فیض­هایی نصیبشان نمایند.

تجدید عهد و پیمان زائر با مزور، توسل و درخواست شفاعت زائر از مزور و تبرک او از قبر، و نُزول برکات و رفع گرفتاری­های زائر با زیارت قبور صالحان و بزرگان دین، از دیگر کمالاتی است که زائر از زیارت قبور آنان کسب می­کند و همین امر موجب امتیاز زیارت آنان از زیارت سایر قبور می‌شود و فضیلت بیشتری دارد.

تبیین وجه تمایز زیارت برخی قبور بر برخی دیگر در دیدگاه فقه اسلامی، در دو مبحث کلی ارائه می­شود:

در مبحث اول، به بیان دیدگاه آن دسته از اندیشه‌ورانی پرداخته می­شود که معتقدند زیارت قبور صالحان و بزرگان دین و مذهب، اصحاب پیامبر اعظم9 ، شهدا، و علمای مذاهب اسلامی دارای امتیازی ویژه است و اهمیتی فوق‌العاده دارد و از فضیلت بیشتری نسبت به زیارت قبور سایر مسلمانان برخوردار است.

در مبحث دوم، به تبیین ویژگی ممتاز زیارت قبور اهل بیت: ، و تمایز آن از سایر قبور صالحان و بزرگان دین و مذهب پرداخته می­شود و دیدگاه فقها و اندیشه‌وران اسلامی مذاهب مختلف و ادلة آنان بیان می­گردد:

مبحث اول

تمایز زیارت قبور صالحان و بزرگان دین از زیارت سایر قبور

«ابوعبدالله بن نعمان عَکبَری» (م616ق.) می­نویسد: «تحقَّق لِذَوی البصائر و الإعتبار أنَّ زیارةَ قبور الصّالحین محبوبةٌ لأجل التبرُّک، فإنَّ برکةَ الصالحین جاریةٌ بعدَ مَماتهم کما کانت فی حَیاتهم والدُعاء عند قبور الصّالحین والتشفّع بهم معمولٌ به عند علمائنا المحقِّقین من أئمَّة الدین» (ابن‌الحاج، 1424ق.، ج1، ص254).

«عَبدَری مالکی» (م737ق.) پس از نقل کلام یادشده، زیارت قبور صالحان را منشأ خیر و برکت دانسته و گزارش داده است که علما و بزرگان از دیرباز در شرق و غرب عالَم این خیر و برکت را حِسّ کرده­اند (همانجا).

«غزالی» (م505 ق) (غزالی، بی­تا ج15، ص174) و «فیض کاشانی» (م1091ق) (فیض کاشانی، 1983م، ج8 ، ص289)، در عبارتی یکسان، و «بکری دمیاطی» (1310ق) (بکری دمیاطی، 1418ق، ج2، ص137) زیارت قبور صالحان را به منظور تبرک جُستن ازآن، مستحب دانسته‌اند و«عسقلانی» (م852 ق) (عسقلانی، 1379ق، ج3، ص172) و«عینی حنفی» (م855 ق) (عینی حنفی، بی­تا، ج8 ، ص63)، پس از نقل روایتی، تبرک جستن از آثار و قبور صالحان را مشروع دانسته و در جای دیگر از عملکرد مسلمانان در زیارت قبور صالحان؛ یعنی تقبیل و تبرک جستن به آن، سخن گفته­اند و فتاوای برخی علما، همچون ابن‌­ابی­صیف یمانی، از علمای مکه را ذکر کرده­اند (عسقلانی 1379ق، ج3، ص555 ؛ عینی، بی­تا، ج4، ص275).

«سُبکی» (م756ق) (سبکی، 1419ق، صص197ـ196) و «محمد بخیت» (م1350ق)، (بخیت حنفی، ص76) در عبارتی یکسان، به مضاعَف بودن خیر و برکت ناشی از زیارت قبور صالحان برای زائر تصریح کرده­­اند و «ابن‌حجر هیثمی» (م974 ق) (همانجا)، از نفع بردن زائر، به حسب معرفت و شناخت خود، در زیارت قبور صالحان سخن گفته است.

«نووی» (م676ق) (نووی، 1414ق، ص168) و «خطیب شربینی» (م977ق) (خطیب شربینی، 1370ق، ج1، ص365) در عبارتی یکسان، به استحباب کثرت زیارت و وقوف نزد قبور اهل خیر و فضل فتوا داده­اند و «نبهانی» (م1350ق) در تتمة کتاب خود، کلمات
و عبارات برخی از علمای مذاهب اسلامی را ذکر کرده است (نبهانی، بی­تا، ص149 و192).

ادله­ای­که می­توان برای برتری زیارت این قبور از زیارت قبور سایر مسلمانان در فقه اسلامی اقامه کرد، دلیل عقلی، سیرة عقلا و به تبع آن، سیرة مسلمانان است.

دلیل عقلی
تبیین عقلی امتیاز زیارت قبور صالحان و بزرگان دین، نسبت به دیگر قبور، در منظر کسانی­که درک حُسن و قبح ذاتی افعال توسط عقل را انکار نکرده و تلازم آن با حکم شرعی را پذیرفته­اند، به سه وجه تقریر شده است:

تقریر اول
گرامیداشت و زنده­ نگه­داشتن نام و یاد انسان­های الهی، شایسته، فرهیخته، فرهنگ­ساز، نقش­آفرین، مُصلح، تاریخ­ساز و... پس از مرگ و حضور بر سر مَزار و زیارت قبور آنان، لازمة محبت، عشق و ارادت انسان به نیکی­ها وکمالات انسانی است و در سرشت آدمی ریشه دارد؛ به­طوری که فطرت سلیم به آن بیش از زیارت سایر قبور رغبت نشان می­دهد. هرچند ممکن است غفلت، کِبر، خودبینی، هَوس و وساوس شیطانی، مانعی برای درک این علم حضوری شود، منتها این معرفت و آگاهی فطری و گرایش عملی انسان، فراگیر
و همگانی است و حقیقت انسانیت با این واقعیت سرشته شده است (امین، 1432ق، ص184).

تقریر دوم
اولیای الهی، صالحان و بزرگان، منشأ خیر و برکت‌اند و مردمان در زمان حیات آنان از برکات معنوی‌شان استفاده می­کردند. اما این برکات با مرگ آنان قطع نمی­شود؛ بلکه روحشان به معدن خیر و برکات وارد می‌گردد و از آنجا که نفوسشان از عالَم ماده و شهوات مُنقطع می­گردد، خیر و برکات آنان بیشتر می‌شود و تأثیرگذاری و تصرفاتشان در این نشئه مادی، بیش از زمان حیاتشان است (مفید، 1413ق، ص72 و73 ؛ آملی، 1380ش، ج1، ص7).

با توجه به این مقدمه باید گفت: بهره­برداری از برکات صالحان و اولیای الهی و سعی در از دست ندادن آن، در منظر عقل، شایسته و حسن است (سبزواری، 1388ش، ج15، ص34 ؛ اشتهاردی، 1417ق، ج8 ، ص464) و زیارت قبور آنان، در کنار معرفت و آگاهی به هدف
و آرمان آنان، یکی از راه­های جلب آن فیوضات و برکات برای زائر است.

تقریر سوم
تکریم و تعظیم کسانی­که به احیای ارزش­های دینی همّت گمارده و در این راه تلاش و فداکاری­هایی داشته­اند و با رعایت تقوای الهی، مقرب درگاه الهی شده­اند، کاری شایسته و در منظر عقل، حسن است؛ خواه این افراد زنده باشند، خواه مرده (امین، 1432ق، ص342؛ فاضل مقداد، بی­تا، ص304). یکی از راه­های بزرگداشت و تجلیل از فضیلت­ها و گرامی‌داشت خاطره­ها، خدمات و فداکاری­های صالحان و بزرگان دین و مذهب، حضور بر سر مزارشان و زیارت قبور آنان است.

سیره عقلا در تجلیل و تعظیم
بنای خردمندان عالم بر این بوده و هست که از بزرگان خود، به شیوه­های گوناگون تجلیل کنند که زیارت قبور آنان یکی از این روش­هاست. این سیره با قطع نظر از عقل
و دیانت، در هر ملت و مذهبی وجود دارد و مردم جوامع گوناگون برای گرامیداشت بزرگان، قهرمانان و چهره­های برجسته جامعه خود و تجلیل از فداکاری­ها، خوبی­ها
و خدمات آنان به زیارت قبورشان می‌روند.

تقریب استدلال از منظر مذهب جعفری
سیره مزبور در دلیل قبل که در میان به جا آورندگان آن، فقها و مُتّقین نیز حضور دارند، تا زمان اولیای الهی ادامه دارد و بدیهی است که برگرفته از ایشان است؛ زیرا امکان ندارد همه متشرعه در امور عبادی بدون دلیل به چیزی مقیّد باشند. از سوی دیگر، روش و عملکرد معصومین: بر رعایت شریعت جد بزرگوارشان و تذکر و توجه‌ دادن مردم به بدعت‌ها
و تحریف و انحراف‌ها در سنت آن حضرت بوده است؛ به‌گونه‌ای‌که اگر گروهی از مسلمانان به رفتار و عملکردی مخالف با شریعت حق و سنت واقعی اهتمام می‌ورزیدند و آن عمل، مورد ابتلای عموم مسلمانان می‌بود و در منظر همگان قرار می‌داشت، اهل‌بیت: بر حکم آن مسئله اهتمام ورزیده، مخالفت خود را با آن حکم برای اصحاب بیان می‌کردند و بر آن تأکید می‌نمودند. با این حال در مورد زیارت قبور، نه‌تنها رَدعی نداشته­اند، بلکه این عمل برخی از بزرگان و صُلحا را امضا و تأیید کرده‌اند.
شیخ طوسی به نقل از کلینی، در گزارشی از موسی بن جعفر8 نقل می‌کند که فرمود:
«مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یَزُورَ قُبُورَنَا فَلْیَزُرْ قُبُورَ صُلَحَاءِ إِخْوَانِنَا»(کلینی، 1407ق، ج‌4، ص59 و60 ؛ طوسی، 1407ق، ج4، ص111).
در این فقره به صراحت، امتیاز و ویژگی زیارت قبور صالحان و بزرگان دین و مذهب، که برادر اهل بیت: خوانده شده‌اند، مورد تأیید ویژه قرار گرفته است. گفتنی است، ابن‌قولویه (ابن‌قولویه، 1398ق، ص319) در گزارش دیگری از حضرت علی بن موسی7 ، و شیخ مفید (مفید، 1413ق، ص216) وشیخ طوسی (طوسی، بی­تا، ج6 ، ص104) از حضرت موسی بن جعفر8 و شیخ صدوق (صدوق، 1406ق، ج2، ص73 و ص99) از حضرت جعفربن محمد8 این‌گونه نقل کرده­اندکه فرمودند: «مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَى زِیَارَتِنَا فَلْیَزُرْ صَالِحِی مَوَالِینَا یُکْتَبْ لَهُ ثَوَابُ زِیَارَتِنَا‌».
با توجه به این روایات، سیرة عقلا، مورد تأیید و امضای شرع قرار گرفته است
و حجیت آن، بنا بر تمام مبانی در اصول فقه مذهب جعفری، خدشه‌پذیر نیست.

تقریب استدلال از منظر مذاهب دیگر
براساس منابع تاریخی و روایی، مسلمانان با تأسی به این سیره و روش عُقلایی از صدر اسلام تاکنون، نسل به نسل، از همة طبقات و اقشار، با هر مذهب و اعتقاد، در زیارت قبور صحابه پیامبر اعظم9 ، صالحان و بزرگان دین و مذهب و علما و اولیای الهی، رغبت ویژه­ای از خود نشان داده و علاوه بر تبرک جستن از مزار آنان، با بوسیدن، دست­کشیدن
وگذاشتن صورت روی قبر و توسل و طلبِ باران (استسقاء) از خداوند به برکت آنها، به تعظیم و تکریم آنان مُبادرت کرده و خود را به اَدای احترام ویژه در زیارت ایشان، مُلزم می‌دانستند.
استمرار این سیره در جوامع و اعصار مختلف، تا زمان تابعینِ، تابعینِ تابعین، صحابه و مسلمانان صدر اسلام، اهمیت بسزایی دارد؛ چه اینکه اگر استمرار این عملکرد تا آن زمان ثابت شود و در عین حال مورد خدشه و اعتراض بزرگان صحابه و تابعین قرار نگرفته باشد، می­تواند بهترین دلیل برای تأیید عملکرد مسلمانان در زیارت قبور صالحان و بزرگان باشد و اصولاً گسترة، حجم و شیوع این سیره در میان مسلمانان با هر عقیده و مذهبی در ادوار مختلف تاریخی، مانع می‌شود که بتوان به بدعت بودن آن حُکم کرد؛ بلکه به قطع می‌توان گفت که از تعالیم اسلام و احکام آن نشئت گرفته است.
اثبات اهتمام ویژه مسلمانان به تعظیم و تکریم قبور صالحان و بزرگان دین و بهره­برداری از خیر و برکت آنان، نیازمند تتبع دقیق در گزارش‌های تاریخی، حدیثی و روایی است. البته ممکن است در خصوص برخی مصادیق، شدت و ضعفی در اهتمام آنان مشاهده شود.
مطالعه این گزارش­ها، می­تواند تصویر واضح و روشنی از عملکرد مسلمانان، با هر مذهب و عقیده، از زیارت قبور بزرگان، شهدا و علمای مذاهب اسلامی و رغبت و اهتمام ویژة آنان به زیارت این قبور و بهره­برداری از برکات آنها ارائه کند. برخی از این گزارش‌ها، به کلیت این سیره در زیارت صالحان اشاره می­کند که گزارش «ابوعبدالله بن نعمان عَکبَری» (م616ق) (ابن‌الحاج، 1424ق، ج1، ص254)، «عبدری مالکی» (م737ق) (همانجا) و «اخوان‌الصفا» از این جمله­اند. اخوان الصفا، که نام جمعیتی سرّی از اندیشه‌وران سدة چهارم هجری است،[1] در این زمینه می­نویسند:
ومما یدلّ على ... ذهاب الناس إلى قبور الصالحین والأولیاء والأخیار و لطلب الغفران و استجابة الدعاء و التوسل بهم إلى الله ـ عزّ و جلّ ـ و ما یرجون من شفاعتهم عند  ربّهم و ما یطلبون أیضاً من قضاء حوائجهم من أمور الدنیا بالدعاء عند قبورهم  (اخوان الصفا، 2007م، ج4، ص34).
علاوه بر این، گزارش­های متعددی از زیارت قبور برخی از مصادیق خاص صحابه، تابعین و بزرگان دین و مذهب، در ادوار مختلف تاریخی وجود دارد که سیرة مسلمانان در آن مُنعکس شده است.
زیارت و تبرک به خاک قبر شریف «حمزه سیدالشهدا» (م3ق)، (سمهودی، 1430ق، ج1، ص68 و 116)[2] «بلال بن رباح حبشی» (م20ق) (ابن‌جبیر، 1986م، ص217)، «سلمان فارسی» (م36ق) (بغدادی، 1417ق، ج1، ص163، ش12) و قبر «عبدالله بن غالب حُدّانی» (م83ق) (مزی، 1400ق، ج10، ص410، ش3458 ؛ ذهبی،1410ق، ج6، ص119، ش81) و قبر «عبیدبن سریج» (م98ق) (اصبهانی، بی­تا، ج1، صص87 ـ86 ؛ ابن‌عساکر، 1407ق، ج31، صص44-43، ش3396) و طلب باران به برکت قبر «عبدالرحمان­بن أبی ربیعه» (م31ق) (عسقلانی، 1415ق، ج2، ص398، ش5119) «ابو ایوب انصاری» (م52ق) (ابن‌سعد، بی­تا، ج3، ص485ـ484؛ حاکم نیشابوری، 1417ق، ج3، ص518) و «مسروق بن اجدع» (م63ق) (ابن‌سعد، بی­تا، ج6، ص84) از جمله مواردی است که در ادوار مختلف تاریخی گزارش شده است.
زیارت و تبرک جُستن به قبر «عمر بن عبدالعزیز» (م101ق)، «نعمان بن ثابت (ابوحنیفه)» (م150ق)، «لیث بن سعد» (م175ق)، «عبیدالله بن محمدبن عمربن علی بن الحسین بن علی» (م185ق)، «معروف بن فیرزان کرخی» (م200ق)، «محمد بن ادریس» (م204ق)، «احمد بن حنبل» (م241ق)، «ذوالنون مصری» (م246ق)، «ابوعبدالله محمد بخاری» (256ق)، «ابراهیم حربی» (م285ق) و بسیاری دیگر، که برخی نویسندگان به تفصیل به آن اشاره کرده­اند (طبسی، 1391ش، ص514،570)، از دیگر مواردی است که مسلمانان در اعصار مختلف تاریخی به زیارت قبور آنان می­شتافتند و خود را به تعظیم و تکریم آنان ملزم می­دانستند.
با نگاهی به اسامی یادشده، روشن می‌شود که قبور زیارت‌شده به دست مسلمانان، از آنِ شیعیان و بزرگان آنان نیست؛ همان‌طور که زیارت‌کنندگان نیز تنها شیعیان و پیروان مذهب جعفری نبوده­اند؛ بلکه این سیره مسلمانان به گرایش و مذهب خاصی تعلق ندارد و این فراگیر بودن در ادوار مختلف تاریخی با هر مذهب و اعتقادی، نمی­تواند ناشی از احکام و تعالیم دینی نباشد؛ بنابراین، ویژه بودن زیارت بزرگان دین و مذهب و امتیاز و فضیلت آن نسبت به زیارت سایر قبور، فارغ از برخی مصادیق، در دین مبین اسلام، مشروع بلکه سنت مؤکد است.

مبحث دوم
ویژگی ممتاز زیارت قبور اهل بیت عصمت و طهارت:
فضیلت زیارت قبور اهل‌بیت: و امتیاز آن از زیارت سایر قبور، نه تنها در منظر علما وفقهای شیعه مورد توجه بوده و هست (صدوق، بی­تا، ج‏2، ص460 ؛ نجفی، 1404ق، ج‌20، صص100ـ 85)، بلکه در سیره و سخن عالمان و فقهای مذاهب اسلامی، مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. اشعار «عبدالرحمان جامی حنفی» (م897ق) (جامی، 1378ش، ج1، صص56-54) درباره فضیلت و آثار زیارت بارگاه شریف امام علی7 و نیز اشعار حکیم «سنایی غزنوی» (م545ق) (سنایی غزنوی، 1382ش، ص271) درباره پیرزنی که از راه دور، قبر امام حسین7 را زیارت می‌کرد و به آن حضرت سلام می‌داد و همچنین اشعار شوق‌برانگیز «خاقانی» (م595ق)
در زیارت امام رضا7 ، در خور توجه است (خاقانی، 1378ش، ص97). «ابن‌حبان» (م354ق) می‌نویسد:
زمانی­که در طوس بودم، به هنگام گرفتاری، به زیارت قبر علی بن موسی الرضا8 ـ که درود خدا بر جدش و خودش باد! ـ می‌رفتم و از خداوند می‌خواستم تا آن گرفتاری را از من دور کند و او نیز حاجت مرا برآورده می‌کرد و مرا از آن گرفتاری دور می‌نمود و این امری بود که من آن را بارها تجربه کرده و این چنین می‌یافتم. (ابن‌حبان، 1395ق، ج8 ، ص457).
از حاکم نیشابوری (م405ق) از محمد بن مؤمل بن حسن بن عیسی، درباره زیارت قبر حضرت امام رضا7 از سوی ابن‌خزیمه (م311ق)، ابوعلی ثقفی (م328ق) و جمعی از بزرگان، علما و مشایخ آن عصر گزارش شده است (عسقلانی، 1404ق، ج7، ص339).
«ابوعلی حسن بن ابراهیم خلال» (م242ق)، از علما و شیوخ حنابله، در فضیلت و برکات زیارت قبر حضرت موسی بن جعفر8 می‌گوید: «هیچ‌گاه مشکلی برایم پیدا نمی‌شد، مگر آنکه قصد زیارت قبر موسی بن جعفر8 را می‌کردم و در آنجا به حضرت متوسل می‌شدم و خداوند نیز مشکلم را آسان می‌کرد.» (بغدادی، 1417ق، ج1، ص133).
«عبدالله شبراوی شافعی» (م1172ق) در خصوص فضیلت زیارت بارگاهی که گفته می­شود سر مبارک امام حسین7 در آنجا قرار دارد، می­نویسد: «والبرکات فی هذا المشهد مشاهدةٌ مرئیةٌ، و النفحات العائدة على زائریه غیر خفیَّة، وهی بصحة الدعوی ملیة» (علامه امینی، 1416ق، ج5، ص186). او در ادامه، گزارش می­دهد که «ابوالخطاب بن ‌دحیه» (م633ق) در این‌باره تألیف مفیدی دارد و در آن از «قاضی زکی‌الدین عبدالعظیم مُنذری» (م656ق) درباره زیارت این مکان شریف، استفتا کرده که پاسخ آن چنین است: «هذا مکانٌ شریفٌ وبرکتُه ظاهرةٌ والاعتقادُ فیه خیرٌ والسلام» (همانجا).
این کلمات، گوشه­ای از عبارات فقهای مذاهب اسلامی است. اما مهم، تبیین ادله و اثبات فقهی فضیلت زیارت این قبور است. علاوه بر درک عقل و سیره عقلا که به طریق اولویت در زیارت قبور اهل­بیت: جاری است، سه دلیل ذکر می­شود:

1. زیارت قبور اهل بیت: مصداق تعظیم شعائر الهی
قرآن مجید تعظیم و بزرگداشت شعائر الهى را نشانه تقواى قلوب و تسلّط پرهیزگارى بر دل­ها مى‏داند، آنجا که مى‏فرماید:(وَمَن یعَظِّم شَعائِرَ الله فإنَّها مِن تَقوَی القُلوب) (حج: 32). شعائر جمع مکسر و از ماده «ش ع ر» است و مفرد آن، یا «شعیره» به معنای نشانه و علامت است (ابن‌منظور، 414ق، ج4، ص414) و یا «شِعار»، با کسر شین، به معنای علامت، یا اعلان و مناسک حج (راغب، 1412ق، ص456).
واژه شعائر در سه آیه دیگر نیز استعمال شده (بقره: 158؛ حج: 36؛ مائده: 5) و دیدگاه­ها در خصوص مفهوم آن گردآوری و ذکر شده است (طوسی، بی­تا، ج3، ص419 ؛ طبرسی، بی­تا، ج3، ص262). با دقت در تمام احتمالات، (قربانی حج، اعمال حج، موضع اعمال حج) به نظر می‌رسد معنا و مفهوم آن همان علامت و نشانه‏هاى دین خداست و اختلاف دیدگاه­ها، در مصادیق شعائر است. بنابراین آیه شریفه مذکور، بر مطلوبیت تعظیم و بزرگداشت هر علامت و نشانه دین خداوند دلالت دارد؛ به عبارت دیگر، اگر در قرآن کریم، صفا و مروه (بقره: 158) و شترى که براى ذبح در منا سوق داده مى‏شود (حج: 36) از شعائر الهى شمرده شده، بدان روست که اینها نشانه‏هاى دین حنیف و آیین ابراهیمی و به تبع، آیین اسلام است. اگر مجموع «مناسک حج» را «شعائر» مى‏نامند (مائده: 5)، از آن روست که این اعمال، نشانه‏هاى توحید و دین حنیف‌اند. اگر به مُزْدَلِفه، «مَشْعَر» مى‏گویند به خاطر این است که نشانه دین الهى است و وقوف در آن، نشانه عمل به دین و اطاعت خداست. پس هر چیزى که شعار و نشانه دین خدا باشد، بزرگداشت آن، مایه تقرّب به درگاه الهى است. این نظر، جامع تمام آرای دیگر است و مورد توجه بسیاری از صاحب نظران قرار گرفته است (برای اطلاع بیشتر ر.ک: ابن‌ابی‌حاتم، بی­تا، ج13، ص706، «فشعائر الله أعلامُ دینه»؛ جصّاص، 1405ق، ج5، ص78 ؛ ابن‌جزی غرناطی، 1416ق، ج1، ص66؛ ابن‌عجیبه، بی­تا، ج3، ص535 ؛ ابن‌نجیم، ‌بی‌تا، ج2، ص262؛ طبرسی، ج3، ص262 و ج7، ص15؛ طباطبایی، 1417ق، ج1، ص414: «فکلّ ما هو من شعائر الله و آیاته و علاماته المذکرة له فتعظیمه من تقوى الله» ).
بنابر مفاد آیه 36 سوره حج، برخى از زائران خانه خدا از منزل خود، شترى را براى ذبح در کنار خانه خدا، به همراه مى‏آورند و با انداختن قلاّده‏اى برگردنش، آن را براى ذبح در راه خدا اختصاص داده و با این نشانه، آن را از دیگر شتران جدا مى‏سازند. پس این شتر به حکم آیه مذکور، از «شعائرالله» شمرده مى‏شود و به مضمون آیه 32 سوره حج (وَمَنْ یُعَظِّم شَعائِر الله) باید مورد احترام قرار گیرد و مثلاً دیگر نباید بر آن سوار شد و به موقع باید آب و علف آن را داد تا لحظه‏اى که ذبح مى‏شود. وقتى شترى به خاطر برگزیده شدن براى ذبح در کنار خانه خدا، جزو «شعائر» مى‏گردد و متناسبِ خود، تعظیم و بزرگداشت آن مطلوب و لازم است، پس اهل بیت پیامبر: که در طول زندگى خود هرچه کرده‌اند، جز عبودیت و بندگى خدا و خدمت به آیین او نبوده است و وسیله ارتباط میان خدا و خلق او گردیده‏اند و مردم، خدا و آیین او را در پرتو تلاش‌هاى آنان شناخته‏اند و از جمله مُخلَصینی هستند که ابلیس به عدم توانایی در وسوسه آنان اعتراف می­کند (حجر:40 ؛ ص83 ؛ صافات، صص40 و 74 و 128)، قطعاً جزو «شعائرالله» هستند و به تناسب مقام و موقعیت خود، شایسته تعظیم و بزرگداشت ویژه هستند. یکی از راه­های تکریم و تعظیم آنان، زیارت قبور مطهر ایشان همراه با حفظ حرمت و تکریم، و صیانت از اِندراس و فرسودگى و محو و نابودى آن است. همین امر موجب فضیلت زیارت قبور آنان بر زیارت سایر قبور است.

2. زیارت قبور اهل بیت: مصداق ابراز مودّت به ذوی‌القربی
در قرآن کریم مودّت و مِهرورزی به خویشان پیامبر اعظم9 ، مزد رسالت آن حضرت دانسته شده است، آنجاکه می­فرماید: {قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِى الْقُرْبى) (شوری: 23).
در گزارش­های روایی موجود در منابع حدیثی، تاریخی و تفسیرى، مراد از خویشان، اهل­بیت پیامبر9 است. بخارى (م256ق) از محمّد بن بشّار، از محمّد بن جعفر، از شعبه نقل مى­کند که عبدالملک بن میسره گوید: از طاووس شنیدم که مى‌گفت:
«سمعت طاوساً عن ابن‌عباس أنه سئل عن قوله (إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِى الْقُرْبى) فقال سعید بن جبیر قربى آل محمد؛ فقال ابن عباس عجلت، إن النبی لم یکن بطنٌ من قریش إلاّ کان له فیهم قرابةٌ فقال إلاّ أن تَصِلُوا ما بینی و بینکم مِن القرابة» (بخاری، 1407ق، ج3، ص502).
«از ابن‌عباس دربارة این آیه پرسیدند. سعید بن جبیر بی­درنگ گفت: «منظور از قربى، آل محمّد: هستند». ابن‌عباس گفت: «در پاسخ شتاب کردى! به راستى تیره­اى از قریش نبود، مگر اینکه براى پیامبرخدا9 در آنها پیوند خویشاوندى بود که آن حضرت فرمود: مگر اینکه خویشاوندى میان من و خودتان را حفظ کنید.»
طبری (م301ق) (طبری، بی­تا، ج25، صص17ـ16)، دولابی (م310ق) (دولابی، بی­تا،  ص111ـ109)، هیثم بن کلیب شاشى (م335ق) (طبری، بی­تا، ج2، ص127)، طبرانی (م360ق)، (طبرانی، بی­تا، ج3، ص47؛ و ج11، ص351)، حاکم نیشابوری (م405ق)، (حاکم نیشابوری، 1417ق، ج3، ص172)، إصبهانی (م430ق)، (اصبهانی، 1410ق، ج2، ص165)، ابن‌عساکر (م571ق) (ابن‌عساکر، 1407ق، ج1، صص132 و133)، ابن‌کثیر (م774ق) (ابن‌کثیر، 1420ق، ج4، ص100) و دیگران (هیثمی، 1408ق، ج9، ص168؛ سیوطی، ج6 ، صص7 ـ 6) نیز با طُرق مختلف و با الفاظ گوناگون، گزارش کرده‌اند که منظور از «قربى» در آیه مودّت، اهل­بیت پیامبر9 هستند. البته در برخى روایات به صراحت بیان شده است که منظور از «القربى»، على7، فاطمه3 ، و دو فرزند آن دو بزرگوار هستند.
این روایات از جهت اعتبار، بنابر آرای رجالی اندیشه‌وران اهل­سنت، به سه دسته تقسیم مى­گردد:
الف) روایت­هایى­که به صحت آنها اتفاق نظر دارند. این همان حدیث طاووس، از سعیدبن جبیر، از ابن‌عباس، مذکور در صحیح بخاری است؛
ب) روایت­هایى­که درباره سند آن هیچ سخنى به میان نیاورده­ و اظهار نظر نکرده­اند، و گویا به اعتبار سند آن معترف بوده‌اند و از این باب سکوت کرده­اند؛ مانند گزارش‌هایی از خطبه امام حسن7 پس از شهادت پدر بزرگوارشان که در نقل ابوبشیر دولابی (م310ق) و حاکم نیشابوری (م405ق) آمده، و سخنان امام سجاد7 در شام که در نقل طبری ذکر شده است؛
ج) روایت­هایى­که سند آنها تضعیف گردیده و قربی بر فاطمه زهرا3 و همسر و فرزندان گرامی‌شان تطبیق شده است.
برخی از دانشوران حوزه فقه، بدون اشاره به روایات دسته دوم، به روایات دسته اول اشاره کرده و معتقدند مراد از «قربی»، خویشان پیامبر و آل او9 به معنای عام هستند و با توجه به­ضعف برخی راویانِ احادیث دسته سوم، نمی­توان واژه «قُربی» را تنها بر اهل­بیت عصمت و طهارت پیامبر9 تطبیق کرد؛ بلکه آنان جزئی از اهل­بیت هستند، نه اینکه قربی مُنحصر در ایشان باشد.
اما با توجه به سخنان بزرگان جرح و تعدیل اهل سنت، تضعیف راویان روایت­های دسته سوم، بی­اعتبار و مردود است (میلانی، 1390ش) و با توجه به دسته دوم و سوم، مقصود از قربی، اهل بیت عصمت و طهارت: است. مفسران و عالمان بسیاری در این زمینه قلم زده­اند و هیچ نظرى را بر آن برترى نداده­اند. از این میان می­توان به زمخشری (زمخشری، بی­تا، ج4، صص222ـ220، ذیل آیه شریفه)، فخررازی (فخر رازی، 1420ق، ج27، ص166)، قرطبی (قرطبی، 1364ش، ج16، ص23)، خطیب شربینی (خطیب شربینی، 1425ق، ج3، ص538 -537) و آلوسی (همو، ج25، صص31 و32) اشاره کرد.
به فرض­که مراد از قربی خویشان پیامبر9 به معنای اعم باشند، قطعاً همه خویشان نخواهد بود؛ چراکه در میان آنان کسانى به چشم مى‏خورند که به جهت عملکرد نامناسبشان، نمى‏شود علاقه‏مندشان بود؛ از آن دسته­اند ابولهب که عموی پیامبر9 است. این، حقیقتى قابل درک است که نمى‏توان مودّت و دوست داشتن کسى را صرفاً با اتکا به خویشاوندى او با پیامبر9، مزد رسالت دانست و اصولاً به فرض که مراد، تمام خویشاوندان آن حضرت باشد، روشن است که هر مقدار نزدیکى و خویشاوندى قوى‌تر باشد، باید مهرورزى شدیدتر و بیشتر شود. پس با توجه به عموم «القربى»، محبت و دوستى دختر و نوادگان پیامبر اعظم9 مطلوب­تر از مهرورزی و ابراز مودّت به بقیه است. بنابراین مهرورزی تمام
و کمال، تنها مختص حضرت فاطمه زهرا3 و همسر و فرزندان معصومشان: است؛ چون اینان از حیث نَسب به پیامبر9 نزدیک­ترین‌اند، و از آنجا که یکی از مصادیق تام و کامل ابراز مودّت و دوستی و محبت به اهل­بیت:  به­خصوص برای مسلمانانی که دوران حیات آنان را درک نکرده­اند، زیارت قبور آنان است. پس این آیه، مطلوبیت زیارت قبور اهل‌بیت:
و فضیلت بیشتر آن را نسبت به سایر قبور، نشان می­دهد.
3.  قول و سیره اهل بیت، در زیارت قبور اهل بیت:
سیرة اهل­بیت: در زیارت قبور معصومین و بیانات آنان در مورد مُشوق­های زیارت قبور اهل­بیت در متون روایی و تاریخی منعکس شده و حاکی از فضیلت بسیار زیارت قبور اهل­بیت: نسبت به سایر قبور مسلمانان است.
رفتن امیرالمؤمنین و امام باقر8، به زیارت قبر مطهر حضرت زهرا3 (جمعی از نویسندگان، 1427ق، ج1، ص100؛ طوسی، 1407ق، ج6 ، ص9) و زیارت قبر مطهر حضرت علی7 از سوی امام سجاد، امام باقر و امام صادق: در گزارش­های متعددی نقل شده است (ابن‌قولویه، ص39؛ ابن‌طاووس، صص46-43، 48، 51، 69 ـ 55 و 100ـ 92).
همچنین رفتن امام حسین7 به زیارت قبر مطهر امام حسن7 (ابن‌قولویه، بی­تا، ص54)
و زیارت قبر مطهر امام حسین7 از سوی امام سجاد، امام باقر و امام صادق: (ابن‌طاووس، بی­تا، ص43؛ ابن‌قولویه، ص240) و رفتن امام باقر7 به زیارت قبر مطهر امام سجاد7 (ابن‌عساکر، 1407ق، ج54، ص282ـ281) نیز در گزارش‌های متعدد روایی و تاریخی منعکس شده است.
برخی بدون توجه به سیرة تمامی ائمه معصوم: ، برای اثبات زیارت نکردن آنان از قبور یکدیگر، به سیرة امام جواد7 مثال می­زنند و شبهه می‌کنند که این امام هُمام به زیارت قبر مطهر هیچ یک از ائمه پیش از خود نرفتند و حتی با اینکه در بغداد زندگی می‌کردند، قبر جد بزرگوارشان موسی بن جعفر8 در کاظمین و حضرت علی7 در نجف را زیارت نکردند؛ درحالی‌که این دو قبر مطهر در نزدیکی اقامتگاه آن حضرت قرار داشت (قلمداران، بی­تا، ص28ـ26) و با زیارت جد بزرگوارشان، ادعای واقفیه در زنده بودن امام کاظم7 تضعیف می­شد. همچنین با اینکه خود حضرت مشوق­های بسیاری برای زیارت قبر پدر بزرگوارشان، علی بن موسی7 مطرح کرده­اند (ر.ک: جمعی از نویسندگان، بی­تا، ج2، ص20)، ولی به زیارت قبر ایشان نرفته‌اند.
این اشکال، از چند جهت بی­اعتبار و ناشی از عدم آگاهی است:
اولاً؛ گزارش‌های متعددی از سیرة اهل­بیت: مبنی بر زیارت قبور دیگر اهل­بیت به دست ما رسیده است که به آن اشاره شد. این خود نشان‌دهندة اهتمام آن حضرت به زیارت قبور اهل­بیت و فضیلت زیارت قبور آنان است، هرچند ممکن است از برخی ائمه، چنین گزارشی نرسیده باشد. پس وجود سیره اهل بیت: در زیارت قبور یکدیگر ثابت است؛
ثانیاً؛  پیدا نکردن گزارشی در مورد زیارت حضرت جواد7 و امامان بعد از ایشان از قبور اهل­بیت پیش از خود، نمی­تواند دلیلی برای عدم زیارت آنان باشد؛ چه اینکه عدم وجدان، دلیل بر عدم وجود در عالم واقع و نفس‌الامر نیست؛
ثالثاً؛  شرایط و اوضاع آن دوران به گونه­ای نبود که امکان زیارت علنی قبر امام رضا و امام کاظم8 فراهم باشد؛ مثلاً در روایتی از امام جواد7 پس از ذکر فضیلت زیارت قبر مطهر پدر بزرگوارشان، آمده است: «لا ینبغی أن یفعلوا هذا الیومَ فإنَّ عَلینا و علیکم خوفاً مِن السلطان و شُنعَة» (ابن‌قولویه، بی­تا، ص306) یا در برخی روایات آمده است که زیارت قبر مطهر امام موسی کاظم7 ، از ترس حکومت، از پشت دیوار حرم صورت گیرد (ابن‌قولویه، بی­تا، ص299)؛
رابعاً؛  بنا بر نقل بیهقی، در تاریخ بیهق، امام جواد7 در سال 202 قمری به زیارت پدر بزرگوارشان رفته است (امین، 1432ق، ج2، ص33) و با توجه به تردید در سال شهادت امام رضا7 ، یعنی 202 یا 203 قمری، این زیارت یک سال بعد از شهادت یا حین شهادت ایشان بوده است.
پس با توجه به اخبار حاکی از سیرة اهل بیت: در زیارت قبور اهل بیتِ پیش از خود، فضیلت و تمایز زیارت قبور اهل بیت از سایر قبور ثابت است. علاوه بر اینکه بیانات حضرات معصوم: در خصوص نقل زیارتنامه­های اهل بیت (ابن‌قولویه، سال نشر؛ مفید، 1413ق) و عباراتی که در تشویق همگان به زیارت قبور معصومان: به کار رفته است (ابن‌قولویه، بی­تا، صص49ـ 37 و صص308، 55 ؛ کلینی، 1407ق، ج9، صص300ـ344؛ ابن‌طاووس، بی­تا، ص41ـ46، 111؛ حرعاملی، 1409ق، ج14، صص409ـ542) از دیگر ادله­ای است که فضیلت زیارت قبور اهل بیت: را نسبت به سایر قبور اثبات می­کند.
آنان با بیان فضیلت­ها و اجرهای دنیوی و اخروی برای زیارت قبور اهل­بیت: ، دوستداران اهل­بیت را به زیارت قبور آنان ترغیب کرده­اند و این کلمات و عبارات در تبیین فضیلت زیارت قبور آنان نسبت به سایر قبور مسلمانان، ‌نسبت به فعل و سیره آنان، ‌صراحت بیشتری دارد.
گزارش­های این مشوق­ها و بیان زیارتنامه­ها، از دیرباز در قالب تک­نگاری­هایی به نام «کتاب المزار» و «کتاب الزیارات» از نویسندگان مختلف جمع­آوری شده است و بر پایه این نوشته‌ها، یکی از ابواب روایی مجامع­­حدیثی شیعه به بیان آن برای هر امام معصوم اختصاص یافت.
شیخ حرّ عاملی (م1104ق) گزارش‌های رسیده از اهل­بیت: در خصوص فضیلت زیارت قبورِ هر کدام از حضرات معصومین: و مشوق­های آن زیارت را از مجامع­روایی جمع­آوری و در کتاب «وسائل الشیعه» تحت عنوان «ابوابُ المَزار و ما یناسبه» به ترتیب با عناوینی همچون «بابُ استِحبَابِ زیارةِ فاطمة3 و موضعِ قبرِها»، «بابُ استحبابِ زیارةِ امیرِالمؤمنین علی بن أبی­طالب7 و کراهةِ تَرکِها»، «بابُ استحبابِ زیارةِ الحسن7 خصوصا عَشِیة الجُمُعة»، «بابُ تأکّدِ استِحبابِ زیارةِ الحسین بن علی8 و وجوبِها کفایةً»، «بابُ استحبابِ تکرارِ زیارة الحسین7 بقَدَر الإمکان»، «بابُ وجوبِ زیارة الحسین7 و الأئمة: علی شیعتهم کفایة»، «بابُ استحبابِ اختیار زیارة الحسین7 علی العِتق و الصَدَقة و الجَهاد»، «بابُ استحبابِ اختیارِ زیارة الحسین7 علی جَمیع الأعمال»، «بابُ استحبابِ زیارة الحسن
و علی بن الحسین و الباقر و الصادق: بالبقیع»، «بابُ استحبابِ زیارةِ قبرِ الکاظم7 و لو من خارج»، «بابُ استحبابِ زیارةِ قبر أبی الحسن7 بالمأثور...»، «بابُ استحبابِ زیارةِ قبر الرضا7»، «بابُ استحبابِ اختیارِ زیارة الرضا7 علی زیارة کل واحد من الأئمة:»، «بابُ استحبابِ اختیارِ زیارة الرضا7 و خصوصا فی رجب علی الحج و العمرة المَندوبَین»، «بابُ استحبابُ زیارة أبی جعفرالثانی7 و الدعا عِندَه و استحبابُ اختیارِ زیارةِ الکاظم و الجواد8 معا علی زیارة الحسین7»، «بابُ استحبابِ زیارة الهادی و العسکری8 ...» و... تدوین کرده است (حر عاملی، 1409ق، ج‏14، صص573 ـ 375).
هرچند این احادیث و روایات، نیازمند بررسی دلالی و سندی است و توجه به دلالت و تأمل در مضامین و شرح آنها، اهمیت ویژه‌ای دارد و از دیرباز مورد توجه علمای مذهب جعفری قرار گرفته است، ولی آنچه در اینجا مورد استناد قرار می­گیرد، معنایی است که در تمام این گزارش‌ها ملحوظ است و آن، همان فضیلت زیارت قبور اهل بیت: بر سایر قبور است که به نحو تواتر معنوی، نزد پیروان اهل بیت: ، ثابت است.


نتیجه‌گیری
افزایش معرفت و شناخت و الگوگیری و اسوه­پذیری زائر، زنده نگه داشتن اهداف
و افکار مزور، تجدید عهد و پیمان زائر با مزور، توسل و درخواست شفاعت زائر از مزور، تبرک جستن او از قبر، و نُزول برکات و رفع گرفتاری­های زائر با زیارت قبور صالحان
و بزرگان دین، از جمله کمالاتی است که زائر از زیارت این قبور کسب می­کند. و همین امر موجب امتیاز ویژه و فضیلت زیارت قبور آنان از سایر قبور می­شود که البته در این میان، بین مصادیق صالحان فرق است، در برخی، همچون قبور مطهر اهل بیت: ، موارد مزبور نسبت به سایر قبور بزرگان دین و مذهب شدت بیشتری دارد و همین امر موجب امتیاز زیارت آنان از زیارت سایر قبور شده است.
تمایز و برتری عقلی زیارت قبور صالحان و بزرگان دین نسبت به زیارت دیگر قبور، از منظر کسانی که حسن و قبح عقلی را انکار نکرده و تلازم آن را با حکم شرعی پذیرفته‌اند، در سه وجه تقریر گردید و گفته شد که عقلای عالم را بنا بر این بوده و هست که از بزرگان خود، به شیوه­های گوناگون تجلیل کنند که زیارت قبور آنان یکی از این روش‌هاست. این سیره و روش عقلا، مورد تأیید و امضای اهل بیت: قرار گرفته و مطالعه منابع تاریخی و روایی نشان می­دهد که مسلمانان با تأسی به این سیره و روش عُقلای عالَم، از صدر اسلام تاکنون، نسل به نسل، از همه طبقات و اقشار، با هر مذهب و اعتقاد، در زیارت قبور صَحابه پیامبر اعظم9 ، صالحان و بزرگان دین و مذهب، علما، و اولیای الهی، رغبت ویژه­ای از خود نشان داده و علاوه بر تبرک جستن از مزار آنان با بوسیدن، دست­کشیدن
و گذاشتن صورت روی قبر و توسل و طلبِ باران (استسقا) از خداوند به برکت آنها، به تعظیم و تکریم آنها مُبادرت کرده و خود را به اَدای احترام ویژه در زیارت قبور آنان مُلزم
می­دانستند. افزون‌ بر اینکه ویژگی خاص و فضیلت زیارت قبور اهل بیت: از باب تعظیم شعائر و مودت به ذوی‌القربی، و براساس کلمات خود ایشان، از دلائلی است که اندیشمندان مذاهب اسلامی بر آن تأکید دارند.

[1].  اخوان‌الصفا و خُلاّن‌الوَفا، جمعیت سرّی فلسفی و عرفانی است که در بصره و بغداد تشکیل شد. آنها به نوشتن مقالاتی بدون ذکر نام نویسنده روی آورده و دائرةالمعارف رسائل اخوان‌الصفا و خلان الوفا را با همین نام نوشتند. هرچند این انجمن سرّی بود، نام چند تن آنان از طریق آثار ابوحیان توحیدی و دیگران شناخته شده‌است؛ «ابوسلیمان محمد بن معشر بُستی معروف به المقدسی یا المقدیسی»، «ابوالحسن علی بن هارون زنجانی»، «ابواحمد مهرجانی یا محمد بن احمد نهرجوری»، «ابوالحسن عوفی» و «زید بن رفاعه» (برای مطالعه بیشتر ر.ک: اخوان‌الصفا، 2007م).

[2]. از باب نمونه به متن سمهودی اشاره می­شود: «ثمّ رأیت الزرکشی قد قال: ینبغی أن یستثنی من منع نقل تراب الحرم [النبوی]، تربة حمزة، لإطباق السلف و الخلف علی نقلها للتداوی من الصداع .... و سمعت أبا محمد عبدالسلام بن یزید الصنهاجی یقول: سألت أحمد بن یکوت عن تراب المقابر الذی کان الناس یحملونه للتبرک ... فقال: هو جائز و ما زال الناس یتبرکون بقبور العلماء و الشهداء و الصالحین و مان الناس یحملون تراب قبر سیدنا حمزة فی القدیم من الزمان».

منایع:

    ـ قرآن کریم
    ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان، بی­تا، تفسیر القرآن العظیم، محقق: أسعد محمد الطیب، المکتبة العصریة.
    ابن‌الحاج، محمد (1424ق). المدخل، دار التراث.
    ابن‌جبیر، محمد (1986م). إعتبار الناسک فی ذکر الآثار الکریمة و المناسک المعروف برحلة ابن‌جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
    ابن‌جزی، محمد (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل، محقق: عبد الله خالدی، دارالکتاب العربی، بیروت.
    ابن‌سعد، ابوعبدالله، بی­تا، الطبقات الکبری، بیروت،‌ دار صادر.
    ابن‌طاووس، عبدالکریم، بی­تا، فرحة الغری فی تعیین قبر أمیر المؤمنین علی بن أبی­طالب7 فی النجف، قم، الشریف الرضی.
    ابن‌عجیبه، احمد، بی­تا، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، محقق: قرشی رسلان و احمد عبدالله، قاهره، ناشر: حسن عباس زکی.
    ابن‌عساکر، ابوالقاسم (1407ق). تاریخ دمشق الکبیر، محقق: عبدالقادر بدران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
    ابن‌قولویه، ابوالقاسم، بی­تا، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویة.
    ابن‌کثیر، اسماعیل (1420ق). تفسیر القرآن العظیم (تفسیر ابن‌کثیر)، محقق: سامی بن محمد السلامة، دار طیبة.
    ابن‌منظور، ابوالفضل (1414ق). لسان‌العرب، لبنان، بیروت، دارصادر.
    ابن‌نجیم، زین الدین (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت دار المعرفة.
    اخوان الصفا (2007م). انجمن سرّی اخوان‌الصفا، کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه
    و حکمت، بازبینی‌شده در ۳۱ /۳ /۲۰۰۷
    اشتهاردی، علی‌پناه (1417ق). مدارک العروة، تهران، دار الأسوة للطباعة و النشر‌.
    اصبهانی، احمد (1410ق). تاریخ أصبهان، محقق: سید حسن کسروی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    اصبهانی، احمد (1410ق). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، قاهره، السعادة.
    آلوسی، نعمان، بی­تا، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، محقق: علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیة.
    آملی، محمد تقی(1380ش). مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى، تهران، نشر مؤلف.
    امین، سید محسن (1432ق). کشف الإرتیاب فی أتباع محمد بن عبدالوهاب، قم، المجمع العالمی لأهل البیت.
    بخاری، محمد (1407ق). صحیح البخاری محقق: مصطفى دیب البغا، بیروت، دارابن‌کثیر، چاپ سوم.
    بخیت حنفی، محمد، بی­تا، تطهیر الفؤاد من دنس الاعتقاد، قم، مؤسسه تحقیقات
    و نشر معارف اهل البیت.
    بغدادی، احمد (1417ق). تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت، دار الکتب العلمیة.
    بکری دمیاطی، ابوبکر(1418ق). إعانة الطالبین على حل ألفاظ فتح المعین، بیروت، دارالفکر.
    جامی، نورالدین (1378ش). دیوان جامی، مصحح: اعلا خان افصح زاد، تهران، دفترنشر میراث مکتوب.
    جصاص، احمد (1405ق). أحکام القرآن، محقق: محمد صادق القمحاوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    جمعی از نویسندگان (1427ق). موسوعة زیارات المعصومین: ، قم، مؤسسة الامام الهادی7 .
    جمعی از نویسندگان تحت اشراف آیت‌الله خزعلی، بی­تا، موسوعة الإمام الجواد7، قم، مؤسسة ولی عصر.
    حاکم نیشابوری، محمد (1417ق). المستدرک على الصحیحین مع تعلیقات الذهبی، محقق: مقبل بن هادی الوادعی، مکه مکرمه، دارالحرمین.
    حرعاملی، محمد (1409ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل‌البیت: .
    خاقانی شروانی (1378ش)، دیوان، به کوشش: ضیاء الدین سجادی، تهران، زوار، چاپ ششم.
    خطیب شربینی، محمد (1370ق). مغنی المحتاج إلى معرفة معانی ألفاظ المنهاج، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    خطیب شربینی، محمد(1425ق). سراج المنیر، بیروت، دار الکتب العلمیه.
    دولابی، محمد، بی­تا، الذریة الطاهرة النبویة، محقق: سعد المبارک الحسن، الکویت، الدار السلفیة.
    ذهبی، شمس‌الدین (1410ق). تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، محقق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.
    راغب، حسین (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، دمشق، الدار الشامیه.
    زمخشری، محمود، بی­تا، الکشاف عن حقایق التنزیل، بی­جا، انتشارات ققنوس.
    سبزواری، عبدالاعلی (1388ش)، مهذب الاحکام فی بیان حلال والحرام، قم، دارالتفسیر.
    سبکی، تقی‌الدین (1419ق). شفاء السقام فی زیارة خیر الأنام، محقق: سید محمد رضا حسینی جلالی، بی‌نا، چهارم.
    سمهودی، علی (1430ق). وفاءالوفا بأخبار دار المصطفی، محقق: محمد محی الدین عبدالحمید، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    سنایی غزنوی، ابوالمجد (1382ش)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
    سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور، بیروت، دار الفکر.
    صدوق، محمد (1406ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، دار الشریف الرضی للنشر، دوم، قم.
    صدوق، محمد، کتاب من­لایحضره­الفقیه، بیروت، منشورات الاعلمی.
    طباطبایى، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن، قم، جامعة مدرسین، چاپ پنجم.
    طبرانی، ابوالقاسم، بی­تا، المعجم الکبیر، محقق: حمدی عبد المجید السلفی، مکتبة ابن‌تیمیه.
    طبرسی، فضل، بی­تا، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی، چاپ دوم.
    طبری، محمد، بی­تا، تفسیر الطبری (جامع البیان فی­تفسیر القرآن)، بیروت، دار المعرفه.
    طبسی، نجم الدین (1391ش). شناخت وهابیت، قم، انتشارات دلیل ما.
    طوسی، محمد، بی­تا، التبیان فی تفسیر القرآن الکریم، محقق: احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    طوسی، محمد (1407ق). تهذیب الأحکام، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم.
    عسقلانی، احمد (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار المعرفه.
    عسقلانی، احمد (1404ق). تهذیب التهذیب، بیروت، دار الفکر.
    عسقلانی، احمد (1415ق). الإصابة فی تمییز الصحابة، محقق: عادل أحمد عبد الموجود وعلى محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه.
    علامه امینی، عبدالحسین (1416ق). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه.
    عینی حنفی، بدرالدین، بی­تا، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    غزالی، ابوحامد، بی­تا، إحیاء علوم الدین، بیروت، دار المعرفه.
    فاضل مقداد، بی­تا، نضدالقواعدالفقهیة، قم، نشر کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
    فخر رازی، محمد (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
    فیض کاشانی، محسن (1983م). المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء، منشورات مؤسسة الاعلمی.
    فیومی، احمد، بی­تا، مصباح المنیر، قم، منشورات دار الرضی.
    قرطبی، محمد (1364ش). الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
    قلمداران، حیدر علی، بی­تا، زیارت و زیارتنامه، بی‌جا، بی‌نا.
    کلینی، محمد (1407ق). الکافی، محقق علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم.
    مزی، یوسف (1400ق). تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، محقق: بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرساله.
    مفید، محمد (1413ق). کتاب المزار، محقق: سید محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
    میلانی، سید علی حسینی (1390ش)، مهرورزی به اهل بیت: از دیدگاه قرآن
    و سنت، قم، انتشارات حقایق اسلامی.
    نبهانی، یوسف، بی­تا،  شواهد الحق فی الإستغاثة بسید الخلق9 ، بیروت، دارالکتب العلمیه.
    نجفی، محمد حسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
    نووی، یحیی (1414ق). الأذکار النوویة، محقق: عبد القادر الأرنؤوط، بیروت، دار الفکر.
    هیثمی، علی (1408ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیه

منبع: فصلنامه میقات حج، مقاله 3، دوره 25، شماره 99، بهار 1396، صفحه 46-66

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش