مقالات > سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۹ تعداد بازدید: 25

مقاله حاضر به تبیین معنای صحیح قرن و سلف پرداخته و در ضمن آن به برخی از شبهات ابن‏تیمیه و پیروان او پاسخ گفته است. مقصود از قرن در اصطلاح قرآن، جمعی از انسان‏ها هستند که  در شرائط خاصی از نظر دین یا فرهنگ و یا سیاست زندگی کرده و با هم قدر مشترکی دارند. براین اساس مقصود پیامبر اکرم از قرن در حدیث «خیرالقرون» نیز عصری است که اسلام در آن طلوع و گسترش یافت.



نویسندگان: جعفر سبحانی؛ علیرضا سبحانی       

چکیده

مقاله حاضر به تبیین معنای صحیح قرن و سلف پرداخته و در ضمن آن به برخی از شبهات ابن‏ تیمیه و پیروان او پاسخ گفته است. مقصود از قرن در اصطلاح قرآن، جمعی از انسان‏ها هستند که  در شرائط خاصی از نظر دین یا فرهنگ و یا سیاست زندگی کرده و با هم قدر مشترکی دارند. براین اساس مقصود پیامبر اکرم از قرن در حدیث «خیرالقرون» نیز عصری است که اسلام در آن طلوع و گسترش یافت. ابن‏ تیمیه و پیروان او، با اخذ معنای جدید قرن (به معنای صد سال) ملاک حق و باطل را رفتار و گفتار مسلمین صدر اسلام دانسته و برای اعصار پس از آن حجیتی قائل نیستند. این در حالی است که اولاً معنای قرن در اصطلاح قرآن مقید به زمان خاصی نیست. ثانیاً مسلمین صدر اسلام دارای مشرب‏ها و روشهای مختلفی بودند که نمی‏توان به همه آنها مراجعه نمود. 

کلیدواژه‌ها: قرن؛ سلف؛ سلفی‏گری؛ خیرالقرون؛ ابن‏تیمیه؛ تکفیر    

مقدّمه

در آغاز قرن چهاردهم، شادروان سید جمال‏الدین اسدآبادى (م1316) و شاگرد با وفاى وى عبده (م1323) روشنفکران مصر را به پیروى از مسلمانان دیرینه دعوت نمودند، تا گفتار و رفتار آنان را اسوه و الگو قرار دهند. در چنین برهه‏ای، واژه سلفى و سلفى‏گرى به مطبوعات و رسانه‏ها راه یافت. اخیراً نیز در کشورهاى عربى مذهبی با همین عنوان مطرح مى‏باشد.

در این مقاله کوشش بر آن است که ریشه سلفى‏گرى تبیین گردیده و این نکته مورد بررسی قرار گیرد که: آیا سلفی‏گری مى‏تواند به عنوان یک مذهب -اعمّ از عقیدتى و فقهى- مطرح گردد؟

سلف در لغت

سلف در لغت به معنى وابستگان و خویشانی  است که پیش‏تر از شخص درگذشته ‏اند. در اصطلاح فقهى نیز مقصود از سلف، نوعى داد و ستد است که که در آن، خریدار، ثمن را قبلاً مى‏پردازد تا جنس مورد معامله را در وقت معین دریافت کند (بیع سلفی) (طریحی، 1408، 2: 401).

بر اساس برخى از مذاهب فقهى، در نماز میت گفته شود: «واجعله لنا سلفاً؛ این میت را به عنوان ثمن از ما بپذیر و در برابر آن براى ما پاداشى در آخرت عطا فرما» (ابن‏اثیر، 1383، 2: 390).

در کافى منقول است که به هنگام احتضار مؤمن، در عالم معنى به او گفته مى‏شود:

امّا الذى کنت ترجوه فقد أدرکته ابشر بالسلف الصالح مرافقه رسول الله وعلى و فاطمة، ثم تُسلّ نفسه سلاًّ رفیقاً؛ آن چه که به آن، امید داشتى به آن رسیده‏اى، بشارت باد به تو به سلف صالح ـ‏یعنى‏ـ همنشینى با رسول‏خدا و على و فاطمه:، آنگاه جان او به آرامى گرفته مى‏شود (کلینی، 1401، 3: 128).

از لسان العرب استفاده مى‏شود که سلف بر جمعیّت پیشین گفته مى‏شود، هر چند از بستگان انسان نباشند، و در عین حال نوعى مشابهت در میان آن دو باشد، به گواه آیه )فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَ مَثَلاً لِلآخِرِینَ( «آنها را پیشگامان ـ در عذاب ـ و عبرتى براى دیگران قرار دادیم» (زخرف: 56)؛ ولى در عین حال، اعتراف دارد که اگر واژه سلف به رجل اضافه شود به نیاکان او گفته مى‏شود (ابن‏منظور، 1408، 6: 30).

نتیجه اینکه که سلف در لغت به معنى پیشگامانى است که به نوعى با انسان پیوند داشته و یا از بستگان خاص او به شمار روند، و در اصطلاح فقهى، آنگاه که ثمن پیش‏تر پرداخت شود و مثمن در وقت دیگر تحویل گردد، معامله سلف نامیده مى‏شود.

سلفى در اصطلاح امروز

سلفى در عصر حاضر به پیروان احمد بن حنبل(186- 241) گفته مى‏شود. ابن‏ حنبل یکى از شخصیت‏هایى است که از سنّت پیامبر اکرم دفاع نمود و به آنچه که صحابه و تابعان بر آن بودند، تمسک جست و به آراء و افکارى که پس از آنان پدید آمده بود، اعتنا نکرد و در این راه از جانب برخى از خلفاى عباسى آزار دید، امّا استقامت ورزید و شکیبایى پیشه نمود (محجوب، بی‏تا، 29: 503).

بنابراین تعریف، سلفى‏هاى امروز از پیروان احمد بن حنبل به شمار می‏روند، از آن نظر که وى در عقیده و شریعت، از روش صحابه و تابعان، پیروى مى‏کرد. کتاب «السنّه» که تألیف فرزند احمد حنبل و حاوى افکار و آراء و سنت‏هاى پیشینیان است، گویا جملگی مطالب کتاب را از پدر گرفته است. بنـابـراین، آرا و افکـار و روایـات احمـد بن حنبـل، وسیلـه‏اى بـراى شنـاخت روش صحـابـه و تابعـان و تابع تابعـان به شمـار مى‏رود.

دلیل آنان بر این تخصیص

از بیانات احمد بن‏تیمیه(م762) که مدعی یروی از سلف بود، استفاده مى‏شود که براى بازشناسى حق از باطل و سره از ناسره، باید به آنچه که مسلمانان در سه قرن نخست اسلام بدان معتقد بوده و عمل مى‏کردند، رجوع نمود. گویا هر چه در سیصد سال نخست در بین مسلمانان رایج و حاکم بود، برحق بوده و آنچه که بعد از این سه قرن پدید آمده است، از اعتبار ساقط است.

محمد بن نسیب رفاعى، سلفى معاصر در کتاب «التوصل الى حقیقة التوسل»، خود را چنین معرفى مى‏کند: «مؤسس الدعوة السلفیة وخادمها» و به آن افتخار مى‏ورزد و در این مورد، رجزخوانى کرده و مى‏گوید: «و کلّ خیـر فـى اتّبـاع مَـنْ سلـف وکل شرّ فى اتباع من خلف» (رفاعی، 1394). از نظر او محور حق و باطل، سیره و روش «سلف» است و فساد و جهل و ضلالت در پیروى از جانشینان آنان است. بنابراین آنچه که در سیصد سال نخست رخ داده، بر حق است و آنچه که بعد از آن رخ داده، جملگی باطل است.

آنان بر این مدعاى خود به حدیثى از پیامبر اکرم، استدلال مى‏کنند که آن حضرت فرمود:

خیر الناس قرنى، ثم الذین یلونهم، ثم الذین یلونهم، ثم یجیء أقوام تسبق شهادة أحدهم یمینَه ویمینُه شهادتَه؛ بهترین مردم، مردم زمان من هستند، سپس گروهى که پس از آنان مى‏آیند، آنگاه کسانى که در مرتبه بعدى هستند، سپس مردمى مى‏آیند که شهادت و سوگند آنان ارزشى ندارد و ارزش هر یک کمتر از دیگرى است (بخاری، 1314: 637).

در حدیث دیگری می‏خوانیم:

خیرکم قرنی ثم الذین یلونهم، ثم الذین یلونهم، قال عمران: لا أدری أذکر النبی9 بعدُ قرنین أو ثلاثة، قال النبی: إن بعدکم قوماً یخونون ولا یُؤتمنون ویشهدون ولا یستشهدون وینذرون ولا یفون ویظهر فیهم السمن؛ بهترین شما قرن من، سپس آنان که پشت سر مى‏آیند، سپس گروهى پس از آنان هستند. عمران مى‏گوید: نمى‏دانم پیامبر9 دو قرن را یادآور شد یا سه قرن، ولى فرمود: پس از شما گروهى مى‏آیند که خیانت مى‏ورزند و امین نیستند، گواهى مى‏دهند ولى گواهى آنان پذیرفته نمى‏شود. نذر مى‏کنند ولى به آن وفا نمى‏کنند، تن‏پرورى در میان آنان فراوان مى‏شود (همان: 637).

اکنون باید دید چگونه سلفى‏هاى دیرین و نوین با این حدیث بر صداقت و پاکى مسلمانان سه سده نخست و بر بى‏اعتبارى گروه‏هاى بعدى استدلال مى‏کنند.

ابن‏حجر قرن را به معنى زمان گرفته است و معتقد است آخرین فرد از طبقه سوم(تابعان تابعین) در سال 220 درگذشته است. و این مقدار زمان بهترین زمان‏هاست و پس از آن بدعت‏ها آشکار شد. معتزله آزاد گشتند، فلاسفه سربلند کردند و محدّثان مورد امتحان قرار گرفتند و پیوسته این فروکاهش تا زمان ما جریان دارد (ابن‏حجر، بی‏تا، 7: 6).

از نظر ابن‏حجر، مقیاس در صدق واژه «قرن» بر یک جمع، زندگى آنان در یک زمان معین است که از نظر زمان‏بندى مى‏تواند صد و یا کمى کمتر از آن باشد، در حالى که از نظر قرآن، مقیاس در صدق این واژه بر هر گروهى، چیز دیگری است.

تـوضیح ایـنکـه، واژه «قـرن» به صـورت مفرد، پنج بار و به صیغه جمع سیزده بار در سوره‏هاى مختلف قرآن، وارد شده است.[1]

دقت در مفاد این آیات، ثابت مى‏کند که واژه «قرن» بسان «اقتران» به معنى نزدیکى و همراهى است و ملاک در صدق آن، بر هر گروهى وجود یک رابطه فرهنگى یا حکومتى و یا عقیدتى در میان آنان است تا روزى که منقرض شوند. در این صورت چه بسا ممکن است زمان زیست گروه متجاوز از چند صد سال  و چه بسا ممکن است کمتر از صد سال باشد. بنابراین «فراعنه»، ملوک سبا، سلاطین کلده و آشور، و قیصرهاى روم، هر یک از نظر قرآن، قرنى محسوب مى‏شوند که چه بسا زندگى آن اقوام، بالاتر از چند صد سال بوده است. گواه ما بر این تفسیر، آیه )وَ عَادًا وَ ثَمُودَ وَ أَصْحَابَ الرَّسِّ وَ قُرُونًا بَیْنَ ذَلِکَ کَثِیرًا( (فرقان: 38) است.

اقوام عاد، ثمود، و ... که در آیه آمده‏اند هر یک قرنى محسوب شده‏اند، در حالى که زمان زندگى آنها محدود به حدّ مشخصى به نام صد سال یا کمتر از آن نبوده است.

اتفاقاً برخى از لغویین نیز با این تفسیر موافقند. ابن‏منظور مى‏نویسد: «قرن»، امّتى پس از امّت است. آنگاه از «ازهرى» نقل مى‏کند: قرن امّتى است که در میان آنان، پیامبرى ظاهر شده یا در میان آنان دانشمند سرشناسى وجود داشته باشد (ابن‏منظور، 1408، 13: 333).

شاعری عرب‏زبان نیز مى‏گوید: إذا ذهب القرنُ الذی أنتَ فیهمُ و خُلِّفتَ فی قرن فأنت غریب؛ اگر کسى که تو در میان آنان مى‏زیستى از میان برود و نسل دیگرى جایگزین آنان شود، تو در میان آنان غریبى.

آنچه که ازهرى گفته، درست مطابق قرآن است. مفهوم قرآنى «قرن» عبارت است از جمعى که با پیوندى خاصّ، و به تعبیر علمى با رابطه‏ای خاص کنار هم زندگى کنند. این رابطه گاهى دین و گاهى حکومت و احیاناً وجود پیامبر و یا دانشمندى است که به آن جمع، وحدت مى‏بخشد.

در پرتو این بیان، حدیث مزبور -بر فرض صحت- بر فضیلت سه گروه گواهى مى‏دهد که رابطه خاصى بر آنها حاکم بود، که در کنار یکدیگر به نوعى مى‏زیسته‏اند و امّا مدّت هر یک از آن گروه‏ها چه اندازه است، قرآن و حدیث درباره آن سالکت است.

حاصل اینکه:

1. قرن به معنى صد سال نیست، بلکه به معنى نسلى است که نوعى وحدت اعتبارى بر آنها حاکم بوده و داراى فرهنگ و یا حکومت و دین واحدى باشند. در این صورت چند نسل آنان یک قرن حساب مى‏شود، مانند فراعنه یا امّت‏هایى که زیر سلطه افرادى خاصّ بوده‏اند، مثلاً قرن ایوبى‏ها، یا قرن اموى‏ها و عباسى‏ها و... به عبارت دیگر، قرن جمعیتى است که با هم یک رابطه و پیوند فرهنگى، اقتصادى یا سیاسى یا حکومتى داشته باشند و ناظر به صد سال و کمتر یا بیشتر نیست. آرى در اصطلاح امروز، قرن به صد سال گفته مى‏شود و مى‏گویند فعلاً قرن بیست و یکم میلادى یا قرن پانزدهم اسلامى است.

2. مقصود از گفتار پیامبر اکرم که فرمود: «خیر الناس قرنى»، یا «خیرکم قرنى» جمعیّتى است که با حضرتش مى‏زیستند و وجود آن حضرت در میان آنان، باعث وحدت آنان شده و با درگذشت ایشان، این قرن سپرى مى‏شود. آن‏گاه نوبت گروه دوم مى‏رسد که فرمود: «ثم الذین یلونهم»، احتمال دارد مقصود از آن دوران خلافت باشد که با صلح امام حسن7 به پایان رسید. ولى مقصود از گروه سوم چندان روشن نیست. بنابراین، تفسیر گروه دوم به تابعان و گروه سوم به تابعانِ تابعان، تفسیر بى‏دلیلى است که نمى‏توان آن را تفسیر صحیح شمرد.

3. سلّمنا که مقصود از سه گروه، همان «صحابه»، «تابعان» و «تابعان تابعان» باشد، امّا این بر دوره سیصد سال تطبیق نمى‏کند، بلکه در 220 پایان مى‏پذیرد. افزون بر آن، مقصود از بهترین بودن زمان، این است که در این عصر، فتوحات اسلامى رخ مى‏دهد و مردم جهان با دین اسلام آشنا مى‏شوند. از این جهت این دوره‏ها بهترین دوره شمرده شده است. این مطلب غیر از آن است که عقاید و رفتار مردم این سه عصر، ملاک حق و باطل است.

بنابراین که سلف و خلف از نظر محوریت براى حق و باطل یکسان مى‏باشند، وجود یک عقیده و یک رفتار در سه قرن، نشانه حق و وجود آن در سه قرن بعدى نشانه بطلان نیست، بلکه حق و باطل را باید از جاى دیگر شناخت. رسول خدا9 مرجع حق و باطل را مشخص فرموده است، آن‏گاه که مى‏فرماید: «إنّى تارک فیکم الثقلین، کتاب الله وعترتی، فما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا»[2]. بنابراین باید صحیح و ناصحیح در کتاب خدا، و سنت پیامبر اکرم که از طریق عترت: نقل مى‏شود، شناخت.

تقسیم بى ملاک

توصیف سلف به صلاح و توصیف خلف به ضد آن، که مى‏گویند سلف صالح یا خلف طالح، چیزى است که از این روایت استفاده نمى‏شود. علاوه بر آن با ظاهر قرآن، سازگار نیست. قرآن همه امّت اسلامى را به یک معنا مى‏ستاید و مى‏فرماید:

)کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ( شما بهترین امّتى هستید که به سود انسان‏ها آفریده شده‏اید؛ زیرا امر به معروف و نهى از منکر مى‏کنید و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل کتاب، ایمان آورند، به سود آنها است ولى عدّه کمى از آنها با ایمانند و اکثر آنها فاسق و نافرمان هستند (آل‏عمران: 110).

خطاب در جمله «کنتم» به همه مسلمانان جهان تا روز رستاخیز است و این نوع خطاب بسان خطاب مؤلفان است که مردم همه اعصار را دربرمى‏گیرد.

و در آیه دیگر مى‏فرماید:

)وَ کَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا وَ مَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِینَ هَدَى اللهُ وَ مَا کَانَ اللهُ لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُوفٌ رَحِیمٌ( همان طور که قبله شما میانه است، خود شما را نیز امّت میانه‏اى قرار دادیم تا امّت نمونه‏اى براى مردم باشید و پیامبر هم فرد نمونه‏اى براى شما باشد. ما آن قبله‏اى را که قبلاً بر آن بودى ـ بیت‏المقدس ـ را تنها براى این قرار دادیم که افرادى که از پیامبر پیروى مى‏کنند، از آنها که به جاهلیت باز مى‏گردند، مشخص شوند. اگر چه این کار جز بر کسانى که خداوند آنها را هدایت کرده دشوار بود، و خدا هرگز ایمان شما را ضایع نمى‏کند و خداوند نسبت به مردم، رحیم و مهربان است (بقره:143).

بنابراین، امّت اسلامى، اعمّ از سلف و خلف، زیر یک چتر قرار گرفته‏اند و همگان «بهترین مردم» و یا امت وسط معرفى شده‏اند. تفکیک و صف‏بندى بین دو گروه بر خلاف آیات پیشین و دیگر آیه‏هاست، هیچ‏گاه زمان نمى‏تواند ملاک حق و باطل باشد.

آیا سلفى‏گرى مذهب است؟

مذهب، در اصطلاح متکلمان و فقیهان مجموعه اصول و فروعى است که افراد به آن، دعوت مى‏شوند و گاهى فقط به وجود یکى اکتفا کرده و از دیگرى چشم مى‏پوشند. مثلاً مى‏گویند فلانى در اصول و عقاید، «اشعرى» است و در فقه «حنفى» است. در هر حال، مذهب عقیدتى باشد یا فقهى، مجموعه یکپارچه از هر یک را مذهب مى‏نامند. مثلاً اصولى را که ابوالحسن اشعرى در کتاب «مذاهب الاسلامیین و اختلاف المصلین» آورده، «مذهب اشعرى»، و فقهى که شافعى در کتاب «الأُمّ» آورده را مذهب شافعی مى‏نامند.

اکنون سؤال مى‏شود آیا سلفى‏گرى مى‏تواند به صورت مستقل، مذهبى باشد که مردم را در اصول و فروع بدان دعوت کنیم؟ پاسخ این سؤال منفى است، زیرا مردم این سه قرن، مکتب واحدى در اصول و فروع نداشته‏اند، بلکه این سه قرن، مملوّ از آرا و عقاید گوناگون و مکتب‏هاى مختلف کلامى و فقهى است که نمى‏توان مجموع را یک مکتب اصولى و یا فقهى شمرد، بلکه در این سه قرن، مکاتب عقیدتى و فقهى فراوانى پرورش یافته که ضدّ یکدیگر مى‏باشند.

در اینجا انگشت روى محدثان مى‏گذاریم که سلفى‏ها روى آنان تکیه مى‏کنند و احمد بن حنبل را نماینده آنان مى‏دانند.

عبدالرحمن سیوطى (م911) در کتاب ارزشمند خود، به نام «تدریب الراوى» مى‏نویسد محدثان در این سه قرن یک دست نبوده‏اند، بلکه از مکتب‏هاى گوناگونى پیروى می‏نمودند.در ادامه به صورت موجز، به نام برخى از آنان اشاره مى‏کنیم:

1. گروه مرجئه

مرجئه کسانى بودند که مى‏گفتند ایمان براى نجات کافى است و عمل چندان اهمیّت ندارد. به تعبیر علمى «قدّموا الایمانَ وأخّروا العمل». سپس 13 نفر از آنان را نام مى‏برد، مانند ابراهیم بن طهمان، ایوب بن عائد الطائى، زر بن عبدالله المرهبى، شبابة سوار و...

2. نواصب

نواصب گروهى هستند که دشمنى حضرت على7 را در دل مى‏پرورانند و گاهى هم نسبت به ساحت قدسى حضرتش جسارت مى‏کنند. سیوطی، سپس 7 نفر از آنان را نام مى‏برد، مانند: اسحاق بن سوید العدوى، بهز بن اسد، حریز بن عثمان، و...

3. محدثان شیعه

مقصود از آنان کسانى هستند که حضرت على7 را برتر از عثمان دانسته و یا بر کلیه خلفا برترى می‏بخشند و احیاناً به خلافت بلافصل او از پیامبر اکرم معتقدند. وجه جامع این افراد، برترى بخشیدن به حضرت على7 است. سیوطی سپس 240 نفر از آنان را نام مى‏برد مانند: اسماعیل بن ابان، اسماعیل بن زکریا خلقانى، جریر بن عبدالحمید، ابان بن تغلب کوفى و...

4. قدریه

مقصود از قدریه در اصطلاح امثال سیوطى، کسانى هستند که قائل به اختیار بوده و شرّ را از جانب بندگان می‏دانند. سیوطی سپس 30 نفر از آنان را نام مى‏برد. از قبیل: ثور بن زید مدنى، ثور بن یزید حمصى، حسان بن عطیه محاربى، حسن بن ذکوان و...

5. جهمیه

گروهى هستند که صفات خدا را نفى کرده و قائل به خلق قرآن می‏باشند. سیوطی از جمله ایبشان بشر بن سرّى را نام مى‏برد.

6. خوارج

خوارج کسانى هستند که با تحکیم در صفین مخالفند و در حقیقت از حضرت على7 و خلیفه عثمان تبرّى مى‏جویند. سیوطی از جمله ایشان به عکرمة مولى بن عباس و  ولید بن کثیر اشاره می‏کند.

7. واقفه

کسانى که در مسأله «خلق قرآن»، توقف نموده و هیچ یک از دو طرف حمایت نکردند، على بن ابى هاشم از آنهاست.

8. قعدیه

گروهی جدا شده از خوارج‏اند که خروج بر حاکمان وقت را جایز مى‏دانند، اما عملاً در آن شرکت نمى‏کنند (ن.ک. سیوطی، 1409، 1: 328-329).

اکنون اگر بنا باشد فردى به سلف مراجعه کند، باید به کدام یک از آنها که داراى مکتب‏هاى گوناگون کلامى و فقهى هستند رجوع کند؟! ممکن است در پاسخ گفته شود: به احمد بن حنبل و آراى کلامى و فقهى او مراجعه مى‏گردد! در این صورت باید گفت که آنان بافته خود را واتابیده‏اند و از ادّعاى خود، دست برداشته‏اند، و در میان این گروه‏ها، یک نفر را به عنوان پیشوا برگزیده‏اند، اما دیگر محدثان را از اعتبار انداخته‏اند و در حقیقت این نوع سلفى‏گرى، انکار سلفى‏گرى است.

فقدان روش واحد در استنباط احکام

بررسى‏هاى پیشین به روشنى ثابت کرد سلفى‏گرى مذهب خاص و ویژه‏اى نیست تا خلف در اصول و فروع از آن پیروى کند، بلکه در این سیصد سال که از نظر سلفیان از قداست بالایى برخوردار است، مذاهب گوناگونى در دو قلمرو عقیده و فقه پدید آمده، که شایسته است نام آن زمان را زمان پیدایش مذاهب و جوشش آراء نامید، که با مطالعه کتاب «مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین» به گوشه‏اى از این تضارب آرا و عقاید پى مى‏بریم. حتى اگر بخواهیم به اسامى دارندگان  این مذاهب عقیدتى و فقهى اشاره کنیم، صفحات متعددى را باید به این کار اختصاص دهیم، لذا خواننده گرامى را به مطالعه این کتاب سفارش مى‏کنیم.

اکنون سخن در جاى دیگر است و آن تبیین یکى از علل پیدایش فزون از حدّ مذاهب فقهى در این سه سده است.

پیروى از نصّ یا پیروى از رأى؟

پس از درگذشت پیامبر گرامى9، دو روش متضاد در میان صحابه و سپس در میان تابعان و دیگران پدید آمد که نتیجه هر روش با روش دیگر، کاملاً در تضاد است. گروهى از یاران پیامبر9، در تبیین احکام، از نصوص قرآن و سنت پیامبر بیرون نرفتند و نامورترین رجال این گروه، حضرت على7 و شاگرد باوفاى حضرتش، عبدالله بن عباس از صحابه و سعید بن مسیّب و عامر بن شراحیل معروف به شعبى از تابعان هستند. حتى فرد اخیر مى‏گوید:

آنچه که از رسول خدا9 رسیده است، باید آن را گرفت و غیر آن را باید در زباله‏دان ریخت (ابن‏قیم‏جوزی، 1973، 1: 57 و 62).

در برابر این گروه، گروهى مصلحت‏گرا، پیروان رأى هستند که با یک رشته محاسبات فتوا داده، مصلحت‏اندیشى را بر نصّ الهى مقدّم داشتند. پیشواى آنان، عمر بن خطاب است که در مواردى، رأى را بر نص ترجیح داده است. در ذیل برخى از نمونه‏هاى آن را متذکر مى‏شویم:

1. در عصر پیامبر اکرم و خلیفه نخست و دو سال از خلافت عمر، سه طلاقه کردن زن، یک طلاق حساب مى‏شد، ولى عمر بن خطاب، روى مصلحت‏اندیشى، فتوا داد که باید همان سه طلاق را امضا کنیم، تا آنها از این خلاف‏ها انجام ندهند.(مسلم، بی‏تا، 4: 184).

2. ازدواج موقت و حج تمتع از طرف عمر، تحریم شد و این دو تحریم غوغایى در میان صحابه پیامبر آفرید.(همان، کتاب النکاح، باب سوم: ح3).

عمر در یکى از خطبه‏هاى خود گفت:«متعتان کانتا على عهد رسول‏الله9 وأنا أنهى عنهما وأعاقب علیهما» (جصاص، 1335، 2: 152؛ بیهقی، 1344، 7: 206).

ما درباره این دو تحریم، بیش از این سخن نمى‏گوییم، زیرا بنابر اختصار است.

در میان تابعان این دو روش به اوج خود رسید. ابوحنیفه(80-150) به خاطر کم بودن احادیث صحیح در نزد او، قاعده‏هاى قیاس و استحسان را به بالاترین وجه پایه فقه خود قرار داد، در حالى که شافعى (150-204) قیاس را پذیرفته، ولى درباره استحسان مى‏گوید: من استحسن فقد شرع (سبحانی، 1385[الف]: 253).

ابوحنیفه، به حیل شرعى معتقد بود و بسیارى از حرام‏ها را از طریق حیل شرعى، حلال مى‏کرد، تا آنجا که بخارى براى افکار ابوحنیفه بابى گشود و به نقد آنها پرداخت (بخاری، همان، 9: 32). ابوحنیفه این مطلب را با تأسیس قاعده «فتح ذرائع» انجام مى‏داد، در حالى که مالک (179) به شدت با این قاعده مخالف بود و قاعده دیگرى با عنوا «سد ذرائع» را جایگزین آن کرد (شاطبی، بی‏تا، 4: 112).

از این بیان، نتیجه مى‏گیریم که فقیهان این قرون بعد از رسول‏خدا9 یک مذهب مشخص و معین، به گونه‏اى که اکثریت را بدان دعوت کنند، نداشتند و سردرگمى در زمینه عقاید و فروع بر آنها حاکم بوده است. در این صورت چگونه مى‏توان یک میلیارد و نیم مسلمان را پیرو جمعى کنیم که با شک و تردید و تشتّتت و پراکندگى، به سر برده‏اند.

در اینجا از بیان نکته‏اى ناگزیریم و آن اینکه اگر این سلف صالح به اهل‏بیت پیامبر: رجوع مى‏کرد، دائره خلاف تنگ‏تر شده و از این تشتت بیرون مى‏آمدند، ولى متأسفانه سیاست بر تعقل، و مصلحت‏اندیشى بر نص چیره شد!

شکاف در میان اهل‏حدیث

ما درباره فقیهان مذاهب فقهى سخن نمى‏گوییم. بلکه رشته سخن را به سوى اهل حدیث مى‏بریم، تا روشن شود که در آن عصر درخشان، مروّجان مکتب حدیثى، در اصول عقاید، وحدت نظر نداشتند.

ابوالحسن اشعرى (260- 324) از اعتزال بازگشت و به اهل حدیث پیوست و خود را از انصار احمد بن حنبل معرفى کرد. چرا؟ فعلاً درباره آن سخن نمى‏گوییم! تفصیل آن را مى‏توانید در کتاب «بحوث فى الملل والنحل» مطالعه بفرمایید (ر.ک. سبحانی، 1385[ب]، 2: 30-38). وى، پس از پیوستن به اهل حدیث، کتاب «الابانه» را نوشت و اعلام کرد که عقاید اهل حدیث، در این کتاب در چند بند آمده است. در همان زمان، محمد بن جعفر طحاوى (م321) عقیده اهل حدیث را در کتاب خود به نام «العقیدة الطحاویه» آورده است، در حالى که مؤلف آن با آنچه که اشعرى در این مورد نوشته، در سیزده مسأله اختلاف دارد (سبکن، بی‏تا، 3: 376).

این اختلاف به خاطر آن است که طحاوى تحت تأثیر مکتب ابوحنیفه و دو شاگر او ابویوسف و محمد بن حسن شیبانى بوده است.

باز، در همان دوره، محمد بن محمود ماتریدى سمرقندى (م 303) در شرق اسلامى که خود را پیروان سلف صالح معرفى مى‏کند، کتابى درباره عقاید اهل حدیث نوشت و در آن در 10 مسأله با اشعرى مخالفت ورزید.(سبحانی، 1385[ب]،3: 56-74).

با این شکاف‏هاى موجود در تنظیم عقاید سلف، چگونه مى‏توان آن را مذهب مشخصى تلقى کرد، در حالى که هر یک از این سه نفر به اضافه آن چه که عبدالله بن احمد بن حنبل در کتاب «السنّة» آورده است، آهنگ‏هاى مختلف و کوبنده یکدیگر را دارند؟!

احیاگر روش سلفى در قرن هشتم؟!

ابن‏تیمیّه(661- 728) نخستین کسى است که پس از خاموشى دعوت سلفى‏گرى به احیاى آن پرداخت. البته از واژه سلف صالح بهره نمى‏گیرد، ولى در اکثر موارد، رأى خود را به سلف و اهل سنت و جماعت نسبت مى‏دهد و واژه سلف در کتاب او به نام «منهاج السنه» بیش از دیگر واژه‏ها به چشم مى‏خورد. وى تا سال 699 رأى خاصى نداشت، ولى از آغاز قرن هشتم با نگارش رساله «العقیدة الواسطیة» شکاف عظیمى میان اهل حدیث پدید آورد، زیرا وى خدا را با صفاتى معرفى کرد که جمهور مسلمانان بر خلاف آن هستند، و این عقاید مخالف و شاذّ را مى‏توان چنین برشمرد:

1. خدا را جسمانى دانست؛

2. براى خدا جهت و علو در نظر گرفت؛

3. براى خدا حرکت و صعود و نزول فرض کرد؛

4. فنا و پایان‏پذیرى آتش دوزخ را مطرح کرد (ر.ک. سبحانی، 1390: 31-70).

انتشار این عقاید، در میان مسلمانان شام و مصر، خشم دانشمندان غیور اسلامى را بر ضدّ او برانگیخت، تا این که چند بار در محکمه شرع، محکوم و زندانى شد و سرانجام، در همان زندان، درگذشت.

اکنون باید سؤال شود که آیا این خلف صالح که مى‏خواهد از سلف صالح پیروى کند، عقاید این احیاگر را بگیرد؟ فردى که امروز در کشور سعودى او را شیخ الاسلام مى‏شناسند، و با کلمات او استشهاد مى‏کنند و گفتار او را حدّ فاصل بین حق و باطل مى‏دانند!

ابن‏تیمیه و کاستن از قدر و منزلت انبیاء:

ابن‏تیمیه، در بسیارى از کتاب‏هاى خود، مى‏کوشد مقام انبیا و اولیا را بسیار پایین بیاورد و بعد از درگذشت آنان، هیچ نوع مقام و کرامتى براى آنان نباشد، جز همان مقامى که براى مطلق مسلمان مى‏توان قائل شد. او با سه فتواى شاذّ و خلاف قاعده خود، افکار عمومى را بر ضد خود شوراند. آن سه فتوا عبارتند از: 1. تحریم سفر براى زیارت قبر رسول اکرم؛ 2. تحریم بنا بر روى قبور انبیا و اولیا:؛ 3. تحریم توسّل به پیامبر گرامى9. در میان فتاواى کثیر او این سه فتوا، بسیار شکننده صف وحدت بود.

در این هنگام، برخى مانند ابن قیم و ابن کثیر،که از شاگردان او به شمار مى‏روند، تحت تأثیر او قرار گرفتند، ولى اکثریت علماى اهل سنّت به ردّ او پرداختند و قریب به هزار کتاب علیه او نگاشته شد (ر.ک. معجم المؤلّفات الاسلامیة فى الردّ على بدعة الوهابیة).

در این میان، مجتهد معاصر او، سبکى(م756) آستین بالا زد و بهترین کتاب را در نقد وى نوشت (سبکی، 1390).

اگر واقعاً ابن‏تیمیه مدعى سلفى‏گرى است، لازم است به حالات سلف خود باز گردد، در این صورت خواهد دید که سفر براى زیارت رسول خدا9 نزد آنان امر مسلّمى بود، مانند سفر بلال از شام به مدینه براى زیارت آن حضرت (مزی، 1406، 4: 289).

عمر بن عبدالعزیز، افرادى را اجیر مى‏کرد که از طرف او به مدینه بروند و قبر پیامبر را زیارت کنند (مثیر الغرام الی اشرف الاماکن، 2: 488). دور نرویم در این چهارده قرن همه مسلمانان، قبل از مناسک حج یا پس از انجام مناسک به زیارت قبر پیامبر اکرم مى‏شتابند و احیاناً راهى را انتخاب مى‏کنند ـ هر چند دور باشد ـ که به زیارت آن حضرت نائل گردند.

درباره جواز ساختن سایبان بر قبور انبیاء و اولیاء:، همین کافى است که پیامبر اکرم را در خانه خود به خاک سپردند و اگر ساختن بنا بر بالای قبور حرام باشد، در این صورت فرقى بین بناى قبلى و بعدى نیست (سیره حلبی، 3: 492).

در همان قرون ثلاثه، بسیارى از قبور امامان معصوم: و صحابه پیامبر9، داراى بنا و ساختمان بود و مردم به زیارت آنها مى‏شتافتند. در این مورد به کتاب رحله ابن بطوطه و رحله ابن جبیر مراجعه شود.

شگفت از فتواى سوم اوست که توسل به پیامبر9 را شرک مى‏داند، در حالى که قرآن مجید در مواردى فرمان مى‏دهد که گناهکاران به حضور پیامبر برسند و از او درخواست دعا کنند تا او درباره آنان استغفار کند:

)وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّابًا رَحِیًما( اگر آنان، هنگامى که بر خویش ستم کرده بودند پیش تو ـ رسول خدا ـ بیایند و خود، استغفار کنند و پیامبر نیز در حق آنان طلب مغفرت کند، خدا را توبه‏پذیر و رحیم مى‏یابند (نساء: 64).

آن‏گاه که این آیه و امثال آن (منافقین:5؛ یوسف:97 و ...) تلاوت مى‏شود، مى‏گویند این آیات، مربوط به دوران حیات پیامبر9 است! در حالى که آیه نخست، از اطلاق بالایى برخوردار است، هم حال حیات پیامبر و هم حال ممات حضرتش را مى‏گیرد. اگر توسّل به پیامبر9 شرک باشد، باید در هر دو حالت یکسان باشد. تبعیض میان این دو حالت بر خلاف عقل فطرى است. با این که بناى ما در اینجا بر فشرده‏گویى است. حدیث صحیحى را یادآور مى‏شویم که پیامبر9 در آن به فردى نابینا دستور مى‏دهد که دو رکعت نماز بخواند و دعایى بکند که در آن توسل به ذات و مقام پیامبر اکرم شده است، و این حدیث به اتفاق همه، حتى ابن‏تیمیه، صحیح است:

عثمان بن حنیف مى‏گوید: انّ رجلاً ضریراً أتى النبی9، فقال: ادع الله أن یعافینی؟ فقال: إن شئتَ دعوتُ، و إن شئتَ صبرتَ و هو خیر؟ قال: فادْعُه، فأمره9 أن یتوضأ فیُحسِنَ وضوءَه و یصلِّی رکعتین و یدعوَ بهذا الدعاء: «اللهمّ إنّی أسألک وأتوجّه إلیک بنبیّک محمّد، نبیّ الرحمة یا محمّد إنّی أتوجّه بک إلى ربّی فی حاجتی لتَقضی، اللّهمّ شفّعه فیّ. فقال ابن حنیف: «فوالله ما تفرقنا وطال بنا الحدیثُ حتى دخلَ علینا کأن لم یکن به ضرّ؛ نابینایى خدمت پیامبر9 آمد، و گفت: دعا کن خدا به من شفا دهد. پیامبر9 فرمود: اگر بخواهى دعا مى‏کنم، و اگر مى‏توانى صبر کن و آن بهتر است. نابینا گفت: خدا را بخوان، دعا کن! در این موقع پیامبر9 فرمود: وضوى نیکو بگیر و دو رکعت نماز بخوان و پس از آن چنین دعا کن: پروردگارا! من از تو مسألت مى‏کنم و به سوى تو به پیامبرت «محمد» که پیامبر رحمت است روى مى‏آورم. اى محمد! من به وسیله تو به پروردگارم رو آورده تا حاجتم برآورده شود. پروردگارا! شفاعت او را در حقّ من بپذیر. ابن‏حنیف مى‏گوید: ما در محضر پیامبر9بودیم، طولى نکشید که این پیرمرد بر ما وارد شد تو گویى اصلاً نابینا نبوده است (ابن‏ماجه، 1372، 1: 441؛ ابن‏حنبل، بی‏تا، 4: 138).

شکى نیست که آن مرد نابینا از پیامبر اکرم درخواست دعا کرد، یعنى به دعاى پیامبر متوسل شد، و در این گفتگویى نیست.

سخن در دعایى است که پیامبر اکرم به آن نابینا تعلیم کرد. در آن دعا پیامبر به او آموزش داد که به شخص و شخصیت پیامبر متوسل شود و آن را میان خود و پروردگارش واسطه قرار دهد، تا خدا او را بیامرزد.

گواه بر این مطلب که در آموزش پیامبر اکرم، توسل به شخص مطرح است، جمله‏هایى است که در خود حدیث وارد شده است:

1. «أللّهمّ إنّی أسألک وأتوجّه إلیک بنبیّک». لفظ «بنبیّک» متعلق به دو فعل پیش از آن است: الف: أسألک بنبیّک؛ ب. أتوجّه إلیک بنبیّک.

چه جمله‏ای روشن‏تر از این که سائل از خدا به خاطر شخص پیامبر اکرم سؤال مى‏کند؟! در این صورت او به شخص پیامبر اکرم متوسل شده و از خدا به خاطر احترام او درخواست حاجت کرده است.

2. «محمّد نبیّ الرّحمة». این جمله روشن‏ترین گواه است که او شخص پیامبر اکرم که مظهر رحمت است را واسطه قرار داد.

پدیده زشت تکفیر مسلمانان

این پدیده ناهنجار بزرگترین ضربه را بر وحدت اسلامى زده و خون‏هاى پاکى در سایه این فتاواى بى‏اساس، ریخته شده است. در طول 14 قرن، امّت اسلامى با داشتن تفاوت‏ها و اختلاف‏ها همگان تحت خیمه اسلام، زندگى کرده و کسى دیگرى را تکفیر نمى‏کرد، مگر آن که اصل مسلمى از اصول اسلام را انکار کند، مانند بغض اهل بیت: از سوى «نواصب»، یا گروهى که به «وحدت وجود» به معناى باطل آن گرایش پیدا کرده بودند. اما این گروه سلفى صداى طبل تکفیر را به قدرى بلند کرده، که میزان شرک و توحید را در اختیار خود گرفته بودند و هر که را دوست داشتند مسلمان و هر که را خوش نداشتند، کافر و مشرک مى‏خواندند و در این میان، شیعه، بیش از دیگر فرق اسلامى صدمه دیده است.

اکنون نوجوانان را در اردوگاه‏ها تربیت کرده، چنان به ایشان تفهیم مى‏کنند که اگر جلیقه انفجارى بپوشند و خود را در میان مردم بى‏گناه منفجر کنند، ناهار خدمت پیامبر اکرم خواهند بود، و اگر ماه رمضان باشد، افطار را در محضر او هستند، به این اکتفا نکرده و قاشقى هم به همراه او مى‏فرستند که از آن استفاده کند!

ولى همین گروه تاکنون یک بت‏پرست، یا صهیونیست و یک محارب واقعى با اسلام و مسلمین را نکشته‏اند. من نمى‏گویم بروند آنها را بکشند، ولى مى‏خواهم طرز تفکر آنان را بیان کنم که هدف آنان شیعه‏ستیزى و مبارزه با خاندان رسالت است.

اینک براى روشن شدن معیار توحید و شرک، چند روایت را از پیامبر اکرم یادآور مى‏شوم تا سیماى حقیقت براى همگان آشکار شود.

1. بُنیَ الإسلامُ على خِصال: شَهادةُ أنْ لا إله إلاّ اللهُ وَأنّ مُحمّداً رَسُولُ اللهِ وَالإقرارُ بِما جاءَ مِنْ عِندِ اللهِ وَالجهاد ماض مُنْذُ بَعثَ رُسُلَهُ إلى آخرِ عِصابة تَکُونُ مِنَ المُسلمین... فلا تکفروهم بذنب و لا تشهدوا عَلیهمْ بِشرک؛ اسلام مبتنى بر چند ویژگى است: شهادت به توحید (لااله الاّ الله) و شهادت بر نبوت پیامبر اکرم و پذیرفتن آنچه از جانب خدا نازل شده است و اعتقاد به اینکه جهاد از ابتداى بعثت انبیاء بوده و تا آخرین گروه مسلمانان نیز خواهد بود. پس کسى را که به این ویژگى‏ها معتقد بود، به دلیل ارتکاب گناهی تکفیر نکنید و علیه او به شرک گواهی ندهید. (متقی هندی، 1405، 1: 29).

2. ابوداود از نافع و او از ابن عمر نقل مى‏کند که پیامبر اکرم فرمود: أیُّما رجل مُسلم کفّر رجلاً مسلماً فإن کان کافراً، و إلاّ کان هو الکافر؛ هرگاه مسلمانى، مسلمان دیگرى را تکفیر کند اگر او واقعاً کافر باشد که هیچ، و گرنه خود او کافر است (ابی‏داود، بی‏تا، 4: 221).

3. مسلم به نقل از نافع و او از ابن عمر روایت کرده است که پیامبر اکرم فرمود: إذا کفّر الرجل أخاه، فقد باء بها أحدهما؛ هرگاه مسلمانى برادر دینى‏اش را تکفیر کند، گناه این نسبت را یکى از آن دو به دوش کشیده است (مسلم، همان، 1: 56).

4. مسلم از عبدالله بن دینار و او از ابن عمر روایت کرده است که پیامبر اکرم فرمود: أیّما امرء قال لأخیه یا کافر، فقد باء بها أحدهما، إن کان کما قال، و إلاّ رجعت علیه؛ اگر کسى برادر دینى‏اش را «کافر» خطاب کند، گناه این نسبت را یکى از آن دو به دوش مى‏کشد، اگر راستگو باشد که هیچ، والاّ به خود او برمى‏گردد (مسلم، همان، 1: 57؛ ابن‏حنبل، همان، 2: 22 و 60).

5. بخارى در کتاب خود، در باب «گناهان، بازمانده دوران جاهلیت‏اند و هیچ کس با انجام آنها کافر نمى‏شود، مگر با شرک ورزیدن» از پیامبر اکرم روایت مى‏کند که خطاب به فردى فرمود: «در تو آثار جاهلیت هست». خداوند نیز مى‏فرماید: )إِنَّ اللهَ لاَ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَنْ یَشَاءُ( (نساء: 48).

براى شناسایى مؤمن از کافر، باید به مدارک اسلامى مراجعه کرد، تا مؤمن را از کافر، و موحد را از مشرک بازشناخت. ما در این مورد به صحیح‏ترین کتاب نزد سلفى‏ها مراجعه نموده و به آنها پاسخ می‏دهیم.

در گرماگرم جنگ خیبر، مرحب خیبرى ترسى در دلها افکنده و ترس بر دلها حاکم بود، بالاخص آنگاه که برخى از صحابه پیامبر، به مبارزه با وى اعزام شدند، و همگى بدون نتیجه، بازگشتند. چنین وضعی بسیار ناراحت کننده و مایه خوشحالى منافقان و بزدلان گشته بود. پیامبر اکرم در چنین شرایطی فرمود: فردا پرچم را به دست کسى مى‏دهم که خدا و رسول او را دوست دارد، و این قلعه به دست او گشوده مى‏شود. فرداى آن روز بسیارى پیش خود فکر مى‏کردند که پیامبر پرچم را به دست آنها خواهد داد، اما ناگهان حضرت على7 را خواست و پرچم را به دست ا و داد و فرمود: برو، خداى به وسیله تو این دژ را مى‏گشاید. حضرت على7 گام به پیش نهاد. مقدارى راه رفته بود که ناگهان از همان نقطه دور فرمود تا چه حد باید با آنها نبرد کنم؟ فرمود: تا روزى که به یگانگى خدا و رسالت پیامبر گواهى دهند در این صورت خون و مال آنان محترم مى‏شود (مسلم، همان، 7: 121). حدیث به این مضمون در کتب اهل حدیث فراوان است (بخاری، همان، کتاب الایمان؛ ابن‏ماجه، همان، 2: 457).

چیزى که هست در آیین اسلام یک‏سری اصول و احکام وجود دارد که انکار آنها، مایه خروج از دین و ارتداد مى‏گردد، زیرا نپذیرفتن آنها، به نفى رسالت پیامبر اکرم باز مى‏گردد، مانند: انکار وجود نماز و زکات و حج.

امروز تمام مسلمانان جهان بر اصول سه‏گانه: توحید، نبوت و معاد، وحدت کلمه دارند. بیشترین دیدگاه‏هاى گوناگون مربوط به مسائل کلامى است و پیامبر اکرم همگان را مى‏پذیرفت، بدون اینکه از آنها موضوعات مورد نظر وهابیان را بپرسد: 1. آیا به زیارت قبور انبیا مى‏روى؟ 2. براى اموات بنا و ساختمانى مى‏سازی؟ 3. به انبیاء و اولیاء متوسل مى‏شوى؟ 4. به خلافت و امامت خلفا عقیده‏مندی؟ و هکذا و هلمّ جرّاً!! این یک رشته مسائل نوظهوریست که به مرور زمان در میان مسلمانان پدید آمده است.

بیشترین چیزى که گروه تکفیرى پیراهن عثمان کرده‏اند، مسئله سب صحابه است که قطعاً دروغ است. آنان میان بررسى تاریخ و بین سب و بدگویى فرق نمى‏گذارند.

بررسى تاریخ پس از پیامبر اکرم حق هر کاوشگرى است که مى‏خواهد واقعیات را از میان تاریخ استخراج کند. فحاشى و بدزبانى به دور از شأن یک پیرو و شیعه خاندان رسالت: است و اگر فردى چنین عملى مرتکب شد، باید در علت آن جستجو کرد. گذشته بر این، از نظر متکلمان اهل سنت خلافت و امامت از فروع دین است و در باب امر به معروف و نهى از منکر درباره آن گفتگو مى‏کنند و اختلاف نظر در مسائل فرعى یک امر رایج در میان فقیهان اسلام است(غزالی، 1409: 324؛ بحرانی، بی‏تا: 363؛ جرجانی، 1325، 8: 344).

جمع‏بندی و نتیجه‏گیری:

1) سلف در لغت به معنای وابستگان و خویشان است و در اصطلاح فقیهان، جائی است که ثمن جلوتر پرداخته می‏شود و کالا در زمان بعد.

2) قرن در لغت به ریسمان تابیده شده و در اصل زمان واحد را گویند.

3) در قرآن نسلی که افراد آن با هم زندگی کرده و قدر مسترکی داشتند، قرن نمایده شده‏اند.

4) قرن به معنای صد سال اصطلاح جدید است. قرآن هر یک از قوم عاد و ثمود را یم قرن می‏شمارد.

5) مقصود پیامبر اکرم از قرن در حدیث خیر القرون، قرنی است که در عصر پیامبر و پس از چند نسل، اسلام انتشار یافته است.

6) تقسیم امت به سلف صالح و خلف طالح بر خلاف آیات قرآن است.

7) سلفی‏گری مذهب نیست، چون سلف در آن سه نسل، در اصول و فروع وحدت کلمه نداشته‏اند.

8) ابن‏تیمیه احیاگر روش سلفی‏گری در قرن هشتم نقاط ضعفی در عقاید و مقام پیامبر دارد.

9) پدیده زشت تکفیر از آثار طرز تفکر ابن‏تیمیه است.

10) میزان در بازشناسی موحد از مشرک به روشنی در قرآن آمده است.

 

فهرست منابع

ابن‏اثیر جزری، مبارک بن محمد (1383)؛ النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق: طاهر احمدزاوی، محمود محمد طناس، قاهرة، دار احیاء الکتب العربیة.

ابن‏جوزی، ابوالفرج (1415)؛ مثیر القرام الساکن الی اشرف الاماکن، قاهره، دارالحدیث.

ابن‏حجر عسقلانی، احمد بن علی (بی‏تا)؛ فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، تحقیق: اشرف عبدالعزیز بن باز، بیروت، دارالمعرفة.

ابن‏حنبل، احمد (بی‏تا)؛ مسند احمد، بیروت، دارالفکر.

ابن‏ماجه، محمد بن یزید (1372)؛ سنن ابن‏ماجه، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقر، قاهره، داراحیاء الکتب العربیة.

ابن‏منظور، محمد بن مکرم (1408)؛ لسان‏العرب، تحقیق: علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

ابن‏هشام (1375)؛ السیرة النبویة، قاهره، مکتبة مصطفی البابی الحلبی و اولاده.

ابی‏داود، سلیمان بن اشعث (بی‏تا)؛ سنن ابی‏داود، تحقیق: محمد محی الدین عبدالحمید، بی‏جا، داراحیاء السنة النبویة.

اشعری، علی بن اسماعیل (1400)؛ مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق: هلموت ریتر، بی‏جا، دارالنشر.

بحرانی، سید هاشم (بی‏تا)؛ غایة المرام و حجة الخصام، چاپ سنگی، بی‏جا، بی‏نا.

بخاری، محمد بن اسماعیل (1424)؛ صحیح البخاری، قاهرة، دارالفکر.

بیهقی، احمد بن حسین (1344)؛ السنن الکبری، حیدرآباد رکن، مطبعة مجلس دائرة المعارف النظامیة الکائنة هند.

جرجانی، سید شریف (1325)؛ شرح المواقف، تصحیح: سید محمد بدرالدین معسانی، قاهره، مطبعة السعادة.

جصاص، احمد بن علی (1335)؛ احکام القرآن، بیروت، دارالکتاب العربی.

جوزی، ابن قیم (1973)؛ اعلام الموقّعین عن رب العالمین، تحقیق: طه عبدالرؤف سعد، بیروت، دارالجیل.

رفاعی، محمد بن نسیب (1394)؛ التوصل الی حقیقة التوصل المشروع و الممنوع، بیروت، بی‏نا.

سبحانی، جعفر (1385[الف])؛ مصادر الفقه الاسلامی و منابعه، قم، موسسه امام صادق7.

سبحانی، جعفر (1385[ب])؛ بحوث فی الملل و النحل، قم، موسسه امام صادق7.

سبحانی، جعفر (1390)؛ ابن‏تیمیه فکراً و منهاجاً، قم، موسسه امام صادق7.

سبکن، عبدالوهاب بن علی (بی‏تا)؛ طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق: محمود محمد طناص، عبدالفتاح محمد جلو، قاهره، داراحیاء الکتب العربیة.

سبکی، علی بن عبدالکافی (1390)؛ شفاء السقام فی زیارة خیر الانام9، تحقیق: سید محمدرضا حسینی جلالی، تهران، نشر مشعر.

سیوطی، جلال‏الدین (1409)؛ تدریب الراوی فی شرح تقریب التواوی، تحقیق: احمد عمر هاشم، بیروت، دارالکتاب العربی.

شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی‏تا)؛ الموافقات فی اصول الاحکام، تحقیق: محمد خضر حسین تونسی، قاهره، داراحیاء الکتب العربیة.

طریحی، فخرالدین (1408)؛ مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

علی، عبدالله محمد (1430)؛ معجم المولفات الاسلامیة فی الرد علی الفرقة الموهابیة، بی‏جا، مرکز الزهرا الاسلامی.

غزالی، ابن‏حامد (1409)؛ الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت، دارالکتب العلمیة.

کلینی، محمد بن یعقوب (1401)؛ الکافی، بیروت، دارصعب.

محجوب، فاطمه (بی‏تا)؛ الموسوعة الذهبیة للعلوم الاسلامیة، قاهرة، دارالغدا العربی.

مزی، جمال الدین یوسف (1406)؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق: بشار عوار معروف، بیروت، موسسه الرسالة.

نیشابوری، مسلم بن حجاج (بی‏تا)؛ صحیح مسلم، قاهره، مکتبة محمد علی صبیح.

[1]. درباره واژه مفرد به سوره‏هاى انعام، آیه 6؛ مریم آیه 74؛ مریم آیه 98؛ ص آیه 3؛ ق آیه36؛ انعام آیه6 و مؤمنون آیه31 مراجعه شود. درباره واژه جمع به یونس آیه 13؛ هود آیه 116؛ اسراء، آیه 17؛ طه آیه51 و 128؛ قصص آیه 43 و 78؛ سجده آیه 26؛ یس آیه 31؛ احقاف آیه 17؛ مؤمنون، آیه 42؛ فرقان آیه 38 و قصص آیه45 مراجعه فرمایید.

[2]. حدیث متواترى است که نیازمند ارائه مدرک نیست.

منبع: فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی، مقاله 1، دوره 22، شماره 86، تابستان 1392، صفحه 7-26 

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش