مقالات > وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۹ تعداد بازدید: 19

یکی از محورهای اختلاف میان فرقه ‏های اسلامی، مسأله صفات الهی است. از میان صفات الهی، صفات خبریه بیش از سایر صفات مورد بحث و اختلاف قرار گرفته است. پرسش اصلی معناشناسانه در حوزه صفات خبری این است که صفات ذات مانند: ید، رِجل  و وجه، و صفات خبری فعل، مانند: استواء، نزول و صعود که در کتاب و سنت آمده است، آیا بر معنای ظاهری خود حمل می‏شوند، یا باید آنها را تأویل برد؟



نویسنده: سید مهدی علیزاده موسوی     

چکیده

یکی از محورهای اختلاف میان فرقه‏های اسلامی، مسأله صفات الهی است. از میان صفات الهی، صفات خبریه بیش از سایر صفات مورد بحث و اختلاف قرار گرفته است. پرسش اصلی معناشناسانه در حوزه صفات خبری این است که صفات ذات مانند: ید، رِجل  و وجه، و صفات خبری فعل، مانند: استواء، نزول و صعود که در کتاب و سنت آمده است، آیا بر معنای ظاهری خود حمل می‏شوند، یا باید آنها را تأویل برد؟ یا اساساً علم به صفات خبری را باید به خداوند واگذار کرد؟ پاسخ وهابیت ـ به تبعیت از ابن‏تیمیه ـ انکار شدید تأویل و تفویض است. آنها سپس برای فرار از محذور تشبیه و تجسیم، ضمن اصرار بر تحفظ بر معنای ظاهری این صفات، از نظریه تفویض کیفیت دفاع می‏کنند. براساس این نظریه، افزون بر حمل صفات خبری بر معنای ظاهری، کیفیت نیز برای صفت ثابت می‏شود، اما مدعی هستند که ما علم به کیفیت نداریم. این تلاش وهابیت برای گریز از محذور تشبیه و تجسیم راه به جایی نبرده و هرگز مشکل تجسیم را حل نخواهد کرد.

کلیدواژه‌ها: توحید صفاتی؛ صفات خبری؛ مشبّهه؛ مجسّمه؛ وهابیت؛ سلفی‏گری       

 

مقدّمه

توحید در آیین وهابیت به پیروی از ابن‏تیمیه به توحید ربوبی، الوهی و اسماء و صفات تقسیم شده است.

قرائت بدعت‏آمیز وهابیت از توحید ربوبی و الوهی، پیامدهای ناگوار بسیاری به دنبال داشت که در رأس آن، مشرک خواندن تمامی مسلمانان و شرک نامیدن مسایلی همانند توسل، طلب شفاعت، زیارت و تبرک بود.

اما توحید اسماء و صفات وهابیت نیز به نوبه خود، پیامدهای زیانبار بسیاری در پی دارد،  قرائت وهابی از توحید اسماء و صفات، به ویژه در حوزه «صفات خبری» آنان را به درّه مخوف تشبیه و تجسیم افکنده است.

هرچند وهابیت کوشیده است دامن خود را از تشبیه و تجسیم منزه گرداند، اما مبانی وهابیت در توحید اسماء و صفات، دیدگاه‏های علمای وهابی در این زمینه و همچنین آثار تجسیمی که توسط مراکز وهابی در عربستان سعودی تصحیح و منتشر شده است، نشانگر اوج نگاه تشبیهی و تجسیمی آنان است.

در این مقاله، با نگاهی به تاریخ اندیشه تجسیم و تشبیه، اندیشه وهابیت در دو محور مبانی و مصادیق تشبیه‏گرایی در اندیشه وهابیان، بررسی و نقد خواهد گردید.

صفات خبری

صفات خبری، صفاتی هستند که مستندی جز نقل ندارند و در کتاب و سنت، برای خداوند ذکر شده‏اند؛ اما در نگاه اول، انتساب چنین صفاتی به خداوند، از نظر عقلی دون شأن حضرت حق است. این صفات را می‏توان به دو بخش تقسیم کرد:

1) صفات ذات:صفاتی مانند ید (دست)، وجه (صورت)، عین (چشم)، قدم (پا) و ساق، که در برخی از آیات و روایات به خداوند نسبت داده شده است؛ مانند: (بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ)(مائده: 64) و (وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُوالْجَلَالِ وَالاکْرَامِ)(الرحمن: 27).

2) صفات فعل: صفاتی که به کار ویژه‌ای اشاره دارند؛ مانند: نزول، مجیء، و استواء.

درباره این صفات دو دیدگاه نسبتاً کلان وجود دارد:

نخست دیدگاه‏های تنزیهی، که طیف گوناگونی از نظریات مختلف را تشکیل می‏دهند. برخی از این دیدگاه‏ها، هرچند در نهایت قرائت تشبیه‏گونه‏ای ارایه می‏دهند، اما نمی‏توان آنان را در میان اندیشه‏های تشبیهی قرار داد؛ برخی از نظریات تنزیهی عبارتند از اثبات صفات بلاکیف (اشعری، 1379: 75)[1]، تفویض (شهرستانی، 1404، 1: 92) و تأویل.[2] می‏توان گفت جریان غالب در جهان اسلام، نظریات تنزیهی است و اندیشمندان اسلامی غالباً پیرو اندیشه‏های تنزیهی هستند.

بخش دوم، دیدگاه‏های کاملاً تشبیهی است که به هیچ عنوان نمی‏توان آنها را توجیه کرد، هرچند برخی از صاحبان این اندیشه‏ها کوشیده‏اند خود را از تشبیه و تجسیم مبرّا کنند.

تبار شناسی تشبیه و تجسیم در جهان اسلام

مهم‏ترین عامل نفوذ اندیشه‏های تشبیهی، خرافات یهودیان بود که در قالب اسرائیلیّات به جهان اسلام وارد می‏شد. این دسته عقاید را افرادی که به ظاهر اسلام آورده بودند، اما هنوز دل در گرو عقاید یهود داشتند، به مجموعة احادیث اسلامی وارد می‌کردند. به ویژه آن که چنین وضعیتی با دوران منع تدوین حدیث نیز مقارن شده بود و اجازه نقل و اشاعه احادیث صحیح اسلامی را نمی‏داد. این گروه از محدثان با تأثیرپذیری از محتوای انحرافی تورات، روایاتی دربارة اعضا و جوارح خداوند جعل کردند و به نام حدیث پیامبر9 در مجامع حدیثی آوردند. در رأس این افراد، کعب‏الاحبار بود که بخش عمده‏ای از اسرائیلیات را به اندیشه‌ی اسلامی وارد کرد. ذهبی دربارة او می‏گوید: «فجالس أصحاب محمد9، فکان یحدثهم عن الکتب الاسرائیلیة، ویحفظ عجائب» (ذهبی، 1413، 3: 111).

در این میان، ارتباط برخی از راویان پرکار مانند ابوهریره با وی، سبب شد که چنین احادیثی بیش از پیش در میان مسلمانان رواج یابد و به مجامع حدیثی اهل‏سنت راه پیدا کند. احمدبن حنبل می‏گوید: «قاسم بن محمد قال: اجتمع أبوهریرة وکعب، فجعل أبوهریرة یحدث کعباً عن النبی9 و کعب یحدث أباهریرة عن الکتب» (ابن‏حنبل، بی‏تا، 2: 275).

چنین وضعیتی سبب شد که رفته‏رفته احادیث جعلیِ تشبیه، به پیامبر9 نسبت داده شود. ابن‏کثیر می‏گوید: «بسربن سعید می‏گفت: از خدا بترسید و از حدیث محافظت کنید. به خدا قسم ما با ابوهریره می‏نشستیم. او برای ما از رسول خدا و هم‌چنین از کعب‏الاحبار حدیث نقل می‏کرد؛ سپس برمی‏خاست و نزد دیگران حدیث می‏گفت. قسمتی از حدیث رسول خدا را به کعب، و قسمتی از حدیث کعب را به رسول‏خدا9 نسبت می‏داد!! در روایت کردن، آنچه کعب گفته بود را «از رسول‏الله9» قرار می‏داد، و آنچه رسول‏خدا9 فرموده بود، «از کعب» قرار می‏داد!! از خدا بترسید و از حدیث محافظت کنید» (ابن‏کثیر، بی‏تا، 8: 117).

در سده‌های بعد، به‌دلیل چنین وضعیتی، دو جبهة کاملاً متضاد در برابر یکدیگر شکل گرفت. جبهه‏ای که برای پرهیز از افتادن در دامن تشبیه، تمامی صفات الهی را نفی ‏کرد و این نفی، گاه تا مرز نفی ذات الهی پیش می‏رفت. رهبر این گروه فردی به نام «ابومحرز جهم‏بن صفوان» (متوفای 128ق) بود که پیروان وی بعدها به «جهمیّه» معروف شدند(بغدادی، 1417: 211؛ شهرستانی، همان: 97؛ سبحانی، 1414، 5: 399). در برابر این گروه، گروه دیگری قرار داشت که کاملاً در ورطة تجسیم و تشبیه افتادند و با استناد به روایات جعلی و اسرائیلیات، و به سبب نقل‏گرایی مفرط و عقل‏ستیزی، رسماً برای خداوند اندامی مانند دست، پا و چشم، و حرکاتی هم‌چون نشستن، برخاستن و راه رفتن قائل شدند. رهبری این گروه را فردی به نام «مقاتل‏بن سلیمان» (متوفای 150ق) بر عهده داشت که بعدها پیروان وی به نام «مقاتلیّه» مشهور شدند. وی نخستین کسی است که در میان اهل حدیث به تجسیم شهرت یافت. ابوحنیفه می‏گوید: «اتانا من المشرق رأیان خبیثان: جهم معطل و مقاتل مشبه» (خطیب بغدادی، بی‏تا، 13: 164).

ابوالحسن اشعری نیز در معرفی اندیشة مقاتل می‏گوید: «وی عقیده داشت که خداوند جسم و بدن دارد، و به صورت انسان است که گوشت، پوست و مو دارد» (اشعری، بی‏تا: 251).

آنچه در این‌جا گفتنی است، این واقعیت است که زمینه‏های تشبیه‏گرایی در میان اهل حدیث، بیش از دیگر گروه‌های اسلامی بوده است؛ زیرا نقل‏گرایی، حدیث‏گرایی و عقل‏ستیزی، زمینة پیروی و پذیرش هرگونه حدیث را برای آنها فراهم می‏کرد. برخی از اهل حدیث، حتی روایات موجود در کتب دیگر ادیان را به ‌منزلة احادیث اهل کتاب می‏پذیرفتند، که بخش عمده‏ای از آنها عقاید یهود بود. شهرستانی می‏گوید: «اخبار دروغ و ساختگی را در دین زیاد کردند و آنها را به پیامبر نسبت دادند که بیشتر آنها از یهود گرفته شده بود. تشبیه در میان یهود امری طبیعی بود؛ تا آنجا که گفتند: چشمان خداوند به درد آمد و ملائکه به عیادت او رفتند؛ و بر طوفان نوح گریست تا آنکه چشم درد گرفت؛ و هنگامی که خداوند بر عرش قرار می‏گیرد، به سبب سنگینی وی، ناله‏ای همانند نالة بچه شتر از آن شنیده می‏شود؛ و خداوند عرش را پر می‏کند؛ درحالی که از هر طرف، چهار انگشت اضافه می‏آید» (شهرستانی، همان: 106).

با نگاه به کتاب‏هایی که تحت عنوان «السنه» نوشته شده، یا ردیّه‏هایی که اهل حدیث بر مخالفان نوشته‌اند، مانند ردیه‏هایی بر ضد جهمیّه، چنین وضعیتی به‌خوبی دیده می‏شود. در این کتاب‏ها، مسائلی هم‌چون نزول جسمانی خداوند بر زمین (ابن‏حنبل، همان، 2: 469)، سکونت خداوند در آسمان (اللالکائی، 1402، 3: 400)، جسمانیت خدا و قرار داشتن پاهای او بر کرسی (ابن حنبل، همان: 477)، نالیدن عرش از سنگینی خداوند همانند بچه شتری که تازه سوار آن می‏شوند (دارمی، 1998: 279)[3]، و نشستن پیامبر9 بر کرسی در طرف راست خداوند (ابن‏حنبل، همان: 256)، بسیار دیده می‏شود. بی‏شک چنین سخنانی نشانگر حضور اسرائیلیات و عقاید انحرافی یهود در اندیشة اسلامی است.

اندیشة تجسیم پس از مقاتل، با «ابوعبدالله محمدبن الکرام» (متوفای 255ق) ادامه یافت و به تشکیل فرقه‏ای با نام «کرامیّه» انجامید. کرامیه پس از مرگ عبدالله نیز ادامه یافت و به شاخه‏های مختلفی تقسیم شد (سبکی، 1992، 2: 35؛ حصنی، 1350: 29). درحالیکه «ابن سبکی»، شهرستانی (شهرستانی، همان: 107)، بغدادی (بغدادی، همان: 203) و بسیاری از دانشمندان اهل سنت، کرامیه و پیروان آن را در ردیف مجسمه قرار داده‏اند و به قتل او حکم داده‏اند، ابن‏خزیمه مدح وی را می‏گوید و مخالفانش را به کفر متهم می‏کند (ابن‏حجر، 1986، 3: 354؛ ذهبی، 1995، 4: 21). ابن‏تیمیه نیز کوشیده است از وی رفع اتهام کند. اندیشة تجسیم در سده‌های بعد نیز هم‌چنان با افت و خیزهای مختلفی، در میان نحله‏هایی از مسلمانان ادامه یافت.

برخی از آثاری که توسط مشبهه در طول تاریخ نگاشته شده‏اند و سرشار از تشبیه‌اند، عبارتند از: «الرّد علی الجهمیّه» و «کتاب النقض عثمان بن سعید علی المریسی العنید»، نوشتة عثمان بن سعید الدارمی (متوفای280ق)[4]. در کتاب نخست،‌ احادیث ساختگی که بیانگر اندیشة تشبیهی است، بسیار وجود دارد؛ سخنان پوچی هم‌چون: نالیدن عرش از سنگینی خدا، فرود آمدن خدا به خانة خود در بهشت، زندگی خدا در بهشت به همراه صدیقین، پیامبران و شهدا، و رفت وآمد خدا میان عرش و کرسی. وی سپس در این کتاب فصلی را به تکفیر جهمیه و کشتن آنها اختصاص داده است. این در حالی است که در زمان دارمی، جهم‏بن صفوان از دنیا رفته بود و مذهب وی نیز نابود شده بود. مراد دارمی از جهمیه در این کلام، معتزله است.

در کتاب دوم نیز حرکت، حد، لمس، نشستن، قدرت خدا برای نشستن بر پشت پشه، سنگینی بیشتر خداوند هنگامی که خشمگین می‌شود، و... به خداوند نسبت داده می‏شود.

این دو کتاب نزد ابن‏تیمیه و ابن‏قیّم به ‌شدت مورد احترام است و این دو به این کتابها بسیار استناد می‏کنند. به باور ابن‏قیم این دو کتاب، بهترین کتاب‏هایی هستند که دربارة سنت تألیف شده‏اند و ابن‏تیمیه بسیار به آن سفارش می‏کرد! (ابن‏قیم، 1404: 143).

«السنّه»، نوشتة ابن‏ابی‏عاصم (متوفای 287ق) کتاب دیگری است که روایات تشبیهی در آن بسیار به‌چشم می‏خورد. به گفتة ذهبی، ابن‏ابی‏عاصم در معنا‌شناسی، ظاهرگرا بوده است (ذهبی، 1413، 13: 430). در کتاب او مطالبی مانند آفرینش آدم توسط خداوند به شکل خودش، نالیدن عرش، نشستن پیامبر9 کنار خداوند در عرش، و نشستن مؤمنان در بهشت در کنار خدا، دیده می‏شود.

«السنّه»، نوشتة ابوبکر خلال (311ق) نیز درون‌مایة تشبیهی دارد. وی که از شاگردان احمدبن حنبل بوده است نیز در کتاب خود چنین مطالبی آورده است (ن.ک. خلال، 1410).

اثر دیگری که سرشار از مطالب تشبیه‏آمیز است، «التوحید» ابن‏خزیمه (متوفای 311ق) است. به نقل از حاکم، گویا ابن‏خزیمه با محمدبن کرام روابط تنگاتنگی داشته است (سبکی، همان، 3: 304). ابن‏خزیمه در کتاب «التوحید» انگشت و پا را برای خدا ثابت می‏کند. او نیز مانند دیگر پیروان مکتب تجسیم، معتقد است که کرسی جای پای خداست، عرش در زیر خداوند به‌سبب سنگینی او ناله می‏کند، خدا از عرش بالا و پایین می‏رود و به آسمان زمین می‏آید، بهشت خانه‌ی اوست و پیامبر9 او را در باغ سبز دید که در زیر او فرشی از طلا گسترده بود و چهار ملک آن را حمل می‏کردند، و...

برخی دیگر از این آثار عبارتند از: «کتاب الصفات»، نوشتة ابوالحسن علی‏بن عمر دارقطنی، «التوحید»، نوشتة ابن‏منده (395ق)، کتاب «العرش وما روی فیه»، نوشتة محمدبن عثمان‏بن ابی‏شیبه (297ق)، کتاب «الاربعین فی دلائل التوحید»، نوشتة اسماعیل عبدالله‏بن محمد الهروی (ن.ک. سبکی، همان، 4: 272-273).

با بررسی آثار یاد شده، به نظر می‏رسد که روایات در این آثار، معمولاً بدون توجه به بررسی و ارزیابی سند، گاه هم‌پایة قرآن قرار گرفته‏اند. نکتة دیگر آنکه هرچه نقل‏گرایی و حدیث‏گرایی در اندیشة فرد قوی‏تر باشد، روایات را هر چند مخالف عقل سلیم باشد، می‏پذیرد. از‌سوی‌دیگر، با نگاهی به محتوای این آثار، هرگز نمی‏توان آن‏ها را کتاب‌هایی پیرامون توحید دانست، بلکه همه، کتاب‏های شرک هستند.

معنا‌شناسی صفات خبریّه: ظاهرگرایی

معنا‌شناسی، بررسی رابطة لفظ (دال) و معنی (مدلول) است که در چند دهه اخیر به طور علمی مورد توجه اندیشمندان قرار گرفته است.[5] در علم کلام، دانش معناشناسی در متون مقدس به ویژه مورد توجه قرار می‏گیرد. یکی از حوزه هایی که مباحث معناشناسی، مطرح می‏شود، صفات خبری، است. پرسش اصلی در معنا‌شناسی در حوزة صفات خبری این است که آیا صفات ذات مانند ید، رجل و وجه‌، و یا صفات فعل مانند استوا، نزول و صعود‌، در کتاب و سنت بر معنای ظاهری خود حمل می‏شوند، یا اینکه باید آن‌ها را تأویل برد؟ مراد از ظاهر در این‌جا، معنایی است که ذهن مخاطب به ‌مجرد شنیدن واژه و بدون نیاز به قرینه یا تأمل، متوجه آن می‏شود.[6] ابن‏جوزی دربارة رابطة ظاهرگرایی و صفات خبری می‏نویسد: «ظاهرگرایان می‏گویند: این احادیث از متشابهاتی است که علمش تنها نزد خداست؛ سپس می‏گویند: آن‌ها را بر معنای ظاهریشان حمل می‏کنیم. واعجبا! چگونه چیزی که علمش نزد خداست، دارای معنای ظاهری است؟! و آیا معنای ظاهری استوا، غیر از نشستن است؟ و ظاهر نزول، غیر از انتقال است؟» (این‏جوزی، بی‏تا: 34).

همچنین به‌گفتة شیخ محمدزاهد کوثری: «کسی که اقسام نظم را از نظر وضوح و خفا می‏شناسد و اقرار دارد که آیات و اخبار صفات، از متشابهاتند، چگونه به معنای ظاهری تمسک می‏جوید و متشابه را بر آن حمل می‏کند؟! حق این است که متشابه در صفات ـ بنا بر تأویل‌ـ بر قول محکم خداوند که فرمود: «لیس کمثله شیء»، حمل شود... . چگونه می‏توان برای متشابه، ظهوری را تصور کرد؟ ظاهر، در برابر خفی قرار دارد و تا هنگامی که مدلول واضح نیست، عقلانی نیست که معنی ‌ظاهری به‌کار گرفته شود» (کوثری، بی‏تا: 156).

در این میان، برای فهم معنای واقعی اخبار و آیات صفات، باید از قرائن خارجی استفاده کرد. در زبان عرب نیز هرگز شنیده نشده است که چنین الفاظی برای خداوند به‌کار روند. هم‌چنین واژگانی مانند ید، ساق و رِجل، اسامی برخی از اعضا و جوارح‌اند؛ بنابراین هنگامی می‏توان آن‌ها را به‌منزلة صفت به‌کار برد که به قرائن خارجی در استفاده از این الفاظ توجه شود. در صفات خبری، با توجه به قرائنی، چون جلالت خداوند و محال بودن نسبت دادن اعضا و جوارح به خداوند، حمل بر معنای غیر ظاهر، امری بدیهی است.

بنابراین، نخستین دامگاه تجسیم، اعتقاد به معنی ظاهری صفات خبری است، که متأسفانه چنین گرایشی در میان وهابیان به‌شدت دیده می‏شود.

صالح‌بن‏فوزان می‏گوید: «آن‌چه خداوند خود را بدان وصف کرده و یا پیامبر خدا را به آن وصف کرده است، همان معنی ظاهری‏اش درست است.» (ابن‏فوزان، 1410: 113).

وی سپس تأکید می‌کند: «آنچه خداوند خود را به آن وصف کرده و یا پیامبر خدا دربارة خداوند بیان کرده است، حق است و بر معنای ظاهری‌اش حمل می‏شود و هیچ‏گونه ابهام و پیچیدگی در آن وجود ندارد.» (همان).

وی سپس به ‌غلط چنین عقیده‏ای را به همة اهل سنت نسبت می‌دهد و می‏گوید: «تمامی اهل‏سنت این صفات و معانی ظاهری آن‌ها را اثبات می‏کنند. آنچه خداوند و رسول وی دربارة صفات الهی آورده‏اند، از متشابهات نیست که نیاز به تفویض معنای آن به خدا باشد؛ زیرا اگر چنین باشد، نصوص صفات از اموری می‏شود که معنی آن فهم نمی‏شود؛ درحالی‌که خداوند ما را به تدبر تمام قرآن امر کرده و تعقل در آیات و فهم آن‌ها را از ما خواسته است و اگر معنای نصوص صفات فهمیدنی نباشد، پس خداوند ما را به تدبر و تفهم چیزی امر کرده است که قابل تدبر و فهم نیست و به اعتقاد به چیزی فرمان داده است که برای ما واضح نیست» (همان).

در کلمات ابن‏فوزان، تشبیه‌گرایی به‌خوبی دیده می‏شود؛ چنان‌که وی صفات خبری را نه‌ تنها ظاهرگرایانه معنا می‏کند، بلکه رسماً اعتقاد دارد هیچ ابهام و پیچیدگی در رابطة میان لفظ و معنا وجود ندارد و معنای آن کاملاً واضح است. ناصرالدین البانی، از علمای وهابیت می‌گوید: «با تجربه دریافته‌ام که بسیاری از برادران موحد و سلفی، همانند ما اعتقاد دارند که خداوند بدون تأویل و بدون کیفیت، بر عرش نشسته است؛ اما هنگامی که با معتزلی‏ها و یا جهمی‌مذهبان معاصر یا ماتریدی‏ها و اشعری‏ها روبه‌رو می‏شوند، آنها شبهاتی را بر ظواهر آیات وارد می‏کنند که انسانِ اهل وسواس معنایش را نمی‏فهمد؛ بنابراین در عقیده گرفتار شک و تردید و گمراهی می‌شود. چرا؟ چون او عقیدة صحیح را از سرچشمه نگرفته است» (البانی، 1419: 11).

وی در ادامه می‏گوید: «متأسفانه، عقیدة توحید با همة لوازم آن، برای بسیاری از کسانی که به عقیدة سلفیه ایمان آورده‏اند، روشن نیست؛ چه رسد به دیگرانی که از عقاید اشعریه، ماتریدیه و جهمیه پیروی می‌کنند» (همان: 12).

اما اگر معنای ظاهری ملاک باشد و این معنا نیز کاملاً واضح باشد، آیا «ید» معنایی جز یکی از اعضا و جوارح انسان پیدا می‏کند؟

به عقیدة بن‌باز، تنها به کسانی می‌توان اهل‏سنت و جماعت اطلاق کرد که صفات خبری مانند دست، صورت، ساق و استوا را بر معنای ظاهری حمل کنند. به همین سبب، جهمیه، معتزله و اشاعره، اهل بدعت در دین هستند (بن‏باز، 2000: 8).

در این میان، برخی از سخنان ظاهرگرایان، اعم از ابن‏تیمیه و معاصران وهابی، در این زمینه شنیدنی است. ابن‏تیمیه در جایی بیان می‏کند که ظاهر کتاب و سنت در نزد عامة مسلمانان، موهم تجسیم نیست و می‏پندارد معنای فاسدی که در آن، حدوث و نقص وجود دارد، در معنی ظاهری آیات وجود ندارد؛ اما ازآنجا که دل‌های برخی از متأخرین منحرف شده است، این معانی فاسد برای آن‌ها معنی ظاهری شده است؛ اما دیگر مسلمانان، از سلف و خلف، بنا بر فطرت سالم خود، هیچ یک از این نصوص را بر معنی فاسدی که ظاهر به نظر می‏رسد ـ اما در اصل، ظاهر نیست‌ـ حمل نمی‌کنند (ابن‏تیمیه، بی‏تا[الف]، 33: 172). پیروان وی از وهابیان نیز همین عقیده را دارند: «در صفات الهی چیزی وجود ندارد که ظاهر آن مستلزم تجسید و تشبیه باشد و چنین فهمی به جاهلان و گمراهان اختصاص دارد» (ابن‏فوزان، بی‏تا: 25).

بر اساس این دیدگاه، «ید» یا «نزول» که در قرآن آمده‌اند، معنایی غیر از عضو بدن یا پایین آمدن در ظاهر دارند که مردم نفهمیده‏اند؛ بلکه معنی ظاهری آن چیز دیگری است! همان‌گونه که دیده می‏شود، چنین نظریه‏ای حتی از اصل ظاهرگرایی سخیف‏تر است.

با‌این‌حال، خود ابن‏تیمیه در جای دیگر اعتراف می‏کند: «در تورات و قرآن، آیاتی که ظاهرش نشانگر تجسیم است، بسیار وجود دارد» (ابن‏تیمیه، 1414، 4: 453). به‌علاوه، روایات بسیاری وجود دارد که سلف، ظاهر آیات صفات را تشبیه‏گونه خوانده‏اند (بیهقی، 1994، 3: 3).

تفویض کیفیت

تفویض در مسألة صفات خبری، به دو معنی به‌کار رفته است: یکم. تفویض علم به صفات خبری به خداوند؛ دوم. تفویض کیفیت صفات خبری به خداوند.

نظریة تفویض علم، در زمرة نظریه‏های تنزیهی قرار می‏گیرد. در این نوع تفویض، علم به صفت الهی، از ابتدا به خود خداوند واگذار می‏شود. هرچند این دیدگاه با مشکلات اساسی روبه‌روست، به‌ هرحال تلاشی در راستای دوری گزیدن از تشبیه و تجسیم است.

در نظریة تفویض کیفیت، که وهابیان به پیروی از ابن‏تیمیه آن را مطرح کرده‌اند، افزون بر حمل صفات خبری بر معنای ظاهری، کیفیت نیز برای صفت ثابت می‏شود. به‌گفتة عثیمین: «سلف هرگز کیفیت را نفی نکرده‏اند؛ زیرا نفی مطلق کیفیت، نفی وجود است و هیچ موجودی نیست، مگر این‌که دارای کیفیت است؛ اما این کیفیت، گاهی معلوم است و گاهی مجهول؛ و کیفیت ذات خداوند و صفات وی برای ما مجهول است... بنابراین برای خداوند کیفیتی ثابت می‌شود که ما نمی‌دانیم... و نفی کیفیت از استوا (نشستن) به ‌صورت مطلق، تعطیل این صفت است؛ زیرا اگر ما استوا را حقیقتاً ثابت کردیم، باید دارای کیفتی باشد و چنین است در بقیة صفات.» (ابن‏عثیمین، 19941: 194).

روشن است که استوا به معنای ظاهری آن مستلزم جسمانیت است و این که گفته شود ما کیفیت آن را نمی‏دانیم، مشکل تجسیم را حل نخواهد کرد.

وهابیان به‌ سبب دیدگاه عقل‌ستیز خود از یک‌ سو، و ظاهرگرایی از سوی ‌دیگر، خداوند متعال را نیز همانند اجسام فرض کرده‏اند که اگر کیفیتی به وی نسبت داده نشود، معنایش وجود نداشتن است. حتی ابن‏تیمیه به گمان خود، کیفیتی را برای صفات ثابت می‌کند که مستلزم کمیّت و شکل است (ابن‏تیمیه، 1392، 1: 347).

ابن‏تیمیه و پیروان معاصر وی، چنین دیدگاهی را به مالک نسبت می‏دهند؛[7] درحالی‌که مالکی‏ها چنین نسبتی را به امام خود تکذیب می‏کنند؛ چنان‌که شهاب‌الدین قرافی (684 هـ) ـ از عالمان مالکی‌ـ می‏گوید: «گفتة مالک که «الاستواء غیر مجهول»، بر اساس دلیل عقلی، بر استوایی دلالت می‏کند که شایستة عظمت و جلال خداوند متعال باشد و آن «استیلا» است که غیر از نشستنی است که به اجسام مربوط می‏شود. و گفتة مالک که «و الکیف غیر معقول» بدین معنی است که ذات خداوند را نمی‏توان به آن‌چه عرب برای لفظ کیف وضع کرده است، وصف کرد؛ زیرا کیف به‌ معنای حالت‏های گوناگون و شکل‌های مختلف جسم است و معقول نیست که چنین صفاتی دربارة خداوند به‌کار رود؛ زیرا در تضاد با ربوبیّت خداست.» (قرافی، 1494، 13: 242).

از احمد نیز عباراتی نقل شده است که به‌خوبی نشانگر نگاه ضد تشبیهی اوست. به‌گفتة وی، اگر کسی هنگام قرائت آیة شریفة «خلقت بیدی» دست خود را تکان دهد و یا هنگام قرائت روایت «قلب المؤمن بین الاصبعین من اصابع الرحمن»[8] انگشتان خود را باز کند، دست و انگشتانش باید قطع شوند (شهرستانی، همان، 1: 95). دیگر عالمان اهل سنت نیز کیفیت را دربارة خداوند نمی‏پذیرند (اسماعیلی، 1412: 63؛ لالکائی، همان، 3: 503؛ بیهقی، 1410: 117؛ ذهبی، 1995، 1: 156؛ همو، 1413، 13: 84).

مصادیق تجسیم در اندیشة وهابیت

جدا از مبانی نظری وهابیت در حوزة صفات خبری، می‌توان رد پای تجسیم را به ‌سادگی در آثار و منشورات وهابیت مشاهده کرد. یکی از جلوه‌های تجسیم‌گرایی وهابیت، تلاش آنان برای گسترش و ترویج اندیشة تجسیم‌گرایی است. در صفحات پیشین، به آثاری که اندیشة تجسیمی داشتند، اشاره شد. جالب آن‌که تمامی این آثار در دوران وهابیت، به‌دست وهابیان تحقیق شده و به چاپ رسیده است و به ‌منزلة متون اصلی اعتقادی از سوی آنان مطرح می‌شود. این آثار در قالب مکتوبات، منشورات و نرم‌افزار، به دورترین نقاط جهان اسلام فرستاده می‏شود؛ آثاری که سرشار از انحرافات و نسبت‏های ناروا به ساحت مقدس باری تعالی است. این آثار معمولاً با عنوان «کتاب التوحید»، «السنه» و یا «الرد علی الجهمیه» منتشر می‏شوند. مهم‌ترین این آثار کتاب «السنه» منسوب به عبدالله‌بن احمدبن حنبل است. این کتاب که در انتسابش به وی نیز ابهامات اساسی وجود دارد، محشون از اخبار تجسیمی است. محقق این کتاب، در ابتدای آن می‏گوید: «این کتاب از نخستین مصادری است که در عقیدة سلف نوشته شده و زنده کردن آن برای مردم این عصر، ضروری است.» (ابن‏حنبل، همان، 1: 15 [مقدمه]).

این در حالی است که خود محقق، تقریباً از هر صد روایتی که در این کتاب نقل شده، حدود 85 روایت را از نظر سندی تضعیف کرده است. روایات بسیاری در زمینة جلوس خداوند بر عرش، نالیدن کرسی از سنگینی خدا و... در این کتاب وجود دارد. یکی دیگر از این آثار، کتاب «السنه»، نوشتة ابن‏ابی‌عاصم است که نه ‌تنها توسط ناصرالدین البانی، بلکه توسط باسم‌بن فیصل الجوابره نیز تحقیق شده است (ابن‏ابی‏عاصم، 1998). کتاب «التوحید» ابن‏خزیمه نیز توسط عبدالعزیز ابراهیم الشهوان تحقیق شده و او با این تحقیق، دکترای خود را گرفته است (این‏خزیمه، 1997). همچنین عثمان‌بن سعید دارمی نیز بسیار مورد توجه وهابیان است و دو کتاب وی به نام‌های «الرد علی المریسی» و «الرد علی الجهمیة» توسط محمد حامد الفقی (دارمی، 1358) و بد البدر (دارمی، 1998) تحقیق، و در شمارگان بسیار توزیع شده است. محمدبن حمد النجدی کتاب «ابطال التأویلات» ابی‌یعلی الفراء را تحقیق کرده است و به‌ پندار خودش، این کتاب، تنها کتابی است که بر رد تأویلات اشاعره، معتزله و جهمیه در زمینة اخبار صفات الهی نوشته شده است (فراء، 1410، 1: 4).

ابی‌یعلی در کتاب خود، برای خداوند ران، دندان آسیاب، خنده، انگشت، پا، صورت، دو دست، ساق پا، سینه، ساعد، و مانند این‌ها را ثابت می‏کند. چنین وضعیتی در همة ‌کتاب‌های منتشر شده توسط وهابیان دیده می‏شود. بزرگان وهابی نیز در کتاب‌های خود به ‌شدت به این دیدگاه‏ها استناد و آنها را تأیید کرده‏اند (ابن‏تیمیه، بی‏تا[الف]، 3: 124؛ ابن‏عبدالوهاب، 1981: 158؛ ابن‏باز، 1405: 22؛ ابن‏عثیمین، 1994، 1: 149؛ ابن‏نعسان، 1995،: 21؛ بریکان، بی‏تا: 271).

جالب آن‌که وهابیان چنان درگیر تشبیه شده‏اند که برای اثبات جایگاه خداوند در آسمان، به‌پیروی از ابن‏تیمیه به گفتة فرعون استناد می‏کنند که گفت: (وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا هَامَانُ ابْنِ لِی صَرْحًا لَّعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى) و فرعون گفت: ای هامان! برای من بنای بلندی بساز تا بر فراز آن بروم؛ شاید به اسباب و وسایلی دست بیابم؛ وسایلی آسمانی تا بدین طریق از خدای موسی اطلاع یابم (غافر: 36-37).

این در حالی است که در این آیات، نه خداوند به وجود خود در آسمان اشاره‌ای کرده و نه حضرت موسی7 چنین ادعایی کرده است. وهابیان نیز برای اثبات وجود خداوند در آسمان، به گفتة فرعون استناد کرده‏اند (قصاص، 1409).

وهابیت و دشمنی با اندیشه‏های تنزیهی (مسلمانان)

یکی از مهم‌ترین موارد اختلاف وهابیت و مسلمانان، مسألة صفات خبری است. براساس قرائتی که وهابیت از توحید اسماء و صفات دارد، همة مسلمانان به‌جز سلفی‌های وهابی، یا از دایرة اسلام خارجند و یا از اهل سنت شمرده نمی‏شوند.

1) مفوضه

در حالی که بسیاری از مورخین اهل‏سنت، نظریه تفویض را به سلف نسبت داده‏اند، ابن‏تیمیه به شدت به آن می‏تازد و از روش علمی خارج شده، می‏گوید: «آشکار شد که گفتة اهل تفویض که می‏پندارند از پیروان اهل سنت و سلف هستند، از بدترین گفته‏های اهل بدعت و الحاد است.» (ابن‏تیمیه، 1391، 1: 205). وی همچنین اهل تفویض را «اهل تجهیل» می‏خواند (همو، بی‏تا[الف]، 5: 34).

جالب آنکه، هرچند ابن‏تیمیه ادعا می‏کند سلف چنین دیدگاهی نداشته‏اند، خود وی در جای دیگر می‏گوید: ««سلف به هیچ روی دربارة صفات، تفسیر و تأویل نمی‏کرده‏اند؛ بلکه توقف کرده و علم  آن را به خدا ارجاع ‏داده‏اند.» آن‌گاه بر این عقیده نیز ادعای اجماع می‏کند (همان، 4: 1-7).

وهابیت معاصر نیز به پیروی از ابن‏تیمیه، چنین دیدگاهی را دربارة اهل تفویض در پیش گرفته‏اند. ابن عثیمین می‏گوید: «تفویض از بدترین نظریات اهل بدعت است... هنگامی که در آن تأمل کردم، آن را تکذیب بر قرآن و تجهیل بر پیامبر یافتم.» (ابن عثیمین، 1993، 1: 67). همچنین به اعتقاد وهابیون: «نظریة تفویض جز ترفند شیطان نیست که به همراه دیدگاه تأویل می‏کوشد صفات خداوند را تعطیل کند.» (ابوالعالیه، 1999: 110ابن‏عثیمین، بی‏تا: 176).

تفویض در میان اندیشه‏های تنزیهی، هرچند پاک کردن صورت مسأله است، اما به هر حال، از گرداب تشبیه بهتر است. بی‌شک، قرار دادن دستة بزرگی از آیات در ردیف آیات متشابه و تدبر نکردن در آنها، راهی نیست که قرآن مسلمانان را به آن دعوت می‏کند. تفویض، ساده‏ترین روشی است که می‏توان در برابر صفات خبری به‌کار گرفت.

2) مؤوّله

ابن‏تیمیه و وهابیان همچنین مهمترین دشمنان تأویل، هستند. ابن‏تیمیه این اندیشه را به «جعدبن درهم» و جهمیه نسبت می‏دهد (ابن‏تیمیه، 1988، 2: 17). به عقیدة وی، تأویل از تشبیه و تعطیلِ صفاتْ بدتر، و طاغوت اکبر است (ابن‏تیمیه، 1998،: 118). اما خود این گروه در بسیاری از موارد به تأویل متوسل شده‏اند. هم‌چنین بسیاری از سلف نیز روش تأویل را برگزیده‏اند. ابن عباس «کشف الساق» را به کشف از شدت و ترس تأویل می‏کند. به گفتة حافظ بیهقی: «احمدبن حنبل آیة شریفة وَجَاء رَبُّکَ را به آمدن ثواب خدا تأویل کرد.» سپس بیهقی می‏گوید: در اسناد این کلام به احمد، هیچ شکی وجود ندارد (ابن‏کثیر، بی‏تا، 10: 327). این در حالی است که وهابیان هنگامی که این نظریه را مخالف دیدگاه خود می‏بینند، آن را تضعیف می‏کنند. ابن‏فوزان می‏گوید: «آنچه بیهقی به امام احمد نسبت می‏دهد، از وی ثابت نشده... و این سخن بیهقی قابل اعتماد نیست؛ چون او تا حدودی به تأویل صفات معتقد بوده و در این زمینه به قول او اعتمادی نیست» (ابن‏فوزان، بی‏تا: 33).

به نظر می‏رسد در نظر وهابیان، هر نظریه‏ای که با دیدگاه آنان مخالف باشد، ضعیف است؛ هرچند دانشمندان بزرگ اسلامی آن را ارائه کرده باشند. به همین دلیل در بسیاری از موارد، دانشمندان بزرگ اهل سنت را سرزنش کردند. به گفتة این‏فوزان: «ابن حجر خندة خدا را بر رضایت او تأویل کرده است؛ چون وی متأثر از مذهب اشاعره بوده، هیچ اعتباری به گفتة او نیست.» (همان: 34). او همچنین می‏گوید: «خطّابی از کسانی است که صفات را تأویل می‏کردند. گفته‏های او اعتباری ندارد و رأیش حجت نیست.» (همان: 36).

شاید امثال ابن‏فوزان افرادی همانند ابن‏حجر و ذهبی را بتوانند تضعیف کنند، اما دربارة افرادی همانند بخاری چه می‌گویند؟ بخاری خنده را به رحمت تأویل می‏کند. هم‌چنین وی از سفیان ثوری نقل می‏کند که در تفسیر آیة شریفة (وَهُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ) (حدید: 4) گفت: مراد، علم خداست. هم‌چنین خود بخاری در تأویل (کل شیء هالک الا وجهه) وجه را به ملک تأویل می‏کند (ابن‏حجر، بی‏تا، 8: 505).

روش تأویل را متکلمان شیعه، معتزله، گروهی از متکلمان اشعری و ماتریدی (نسفی، 1990، 1: 183-187) و متکلمانی از دیگر مذاهب اسلامی پذیرفته‏اند.

بنابراین از نگاه ابن‏تیمیه و وهابیان هر کسی که دیدگاه تشبیهی نداشته باشد و همانند آنان پیرامون صفات خبری موضع گیری نکند، از دایره اهل سنت بیرون است.

پرسش اصلی این است که اگر اشاعره و ماتریدیه که در حال حاضر تقریباً همة اهل‏سنت را تشکیل می‏دهند، در زمینة صفات الهی گمراه هستند، مراد از عامة اهل سنتی که صالح‌بن فوزان ادعا می‌کند، چه کسانی هستند؟!

ناصرالدین البانی نیز علمای الازهر را که یکی از مهم‌ترین مراکز علمی در جهان اهل سنت است، خطاب قرار داده، می‌گوید: «اگر امروز از بزرگان شیوخ الازهر بپرسی ـ برای نمونه ـ که خدا کجاست، می‌گویند: در همه‌جا!» وی سپس این عصر را عصری می‌شمارد که با دیدگاه‌های نادرست، به نجاست کشیده شده است (البانی، 1420: 22).

هم‌چنین هنگامی که از «لجنة الدائمة للبحوث العلمیة والافتاء» استفتا می‌شود که «چگونه باید به کسانی که خداوند را در همه‌جا حاضر می‌دانند پاسخ داد؟ و حکم کسی که قائل به آن باشد، چیست؟»، گروه فتوا چنین پاسخ می‌دهد: «اولاً، عقیدة اهل‏سنت و جماعت این است که خداوند بر عرش خود نشسته و داخل در عالم نیست؛ بلکه خارج از آن است؛ ثانیاً، کسی که اعتقاد داشته باشد خداوند در همه‌جا هست، از «حلولیّه» است و اگر پذیرفت که خداوند بر عرش نشسته و خارج از عالم است، مسلمان، وگرنه کافر و مرتد است.» (فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة والافتاء، ج3، فتوای شمارة 5213).

چنان‌که دیده می‌شود، در نگاه البانی و دانشمندان وهابی، همة مسلمانانی که استوا را بر استیلا، و حضور خداوند را در همه‌جای عالم ثابت می‌دانند، کافرند.

با این همه مخالفت ـ‌که البانی نیز به آن اشاره می‌کندـ باز هم ابن‏فوزان دیدگاه تجسیم را به سلف نسبت می‌دهد. وی چنین ادعایی را از ابن‏تیمیه به ارث برده است؛ چنان‌که ابن‏تیمیه نیز در رد تأویل می‏گوید: «من تفاسیر نقل‌شده از صحابه و احادیث روایت‌شده از پیامبر را مطالعه و بیش از صد تفسیر بزرگ و کوچک را بررسی کردم؛ تا این ساعت هیچ یک از صحابه را ندیدم که چیزی از آیات یا احادیث صفات را برخلاف معنی ظاهری‌شان تأویل کرده باشند.» (ابن‏تیمیه، بی‏تا[ب]: 178-179).

این در حالی است که طبری در تفسیر خود ـ‌که از نظر ابن‏تیمیه بهترین تفسیر است و در آن، بدعت و یا روایت ضعیفی وجود ندارد (ابن‏تیمیه، بی‏تا[ج]: 51)ـ در تفسیر آیة شریفة (وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّمواتِ وَالأرْضِ) (بقره: 255) می‏گوید: «اهل تأویل، در معنی کرسی اختلاف کرده‏اند. برخی از آن‌ها گفته‏اند که مراد از کرسی، علم خداست.» وی سپس با سند معتبر، ابن‏عباس را صاحب این دیدگاه معرفی می‏کند (طبری، 1408، 3: 7). آن‌گاه به اقوال تشبیه‌آمیز اشاره می‌کند؛ مانند روایاتی که کرسی را جای پای خدا می‏شمارند و یا بیان می‌کنند که هنگام نشستن خدا بر روی عرش، به‌سبب سنگینی او، عرش ناله می‏کند. طبری در پایان، دیدگاه ابن عباس را مبنی بر این‌که تأویل کرسی به علم خداست، می‏پذیرد.

وی هم‌چنین ضمن برشمردن دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی معنی (و َهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ) (بقره: 255) می‌گوید: برخی گفته‏اند که مراد از علوّ، بالا بودن مکانی است، که با تجسیم مترادف است. سپس به قولی از سلف اشاره می‏کند که در تفسیر «الْعَلِیّ» گفته‏اند: مراد این است که خداوند، برتر از نظیر و شبیه است (همان: 9).

چنانکه مشاهده می‏شود، وهابیان با تمامی گرایش‏های تنزیهی به مقابله و مبارزه پرداخته‏اند و آنان را به کفر و ارتداد متهم کرده‏اند. از این رو هنگامی که هیچ یک از روش‏های تنزیهی قابل قبول آنان نباشد، بی‏شک، راهی جز درافتادن به دامن تشبیه باقی نمی‏ماند.

نتیجه‏گیری

علیرغم ادعای وهابیان بر عدم اعتقاد به تجسیم، با نگاهی به مبانی آنها به خوبی می‏توان رد پای تشبیه و تجسیم را در اندیشه آنها مشاهده کرد. از یک سو، مبنای معناشناسی آنان به ظاهرگرایی منتهی می‏شود و ظاهرگرایی به گرداب مخوف تشبیه و تجسیم در صفات خبری، ختم می‏شود.

از طرف دیگر تفویض کیفیت به جای تفویض علم، نه تنها مشکل تجسیم و تشبیه را در اندیشه وهابی از میان نبرده است، که آنان را بیش از پیش در ورطه تجسیم و تشبیه افکنده است.

همچنین دیدگاه‏های تنزیهی در جهان اسلام در سه دیدگاه تفویض، تأویل و اثبات بلاکیف، خلاصه می‏شود که پیروان این مذاهب از سوی وهابیان یا کلاً از دایره اسلام خارج شمرده شده‏اند و یا حداقل جزء اهل‏سنت نیستند.

بنابراین وهابیان، همانند اسلاف مشبهه و مجسمه خود، به شدت به تجسیم و تشبیه گرایش دارند و با تمام وجود از این دیدگاه حمایت می‏کنند.

 

منابع:

ابن‏تیمیه، تقی‏الدین (1391)؛ درء تعارض العقل و النقل، تحقیق محمد رشاد،  الریاض، دارالکنوز الادبیه.

-           (1988)؛ الاسماء و الصفات، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه.

-           (1998)؛ الفتوی الحمویه، تحقیق حمد بن عبدالمحسن التوجیری، الریاض، دارالصمیعی.

-          (بی‏تا[الف])؛ مجموع الفتاوی، اللجنه الدائمه للدعوه و الارشاد، الریاض.

-           (بی‏تا[ب])؛ تفسیر سوره النور، بیروت، دارالکتب العلمیه.

-           (بی‏تا[ج]؛ مقدمه فی اصول التفسیر، بیروت، منشورات دار مکتبه الحیاه.

-          (1392)؛ بیان تلبیس الجهمیه فی تأسیس بدعهم الکلامیه، مکه المکرمه، مطبعه الحکومه.

-          (1414)؛ الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، تحقیق علی حسن ناصر و دیگران، الریاض، بی‏نا.

ابن حنبل، احمد (بی‏تا)؛ السنه، تحقیق محمد سعید سالم القحطانی، بی‏جا، بی‏نا. .

ابن‏عبدالوهاب، عبدالله (1981)؛ جواب اهل‏السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه و الزیدیه، بیروت، دارالافاق.

ابن عثیمین، محمد بن صالح (بی‏تا)؛ فتح رب البریه بتلخیص الحمویه، بیروت، بی‏نا.

-           (1994)؛ مجموع فتاوى و رسائل، تحقیق فهد بن ناصر السلیمان، ریاض، بی‏نا.

-           (1993)؛ المحاضرات السنیه فی شرح العقیده الواسطیه، الریاض، مکتبه طبریه.

ابن فوزان، صالح (بی‏تا)؛ تعقیبات علی کتاب البوطی، القاهره، بی‏نا.

-           (1410)؛ الارشاد الی صحیح‏الاعتقاد و الرد علی اهل الشرک و الالحاد، سعودیه، اداره الثقافه و النشر.

ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (بی‏تا)، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبة المعارف.

ابن‏ابی‏عاصم، عمرو (1998)؛ السنه، تحقیق باسم بن فیصل الجوابره،  ریاض، دارالصمیعی.

ابن‏باز، عبدالعزیز (1405)؛ تنبیهات فی الرد على من تأول الصفات، ریاض، الرئاسه العامه للبحوث و الافتاء.

-           (2000)؛ العقیده الصحیحه و نواقض الاسلام، الریاض، دارالوطن.

ابن‏جوزی (بی‏تا)؛ دفع شبه التشبیه، تحقیق حسن السقاف، بی‏جا، بی‏نا.

ابن‏حجر، احمد بن علی (1986)؛ لسان المیزان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

-           (بی‏تا)؛ فتح الباری بشرح صحیح البخاری، بی‏جا، بی‏نا.

ابن‏خزیمه، محمد بن اسحاق (1997)؛ التوحید و اثبات صفات الرب عزوجل، تحقیق عبدالعزیز ابراهیم الشهوان، ریاض، مکتبه الرشید.

ابن‏قیم جوزی (1404)؛ اجتماع الجیوش الاسلامیه علی غزو المعطله و الجهمیه، بیروت، دارالکتب العلمیه.

ابن‏نعسان، رضا (1995)؛ علاقه الإثبات والتفویض بصفات رب العالمین، بیروت، دارالهجره.

ابوالشیخ، عبدالله بن محمد (1408)؛ العظمه، تحقیق رضاءالله بن محمد المبارکفوری، الریاض، دارالعاصمه.

ابوالعالیه، فخرالدین بن زبیر (1999)؛ التوضیحات الأثریه علی متن الرساله التدمریه، عجمان، مکتبه الفرقان.

الاسماعیلی، ابی بکر (1412)؛ اعتقاد ائمه الحدیث، تحقیق محمد بن عبدالرحمن الخمیس ریاض، دارالعاصمه.

الاشعری، ابوالحسن (1379)؛ الابانه عن اصول الدیانه، تحقیق حسین محمد، قاهره، دارالانصار.

اشعری، ابوالحسن (بی‏تا)؛ مقالات الاسلامین و اختلاف المصلین، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

الألبانی، محمد بن ناصر (1420)؛ سلسله قضایا عقدیه، بی‏جا، دارالفضیلة للنشر والتوزیع، دار الهدی النبوی.

-           (1419)؛ التوحید أولاً یا دعاة الإسلام، مجلة السلفیة، شماره4، بی‏جا، بی‏نا.

البریکان، ابراهیم بن محمد (بی‏تا)؛ تعریف الخلف بمنهج السلف، بی‏جا، دارابن الجوزی.

بغدادی، عبدالقاهربن الطاهر(1417)؛ الفرق بین الفرق، بیروت، دارالمعرفه.

البیهقی، احمد بن الحسین (1410)؛ الاعتقاد و الهدایه الی سبیل الرشاد علی مذهب السلف و اصحاب الحدیث، بیروت، دارالآفاق الجدیده.

البیهقی، احمد بن الحسین ابوبکر (1994)؛ سنن البیهقی الکبری، مکه، مکتبه دارالباز.

الجرجانی، علی بن محمد (1405)؛ التعریفات، تحقیق ابراهیم الابیاری، بیروت، دارالکتب العربی.

الحصنی، تقی‏الدین ابوبکر (1350)؛ دفع شبه من شبه و تمرد و نسب ذلک الی الامام احمد، مصر، داراحیاء الکتب.

خداپرست، علی‏اکبر (1366)؛ معناشناسی، تهران، کیهان فرهنگی، شماره 41.

خطیب بغدادی، احمد بن ابی بکر (بی‏تا)؛ تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه.

الخلال، احمد بن محمد (1410)؛ السنه، تحقیق عطیه الزهرانی، ریاض، دارالرایه.

الدارمی، عثمان بن سعید (1358)؛ نقض عثمان السعید علی المریسی الجهمی العنید، تحقیق محمد حامد الفقی، بیروت، بی‏نا.

-           (1998)؛ الرد علی الجهمیه، تحقیق بد البدر، کویت، دارابن‏الاثیر.

الذهبی، محمد بن احمد (1995)؛ العلو للعلی الغفار، ریاض، مکتبه اضواء السلف.

-           (1995)؛ میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالکتب العلمیه.

-           (1413)؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعبب الارناط و محمد نعیم العرقسوسی، بیروت، مؤسسه الرساله.

رازی، فخرالدین (1985)؛ التفسیر الکبیر، بیروت، دارالفکر.

سبحانی، جعفر (1414)؛ بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

السبکی، ابی نصر (1992)؛ طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق عبدالفتاح محمد الحلو و محمود الطناحی، الجیزه، دارهجر.

الشهرستانی، عبدالکریم (1404)؛ الملل والنحل، بیروت، دارالمعرفه.

الطبری، محمد بن جریر (1408)؛ تفسیر الطبری (جامع البیان فی تفسیر القرآن)، بیروت، دارالفکر.

الفراء، ابویعلی (1410)؛ ابطال التأویلات لاخبار الصفات، تحقیق محمد بن حمد النجدی، کویت، مکتبه دارالامام الذهبی.

القرافی، شهاب الدین احمد بن ادریس (1994)؛ الذخیره، تحقیق محمد حجی، بی‏جا، دارالغرب الاسلامی.

القصاص، اسامه بن توفیق (1409)؛ إثبات علو الرحمن من قول فرعون لهامان، کویت، جمعیه احیاء التراث الاسلامی.

الکوثری، محمد زاهد (بی‏تا)؛ تبدید الظلام المخیم من نونیه ابن قیم، بی‏جا، بی‏نا.

اللالکائی، هبه‏الله بن الحسن(1402)؛ شرح اعتقاد اهل السنه و الجماعه من الکتاب و السنه و اجماع الصحابه،  تحقیق احمد سعد حمدان، ریاض، دارطیبه.

المناوی، محمد عبدالرؤف (1410)؛ التوقیف علی مهمات التعاریف، تحقیق محمد رضوان الدایه، بیروت، دارالفکر.

نسفی، میمون بن محمد (1990)؛ تبصره الادله فی اصول الدین، تحقیق کلود سلامه، دمشق، بی‏نا.

[1]. پس از ابوالحسن اشعری علمای بزرگ اشعری همانند قاضی عضدالدین ایجی و فخرالدین رازی به تأویل صفات خبری پرداختند و «استواء»، «عین» و «ید» را به «استیلا»، «عنایت» و «قدرت» تأویل کردند (فخر رازی، 1985، 17: 12-14). در ادامه به برخی از این تأویلات اشارتی خواهد رفت.

[2]. شیعه، معتزله و بسیاری از متکلمان اشعری و دیگران طرفدار این دیدگاه هستند.

[3]. دارمی پس از ذکر این حدیث می‏گوید: «والأحادیث عن رسول‏الله9 و عن أصحابه و التابعین و من بعدهم فی هذا أکثر من أن یحصیها کتابنا هذا غیر أنا قد اختصرنا من ذلک ما یستدل به الوالباب» (دارمی: همان).

[4]. برای آشنایی با وی، ر.ک: ذهبی، 1413، 13: 319.

[5].افرادی همانند سوسور و ویتگنشتاین، دیدگاه‏های مختلفی درباره زبان و رابطه لفظ و معنا و نوع برداشت معنی ارایه کرده‏اند. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: خداپرست، 136613-15.

[6]. برای آشنایی با معانی ظاهر، ر.ک: جرجانی، 1405: 185؛ مناویف 1410: 489.

[7]. آن‌چه ابن‏تیمیه از قول مالک می‌گوید، صرفاً در روایتی ضعیف از وهب‌بن منبه روایت شده، که وی نیز فردی ضعیف است (ابوالشیخ، 1408، 2: 706).

[8] . قلب مؤمن میان دو انگشت از انگشتان خداوند است.

منبع: فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی، مقاله 6، دوره 21، شماره 82، تابستان 1391، صفحه 101-120

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش