مقالات > پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۱۰ تعداد بازدید: 25

روایت «مالک‏ الدار» از جمله روایاتی است که بر وقوع توسل به پیامبر در زمان خلیفه دوم و جواز این عمل نزد صحابه و تابعین دلالت دارد. از سوی دیگر وهابیان معتقدند توسل به پیامبر پس از وفات ایشان امری نامشروع و بدعت است. این عقیده آنان را به شبهه‏ افکنی در سند و متن این روایت واداشته است. نقل و نقد شبهات وهابیان دراین‏باره، موضوع پژوهش این مقاله است.



نویسندگان: سید حسن آل مجدد شیرازی؛ محسن عبدالملکی؛ مهدی فرمانیان آرانی

چکیده

روایت «مالک‏ الدار» از جمله روایاتی است که بر وقوع توسل به پیامبر در زمان خلیفه دوم و جواز این عمل نزد صحابه و تابعین دلالت دارد. از سوی دیگر وهابیان معتقدند توسل به پیامبر پس از وفات ایشان امری نامشروع و بدعت است. این عقیده آنان را به شبهه‏افکنی در سند و متن این روایت واداشته است. نقل و نقد شبهات وهابیان دراین‏باره، موضوع پژوهش این مقاله است.

کلیدواژه‌ها: توسل؛ وهابیان؛ توسل به پیامبر پس از وفات؛ مالک الدار

مقدمه

در منابع حدیثی اهل سنت روایات متعددی در باب توسل ذکر شده، که روایت معروف به «مالک الدار» یکی از آنهاست. این روایت موقوفه (روایتی که به صحابه نسبت داده می‏شود) است.

در دوران خلافت عمر بن خطاب، شهر مدینه به خشکسالی سختی مبتلا شد. در همین زمان مردی کنار قبر پیامبر رفت و برای نزول باران از آن حضرت درخواست دعا نمود. مرد در عالم رویا پیامبر را دید. حضرت به او دستور داد از جانب وی به عمر بن خطاب بگوید که شما به زودی از خشکسالی رهایی خواهید یافت.

از این روایت به دست می‏آید که توسل به پیامبر پس از وفات ایشان جایز است، زیرا نه تنها کسی از صحابه و تابعین مانع از توسل فرد ناشناس به پیامبر نشد و بر وی خرده نگرفت، بلکه عمر بن خطاب عمل وی را تقریر و تایید نمود.

هیچ‌یک از محدّثین و حفّاظ اهل سنت، سند این روایت را ضعیف و غیر قابل احتجاج ندانسته‏اند؛ بلکه ابن‏کثیر -که از شاگردان ابن‏تیمیه است و عقیده سلفی دارد- تمام سند این روایت را صحیح دانسته است (ابن‏کثیر، 1407، 7: 92). ابن‏حجر عسقلانی نیز تمام یا بخش اعظم سند را تصحیح کرده است (ابن‏حجر عسقلانی، بی تا، 2: 495). گرچه بیهقی به صحت این روایت تصریح ننموده، اما از آنجا که وی در کتب و تالیفاتش تنها روایات صحیح و معروف را نقل می‏کند (بیهقی،1988، 1: 69)؛ لذا می‏توان گفت این روایت از نظر وی نیز صحیح یا معروف است.

ابن تیمیه نیز نسبت به این روایت سکوت اختیار کرده است. وی پس از اشاره به ماجرای این روایت، سخنی در تایید یا خدشه در سند و متن آن بیان نکرده است.

جریان ردّ و تضعیف این روایت توسط وهابیان آغاز شد. آنان معتقدند سند و متن این روایت با اشکال‏های جدی مواجه است و هرگونه احتجاج به این روایت برای اثبات جواز توسل به پیامبر پس از حیاتِ دنیوی ایشان، نارواست.

هدف این نوشتار، اثبات درستی سند و دلالت روایت مالک الدار بر جواز توسل به پیامبر پس از حیات و پاسخ‏گویی به شبهات وهابیان دراین‏باره است.

متن روایت مالک الدار

ابن‏ابی شیبه این روایت را این‏گونه نقل نموده است:

«حدّثنا أَبُو مُعَاوِیةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنْ مَالِکِ الدَّارِ، قَالَ: وَکَانَ خَازِنَ عُمَرَ عَلَى الطَّعَامِ، قَالَ: أَصَابَ النَّاسَ قَحْطٌ فِی زَمَنِ عُمَرَ، فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى قَبْرِ النَّبِی، فَقَالَ: یا رَسُولَ اللهِ، اسْتَسْقِ لأُمَّتِکَ فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَکُوا، فَأَتَى الرَّجُلَ فِی الْمَنَامِ فَقِیلَ لَهُ: ائْتِ عُمَرَ فَأَقْرِئْهُ السَّلامَ، وَأَخْبِرْهُ أَنَّکُمْ مُسْقونَ وَقُلْ لَهُ: عَلَیک الْکَیسُ، عَلَیک الْکَیسُ، فَأَتَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ فَبَکَى عُمَرُ، ثُمَّ قَالَ: یا رَبِّ لاَ آلُو إلاَّ مَا عَجَزْت عَنْهُ»؛ ابومعاویه محمد بن خازم از سلیمان بن مهران اعمش از ابوصالح سمان از مالک الدار روایت نموده که در زمان خلافت عمر بن خطاب، مردم به قحطی و خشکسالی مبتلا شدند مردی نزد قبر پیامبر آمد و گفت: یا رسول‏الله برای امّتت درخواست باران کن زیرا آن‌ها به هلاکت افتاده‏اند. شخصی به خواب مرد ناشناس آمد و به او گفت: نزد عمر برو سلام مرا به او برسان. به او خبر بده که شما سیراب می‌شوید. به او بگو: بر تو باد زیرکی؛ بر تو باد زیرکی. مرد ناشناس نزد عمر بن خطاب آمد و این خبـر را به او داد. عمر بن خطاب گریه کرد، سپس گفت: خدایا ترک نمی‏کنم مگر آنچه از انجامش ناتوانم (ابن‏ابی‏شیبه، 2008، 7: 482-483؛ نیز برای نمونه: ن.ک. ابن‏حجر، همان، 2: 495-496؛ ابن عبدالبر، 2066: 553-554؛ ابن‏عساکر، 1995، 60: 3).

تذکر این نکته لازم است که روایت مذکور تنها یک طریق دارد و در تمام منابع به نحو یکسان آمده است؛ اما در بخش متن یک تفاوت مهم دیده می‌شود. ابن‏ابی شیبه به هویت فرد حاضر در خواب اشاره ننموده است، این ابهام اما با روایت بیهقی، ابن عبدالبر، و ابن عسـاکر برطرف می‏شود؛ زیرا آنان گفته‏اند کسی که در خواب مرد ناشناس حاضرشده پیامبر اکرم9 بوده است.

پاسخ به شبهات سندی

در این بخش شبهات وهابیان بر سند این روایت تقریر و پاسخ داده می‌شود.

شبهه اول: مجهول بودن مالک الدار

مالک الدار از جمله راویان این روایت است. وهابیان معتقدند مالک الدار نه تنها مجهول الحال (البانی، 2001: 118)، بلکه مجهول العین است. وجود چنین فردی در سند روایت، ضعف روایت را در پی دارد (همان).

ادعای مجهول العین بودن مالک الدار بر دو دلیل استوار است:

دلیل اول: ابن ابی حاتم وی را توثیق ننموده بلکه سکوت اختیار نموده، و از سایر رجال شناسان هم توثیقی درباره وی نقل نکرده است.. سکوت ابن ابی حاتم در کتاب «الجرح و التعدیل» درباره یک راوی نشانگر مجهول بودن آن راوی است (انصاری، بی‏تا، ص228 ). بخاری نیز در تاریخ الکبیر از مالک الدار نام برده، اما دربارة وی چیزی نگفته است.

دلیل دوم: منذری و هیثمی به مجهول الحال بودن وی تصریح نموده وگفته‏اند: لا اعرفه؛ او را نمی‏شناسم (منذری، بی‏تا، 2: 42؛ هیثمی، 1994، 3: 125).

محقّق کتاب مصنف ابن ابی شیبه نیز در ذیل این روایت چنین نوشته است:

فی اسناده مالک بن عیاض المعروف بمالک الدار بیّض له ابن ابی حاتم فی الجرح و لا اعلم له توثیقا یعتدّ به (ابن‏ابی شیبه، همان، 10: 463).

در اسناد این روایت مالک بن عیاض معروف به مالک الدار وجود دارد ابن ابی حاتم در کتاب «الجرح و التعدیل» خویش ترجمه ای برای وی نیاورده و آن قسمت را سفید گذاشته است. من نیز برای وی توثیقی که قابل اعتماد باشد سراغ ندارم.

پاسخ

پاسخ به این شبهه در ضمن چند نکته بیان می‏گردد:

1. نام اصلی وی مالک بن عیاض است. چنانکه ابوعبید آجری از ابوداود درباره مالک الدار سوال نمود. ابوداود پاسخ داد: او همان مالک بن عیاض است (مزی،1400، 22: 624). بخاری نیز در التاریخ الکبیر از وی با نام «مالک بن عیاض الدار» یاد کرده است (بخاری، بی‏تا، 7: 304). ذهبی در تاریخ الاسلام، ابن حجر عسقلانی در الاصابه فی تمییز الصحابه از مالک الدار با عنوان مالک بن عیاض یاد نموده‏اند.

2. مالک الدار به چند دلیل مجهول العین نیست:

الف) تصریح عالمان رجال به معروف بودن وی: ابن سعد بغدادی مالک الدار را از طبقه اول تابعین اهل مدینه دانسته و درباره اش چنین می نویسد:

مالک الدار از ابوبکر صدیق و عمر روایت نقل نموده است. ابو صالح سمان از وی روایت نقل نموده است. مالک الدار فردی معروف است (ابن‏سعد، 1990، 5: 12).

ابن عساکر از محمد بن سعد بغدادی روایت می کند که مالک الدار در طبقه اول از روایان اهل مدینه جای دارد (ابن عساکر، 1995، 56: 492).

ب) روایت نمودن بیش از دو نفر از وی: توضیح اینکه از جمله قواعد علم درایه آن است که روایت نمودن دو راوی از یک راوی مجهول العین، موجب رفع جهالتِ عین از شخص مجهول می‏شود. ابوالحسن دارقطنی گفته است:

من روی عنه ثقتان فقد ارتفعت جهالته و ثبتت عدالته (سخاوی،1424، 298:1).

ابن حجر عسقلانی ضمن تصریح به سماع وی از عمربن خطاب، معاذ و ابوعبیده، می‏گوید:

دو فرزند مالک به نام های «عون» و «عبدالله» و «ابوصالح سمان» و «عبدالرحمن بن سعید بن یربوع» از وی روایت نموده‌اند (عسقلانی، 1415، 216:6).

بر اساس قاعده فوق، مالک الدار فردی معروف است زیرا چند فرد ثقه از وی روایت کرده‌اند.

3. مالک الدار به سه دلیل مجهول الحال نیست:

دلیل اول: ابن حبان نام مالک الدار را در ردیف افراد ثقه و در کتاب «الثقات» ذکر نموده است ( ابن‏حبان، 1393، 5: 384). ابو یعلی خلیلی نیز در ترجمه مالک الدار گفته است:

مالک الدار تابعی، قدیم، و متفق علیه است. تابعین وی را مدح نموده اند (خلیلی، بی‏تا، 1: 313).

بدون شک مورد مدح و ثنا واقع شدن از ناحیه تابعین که به اعتقاد وهابیان از جمله بهترین قرون هستند خود بهترین توثیق است.

دلیل دوم: انتصاب مالک بن عیاض به عنوان خزانه دار از سوی خلیفه دوم، تعدیل ضمنی و تلویحی وی به شمار می‏رود و خدشه در عدالت وی، خدشه در تدبیر و حکومت‏داری خلیفه دوم را در پی دارد.

دلیل سوم: نام مالک الدار در کتاب الکامل فی ضعفاء الرجال اثر ابن عدی نیامده است. ابن عدی این کتاب را جامع اسامی تمامی کسانی می‏داند که به نحوی ضعیف خوانده شده‏اند؛ خواه ضعف آنان ثابت باشد یا آنکه واهی و سست (ابن عدی، 1997، 1: 78). وی بر این اساس گفته است:

هر کسی که نامش در کتاب من نیامده است از دو حال خارج نیست یا ثقه است و یا صدوق (همان، 79).

علما نیز به همین سخن ابن عدی اعتماد نموده و هر گاه ترجمه یک راوی را در کتاب الکامل نمی‌یافتند به وثاقت و صدق آن شخص حکم می نمودند؛ مانند اینکه جمال الدین زیلعی به این مبنای ابن عدی اعتماد نموده و اسد بن موسی را از این راه توثیق نموده است (زیلعی، 1418، 1:179). پس از آنکه در مباحث پیشین معلوم العین بودن مالک الدار ثابت شد حال با توجه به این مبنای ابن عدی می‏توان گفت چون نام مالک الدار در کتاب ابن عدی نیامده پس وی فرد ضعیفی نیست.

4. مستشکل گمان کرده سکوت ابن ابی حاتم و بخاری درباره مالک الدار به معنای جرح است. حال آنکه سکوت با جرح ملازمه‏ای ندارد؛ بلکه حقیقت آن است که سکوت اعم از سه وجه جرح، تعدیل وتوقّف است و نمی‏توان بدون دلیل جانب یکی از این وجوه را گرفته و بر دو وجه دیگر ترجیح داد.

ابن ابی حاتم در مقدمه کتابش گفته است:

ما برای آنکه این کتاب جامع اسامی تمام کسانی باشد که اهل علم از آنان نقل روایت نموده اند اسامی زیادی را در این کتاب، بدون ذکر جرح و تعدیل به صورت مهمل آورده‏ایم. البته امیدواریم در آینده جرح و تعدیلی درباره‏شان به دست آید و ان شاء الله به این کتاب ملحق شود (ابن‏ابی حاتم،1271، 1: 13).

بر این اساس نمی توان میان کسانی که ابن ابی حاتم به جهالت آنان تصریح نموده و کسانی که نسبت به جرح و تعدیلشان سکوت نموده تساوی قائل شد. زیرا اگر در دست نبودن جرح و تعدیل، دلیل بر مجهول بودن راوی بود حتما ابن ابی حـاتم به جهالت راوی تصـریح می نمود و سخـن فوق را در مقدمه کتابش نمی­گفت. از سوی دیگر می توان گفت حال که درباره راوی جرحی نرسیده است اصل، برائت از جرح است و سکوت ابن ابی حاتم تعدیل ضمنی مالک الدار به شمار می‏رود.

5. برخی از کتب رجال، بر پایه شرح احوال راویان کتب ستّه نگاشته شده‏اند. از آنجا که مالک الدار از جمله راویان کتب صحاح ستّه نیست ترجمه مستقلّی برای وی در این دسته از کتب دیده نمی‌شود. به عنوان مثال ذهبی در کتاب «تهذیب التهذیب» ترجمه مستقلی برای مالک الدار نیاورده زیرا محور این کتاب شرح حال راویان کتب ستـّه است اما در کتاب «تاریخ الإسلام»- دیگر اثر ذهبی که محدود به راویان کتب ستّه نیست- ترجمه جداگانه‏ای برای وی آمده است.

گرچه بسیاری از رجال شناسان ترجمه جداگانه‏ای برای مالک الدار ذکر نکرده اند اما ذیل ترجمه عیسى بن عَبد الله بن مالک الدار متعرض مالک الدار شده‏اند.

شبهه دوم: برداشت نادرست از سخن ابن حجر

البانی از جمله کسانی است که در تضعیف این روایت کوشش نموده است. او معتقد است برداشت نادرست از کلام ابن حجر عسقلانی موجب شده که سند و متن این روایت صحیح پنداشته شود. توضیح آنکه ابن حجر ضمن ذکر این روایت گفته است:

بإسناد صحیح من روایة أبی صالح السمان عن مالک الدار (عسقلانی، بی‏تا، 2: 495).

قائلین به صحت سند این روایت و وثاقت مالک الدار پنداشته‏اند این سخن ابن حجر بیانگر صحت تمام سند و وثاقت تمام راویان واقع در آن از ابتدا تا انتهاست. حال آنکه این تصحیح مقیّد بوده و تنها افراد واقع در ابتدای سند تا ابوصالح سمان را در بر می گیرد و نسبت به مالک الدار که انتهای سند واقع شده ساکت است (البانی، 2001: 118 و 119). مورد دوم استناد به سخنان ابن حجر در الاصابه است.

پاسخ

چنانچه از باب تنزّل در بحث پذیرفته شود که تصحیح ابن حجر در کتاب فتح الباری، تنها ناظر به قسمتی از سند است و شامل مالک الدار نمی­شود، باز هم در وثاقت مالک الدار خللی وارد نمی­شود؛ زیرا بنابر این فرض، ابن حجر در کتاب «فتح الباری» درباره مالک الدار سکوت نموده است و سکوت به معنای جرح نیست؛ بلکه سکوت اعم از جرح، توثیق و توقف است. از سوی دیگر در پاسخ به شبهه پیشین بر حسب ادلّه، وثاقت مالک الدار تبیین شد. در نهایت باید گفت با کنار هم گذاشتن تصحیح ابن حجر و توثیق مالک الدار می­توان صحت تمام سند را به دست آورد.

شبهه سوم:فقدان دلیل بر ضبط مالک الدار

حتی اگر به دلیل خزانه­دار بودن مالک الدار برای خلیفه دوم، وی را عادل بدانیم باز هم نمی­توان وی را ضابط دانست زیرا ضبط نیازمند دلیل است و هیچ دلیلی بر ضبط مالک الدار در دست نیست (موسوعه الرد علی الصوفیه، 3: 243).

پاسخ

چنانکه گذشت ابن حبان، "مالک الدار" را در ردیف افراد ثقه ذکر نموده است. توثیق به معنای وجود دو وصف عدالت و ضبط در شخص روای است. خلیلی نیز از مدح و ثنای تابعین بر مالک الدار خبر داد که بهترین دلیل بر وثاقت مالک الدار است (خلیلی، بی‏تا، 313:1).

اما اگر از باب تنزّل پذیرفته شود که دلیلی بر ضبط مالک الدار در دست نیست باز هم می توان به این روایت احتجاج نمود چنانکه از وثاقت برخی از روایان بخاری و مسلم خبری در دست نیست و بخاری و مسلم در صحیحین روایات آنان را نقل کرده اند. به عنوان مثال ذهبی در میزان الاعتدال ذیل ترجمه "مالک بن خیر زیادی" گفته است:

و فی رواة الصحیحین عدد کثیر ما علمنا أن أحدا نص على توثیقهم. و الجمهور على أن من کان من المشایخ قد روى عنه جماعة و لم یأت بما ینکر علیه أن حدیثه صحیح (ذهبی، 1382، 3: 426). در میان راویان صحیح بخاری و مسلم کسانی هستند که از حکم به وثاقتشان خبری در دست نیست. جمهور معتقدند کسی که از جمله مشایخ باشد و جماعتی از او روایت کنند و متن منکری را روایت نکند؛ حدیثش صحیح است.

این در حالیست که "مالک بن خیر زیادی" از اتباع تابعین بوده اما "مالک بن عیاض" معروف به "مالک الدار" که از جمله مخضرمین[1] یا حداقل تابعین بوده و دیانت و امانت‌دار بودنش مورد اعتراف "عمر بن خطاب" و "عثمان" بوده است. اگر امثال مالک بن خیر ثقه اند و روایاتشان تصحیح می­شود؛ باید روایات مالک الدار را به طریق اولی صحیح برشمرد.

ممکن است این اشکال مطرح شود که ابن حبان در شمار معدلین متساهل به شمار می آید و نمی‌توان به توثیق وی اعتماد نمود؛ مگر آنکه فرد دیگری از جمله معدّلین معتدل با وی همراه شود. در پاسخ به این سخن باید گفت البانی نیز در سلسله صحیحه خویش با راویانی مانند "محمد بن اشعث" مواجه شده که تنها ابن حبان او را توثیق نموده است؛ با این حال به توثیق ابن حبان اعتماد نموده و آن فرد را ثقه برشمرده است (سقاف، 1426، 2: 287).

شبهه چهارم: مجهول بودن شخص متوسّل

البانی بر این باور است که از مشکلات این روایت، مجهول بودن هویت مردی است که نزد قبر پیامبر آمده بود. گرچه در روایت سیف بن عمر تمیمی از وی با نام "بلال بن حارث مزنی" یاد شده است، اما این هم کارساز نیست؛ زیرا سیف بن عمر، فردی ضعیف و غیر قابل اعتماد است (البانی، 2001: 120 و 121). به عنوان مثال ابن حبان درباره سیف گفته است:

او همواره روایات جعلی و موضوع را از افراد ثابت و محکم نقل می نمود و درباره اش گفته اند او همواره روایت وضع می نمود. بنابراین نمی توان به سخن سیف بن عمر اعتماد نمود (رفاعی، 1979: 259).

پاسخ

مجهول بودن فرد متوسل اعتبار روایت را خدشه­دار نمی سازد، زیرا قدر متیقن آن است که مرد ناشناس از جمله تابعین است. از سوی دیگر محل استدلال در این روایت تقریر و امضای عمر بر فعل مرد ناشناس است چرا که عمر مرد ناشناس را از کاری که انجام داده بود نهی نکرد (غماری، 1374، 17: 63).

شبهه پنجم: ضعف روایت اعمش

سلیمان بن مهران اعمش از جمله مدلّسین است و در این روایت تصریح به سماع ننموده بلکه از صیغه عنعنه استفاده کرده که اعم از سماع و عدم سماع است بنابراین نمی توان به سخن او اعتماد نمود، و روایت ضعیف است (دمشقیه، 1429: 21).

پاسخ

پاسخ به این سوال در ضمن چند نکته بیان می­گردد:

1. ابومحمد سلیمان بن مهران کاهلی کوفی که به اعمش شهرت یافته است، در سال 60 هجری متولد و در سال 148 هجری درگذشت (ابن‏خیاط، 1414: 278).

ابن سعد درباره اعمش گفته است:

وکان الأعمش صاحب قرآن وفرائض وعلم بالحدیث (ابن‏سعد، 1990، 6: 331).

ابوزرعه از وی با تعبیر امـام یاد نمـوده است. ابن حبان و عجلی نیز در کتاب الثّقات خـویش از او یاد کرده‌اند (ابن حبان، 1393، 4: 302؛ عجلی ، 1984: 204).

2. تدلیس به معنای نشان دادن چیزی برخلاف واقع است. عالمان علم درایه برای راویان مدلّس پنج مرتبه ذکر نموده‏اند:

 مرتبه اول: کسانی که تنها در موارد نادری موصوف به تدلیس شده‌اند. مانند یحیى بن سعید الأنصاری و هشام بن عروة و موسى بن عقبة.

 مرتبه دوم: کسـانی که با آنکه اهـل تدلیس بوده­اند لکن ائمه علم حـدیث به دلایل زیر از آنان روایت نموده‎اند: 1) راوی مدلّس، از جمله امامان در حدیث است. 2) مقدار تدلیس راوی در قیاس با روایات وی بسیار کم است. 3) با آنکه مدلس است اما تنها از راویان ثقه تدلیس می‎کند.  همین موجب جبران مشکل تدلیس در آنان شده و اعتماد به روایات آنان را در پی دارد.

مرتبه سوم: مدلّسینی که کثیر التدلیس‎اند و ائمه حدیث تنها به روایات همراه با صیغه سماع از جانب آنان اعتماد نموده‎اند. مرتبه چهارم: مدلّسینی که به دلیل کثرت تدلیس از افراد ضعیف و مجهول، هیچ‌یک از ائمه به روایات آنان اعتماد نکرده‎اند؛ مگر آنکه روایاتشان با صیغه سماع باشد که در این صورت بر آن‌ها اعتماد می‏شود. مرتبه پنجم: مدلّسینی که ضعفشان قبلا به دلیل دیگری احراز شده است این دسته از مدلسین روایاتشان مردود است حتی اگر به صیغه سماع نقل روایت کنند (عسقلانی،1983: 33؛ علائی، 1986: 113).

3. گر چه اعمش از جمله مدلّسین است اما این روایت وی به چند دلیل مقبول است.

دلیل اول: صلاح الدین علایی (علائی، 1986: 113) و ابن حجر عسقلانی نام سلیمان بن مهران اعمش را در رتبه دوم از مدلّسین ذکر نموده اند (عسقلانی،1983: 33؛ نسائی، 1423: 125). چنین کسانی مورد اعتماد ائمه حدیث بوده و در کتب صحیح نیز از آنان روایت آمده است. زیرا مقدار تدلیس این دسته در مقایسه با حجم انبوه روایات منقول از آنان بسیار کم است. جالب آنکه اسناد "عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِى صَالِحٍ" از اسنادهای پر تکرار در کتب سته است به عنوان مثال در صحیح بخاری بیش از 15مرتبه، صحیح مسلم بیش از 50 مرتبه، در سنن ابن ماجه بیش از 68 مرتبه، در سنن ابوداود بیش از 30 مرتبه و در سنن ترمذی بیش از 50 مرتبه این اسناد به چشم می‎خورد.

دلیل دوم: حتی اگر اعمش در رتبه سوم از مدلسین قرار بگیرد، بازهم این روایت اعمش مقبول است. روایات مدلسان رتبه سوم تنها در صورتی پذیرفته می‎شود که به صیغه سـماع از آنان رسـیده باشند؛ اما اگر به صیغه سماع نباشند مردودند. اما از آنجا که اعمش این روایت را از ابوصالح ذکوان السمان روایت می‎کند و ذهبی در کتاب میزان گفته است:

هرگاه اعمش از حرف عن استفاده کند احتمال تدلیس در روایات وی می‏رود مگـر انکه شیخ وی ابراهیم یا ابن ابی وائل یا ابو صالح سمـان باشد. که در این صورت این دسته از روایات اعمش حمل بر اتصال می‎شود (ذهبی، 1382، 1: 314).

محمد سعید بن عمر ادریس نیز در تعلیقه خود بر کتاب "الإرشاد فی معرفة علماء الحدیث" می‏نویسد:

اشکال‎هایی در سند این روایت هست، اول آنکه اعمش از جمله مدلّسین است این روایت را با صیغه "عن" تحدیث نموده است لکن روایت اعمش از ابو صالح سمان است و ابوصالح از بزرگترین شیوخ وی است که از آنان زیاد روایت نموده است بر این اساس این نوع تحدیث وی حمل بر اتصال شده و معنعن بودنش اشکالی در آن به وجود نمی آورد (ابویعلی، بی‏تا، 1: 314).

دلیل سوم: "عبدالرحمان عتمی یمانی" نویسنده کتاب "القائد إلی تصحیح العقائد" روایتی را به دلیل وجود اعمش و امکان تدلیس وی از ضعفاء مردود می خواند (معلمی عتمی ، 1984: 139). البانی همین کتاب را تحقیق نموده و ذیل این سخن "عبدالرحمان عتمی یمانی" می‏نویسد:

اگر روایتی را تنها به این دلیل که فردی در سند آن رمی به تدلیس شده است کنار بگذاریم باید روایات بسیاری از ائمه همانند مالک و ثوری و دیگران را نیز کنار بگذاریم (همان: 139 و 158).

شبهه ششم: معلوم نبودن سماع ابوصالح ذکوان از مالک الدار

"عبدالعزیز آل شیخ" و به تبع او "عبدالرحمن دمشقیه" گفته‏اند:

از آنجا که از زمان وفـات مالک الدار اطلاعی در دست نیست پس سـماع و ملاقات ابوصالح ذکوان با مالک الدار نامعلوم است علاوه بر این، ورود روایت به صـورت عنعنه، موجب افزایش نگرانی می‏شود تا جایی که گمان وجود انقطاع در روایت بیش از تدلیس خود‏نمایی می کند (دمشقیه، همان: 21).

ابو یعلی خلیلی نیز در کتاب "الإرشاد فی معرفة علماء الحدیث" به وجود ارسال در سند این روایت تصریح نموده و گفته است:

یقَالُ: إِنَّ أَبَا صَالِحٍ سَمَّعَ مَالِکَ الدَّارِ هَذَا الْحَدِیثَ، وَالْبَاقُونَ أَرْسَلُوه (خلیلی، 447، 1: 316)ُ.

پاسخ

پاسخ به این شبهه ضمن چند نکته بیان می‏گردد:

1. ابوصالح سمان ذکوان از جمله تابعین جلیل القدر و مشهور است (ابن‏اثیر، بی‎تا، 12: 376). از زمان و سال ولادت وی اطلاعی دردست نیست. وی از سعد بن ابی وقاص، ابو هریره، عبدالله بن عمر، ابوسعید خدری، ابن عباس، جابر و دیگران روایت نموده است و از جمله کسانی است که شاهد ماجرای حصر عثمان بن عفان بوده است (ذهبی، 1405، 5: 36).

بنابراین روشن شد که ابوصالح سمان ذکوان از برخی از صحابه همچون ابن عباس و جابر و سعد و دیگران روایت نموده و این روایات حمل بر اتصال شده است بنابراین می‏توان روایات ابوصالح ذکوان از مالک الدار را متصل دانست، زیرا مالک الدار نیز از جمله تابعین و هم‏عصران ابوصالح است به ویژه آنکه این سخن، موافق با روش مسلم در صحیح وی است؛ زیرا مسلم بر این باور است که اتصال سند به صِرف امکانِ لقاء میان "راوی" و "مَن رَوی عنه" به دست می‏آید و نیازمند دلیل نیست (عوامه، 1398: 27 و 28).

2. ابن کثیر به صحت سند این روایت حکم نموده است (ابن کثیر، 1407، 7: 92). لازمه صحت خلوّ از هرگونه اشکال و علّت قادحه است.

3. به نظر می رسد مستشکل معنای عبارت را به درستی درک ننموده و همین مطلب موجب بروز این اشکال شده است. خلیلی در کتاب "الارشاد" در موارد متعددی از صیغه مجهول "یُقالُ" استفاده نموده است گرچه معمولا این صیغه در مقام تمریض و تردید به کار می رود اما استقراء موارد استعمال این صیغه در کتاب "الارشاد" این نتیجه را به دست می دهد که وی این صیغه را همواره در مقام بیان قول سدید و محکم نقل نموده است. بر این اساس وی در جمله فوق در صدد بیان این مطلب است که در میان راویان این روایت تنها ابوصالح ذکوان این روایت را از مالک الدار شنیده اما سایر کسانی که این روایت را از مالک الدار نقل نموده‏اند هیچکـدامشان لقاء و سماع از مالک الدار نداشته و این روایت را به صورت مرسل نقل کرده‏اند. در نتیجه باید گفت سماع ابوصالح از مالک الدار پذیرفتنی است.

شبهه هفتم: تفرّد ابومعاویه از اعمش در این روایت

عبدالرحمان دمشقیه معتقد است که همـواره روایات اعـمش جمع می‎شـده و گروهی از ثقـات روایات او را نقـل می‏کرده‌اند. با این حال در این روایت تنها ابومعاویه این روایت را از اعمش نقل نموده است و دیگران این روایت را از او نقل نکرده‎اند. بنابراین تفرّد ابومعاویه از اعمش ابهام‎زا و تردید برانگیز است و ما را از اعتماد به این روایت باز می­دارد (دمشقیه، 1429، 1: 49).

پاسخ

پاسخ به این شبهه در ضمن چند نکته بیان می‏گردد:

1. تفرّد، دلیل بر ضعف نیست. در کتب روایی اهل سنت، روایات متفرّد فراوانی آمده است که صحیح نیز هستند؛ به عنوان مثال روایت (انما الاعمال بالنیات) روایتی متفرد است که در صحیح بخاری آمده است. بنابراین تفرد با صحّت قابل جمع است.

2. محدثان و رجال شناسان به عدالت و ضبط ابومعاویه و سماع وی از اعمش تصریح کرده­اند که به برخی از این موارد اشاره می­شود. ذهبی با سه وصف امام، حافظ و حجت وی را توصیف نموده است ( ذهبی، 1405، 7: 516). عجلی (عجلی، 1984: 403) و کلاباذی (کلاباذی، 1407، 2: 646) به سماع ابومعاویه از اعمش تصریح نموده­اند. نسائی معتقد است روایات محمد بن حازم از اعمش محل اعتماد است (قرطبی، 1406-1986، 2: 631). از یحیی بن معین درباره ابومعاویه سوال شد از میان ابومعاویه و وکیع، در روایت از اعمش چه کسی را بیشتر دوست داری؟ پاسخ داد ابومعاویه از وکیع نسبت به روایات اعمش داناتر است. عبدالرحمن بن ابی حاتم نقل می‌گوید از پدرم شنیدم استوارترین فرد در روایت از اعمش، ابتدا ثوری سپس ابومعاویه ضریر است (ابی حاتم، 1271، 7: 248).

در کتب روایی مواردی نظیـر این روایت را می‎توان یافت که با آنکه یک راوی دارای شاگردان و اصحاب متعـددی بوده است یکی از شاگردان متفـرد به روایاتی است که دیگران آن روایت را از آن شـیخ نقل ننموده‏اند. محدثین در مواجهه با چنین روایاتی، هیچ‌گاه تفرد را دلیل بر رد ندانسته اند بلکه به ارزیابی حال راوی و متن روایت مبادرت نموده اند. به عنوان مثال با آنکه عبدالرزاق دارای اصحاب متعددی همانند احمد و ابن معین و دیگران بوده است اما ابو الازهر نیشابوری در برخی از روایات خویش از عبدالرزاق متفرد است.

بنابراین خدشه در سند این روایت به دلیل تفرد، بهانه تراشی است؛ زیرا تفرد راوی ثقه اشکالی ندارد.

شبهه هشتم: متواتر نبودن این روایت

روایت مالک الدار خبر واحد بوده و بیانگر یک مساله اعتقادی (توسل به پیامبر پس از حیات) است. اشاعره معتقدند در مسائل اعتقادی نمی توان به خبر واحد استدلال نمود. بنابراین حتی اگر صحت اسناد و متن حدیث ثابت شود بازهم روایت مزبور برای اشاعره قابل احتجاج نیست (موسوعه الرد علی الصوفیه، 2: 243).

پاسخ

پاسخ به این پرسش در ضمن دو نکته بیان می‏گردد:

1. چنین نیست که خبر واحدِ صحیح در هیچ یک از مباحث اعتقادی قابل استفاده نباشد بلکه مباحث اعتقادی به دو دسته اصلی و فرعی تقسیم شده، خبر واحد صحیح سهم به سزایی در تبیین فروع اعتقادی دارد.

2. توسل دارای دو حیث است. حیث اعتقادی و حیث فقهی. اگر سخن در باب موحّدانه یا شرک آمیز بودن توسّل باشد حیث اعتقادی می یابد. اما اگر سخن در باب جواز یا حرمت اصل توسّل یا نوعی از انواع آن باشد در این صورت صرفا یک بحث فقهی خواهد بود و در مباحث فقهی می توان به اخبار آحاد اعتماد و احتجاج نمود. جالب آنکه تا پیش از قرن هفتم موضوعاتی مانند توسّل، زیارت قبور و شدّ رحال تنها حیث فقهی داشتند و هیچ‌گاه حیث اعتقادی نداشتند. این ابن تیمیه بود که در قرن هفتم برای اولین بار چنین موضوعاتی را در زمره مسائل اعتقادی و از اسباب شرک مطرح کرد.

3. محمد بن عبدالوهاب نیز مساله توسل به پیامبر را امری فقهی و اجتهادی دانسته است. در کتاب "فتاوی و مسائل" اثر شیخ محمد بن عبدالوهاب آمده است:

فکون بعض یرخص بالتوسل بالصالحین و بعضهم یخصه بالنبی، و أکثر العلماء ینهى عن ذلک و یکرهه، فهذه المسألة من مسائل الفقه، و لو کان الصواب عندنا: قول الجمهور: إنه مکروه، فلا ننکر على من فعله؛ و لا إنکار فی مسائل الاجتهاد (فتاوی و مسائل: 68)؛ برخی توسل به صالحان را جایز می داند و برخی تنها توسل به پیامبر6 را جایز می داند. بسیاری از علماء از توسل به پیامبر6 نهی نموده و چنین توسلی را مکروه شمرده اند. گرچه سخن صحیح نزد ما آن است که چنین توسلی مکروه است لکن ما به کسانی که چنین عملی را انجام می دهند خرده نمی گیریم و عملشان را منکر نمی‏شویم و در مسائل اجتهادی نمی‎توان کسی را تخطئه و انکار نمود.

بخش دوم: شبهات مربوط به متن و دلالت روایت مالک الدار

در این گفتار شبهات وهابیان بر متن این روایت نقل شده، سپس پاسخ داده می‌شود.

شبهه اول: مخالفت این روایت با روایت بخاری در کتاب التاریخ الکبیر

بخاری در کتاب التاریخ الکبیر این روایت را ذکر کرده است. در روایت بخاری تنها قسمت پایانی روایت آمده است اما از آمدن مرد ناشناس نزد قبر پیامبر سخنی به میان نیامده است.

پاسخ

غرض اصلی بخاری از تالیف کتاب التاریخ الکبیر، جمع آوری اسامی راویان است نه جمع‎آوری روایات. بخاری در این کتاب کار خویش را از راویان صحابی آغاز و با ذکر اسامی روایان واقع در طبقه شیوخ خویش آن را به انتها می‎رساند. او در این کتاب ترجمه بیش از دوازده هزار راوی را جمع‏آوری نموده است. بخاری گاهی ذیل ترجمه برخی از راویان، روایتی را از همان راوی آورده است؛ در این موارد نیز گاه تمام روایت و گاه تنها بخشی از روایت را ذکر کرده است، اما حقیقت آن است که در ذیل ترجمه بسیاری از راویان هیچ روایتی دیده نمی­شود، چرا که همانطور که گفته شد؛ غرض اصلی بخاری از تالیف کتاب التاریخ الکبیر، جمع‎آوری اسامی راویان است نه جمع‏آوری روایات. بنابراین نیامدن بخش نخست این روایت در کتاب التاریخ الکبیر بخاری، دلیل بر نکارت نیست.

شبهه دوم: نا معتبر بودن خواب

این روایت بیانگر یک خواب است. خواب در احکام شرعی هیچگونه جایگاهی ندارد. تنها خواب و رویای انبیاء حجت است و لاغیر (دمشقیه، همان: 21).

پاسخ

پاسخ به این شبهه در ضمن دو نکته بیان می گردد:

1. شاهد استدلال در این روایت، دو امر است که هر دو در حال بیداری رخ داده اند. حتی بر فرض آنکه خواب هیچگونه جایگاهی در احکام شرعی نداشته باشد باز هم این دو، استوار بوده و قابل استدلال هستند؛ یکی توسل جستن یکی از تابعین به پیامبر و دیگری تقریر صحابه بالأخص خلیفه دوم بر عمل شخص متوسّل است (سقاف، 2007، 1: 333). سلفیان معتقدند فهم سلف برتر از فهم خلف است (فوزان، 2002، 2: 283). در این روایت صحابه که از جمله سلف هستند ضمن اطلاع از ماجرای توسل مرد ناشناس به پیامبر پس از وفات ایشان، نسبت به عمل وی ساکت بودند. بی تردید سکوت و عدم رد این عمل از سوی آن‌ها، دلیلی محکم بر جواز و مشروعیت این فعل نزد ایشان است. بنابراین هدف از بیان این روایت، تببین فهم صحابه (به ویژه خلیفه دوم) در خصوص مساله توسل به پیامبر پس از حیات است.

شبهه سوم: مجهول بودن هویت شخص حاضر در خواب

عبدالرحمان دمشقیه گفته است: معلوم نیست چه کسی در خواب مرد ناشناس حاضر شده است؛ چه بسا فرد حاضر در خواب، شخصی غیر از پیامبر بوده، حتی ممکن است وی از جمله اجنه بوده باشد  کسی نمی­تواند ادعا کند فرد مجهول که در خواب دیده شده از عمر بن خطاب به سنت پیامبر، آشناتر و آگاه­تر است. عمر بن خطاب در زمان خلافت خویش توسل به پیامبر را ترک گفت و به دعای عباس توسل جست و مردم نیز پذیرفتند.

پاسخ

مفاد ذیل روایت، که عکس العمل عمر بن خطاب را گزارش می‌کند، قرینه‌ای قوی بر این امر است که فرد حاضر در خواب، شخص پیامبر بوده است. علاوه اینکه، این امر، تاثیری در استدلال بر مدعا- جواز توسل به پیامبر بعد از وفات- ندارد.

شبهه چهارم: مخالفت با مسلّمات شرعی

وهابیان معتقدند متن روایت مالک الدار منکر و مخالف با مسائل مسلّم در شرع است. البانی از جمله علمای معاصر وهابیت، نه تنها این روایت را با روایاتی که مفید استحباب اقامه نماز استسقاء در زمان خشکسالی است مخالف دانسته؛ بلکه معتقد است روایت مزبور با محتوای آیه 52 سوره نوح Gفَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّاراً یرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیکُمْ مِدْرَاراًF در تضاد است. زیرا بر حسـب این آیه، خداوند به مومنین سفارش می­کند برای بارش باران، استغفار کنند. از سوی دیگر عادت و سیره سلف چنین بود که در هنگام قحطی و کم آبی نماز استسقاء خوانده و از خداوند درخواست نزول باران داشتند و از هیچ یک از آنان التجاء به قبر پیامبر برای درخواست نزول باران نقل نشده است (البانی، 2010). عبدالعزیز بن باز نیز توسل جستن شخص ناشناس به پیامبر را به دلیل مخالفت با عمل صحابه منکر شمرده است.

پاسخ

مفاد هیچیک از این سه دلیل (آیه 52 سوره نوح و روایت استسقاء عمر بن خطاب به عباس و روایت مالک الدار) با دیگری متعارض نیست. درستی این ادعا در ضمن چند نکته اثبات می‏گردد:

1. استغفار یا توسل به پیامبر واجب نیست؛ بلکه می توان آن‌ها را ترک گفت و راه دیگری را در پیش گرفت یا آنکه گونه ای دیگر از انواع توسل را برگزید. بنابراین ترک توسل به پیامبر از ناحیه عمر بن خطاب دلیل بر حرمت این عمل نیست بلکه تنها بر عدم وجوب این نوع از توسل دلالت دارد.

2. بر حسب آیه G أَمَّنْ یجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیکْشِفُ السُّوءَF (نمل: 62) خداوند دعای مضطرین را اجابت می کند. از آنجا که عباس خود از جمله مضطرین بوده است لذا عمر ترجیح داده به دعای عباس متوسل شود.

3. ای بسا این عمل عمر بن خطاب از باب بیان جواز توسل به غیر پیامبر بوده است. یعنی می‎توان به افراد صالح و مومن توسل جست و توسل منحصر در وسیله قرار دادن پیامبر نیست.

4. توسل به عباس در واقع توسل به پیامبر است زیرا دلیل وسیله قرار دادن عباس قرابت و نسبت خویشاندی وی با پیامبر بود (غماری، 1374: 163). این قسمت از روایت بخاری که آمده است: «و إنّا نتوسّل إلیک بعم نبیّنا فاسقنا» صریح در این معناست.

 اما روایت ابن عبدالبر صراحت بیشتری در این معنا دارد ابن عبدالبر همین ماجرا را اینگونه نقل نموده است:

و روینا من وجوه، عن عمر أنه خرج یستسقى، و خرج معه بالعباس، فَقَالَ: اللَّهمّ انا نتقرب إلیک بعمّ نبیک و نستشفع به، فاحفظ فیه نبیک کما حفظت الغلامین لصلاح أبیهما، و أتیناک مستغفرین و مستشفعین (ابن‏عبدالبر، 2006، 22: 815).

شبهه پنجم: عدم بیان حکم جواز توسل به ملائکه و انبیاء و صالحین از پیامبر اسلام9 و انبیاء پیشین

ابن تیمیه و به تبع وی البانی بر این باورند که گرچه این روایت بر توسل به دعای پیامبر در زمان پس از وفات دلالت دارد اما مشکل آنجاست که پیامبر اسلام و هیچ‌یک از پیامبران پیشین چنین عملی را مرتکب نشده‎اند و هیچ‎گاه به چنین عملی سفارش ننموده‌اند (البانی، 2001: 121).

پاسخ

پاسخ به این شبهه در ضمن چند نکته بیان می‏گردد:

1. ابتدا باید دانست که عدم دلیل بر جواز و دلیل بر عدم جواز دو مقوله متباین اند. عدم دلیل بر جواز به معنای در دست نبودن دلیل بر جواز و مشروعیت فعل است و دلیل بر عدم جواز به معنای وجود دلیلی است که بر نامشروع بودن امری دلالت می‏کند. ادعای مستشکل بر پایه عدم دلیل استوار است نه دلیل بر عدم. عدم دلیل، دلیل نیست. توضیح آنکه مستشکل بر این باور است که از آنجا که هیچ دلیلی بر وقوع یا جواز توسل از ناحیه انبیاء پیشین در دست نیست پس ارتکاب توسل امری نامشروع و بدعت است. حال آنکه عدم جواز و نامشروع بودن از جمله احکام هستند و تنها با استفاده از دلیل شرعی می توان چنین احکامی را اثبات نمود. بنابراین نامشروع خواندن یک فعل بر اساس عدم دلیل، خود نوعی بدعت است. بلکه مشهور آن است که عدم دلیل، دلیل بر عدم است یعنی عدم دلیل بر حرمت چنین توسلی، خود دلیل بر عدم حرمت است.

2. میزان اخبار رسیده از انبیاء پیشین نسبت به تعداد آنان و مدت طولانی که به امر رسالت و تبلیغ اشتغال داشته اند بسیار کم است؛ لذا نمی توان بر حسب این میزان آگاهی کم به ردّ و انکار مطالبی پرداخت که گزارش و خبر آن‌ها در دست نیست.

3. نویسنده در دو فصل پیشین، به اثبات صحت دو روایت عثمان بن حنیف و روایت فتح کوه پرداخته است. بر حسب دو روایت مذکور سلف و صالحان پس از وفات پیامبر به ایشان متوسل شده اند و ادعای عدم توسل سلف به پیامبر پس از حیات، پنداری باطل است.

شبهه ششم: عدم جواز مورد خطاب قرار دادن اموات

مخاطب قرار دادن اموات و درخواست از آنان در اسلام جایز نیست زیرا با فرا رسیدن مرگ پرونده اعمال بسته می‌شود چنانکه پیامبر فرمود:

إذا مـات ابن آدم انقطـع عمله إلا من ثلاث: صـدقة جاریة و علم ینتفع به و ولد صـالح یدعو له (ن.ک. رفاعی، همان: 285).

بنابراین پس از مرگ، ارتباط اموات با این عالم قطع شده و آنان دیگر توان تصرف در امور عالم را نخواهند داشت.

پاسخ

در حقیقت این روایت هیچگونه دلالتی بر مدعای مستشکل ندارد؛ بلکه برداشت غلط از این روایت موجب بروز این اشکال شده است.

 روایت مزبور در صدد بیان این مطلب است که پس از انتقال انسان به عالم برزخ تنها سه دسته از کارهای انسان (صدقه جاریه، علم، ولد صالح داعی) همواره با وی مرتبط هستند اما رابطه وی با سایر اعمال و کارهای مباشر خویش قطع شده و دیگر از آن‌ها بهره­مند نمی‌شود. اما این مطلب که آیا شخص در برزخ توانایی تکلّم و پاسخ دادن و استغفار برای دیگران را دارد یا خیر، امر دیگری است که از مدلول این روایت به دست نمی‎آید. در کتب روایی معتبر اهل سنت روایاتی وجود دارد که صحت این ادعا را اثبات می کند از آن جمله در صحیح بخاری آمده است: «فَإِنَّ الیوْمَ عَمَلٌ وَ لاَ حِسَابَ، وَ غَدًا حِسَابٌ وَ لاَ عَمَلٌ» (بخاری، 1422، 8: 89).

شبهه هفتم: عدم سماع پیامبر

این واقعه چند سال پس از وفات پیامبر رخ داده است. پیامبر پس از وفـات همـانند سـایر اموات نمی‏تواند صدای زندگان را بشنود تا آنکه بتواند به درخواست‎های آنان پاسخ بدهد. این مطلب از دو آیه Gإِنَّکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَىF (نمل: 80) و Gوَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِF (فاطر: 22) به دست می‏آید (رفاعی، همان: 258).

پاسخ

جمهور مسلمانان بر این باورند که اموات توانایی شنیدن صدای مردگان را دارند. بسیاری از مفسّران و محدّثان ضمن توجه به آیات مذکور، به وجود سماع برای اموات تصریح نموده‏اند.

گرچه وهابیان معاصر در صدد رد و انکار سماع اموات برآمده اند؛ لکن بزرگان و رهبران فکری آنان همچون ابن تیمیه (ابن‏تیمیه، 1995، 4: 273 و 289)، ابن قیّم (1415، 3: 599) محمد امین شنقیطی (1415، 6: 134) معتقدند اموات توانایی شنیدن صدای زندگان را دارند. بر این اساس ادعای عدم سماع اموات پدیده­ای نو و مخالفت با ائمّه فکری مذهب است.

ابن تیمیه بر این باور است که آیه شریفه در مقام نفی سماع نیست بلکه در مقام بیان این مطلب است که شنیدن برای آنان نافع و اثر گذار نیست یعنی منافقان و مشرکان دارای حواس و شنوایی سالم و درستی هستند، لکن چون پس از شنیدن کلام رسول خدا و آیات، پند و اندرز را نمی‎پذیرند و پیروی نمی‌کنند از این رو همچون افراد ناشنوا هستند (ابن‏تیمیه، همان).

شبهه هشتم: عدم حجیت اجتهاد صحابی

شخص متوسل به پیامبر از دو حال خارج نیست. حالت اول آنکه وی فردی ناشناس و غیر صحابی بوده است. حالت دوم آنکه او همان بلال بن حارث، و از جمله صحابه پیامبراست. در فرض اول باید گفت وی کاری را انجام داده که بر خلاف سیره صحابه است. در فرض دوم نیز نمی توان فعل وی را دلیل بر مشروعیت و جواز توسل به پیامبر پس از وفات بر شمرد زیرا تنها پیامبران معصومند و صحابه معصوم نیستند بنابر این فعل وی از سر اجتهادی بوده که نتیجه اشتباه را در پی داشته است و با سیره و روش رایج صحابه در هنگام قحطی و خشکسالی مخالف است (رفاعی، همان: 259).

پاسخ

چنانچه مساله توسل از جمله مسائل فقهی باشد پس محل اجتهاد است و نمی توان میان اجتهاد صحابی و غیر صحابی تفاوت گذاشت. اختلاف در اجتهاد نیز امر جدیدی نیست، بنابراین اختلاف در اجتهاد را نمی­توان به عنوان اشکال مطرح نمود. اما اگر گفته شود که مساله توسل از جمله مسائل اعتقادی است در این صورت باید پذیرفت که فعل و تقریر صحابی نمی­تواند شرک آلود باشد، حال اگر تقریر از ناحیه خلیفه مسلمین باشد در این صورت به طریق اولی شرک آلود نخواهد بود.

نتیجه گیری و جمع‏بندی

در نتیجه باید گفت این روایت بر جائز بودن توسل به پیامبر پس از حیات نزد اصحاب پیامبر دلالت دارد و هیچ‌یک از اشکال‌های سندی و متنی وهابیان بر این روایت وارد نیست.

 

فهرست منابع

ابن ابی شیبه (2008)؛ المصنف  فی الاحادیث و الآثار، قاهره، فاروق الحدیثه للطباعه و النشر.

ابن أثیرشیبانی جزری (بی‏تا)، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، بی‏جا، مکتبة دارالبیان.

ابن تیمیة، أحمد (1995)؛ مجموع الفتاوى، مدینه، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.

ابن حبان، (1393)؛  الثقات، حیدر آباد، دائرة المعارف العثمانیة.

ابن سعد، أبو عبد الله محمد (1990)؛ الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة.

ابن عبد البر، ابوعمر یوسف (2006)؛ الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق خلیل مامون شیحا، بیروت، دارالمعرفة.

ابن عدی، أبو أحمد جرجانی (1997)؛  الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، الکتب العلمیة.

ابن عساکر، أبو القاسم علی بن الحسن (1995)؛ تاریخ دمشق، بیروت، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

ابن‏کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (1407)؛ البدایة والنهایة، بیروت، دارالفکر.

انصاری، ابوعبداللطیف حماد بن محمد (بی‏تا)؛ رسائل فی العقیده، تحفه القاری فی الرد علی الغماری، عربستان، مکتبه الفرقان.

البانی، محمد ناصر الدین (2001)؛ التوسل أنواعه وأحکامه، الریاض، مکتبة المعارف للنشر والتوزیع.

--------------- (2010)؛ موسوعة العلامة الإمام مجدد العصر محمد ناصر الدین الألبانی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیة وتحقیق التراث والترجمة.

بخاری، محمّد بن اسماعیل ( 1422)؛ صحیح بخاری، بی‏جا، دار طوق النجاة.

--------------- (بی‏تا)؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد، دائرة المعارف العثمانیة.

بیهقی، أبو بکر أحمد بن حسین (1988)؛ دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة، بیروت، دار الکتب العلمیة.

جمال الدین زیلعی (1418)؛ نصب الرایة لأحادیث الهدایة مع حاشیته بغیة الألمعی فی تخریج الزیلعی، بیروت، مؤسسة الریان للطباعة والنشر.

خلیفة بن خیاط (1414)؛ طبقات،بیروت، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

خلیلی قزوینی، ابو یعلی (بی‏تا)؛ الإرشاد فی معرفة علماء الحدیث، ریاض، مکتبة الرشد.

دمشقیه، عبدالرحمن (1429)؛ استدلال الشیعه بالسنه النبویه فی میزان النقد العلمی، قاهره، دارالصفوه.

ذهبی، شمس الدین محمد (1382)؛  میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالمعرفة للطباعة والنشر.

---------------- (1405)؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة.

رازی، ابن ابی حاتم (1271)؛ الجرح والتعدیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

رفاعی، محمد نسیب بن عبد الرزاق (1979)؛ التوصل إلى حقیقة التوسل، بیروت، دار لبنان للطباعة والنشر.

سخاوی، محمّد بن عبد الرحمن (1424)؛ فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، مصر، مکتبة السنة.

سقاف،حسن بن علی (1426)؛ تناقضات الالبانی الواضحات، عمان، دارالامام النووی.

------------ (2007)؛ مجموع رسائل السقاف، بیروت، دارالامام الرواس.

شمس الدین ابن قیم الجوزیة (1415)؛ زاد المعاد فی هدی خیر العباد، بیروت، مؤسسة الرسالة.

شنقیطی، محمد أمین (1415)؛  أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

عجلى کوفى، أحمد بن عبد الله بن صالح (1984)؛ الثقات، دار الباز، چاپ اول.

عسقلانی، ابن حجر (1415)؛ الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة.

----------- (بی‏تا)؛ فتح الباری بشرح صحیح البخاری، تحقیق عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، بیروت، دارالمعرفة.

علائی، صلاح الدین خلیل بن کیکلدی (1986)؛ جامع التحصیل فی أحکام المراسیل، بیروت، عالم الکتب.

عوامه، محمد (1398)، اثر الحدیث الشریف فی اختلاف الائمه الفقهاء، قاهره، دار السلام.

غماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (1374)؛  الرد المحکم المتین علی کتاب القول المبین، بی‏جا، مطبعة العهد الجدید.

فوزان، صالح بن فوزان (2002)؛ إعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، بی‏جا، مؤسسة الرسالة.

قرطبی، أبو الولید سلیمان بن خلف (1406)؛ التعدیل والتجریح لمن خرج له البخاری فی الجامع الصحیح، ریاض، دار اللواء للنشر والتوزیع.

کلاباذی، أبو نصر البخاری (1407)؛ الهدایة والإرشاد فی معرفة أهل الثقة والسداد، بیروت، دار المعرفة.

مزی، یوسف بن عبد الرحمن (1400)؛ تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، بیروت، مؤسسة الرسالة.

معلمی عتمی، عبد الرحمن (1984)؛ القائد إلى تصحیح العقائد، ریاض، ناشر المکتب الإسلامی.

منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی (بی‏تا)؛ الترغیب و الترهیب، بی‏جا، مکتبة الارشاد.

نسائی، أحمد بن شعیب (1423)؛ ذکر المدلسین، تحقیق حاتم بن عارف العونی، مکه، دار عالم الفوائد.

هیثمی، نور الدین علی بن أبی‏بکر (1994)؛ مجمع الزوائد ومنبع الفوائدقاهره، مکتبة القدسی.

 ----------------------

[1]. به مسلمان هم عصر با پیامبر که توفیق ملاقات و هم صحبتی با آن حضرت را نیافته است، مخضرم گفته می‎شود.

منبع: فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی، مقاله 5، دوره 23، شماره 90، تابستان 1393، صفحه 103-126

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش