مقالات > مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۷ تعداد بازدید: 30

نوشتار حاضر به مسأله دعا نزد قبور پرداخته و مشروعیت آن را به کمک این ادله اثبات می­کند: 1. بیان احادیثی از پیامبر اکرم که در متون روایی معتبر اهل سنت نقل شده و مشروعیت دعا نزد قبور مسلمانان را به طور مطلق اثبات می‌کند، 2. بیان مواردی از سیره و دیدگاه سلف درباره دعا نزد قبر پیامبر اکرم، 3. معرفی مکان­هایی ویژه که برای عبادت مورد توجه قرار گرفته است.



نویسنده: غلامرضا رضایی

چکیده

نوشتار حاضر به مسأله دعا نزد قبور پرداخته و مشروعیت آن را به کمک این ادله اثبات می­کند: 1. بیان احادیثی از پیامبر اکرم که در متون روایی معتبر اهل سنت نقل شده و مشروعیت دعا نزد قبور مسلمانان را به طور مطلق اثبات می‌کند، 2. بیان مواردی از سیره و دیدگاه سلف در باره دعا نزد قبر پیامبر اکرم، 3. معرفی مکان­هایی ویژه که برای عبادت مورد توجه قرار گرفته است، 4. آشکار نمودن تناقضات موجود در آثار ابن تیمیه و وهابیان در مسئله جواز دعا نزد قبور، 5. اثبات ناصوابی برداشت­های وهابیت از احادیث، 6. اثبات ناکارآمدی قاعده سد ذرایع.

کلیدواژه‌ها: حدیث؛ دعا؛ اولیا؛ قبور؛ صحابه؛ ابن تیمیه؛ وهابیت     

مقدمه

از جمله موارد قداست‌زدایی وهابیان از پیامبران الهی( به ویژه پیامبر اکرم، نامشروع پنداری دعا نزد قبر مطهر آن حضرت و کفرشماری اعتقاد به افضلیت آن مکان برای دعاست.

ابن تیمیه در پاسخ به این سؤال که آیا دعا نزد قبر صالحان و اولیای الهی جایز است یا خیر؟ و آیا احتمال استجابت دعا در مکان‌های یاد شده بیشتر از سایر مکان‌هاست یا خیر؟ می‌گوید: «دعای نزد قبور، افضل از دعا در اماکن دیگر نیست...؛ نه قبر پیامبران و نه غیر آن». (ابن تیمیه: 1416، 27: 181) او ادعا می‌کند که هیچ‌گاه صحابه نزد قبر پیامبر برای خود دعا نکرده‌اند. (همان، 17: 471) همچنین وی اعتقاد به مستجاب بودن دعا نزد قبر پیامبر یا سایر اولیای الهی را مرتبه چهارم بدعت می‌پندارد (ابن تیمیه: 1418، 1: 22) و انتخاب مکان‌های یاد شده برای دعا را خلاف شرع و فراتر از آن، شخص معتقد به افضلیت این مکان‌ها را کافر می‌داند. (بعلی: بی‌تا، 57)

 او در جای دیگر می‌گوید: «اهل شرک و بدعت، قبور و مشاهد را تکریم می‌کنند... و معتقدند که دعا نزد قبور مستجاب است؛ حال آنکه این نزدیک‌ترین کار به احوال شیطان است». (ابن تیمیه: 1405، 175)

محمد بن عبدالوهاب نیز مدعی است هیچ‌گاه صحابه نزد قبر پیامبر از آن حضرت چیزی درخواست نکرده‌اند. بلکه سلف صالح، حتی کسی را که نزد قبر آن حضرت از خدای متعال چیزی طلب کند، مذمت کرده‌اند. (محمد بن عبد الوهاب: 1418، ص51)

بن باز، مفتی معروف وهابی هم گفته است: «دعا کردن نزد قبور، غیر شرعی است و در این مسئله بین قبر پیامبر با سایر قبور تفاوتی نیست و مکان یاد شده، محل استجابت دعا نمی‌باشد». (بن باز: بی‎تا ب، 6، 327)

 ابن عثیمین از علمای وهابی معاصر نیز انتخاب مراقد مطهر پیامبران: را برای دعا، بدعت و وسیله‌ای برای شرک می‌داند. (بن باز، عبد العزیز؛ ابن عثیمین؛ ابن جبرین: 1415، 3: 492)

قبل از بررسی و نقد دیدگاه یاد شده، تذکر این نکته مفید است که در مسئله دعا نزد قبور، ابن تیمیه تفصیلی قائل شده است بین این‏که زائر از اول قصد دعا داشته باشد و یا این‏که ابتدا به قصد زیارت برود و آن‌گاه کنار قبر، از خدای متعال چیزی را درخواست کند.

آن‎چه به عقیده او و وهابیان ـ که تأثیر پذیرفته از اویندـ‌ مشروع نیست، قسم اول است؛ (ابن تیمیه: 1419، 2: 195) در حالی که آنچه از احادیث استفاده می‌شود، مطلق بودن مشروعیت دعا نزد قبور است؛ خواه از ابتدا قصد دعا داشته باشد یا بدون قصد اولیه رفته باشد.

نکته دیگر این است که آنان دعای زائر برای مزور و طلب آمرزش برای او را جائز می‌دانند. بلکه فلسفه زیارت قبور را منتفع شدن میت از طریق دعا برای آمرزش او می‌دانند. اما آنچه را حرام می‌پندارند، دعا کردن زائر برای خود و زند‌گان است؛ (ابن تیمیه: 1416، 24: 343؛ نیز ر.ک: البانی: 1406، 189؛ نجدی: 1398، 218) در حالی که آنچه دلائل پیش رو اثبات می‌کند، خلاف ادعای یاد شده است.

ادله مشروعیت

یک. احادیث

1) درخواست عافیت

«سلیمان بن بریده» از پدرش نقل کرده است که پیامبر اکرم هنگامی که به مقابر تشریف می‌برد، این‌گونه بر اهل قبور، سلام می‌داد:

«السَّلَامُ عَلَیکمْ أَهْلَ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُسْلِمِینَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ بِکمْ لَاحِقُونَ، أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ وَنَحْنُ لَکمْ تَبَعٌ، أَسْأَلُ اللهَ الْعَافِیةَ لَنَا وَلَکمْ». (نسائی: 1421، 2: 468)

سلام بر شما اهل این دیار از مؤمنان و مسلمانان، و ما ان‌شاء الله به شما ملحق می‏شویم. شما پیشروان ما بودید و ما به دنبال شماییم. از خدا برای ما و شما درخواست عافیت می‌کنم.

هم‎چنین در روایت دیگر آمده است که حضرت به اصحاب آموخت که وقتی به قبرستان می‌روند، این‌گونه بگویند:... و َنَسْأَلُ اللهَ لَنَا وَلَکمُ الْعَافِیةَ؛ ... از خدا برای خودمان و شما عافیت را طلب می‌کنیم. (مسلم: بی‎تا، 2: 671؛ ابن ابی شیبه: 1409، 3: 27)

در این‌باره، چند نکته درخور توجه است:

اولا: چنان‌که ملاحظه می‌شود در حدیث اول، بر خلاف پندار وهابیان، پیامبر برای خود و سایر زندگان از خدای متعال درخواست عافیت کرده و فرموده است: أَسْأَلُ اللهَ الْعَافِیةَ لَنَا وَلَکمْ. جالب این است که حضرت، دعا برای زندگان را مقدم داشته است. و در حدیث دوم نیز حضرت از اصحاب خواسته است که به همان شیوه یاد شده، دعا کنند.

ثانیا: از بیان راوی استفاده می‌شود که این تعلیم پیامبر در باره چگونگی زیارت قبور و سلام کردن بر اهل قبور، همیشگی بوده است (به قرینه لفظ کان که دلالت بر استمرار دارد)؛ زیرا در روایت می‌خوانیم: «کانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ یعَلِّمُهُمْ إِذَا خَرَجُوا إِلَی الْمَقَابِرِ فَکانَ قَائِلُهُمْ یقُولُ:...»؛ «پیامبر پیوسته به آنان می‌آموخت که وقتی به قبرستان می‌روند چنین بگویند ...».

ثالثا: وقتی زیارت قبور با شیوه یاد شده، برنامه‌ای مستمر و از قبل تعیین شده باشد، پس باید زائر از قبل، دعای نزد قبور را قصد کند و از آغاز برای گفتن همین عبارات حرکت نماید.

رابعا: وقتی دعا کردن نزد قبر با قول و فعل پیامبر مشروعیت یافت، دیگر بین کم یا زیاد آن فرقی نیست؛ زیرا بی‌شک اگر دعا نزد قبر، بدعت، کفر و شرک باشد ـ‌ چنان‌که وهابیان می‌پندارند‌ـ‌ کمِ آن هم بدعت و شرک است. افزون بر این، از حدیث دیگری که در صحیح مسلم و سایر متون روایی آمده است، به خوبی می‌توان دریافت که گاهی اوقات حضرت در قبرستان بقیع برای مدت طولانی نیز مشغول دعا و مناجات بوده‌اند؛ زیرا عایشه در حدیث یاد شده تصریح کرده است که پیامبر( برای مدت طولانی در آنجا سر پا ایستاده بود: « ...حَتَّى جَاءَ الْبَقِیعَ فَقَامَ، فَأَطَالَ الْقِیامَ، ثُمَّ رَفَعَ یدَیهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ انْحَرَفَ فَانْحَرَفْتُ». (مسلم: بی‎تا، 2: 669)

خامسا: کسی در اعتبار حدیث یاد شده، تردید نکرده است، بلکه افزون بر نقل در متون روایی معتبر، (ر.ک: ابن ابی شیبة: 1997، 3: 27؛ شیبانی: 1421، 38: 654؛ خلال: 1410، 3: 606؛ اصبهانی: 1417، 3: 53) ابن تیمیه و البانی به صحت آن اعتراف کرده‌اند. (ر.ک: ابن تیمیه: 1995، 27: 415؛ البانی: 1405، 3: 235)

سادسا: بر خلاف آنچه وهابیت فتوا می‌دهد (ر.ک: زهیر الشاویش: 1423، 615؛ عثیمین: 1413، 23، 414) در حدیث یاد شده نیامده است که حضرت هنگام خواندن زیارتنامه، با این‏که مشتمل بر دعاست، پشت به قبور و رو به قبله ایستاده است، و همچنین نیامده است که حضرت به صحابه فرموده باشد هنگام دعا نزد قبور، روی خود را سمت قبله کنند. بلکه در روایت آمده است: «فَأَقْبَلَ عَلَیهِمْ بِوَجْهِهِ»؛ «حضرت رو به سمت قبور کرد». (ترمذی: 1998، 2: 360)

سابعا: نکات یاد شده برای سایر احادیثی که در ادامه خواهد آمد نیز، درخور توجه و درنگ است.

2) درخواست مصونیت از فتنه و گمراهی

عایشه می‌گوید:

از همان آغاز شب، پیامبر را ندیدم. پنداشتم نزد برخی از همسرانش رفته است. جست‌وجو کردم تا به بقیع رسیدم. [در آنجا شنیدم که حضرت] می‌فرمود: «السَّلَامُ عَلَیکمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ، وَإِنَّا بِکمْ لَاحِقُونَ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُمْ وَلَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُمْ»؛ «سلام بر شما گروه مؤمنان! همانا ما به شما ملحق خواهیم شد. خدایا! ما را از پاداش آنان محروم مفرما و ما را بعد از آنان گمراه نکن». (أبو داوود: 1419، 3: 48)

در روایت دیگر آمده است: «وَلَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُمْ»؛ «ما را بعد از آنان به فتنه میفکن». (قزوینی: 1430، 2: 496؛ ابو داوود: بی‎تا، 5: 141)

در این‎جا به برخی از نکات درخور توجه در این حدیث شریف اشاره‌ای می‌کنیم:

اولاً: طبق گفته عایشه، پیامبر از سر شب تا آن زمان که عایشه ایشان را یافته‌ است، در قبرستان بقیع بسر می­برده است، و بی‌شک حضرت در آنجا جز به عبادت، از جمله دعا و زیارت، به کار دیگری مشغول نبوده‌ است؛[1] زیرا محال است آن حضرت لحظه‌ای از وقت خود را ـ نعوذ بالله ـ‌ بیهوده یا به غفلت سپری کرده باشد.

بنابراین بر خلاف فتوای وهابیان، معلوم می‌شود که طولانی شدن حضور زائر نزد مزور و خواندن دعای طولانی و زیارت مفصل، نه تنها مانعی ندارد، بلکه با استناد به فعل پیامبر، استحباب آن نیز ثابت است.

ثانیاً: این‏که حضرت قبرستان بقیع را به‌جای مسجد ‌النبی6 برای عبادت انتخاب کرده است ـ‌ با وجود آن همه فضیلت که برای آن ثابت است ـ‌ و آن‌گاه مدت طولانی در آنجا درنگ می‌کند، دلیل دیگر بر مشروعیت دعا و زیارت طولانی در این‌گونه مکان‌هاست.

ثالثاً: بنابر اظهار عایشه، پیامبر هر شبی که پیش عایشه بوده، به قبرستان بقیع می‌رفته است: «کانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ کلَّمَا کانَ لَیلَتُهَا مِنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ یخْرُجُ مِنْ آخِرِ اللَّیلِ إِلَی الْبَقِیعِ فَیقُولُ: ... ». (مسلم: بی‌تا، 2: 669)[2] از این گفته عایشه معلوم می‌شود که بر خلاف تبلیغ وهابیت، نه تنها به صورت مستمر به زیارت قبر مطهر پیامبر رفتن و دعا کردن نزد قبر آن حضرت حرام نیست،[3] بلکه مستحب و مشروع نیز است؛ زیرا فعل پیامبر حجت است و زیارت با کیفیت یاد شده، به طریق اولی، شامل خود ایشان نیز می‌شود.

3) درخواست رحمت

عایشه در گزارش دیگری، چنین یادآور شده است

پیامبر اکرم فرمود: «جبرئیل نزد من آمد و عرضه داشت پروردگارت فرمان داده است به قبرستان بقیع روی و برای آنان طلب رحمت کنی». عایشه عرض کرد: «ای رسول خدا6 چگونه برای آنها استغفار کنم؟». حضرت فرمود بگو: «السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُسْلِمِینَ، وَیرْحَمُ اللهُ الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنَّا وَالْمُسْتَأْخِرِینَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ بِکمْ لَلَاحِقُونَ»؛ «سلام بر ساکنان مؤمن و مسلمان این سرزمین. خدا گذشتگان و آیندگان ما را رحمت کند! و آن‌گاه که خدا بخواهد، به شما می‌پیوندیم». (مسلم: بی‎تا، 2: 669)

4. درخواست آمرزش

ابن عباس می‌گوید:

مرَّ رسول الله صلى الله علیه و سلم بقبور المدینة فأقبل علیهم بوجهه فقال: السلام علیکم یا أهل القبور، یغفر الله لنا و لکم. «رسول خدا6 هنگام عبور از کنار قبور مدینه، به آنها روی کرد و فرمود: درود بر شما ای اهل قبور! خدا ما و شما را بیامرزد. شما پیشگامان مایید و ما در پی شما خواهیم آمد». (ترمذی، 2: 360؛ سمهودی: 1419، 3: 78)

جالب این که همه دعاهای یاد شده را ابن تیمیه یک‌جا به عنوان آداب زیارت قبور آورده است. او گفته است:

از طریق صحاح، سنن و مسانید ثابت شده است که پیامبر به اصحابش می‌آموخت که هنگام زیارت قبور این‌گونه بگویند: «السلام علیکم أهل دار قوم مؤمنین، و إنا إن شاء الله بکم لاحقون. و یرحم الله المستقدمین منا و منکم و المستأخرین، نسأل الله لنا و لکم العافیة، اللهم لا تحرمنا أجرهم ولا تفتنا بعدهم، و اغفر لنا و لهم». (ابن تیمیه: 1419، 2: 293)

دو: عملکرد صحابه

افزون بر قول و فعل پیامبر اکرم، عملکرد صحابه نیز کم و بیش گویای مشروعیت دعا نزد قبر مطهر پیامبر اکرم است. ابن ابی شیبه (متوفای 235 ق) در کتاب «المصنف» روایتی از مالک الدار (انباردار عمر بن خطاب)‌ نقل کرده است به این مضمون که در زمان عمر، مردم دچار قحطی و خشکسالی شدند. مردی کنار قبر پیامبر آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! مردم نابود شدند. از خداوند برای امت خود طلب باران کن. رسول خدا6 در عالم خواب به آن مرد فرمود: «نزد عمر برو و از جانب من به او سلام برسان و بگو: به‌زودی باران خواهد آمد و سیراب خواهید شد و بگو: کیسه سخاوت را گسترده ساز». در ادامه گزارش آمده است که آن مرد، ماجرای خوابش را برای عمر نقل کرد. قطرات اشک از چشمان عمر جاری شد و گفت: خداوندا کوشش کردم. ولی همیشه ناتوان بودم. (ابن أبی شیبة: 1409، 6: 356)

گفتنی است حدیث یاد شده را غیر از ابن ابی شیبه، بسیاری از بزرگان اهل سنت، از جمله: ابوبکر احمد بن ابی خیثمه (م 279ق) در التاریخ الکبیر (2: 80)، ابن عبدالبر (م 463ق) در الاستیعاب (3: 1149)، محب‌الدین طبری (م 694 ق) در الریاض النضرة فی مناقب العشرة، (2: 320)، ابن کثیر دمشقی (م 774ق) در البدایة و النهایة (7: 105) و دیگران در کتب خود روایت کرده‌اند. افزون بر این، برخی از آنان ازجمله ابن کثیر (همان)، ابن ‌حجر عسقلانی در فتح الباری (2: 495)، قَسْطَلَّانی در المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة (3: 374) و عبداللطیف آل الشیخ در منهاج التأسیس والتقدیس (1: 137) آن را به لحاظ سند نیز تأیید کرده و صحیح دانسته‌اند.

بنابراین در زمان عمر بن خطاب که نزدیک به عصر پیامبر اکرم است و همگی افراد نیز قول و فعل پیامبر را به یاد داشتند، می‌بینیم یکی از آنان نزد قبر حضرت می‌آید و مشکل خشکسالی را مطرح می‌کند و نه‌تنها هیچ‌کس این اقدام را سرزنش نمی‌کند، بلکه خلیفه وقت، گفته او را تأیید می‌کند. آیا این خود بهترین دلیل بر پذیرش مشروعیت دعا نزد قبر پیامبر ـ‌ بلکه جواز توسل به آن حضرت ـ از سوی مسلمانان نیست؟!

ممکن است برخی سؤال کنند که ماجرای یاد شده مربوط به جواز توسل به شخص پیامبر اکرم است؛ در حالی که موضوع مورد بحث، مشروعیت مطلق دعا نزد قبر آن حضرت است و این دو با هم متفاوت‌اند.

پاسخ این است که وقتی از طریق این گزارش بتوانیم جواز توسل به شخص پیامبر اکرم را ثابت کنیم، از طریق قاعده اولویت، مشروعیت مطلق دعا نزد قبر آن حضرت نیز ثابت می‌شود؛ زیرا آنچه بیش از همه حساسیت وهابیت را برانگیخته است، مسئله توسل به پیامبر اکرم و سایر اولیای الهی است، و مسئله دعا نزد قبور مطهر آن حضرات: از نظر وهابیت در مرحله بعد قرار می‌گیرد؛ چنان‌که عبارت‌های نقل شده از آنان در ابتدای نوشتار گویای این مطلب است.

با تفحص در سیره مسلمانان صدر اسلام، غیر از مورد یاد شده، موارد دیگری نیز می‌توان یافت که به‌منظور پرهیز از طولانی شدن مباحث از بررسی آن صرف‌نظر می‌شود.

سه: مکان‌های ویژه

از سویی، در برخی از متون کهن اهل سنت می‌بینیم که به بعضی از مکان‌ها برای دعا و نماز سفارش ویژه شده است؛ از جمله حسن بصری (م 110ق) از پیامبر اکرم نقل کرده است که حضرت فرمود: «هرکس زیر ناودان (کعبه) دو رکعت نماز بخواند، از گناهانش بیرون می‌رود همانند روزی که از مادر متولد شده است». همچنین پیامبر فرمود: «محبوب‌ترین مکان‌ها نزد خدای متعال، [فاصله] بین مقام و ملتزم[4] است». (بصری: بی‎تا، 30) همچنین حضرت فرمود: بین رکن یمانی و رکن حجرالاسود باغی از باغ‌های بهشت است». (همان، 26) بصری در همان کتاب آورده است که از ابن عباس سؤال شد: «مصلای اخیار کجاست؟». پاسخ داد: «زیر ناودان». (همان، 29)

از سوی دیگر، در همان کتاب (ص 20) و برخی دیگر از منابع اهل سنت (ر.ک: صفوری: 1283، 1: 184) آمده است که قبر حضرت اسماعیل% و مادر گرامی‌اش هاجر& در حجر اسماعیل زیر ناودان قرار دارد.[5] همچنین در کتاب یاد شده (ص 28) آمده است: هر یک از پیامبران6 چون قومش او را تکذیب می‌کرد، از آنان قطع رابطه می‌کرد و به مکه پناه می‌‌آورد و نزد کعبه به عبادت خدای متعال مشغول می‌شد؛ تا زمان مرگش فرا می‌رسید. از این‌رو قبر سیصد پیامبر، اطراف کعبه واقع شده است. بین رکن یمانی و رکن حجر‌الاسود نیز هفتاد پیامبر دفن شده‌اند.

ابن سعد (م 168 ق) از اسحاق بن عبدالله روایت کرده است که قبر حضرت اسماعیل% در حجر است. (ابن سعد: 1410، 1: 44)

ابن ابی الدنیا (م 281 ق) از ابن عباس روایت کرده است که قبر حضرت اسماعیل% درون حِجر و قبر حضرت شعیب در جهت قبله حِجر واقع شده است. (ابن ابی الدنیا: 1411، 300)

ازرقی (م 250 ق) یادآور شده است که بین رکن [حجرالاسود]، مقام و [چاه] زمزم، 99 پیامبر دفن شده‌اند. (ازرقی: 1416، 1: 68 و 2: 134) همین سخن را ثعلبی (م 427 ق) (ثعلبی: 1422، 4: 250)، ابوبکر بیهقی (م 458ق) (بیهقی: 1423، 5: 460)، بدرالدین عینی (م 855ق) (عینی: بی‌تا، 15: 227)، و دیگران نیز آورده‌اند.

ابن جریر طبری (م 310ق) از ابن سابط روایتی به همین مضمون آورده و افزوده است: «قبر حضرت نوح، هود، صالح و شعیب:، بین زمزم و رکن و مقام [حطیم] واقع است. (طبری: 1420، 1: 448)

شرافت یافتن مکان به اهل آن

نکته‌ای که در اینجا ذهن پژوهشگر بی‌طرف را به خود مشغول می‌سازد، احتمال ارتباط بین برتری مکان‌های یاد شده در مسجدالحرام، با دفن شدن بدن‌های مطهر پیامبران عظیم‌الشأن: در این مکان‌هاست. احتمالی که با بررسی بیشتر، به واقع نزدیک می‌شود؛ زیرا طبق روایات معتبر، برترین و مقدس‌ترین مکان‌های روی زمین، مسجدالحرام است که یک رکعت نماز در آن براساس نقل بعضی روایات، برتر از صد هزار رکعت نماز (حر عاملی: 1409، 5: 271)، و بنابه نقل بعضی دیگر از روایات، برابر با یک میلیون نماز در دیگر مساجد است. (ابن قولویه: بی‎تا، 21؛ مسلم: بی‎تا، 2: 1012)

حال این که چرا بعضی از قسمت‌های همین مکان با عظمت و پر فضیلت بر بعضی دیگر برتری یافته است، علت آن وجود قبور مطهر پیامبران عظیم الشأن: در آنهاست.

افزون بر این از طریق دیگر نیز می­توان درستی مطلب یاد شده را اثبات کرد؛ زیرا هرچند بین علمای اهل سنت در برتری مکه مکرمه بر مدینه منوره و برعکس، اختلاف‌نظر وجود دارد، اما در این‏که محل دفن پیامبر اکرم، افضل بقاع روی زمین است اختلاف‌نظری نیست. بلکه آن مکان مقدس را حتی از خانه کعبه، آسمان‌ها، عرش و کرسی نیز برتر می‌دانند؛ چنان‌که نوشته‌اند:

امَّا الْمَوْضِعُ الَّذِی ضَمَّ أَعْضَاءَهُ الشَّرِیفَةَ مِنْ قَبْرِهِ الْکرِیمِ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّمَ فَقَدْ قَال الْعُلَمَاءُ: إِنَّهُ أَفْضَلَ بِقَاعِ الأْرْضِ حَتَّى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَتَّى الْکعْبَةِ الْمُشَرَّفَةِ، وَإِنَّهُ أَفْضَل مِنَ السَّمَاوَاتِ حَتَّى الْعَرْشِ وَالْکرْسِی. (الموسوعة الفقهیة الکویتیة، 32: 156؛ الشنقیطی: 1415، 11: 143)

قاضی عیاض در شرح این حدیث که صحیح مسلم از پیامبر نقل کرده است: «صَلاةٌ فِی مَسْجِدِی هَذَا، أَفْضَلُ مِنْ أَلفِ صَلاةٍ فِیمَا سِوَاهُ، إِلا المَسْجِدَ الحَرَامَ »، (مسلم: بی‎تا، 2: 1012) به اجماع یاد شده، اشاره کرده (قاضی عیاض: 1419، 4: 511) و مجدداََ نیز آن را یادآور شده است. (قاضی عیاض: 1407، 2: 213)

بنابراین وقتی به اتفاق نظر علمای اهل سنت، دفن بدن مطهر پبامبر اکرم در مکان خاص، موجب برتری آن مکان شریف از سایر اماکن می‌شود، پس قبور مطهر سایر انبیا نیز موجب برتری قسمت‌های یاد شده از مسجدالحرام می‌شود و به همین مناسبت، نه تنها نماز خواندن و دعا کردن در آنجا نامشروع قلمداد نشده، بلکه فضیلت مضاعف نیز یافته است.

بلکه از آیات قرآن نیز می‌توان بر این‏که شرف مکان به اهل آن است، دلیل اقامه کرد؛ از جمله این که خدای متعال به حج‌گزاران دستور می‌دهد مقام حضرت ابراهیم% را مصلای خود قرار دهند: }وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهیم مُصَلًّى{؛ «و [فرمان دادیم:] از مقام ابراهیم جایگاهی برای نماز انتخاب کنید». (بقره: 125)

همچنین آیات شریفه: }لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ * وَ أَنتَ حِلُّ بِهَذَا الْبَلَد{ (بلد: 1 -‌ 2)، نیز بر مطلب یاد شده دلالت دارد؛ چنان‌که بیضاوی و زحیلی، از علمای اهل سنت، به این مطلب اشاره کرده‌ و گفته‌اند:

أقسم سبحانه بالبلد الحرام وقیده بحلول الرسول علیه الصلاة والسلام فیه إظهاراً لمزید فضله، وإشعاراً بأن شرف المکان بشرف أهله. (بیضاوی: 1418، 5: 313؛ زحیلی: 1418، 30: 243)

خدای سبحان به بلدالحرام (مکه) سوگند یاد کرده و آن را به سکونت پیامبر در آنجا مقید نموده است؛ زیرا می‌خواهد بفهماند شرف مکان به شرف اهل آن است.

نتیجه این که بعضی از قسمت‌های مسجدالحرام به دلیل این‏که مضجع شریف برخی از پیامبران: است، برای نماز و دعا فضیلت مضاعف می‌یابد. پس در این صورت نماز و دعا نزد قبر مطهر پیامبر اکرم نیز نه تنها نباید نامشروع تلقی شود، بلکه برعکس باید از فضیلت بیشتری برخوردار باشد!

دفع شبهه البانی

گفتنی است برخی از وهابیان از قبیل البانی گفته‌ است: «چون قبوری که پنداشته می‌شود در مسجدالحرام واقع شده، آشکار نیست، از این رو دلیل بر جواز اتخاد مساجد بر قبور محسوب نمی‌شود». وی همچنین گفته است:

برتری مسجدالحرام بر دیگر مساجد و برابری یک نماز در آن با یکصد هزار نماز در دیگر مساجد، فضیلتی است که از زمان پایه‌گذاری آن به‌دست حضرت ابراهیم% و فرزندش حضرت اسماعیل% وجود داشته است؛ نه این‏که با دفن پیامبران وضع شده باشد. (ألبانی: بی‎تا، 68 و‌ 69)

پاسخ این است که اولاً: در این‎جا ما برای اثبات مشروعیت نماز و دعا بلکه افضلیت آن نزد قبر مطهر پیامبر اکرم و قبور مطهر سایر اولیای الهی: به افضیلت مسجد الحرام بر دیگر مساجد و این‏که یک نماز در آن برتر از یکصد هزار نماز در دیگر مساجد است، استدلال نکرده‌ایم. بلکه به این نکته استدلال گردید که بعضی از قسمت‌های مسجدالحرام، افزون بر فضیلت مشترک یاد شده، دارای فضیلت مضاعفی است، و اینها همان‌ قسمت‌هایی است که گفته شده است قبور مطهر پیامبران الهی7 در آن واقع است.[6]

ثانیاً: احادیثی که وهابیت برای اثبات حرمت اتخاذ مساجد بر قبور به آنها استناد می‌کند-‌ بر فرض صحت سند-[7] مطلق است و قیدی در آن مبنی بر این‏که حرمت اتخاذ مساجد بر قبور، مختص به قبور آشکار است، وجود ندارد.

ثالثاً: اگر همان‌گونه که البانی ادعا می‌کند، حرمت اتخاذ قبور، مخصوص زمانی است که قبر برجسته و آشکار ‌باشد، چرا هم‌اکنون که قبر مطهر پیامبر اکرم را با زمین یکسان کرده‌اند، دعا کردن نزد قبر حضرت را حرام و بدعت می‌دانند؟!

چهار: تناقضات وهابیت

پس از تحلیل احادیث یاد شده و بیان گوشه‌ای از عملکرد مسلمانان صدر اسلام و توجه ویژه شارع مقدس به برخی از اماکن به‌سبب مدفن بودن برای پیامبران:، اکنون سؤال این است که وهابیت به چه دلیل دعا نزد قبور را به طور عموم و نزد قبر پیامبر اکرم را به طور خاص نامشروع می‌داند؟!

اگر دعا نزد قبور آن‌گونه که ابن تیمیه می‌پندارد، افضل از مکان‌های دیگر نیست (ر.ک: بن باز: بی‌تا، 27: 181) و اعتقاد به افضلیت آنها موجب کفر است! (ر.ک: بعلی: بی‎تا، 57) پس چرا پیامبر قبرستان بقیع را برای دعا انتخاب می‌کرد؛ آن هم نه به صورت موردی. بلکه به صورت یک برنامه مستمر و با توقف‌های طولانی‌مدت؟!

چرا سیره و سنت پیامبر اکرم و توصیه مکرر آن حضرت به دعا نزد قبور، نادیده انگاشته می‌شود؟! اما این پندار که سلف نزد قبر پیامبر دعا نکرده‌اند حجت می‌شود؛ با این‏که چنین ادعایی ثابت نیست. (ر.ک: محمد بن عبد الوهاب: 1418، 51)

اگر دعا نزد قبور، مستجاب نیست! (ر.ک: بن باز: بی‌تا، 6: 327) چرا پیامبر نزد قبور دعا می‌کرد؟! آیا پیامبر  ـ‌ نعوذ بالله ـ‌ کار لغو انجام می‌داد یا به کار لغو سفارش می‌کرد؟

ادعاهای یاد شده که در آثار ابن تیمیه و وهابیان به چشم می‌خورد، در حالی است که موارد نقض آن نیز در کلام خود آنان یا در متون معتبر اهل سنت فراوان است که در اینجا تنها به چند مورد اشاره می‌شود:

1. استناد جواز به احمد بن حنبل

ابن تیمیه در کتاب «الاخنائیه» هنگامی که آداب زیارت قبر مطهر پیامبر  را توضیح می‌دهد، ناخواسته بر خلاف ادعاهای یاد شده اعتراف می‌کند که احمد بن حنبل و دیگران، دعا نزد قبر پیامبر  را اجازه داده‌اند؛ چنان‌که می‌نویسد:

و الإمام أحمد ذکر الثناء علیه بلفظ الشهادة له بذلک مع الدعاء له بغیر الصلاة و مع دعاء الداعی لنفسه أیضًا: امام احمد گفته است ثنای بر پیامبر  به ادای شهادت بر رسالت ایشان و به دعا برای آن حضرت است؛ بدون خواندن نماز. همچنین با دعا کردن دعا کننده برای خودش. (ابن تیمیه: 1423، 119)

2. استناد جواز به مِروَذی

ابن تیمیه آداب زیارت را با استناد به منسک مروذی[8] این‌گونه آورده است:

«ثم ائت قبر 6 فقل: ...اللهم احشرنا فی زمرته، وتوفنا على سنته، وأوردنا حوضه، واسقنا بکأسه مشربًا رویا لا نظمأ بعدها أبدًا»: آن‌گاه نزد قبر پیامبر  حاضر شو و بگو: ...پروردگارا! ما را در زمره او محشور فرما، بر سنت او بمیران، بر حوض [کوثر] او وارد فرما و به‌دست او از آن به ما بنوشان؛ نوشاندنی سیراب‌کننده، روان و گوارا که پس از آن هرگز تشنه نشویم. (ابن تیمیه: 1423، 119)

3. استناد جواز به مذاهب اربعه

ابن تیمیه افزون بر موارد یاد شده به مذاهب اربعه اهل سنت نیز نسبت می‌دهد که آنان درباره آداب زیارت قبر مطهر پیامبر  معتقدند زائر پس از این‏که به حضرت سلام داد، هنگامی که می‌خواهد دعا کند، باید رو به قبله کند. بدیهی ا‌ست اعتراف وی به این مطلب که هنگام دعا باید رو به قبله نماید، اذعان ناخواسته وی بر مشروعیت دعا کنار قبر پیامبر اکرم  نزد سلف است.

او در این‌باره می‌گوید:

و مذهب الأئمة الأربعة (مالک و أبی حنیفة و الشافعی و أحمد)‌ و غیرهم من أئمة الإسلام أن الرجل إذا سلم علی النبی صلى الله علیه وسلم و أراد أن یدعو لنفسه فإنه یستقبل القبلة: مذهب ائمه اربعه (مالک، ابوحنیفه، شافعی و احمد)‌ و غیر آنان از پیشوایان اسلام این است که چون بر پیامبر  سلام داد و خواست برای خود دعا کند، رو به سمت قبله کند. (ابن تیمیه: 1422، 318؛ البانی: 1406، 196)

البته در نسبت یاد شده به همه چهار مذهب اهل سنت، که هنگام دعا باید رو به قبله ایستاد، جای تأمل است؛ زیرا از مالک، نقل شده است که وقتی «منصور دوانیقی» برای زیارت قبر مطهر پیامبر  مشرف شد، منصور از او سؤال کرد برای دعا رو به قبله کنم یا رو به سمت پیامبر؟ مالک گفت: «چرا رویت را از آن حضرت برگردانی؟! او روز قیامت وسیله تو و پدرت حضرت آدم% نزد خدای متعال است. بلکه رو به سوی او کن و از آن حضرت  نزد پروردگار، شفاعت بطلب». (قاضی عیاض: 1407، 2: 92)

همچنین از وی نقل است که چون شنوندگان مجلس او [در مسجد پیامبر] زیاد شدند و صدای او به همه نمی‌رسید، به او پیشنهاد شد کسی را بگمارد که گفته‌های او را با صدای بلند به مردم برساند. او در پاسخ آنان، آیه شریفه: }یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْواتَکمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِی{ را یادآور شد و افزود: «احترام حضرت  در زمان ممات، همانند احترام او در زمان حیات اوست». (همان، 95)

4. اقتدا به پیامبر

تناقض دیگر این است که ابن تیمیه از سویی معتقد است هر مکانی که پیامبر  به قصد نماز یا دعا به آنجا رفته‌ باشد، رفتن به آن مکان‌ها به قصد دعا و نماز سنت است؛ زیرا این کار اقتدای به رسول خدا6  است. همچنین وی می‌گوید انتخاب اوقات مخصوصی که پیامبر آن اوقات را برای عبادت انتخاب کرده‌، سنت است. (ابن تیمیه: 1419، 2: 276) این در حالی است که وی در جای دیگر ـ چنان‌که دیدیم ـ رفتن کنار قبور به قصد دعا را حرام می‌داند؛ (ر.ک: همان، 2، 195) با آنکه احادیث یاد شده، بر سنت پیامبر  به رفتن به قبرستان بقیع برای دعا، دلالت صریح دارند.[9]

پنج: برداشت ناصواب، علت توهم وهابیت

گفتنی است علت مخالف وهابیت با دعا و نماز نزد قبور مطهر پیامبر اکرم  و سایر اولیای الهی:، برداشت ناصواب آنان از بعضی احادیث است که در متون روایی اهل سنت به پیامبر  نسبت می‌دهند؛ از جمله این‏که ادعا می‌کنند پیامبر  درباره یهود فرمود: «خدا یهود را بکشد؛ زیرا قبور انبیای خود را مسجد قرار دادند». (ر.ک: بخاری: 1422، 1: 95)

در حالی که اگر چنین سخنی را پیامبر اکرم  فرموده باشند، ناظر به کار حرامی است که یهود نزد قبور پیامبران:مرتکب می‌شدند؛ نه این‏که ناظر به اصل نماز و دعا کنار قبور مطهر پیامبران:باشد و برساند که این عمل، حرمت ذاتی دارد؛ همان‌گونه که عالمان بزرگ اهل سنت نیز به این مطلب اشاره کرده‌اند.

ابن عبدالبر (م 463ق) پس از نقل حدیث یاد شده، معنایی را غیر از آنچه وهابیان فهمیده‌اند بیان می‌کند. به گفته او، حدیث بر این دلالت دارد که سجده بر قبور پیامبران:حرام است. وی می­افزاید: احتمال هم دارد که حدیث بر این معنا دلالت داشته باشد که نباید قبور پیامبران:را قبله قرار داد و به سوی آن نماز خواند. گروهی پنداشته‌اند در این حدیث، دلالتی بر کراهت نماز در مقبره و به سمت قبور وجود دارد؛ حال آنکه نزد من، چنین قولی حجت نیست. (ابن عبدالبر: 1387، 6: 383)

ابن عبدالبر در جای دیگر در تحلیل احادیث یاد شده گفته است:

پیامبر اکرم  بر امت خود نگران بود که مبادا آنان همان شیوه‌‌ای را پیش بگیرند که برخی از امت‌های گذشته پیش گرفته بودند؛ آنان وقتی یکی از پیامبرانشان رحلت می‌کرد اطراف قبرش جمع می‌شدند و همانند بت‌پرستان، قبر آن پیامبر را عبادت می‌کردند... . پیامبر  پیوسته اصحاب و سایر امت خود را هشدار می‌داد که مبادا همانند امت گذشته، به سوی قبر او نماز بخوانند و آن را قبله و مسجد قرار دهند؛ همان‌گونه که بت‌پرستان، بت‌های خود را قبله قرار می‌دادند و به سوی آنها سجده می‌کردند و نماز می‌خواندند. (همان، 5: 45)

قاضی بیضاوی (م 691ق) نیز گفته است:

از آنجا که یهود و نصارا به منظور بزرگداشت، پیامبران، قبور آنان را سجده می‌کردند و آن را قبله خود قرار داده بودند و به سمت آن نماز می‌خواندند و آن قبور، بت آنان شده بود، خدای متعال آنان را لعنت کرد و مسلمانان را از این‌گونه کارها نهی فرمود. اما اگر کسی جوار قبر بنده صالحی را مسجد قرار دهد یا در مقبره او نماز بخواند و قصد او از این کار، بهره‌مند شدن از ثواب بیشتر یا رسیدن ثوابی به روح آن بنده صالح باشد و نه تعظیم و توجه به او، در این صورت، حرجی بر او نخواهد بود. (بیضاوی: 1433، 1: 257)

گفتنی است بسیاری از علمای اهل سنت، متن سخن بیضاوی یا مضمون آن را در کتب خود آورده‌اند؛[10] از جمله طیبی (م 743 ق) (شرح المشکاة، 3: 937)، ابن حجر عسقلانی (م 852 ق) (فتح الباری، 1: 525)، بدرالدین عینی (م 855 ق) (عمدة القاری، 4: 174)، جلال‌الدین سیوطی (م 911 ق) (حاشیة السندی علی سنن النسائی، 2: 40)، القسطلانی (م 922 ق) (ارشاد الساری، 6: 467) و مناوی (م 1031 ق) (فیض القدیر، 4: 466). البته هرچند برخی از شخصیت‌های یاد شده، اطلاق کلام بیضاوی بر جواز نماز و دعا نزد قبور بندگان صالح را به نداشتن ترس از مفسده مشروط کرده‌اند (ر.ک: ابن حجر: 1379، 3: 208؛ شرح الزرقانی علی موطأ، 4: 367)، ولی این نیز به نوعی تأیید اصل دیدگاه بیضاوی تلقی می‌شود.

صرف‌نظر از اظهار نظر علما، از بعضی احادیث منسوب به پیامبر اکرم  نیز استفاده می‌شود که آن حضرت  از این‏که خدای متعال کنار قبر مطهرشان عبادت شود، اعم از نماز، دعا، زیارت و همانند آن، مخالفت نکرده‌اند. اما از این‏که مبادا برخی افراد درباره ایشان به غلو متمایل شوند، هشدار داده‌اند؛ چنان‌که حضرت فرمود:

«اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْ قَبْرِی وَثَناً یعْبَدُ. اشْتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِیائِهِمْ مَسَاجِدَ: خدایا! قبرم را بتی قرار مده که عبادت شود. غضب سخت خدای متعال بر قومی است که قبور پیامبرانشان را مسجد قرار دادند». (مالک بن انس: 1425، 2: 240؛ احمد بن حنبل: 1421، 6: 656)

با اندک تأمل در حدیث یاد شده، به خوبی می‌توان همان مطالبی را که از قاضی بیضاوی بیان شد، فهمید؛ زیرا حدیث، تنها بر حرمت پرستش قبر پیامبر  دلالت دارد و نه چیزی بیشتر از آن؛ همان پرستش حرامی که برخی اقوام گذشته درباره پیامبران خود مرتکب ‌شده‌اند.

حدیث دیگری که درستی مطلب یاد شده را ثابت می‌کند، حدیث صحیح السند (نزد اهل سنت) قیس بن سعد است. او می‌گوید:

به حیره رفتم و دیدم اهالی آنجا مقابل امیر خود سجده می‌کنند. وقتی خدمت پیامبر  رسیدم، عرض کردم: «من در حیره دیدم که مردم امیر خود را سجده می‌کنند و حال آنکه شما، رسول خدا6  سزاوارترید که در برابرتان سجده کنیم». پیامبر  فرمود: «اگر بر قبر من عبور کنی آن را سجده خواهی کرد؟». گفتم: «خیر». فرمود: «پس چنین نکنید». (ابو داوود: 1419، 2: 244؛ حاکم نیشابوری: 1411، 2: 204)

آنچه در این حدیث شریف مطرح است، نهی از سجده بر شخص پیامبر اکرم  یا بر قبر مطهر ایشان است؛ و نه بیشتر. بی‌شک این مسئله‌ای است که حرمت آن نزد همه مذاهب و فرق اسلامی مسلّم و بدیهی بوده است و اکنون نیز هیچ‌یک از مسلمانان در هیچ جای عالم، نه به آن معتقدند و نه آن را مرتکب می‌شوند.

بنابراین وقتی معلوم شد که معنای نهی پیامبر اکرم  از مسجد قرار دادن قبر شریف در احادیث یاد شده، منع از سجده بردن بر قبر مطهر و غلو درباره ایشان است، در این صورت، وهابیت چه دلیل منطقی بر حرمت دعا و نماز کنار قبر مطهر آن حضرت  می‌تواند اقامه کند؟

شش: سد ذرائع[11] آخرین دلیل وهابیان

پس از اثبات ناکارآمدی احادیث یاد شده در اثبات ادعای وهابیان، آخرین دلیل آنان برای اثبات حرمت دعا و نماز نزد قبر مطهر پیامبر ، قاعده اصولی «سد ذرایع» است؛ (ألبانی: 1431، 2: 274، 446؛ 3: 914؛ صنعانی: 1432، 7: 571؛ عینی: بی‎تا، 4: 174؛ مبارکفوری: 1404، 2: 419) در حالی که از این قاعده نیز نمی‌توان حکم کلی برای همه افراد و همه زمان‌ها استفاده کرد؛ زیرا:

اولاً: تشخیص این‏که یک قاعده اصولی در کجا و تحت چه شرایطی اجراپذیر است، به نظر مجتهد بستگی دارد. پس طبیعی است که نظر هر مجتهدی، تنها برای خود او و پیروانش حجت باشد و در ضمن، هیچ مجتهدی نمی‌تواند نظر خود را بر مجتهد دیگر تحمیل کند.

افزون بر این، همان‌گونه که سلفیه نیز به آن اذعان کرده‌‌اند، هر حکمی که بر موضوعی از باب سد ذریعه وضع شود، حکم ثانوی بوده و دایر مدار وجود آن ذریعه است.[12] ازاین‌رو ابن حجر عسقلانی به عدم منع بنای مسجد بر قبور فتوا داده و درباره علت آن گفته است:

وَ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَنْعَ مِنْ ذَلِک إِنَّمَا هُوَ حَالَ خَشْیةِ أَنْ یصْنَعَ بِالْقَبْرِ کمَا صَنَعَ أُولَئِک الَّذِینَ لُعِنُوا، وَ أَمَّا إِذَا أُمِنَ ذَلِک فَلَا امْتِنَاعَ وَ قَدْ یقُولُ بِالْمَنْعِ مُطْلَقًا مَنْ یرَی سد الذریعة: پیش‌تر گذشت که منع از اتخاذ مسجد بر قبور، مختص زمانی است که ترس از این باشد که مسلمانان همانند لعنت‌شدگان امت‌های گذشته، آن قبر را عبادت کنند. اما هنگامی که از این لحاظ، آسودگی خیال حاصل شود، دیگر منعی بر آن نیست. همچنین افزوده است کسی که به سد ذرایع معتقد است، امکان دارد قائل به منع مطلق شود. (ابن حجر: 1379، 3: 208)

پیش‌تر از این نیز ابن حجر وقتی به شرح احادیث باب: «مَا یکرَهُ مِنَ اتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ» در کتاب صحیح بخاری می‌رسد، نکات مهمی مطرح می‌کند. به گفته او تعبیر «ما یکره» در عنوان باب، می‌رساند که بخاری معتقد است بعضی از موارد اتخاذ مساجد بر قبور، کراهت ندارد. وی علت اتخاذ چنین حکمی توسط بخاری را تفاوت قائل شدن بخاری بین موارد مفسده‌خیز و غیر آن دانسته است. ابن حجر، در ادامه، در شرح نخستین حدیث این باب که درباره چادر زدن حضرت فاطمه بنت الحسین% بر سر قبر همسرش، حسن بن الحسن% و اقامت یک‌ساله وی در آنجا می­باشد، گفته است: «اقامت یک‌ساله، مستلزم نماز خواندن در آنجا نیز است، و لازمه نماز خواندن نزد قبر، اتخاذ قبر به عنوان مسجد است». (همان: 3، 200)

ابن حجر وقتی به شرح حدیث «لَعَنَ اللهُ الیهُودَ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِیائِهِمْ مَسْجِدًا» (بخاری: 1422، 2: 88) می‌رسد، این سخن عایشه: «وَ لَوْلاَ ذَلِک لَأَبْرَزُوا قَبْرَهُ غَیرَ أَنِّی أَخْشَی أَنْ یتَّخَذَ مَسْجِدًا»[13] را که ذیل حدیث آمده است مورد توجه قرار می‌دهد و در این‌باره می‌گوید:

این سخن نشان می‌دهد که همین عایشه و همفکران او بودند که مانع از آشکار شدن قبر آن حضرت  شدند و معلوم می‌شود که این اقدام، از باب اجتهاد شخصی آنان بود؛ نه فرمان پیامبر اکرم. (ابن حجر: 1379، 3: 200)

ثانیاً: در حدیث یاد شده، پیامبر اکرم  از خداوند درخواست می‌کند که قبرش را بتی که پرستش شود، قرار ندهد: «اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْ قَبْرِی وَثَناً یعْبَدُ». (مالک بن انس: 1425، 2: 240، احمد بن حنبل: 1421، 6: 656) حال باید از وهابیت پرسید آیا پروردگار، این درخواست محبوب‌ترین و مقرب‌‌ترین بندگان و پیامبران خود را اجابت کرده است یا خیر؟!

اگر بگویند اجابت نشده است، در این صورت وقتی دعای صالح‌ترین بندگان خدای متعال مستجاب نشود، پس دعای چه کسی مستجاب می‌شود؟! و این چنین دیدگاهی سوء ظن به خدای متعال محسوب می‌شود. اگر هم بگویند خدای متعال درخواست پیامبر گرامی‌اش6  را مستجاب کرده است و این در حالی است که هر روز هزاران نفر از راه‌های دور و نزدیک، به قصد زیارت، نماز و دعا نزد مرقد مطهر پیامبر  به مدینه منوره سفر می‌کنند. پس در این صورت نباید هیچ‌یک از نمازها، دعاها و زیارت‌هایی را که نزد قبر مطهر پیامبر  انجام می‌شود مصداق شرک بدانند و فریاد وااسلاما سردهند![14]

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

پس از تبیین مسئله و نقل نظرات وهابیت درباره حرمت دعا نزد قبور و به‌ویژه قبر پیامبر اکرم ، به نقد و بررسی آن پرداختیم و با بیان و تحلیل برخی احادیث، معلوم گردید که قول و سیره پیامبر  بر مشروعیت دعا نزد قبور دلالت دارد.

افزون بر این، عملکرد برخی صحابه نیز مشروعیت دعا نزد قبر آن حضرت  را تأیید می‌کند. از سوی دیگر، دلایل وهابیت بر ادعای یاد شده، بی‌پایه بوده و تناقض‌گویی آنان در این موضوع، دلیلی بر سستی دیدگاه یاد شده است. چنان که قاعده اصولی سد ذرائع نیز قادر نیست ادعای یاد شده را اثبات نماید.

 

فهرست منابع

    قرآن کریم.

    ابن ابی الدنیا، عبدالله بن محمد، 1411ق ـ1990م، الإشراف فی منازل الأشراف، د. نجم عبدالرحمن خلف، الأولی، الریاض، مکتبة الرشد.

    ابن أبی شیبة، ابوبکر عبد الله بن محمد، 1409ق، المصنف فی الأحادیث والآثار، کمال یوسف الحوت، الأولی، الریاض، مکتبة الرشد.

    ابن أبی شیبة، ابوبکر عبد الله بن محمد، 1997م، مسند ابن أبی شیبة، عادل بن یوسف العزازی و احمد بن فرید المزیدی، الأولی، الریاض، دار الوطن.

    ابن أبی خیثمة، أبو بکر أحمد بن أبی خیثمة، 1427ق- 2006م،  التاریخ الکبیر المعروف بتاریخ ابن أبی خیثمة - السفر الثالث، صلاح بن فتحی هلال، الفاروق الحدیثة للطباعة والنشر – القاهرة، الأولى.

    ابن تیمیة، أحمد بن عبدالحلیم، 1405‌ق، الفرقان بین أولیاء الرحمن وأولیاء الشیطان، عبدالقادر الأرناؤوط، دمشق، مکتبة دار البیان.

    ابن تیمیة، احمد بن عبدالحلیم، 1416ق ـ 1995م، مجموع الفتاوی، عبدالرحمان بن محمد بن قاسم، المدینة النبویة، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.

    ابن تیمیة، أحمد بن عبدالحلیم، 1418ق،  المستدرک علی مجموع فتاوی شیخ الإسلام، جمعه ورتبه: محمد بن عبدالرحمان بن قاسم، الأولی.

    ابن تیمیة، أحمد بن عبدالحلیم، 1419ق ـ‌ 1999م، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، ناصر عبدالکریم العقل،السابعة، بیروت، دار عالم الکتب.

    ابن تیمیة، احمد بن عبدالحلیم، 1422ق ـ‌ 2001م، قاعدة جلیلة فی التوسل و الوسیلة، ربیع بن هادی عمیر المدخلی، الأولی، عجمان، مکتبة الفرقان.

    ابن تیمیه،  أحمد بن عبد الحلیم، 1423ق،  الرد على الأخنائی قاضی المالکیة، الدانی بن منیر آل زهوی، المکتبة العصریة، بیروت، الأولى.

    ابن حجر، احمد بن علی بن حجر العسقلانی، بی‏تا،  فتح الباری شرح صحیح البخاری، محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دارالمعرفة، 1379.

    ابن حجر، أحمد بن علی بن حجر أبو الفضل العسقلانی، 1379، فتح الباری شرح صحیح البخاری، دارالمعرفة – بیروت.

    ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع بغدادی، 1414‌ق، الطبقات الکبری، محمد بن صامل السلمی، الأولی، الطائف، مکتبة الصدیق.

    ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله القرطبی، 1387ق، التمهید لما فی الموطأ من المعانی و الأسانید، مصطفی بن احمد العلوی، محمد عبدالکبیر البکری، المغرب، وزارة عموم الأوقاف والشؤون الإسلامیة.

    ابن قولویه، جعفر بن محمد، بی‎تا، کامل الزیارات‏، عبدالحسین امینی، دار المرتضویة.

    ابن قیم الجوزیة، محمد بن ابی‌بکر محمد، عبدالسلام،1411ق، إعلام الموقعین عن رب العالمین، الأولی، بیروت، دار الکتب العلمیة.

    ابن کثیر، إسماعیل بن عمر بن کثیر، 1408ق- 1988م، البدایة و النهایة، علی شیری، دار إحیاء التراث العربی، الأولى.

    ابو داوود، سلیمان بن الأشعث السجستانی، بی‎تا، سنن ابی داوود، محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، المکتبة العصریة.

    ابو داوود، سلیمان بن داوود بن الجارود، 1419‌ق، مسند أبی داوود الطیالسی، محمد بن عبدالمحسن الترکی، الأولی، مصر، دار هجر.

    احمد بن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی، 1421‌ق ـ‌ 2001م، مسند الإمام احمد بن حنبل، شعیب الأرنؤوط ـ‌ عادل مرشد، الأولی، مؤسسة الرسالة.

    الأزرقی، محمد بن عبدالله، 1996م- 1416ق،  أخبار مکة وما جاء فیها من الأثار، بیروت، دار الأندلس للنشر.

    الأصبهانی، احمد بن عبدالله، 1417ق، المسند المستخرج علی صحیح الإمام مسلم، محمد حسن، الأولی، بیروت، دار الکتب العلمیة،.

    الألبانی، 1431‌ق ـ‌ 2010م،  موسوعة محمد ناصرالدین الألبانی، الأولی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیة وتحقیق التراث والترجمة.

    الألبانی، أبو عبد الرحمن محمد ناصر الدین، 1406هـ - 1986م، أحکام الجنائز، المکتب الإسلامی، الرابعة.

    الألبانی، محمد ناصرالدین، بی‎تا، تحذیر الساجد من اتخاذ القبور مساجد، الرابعة، بیروت، المکتب الإسلامی.

    الألبانی، محمد ناصرالدین،1405‌ق، إرواء الغلیل فی تخریج أحادیث منار السبیل، زهیر الشاویش، الثانیة، بیروت، المکتب الإسلامی.

    آل الشیخ، عبداللطیف بن عبدالرحمان، بی‏تا،  منهاج التأسیس والتقدیس فی کشف شبهات داوود بن جرجیس، دار الهدایة للطبع والنشر والترجمة.

    البخاری، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله الجعفی،1422ق،  صحیح البخاری، محمد زهیر بن ناصر الناصر، الأولی، دار طوق النجاة.

    البصری، الحسن بن یسار، بی‎تا، فضائل مکة والسکن فیها، سامی مکی العانی، الکویت، مکتبة الفلاح.

    البعلی، محمد بن علی، بدرالدین، بی‎تا، مختصر الفتاوی المصریة لابن تیمیة، عبدالمجید سلیم محمد حامد الفقی، مطبعة السنة المحمدیة ـ‌ تصویر دار الکتب العلمیة..

    بن باز، عبد العزیز؛ ابن عثیمین؛ ابن جبرین: 1415ق،  فتاوی إسلامیةلأصحاب الفضیلة العلماء، الریاض، دار الوطن للنشر.

    بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، بی‎تا، مجموع فتاوی، محمد بن سعد الشویعر.

    البیضاوی، عبدالله بن عمر، 1418‌ق، أنوار التنزیل وأسرار التأویل، محمد عبدالرحمان المرعشلی، الأولی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

    البیضاوی، عبدالله بن عمر، 1433‌ق، تحفة الأبرار شرح مصابیح السنة، لجنة مختصة بإشراف نورالدین طالب، وزارة الأوقاف و الشؤون الإسلامیة بالکویت.

    البیهقی، ابوبکر  احمد بن الحسین، 1423‌ق، شعب الإیمان، عبدالعلی عبدالحمید حامد، الأولی، مکتبة الرشد للنشر والتوزیع بالریاض،.

    الترمذی، أبو عیسى محمد بن عیسى بن سَوْرة بن موسى بن الضحاک، 1998م،  الجامع الکبیر  (سنن الترمذی)، بشار عواد معروف، دار الغرب الإسلامی، بیروت.

    الثعلبی، احمد بن محمد، 1422ق ـ‌ 2002م، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، أبی محمد بن عاشور، الأولی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

    الحاکم النیشابوری، محمد بن عبدالله، 1411ق ـ‌ 1990م، المستدرک علی الصحیحین، مصطفی عبدالقادر عطا، الأولی، بیروت، دار الکتب العلمیة.

    الخَلَّال، أحمد بن محمد،1410 ق، السنة، د. عطیة الزهرانی، الأولی، الریاض، دار الرایة.

    الدِّینَوَری، أحمد بن محمد، بی‎تا، عمل الیوم و اللیلة سلوک النبی مع ربه عزوجل ومعاشرته مع العباد، کوثر البرنی، جدة ـ بیروت، دار القبلة للثقافة الإسلامیة و مؤسسة علوم القرآن.

    الزحیلی، وهبة بن مصطفی، 1418‌ق، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، الثانیة، دمشق، دار الفکر المعاصر.

    الزرقانی، محمد بن عبد الباقی بن یوسف الزرقانی، 1424ق- 2003م، شرح الزرقانی على موطأ الإمام مالک، طه عبد الرءوف سعد، مکتبة الثقافة الدینیة، القاهرة، الأولى.

    زهیر الشاویش، سلیمان بن عبدالله بن عبدالوهاب، 1423ق ـ 2002م، تیسیر العزیز الحمید فی شرح کتاب التوحید، الأولی، بیروت، المکتب الاسلامی.

    السبکی، تقی‌الدین‏، 1419ق، شفاء السقام فی زیارة خیر الانام‏، تهران‏، نشر مشعر.

    السمهودی، علی بن عبدالله أبوالحسن، 1419ق، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، الأولی، بیروت، دار الکتب العلمیة.

    السندی، محمد بن عبد الهادی التتوی، 1406ق- 1986م، حاشیة السندی على سنن النسائی (مطبوع مع السنن)، مکتب المطبوعات الإسلامیة، حلب، الثانیة.

    الشنقیطی، محمَّد الخَضِر بن سید عبدالله، 1415‌ق ـ‌ 1995م، کوثَر المَعَانی الدَّرَارِی فی کشْفِ خَبَایا صَحِیحْ البُخَاری،  الأولی، بیروت، مؤسسة الرسالة.

    شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، 1409ق، وسائل الشیعة، اول، قم، مؤسسة آل‌البیت‏.‏

    الصفوری، عبدالرحمان بن عبدالسلام،1283ق، نزهة المجالس ومنتخب النفائس، مصر، المطبعه الکاستلیة.

    الصنعانی، محمد بن إسماعیل، 1387‌،  التَّنویرُ شَرْحُ الجَامِع الصَّغِیرِ، د. محمد إسحاق محمد إبراهیم، الأولی، الریاض، مکتبة دار السلام.

    طبری، محب الدین أبو العباس، أحمد بن عبد الله بن محمد، 1422ق، الریاض النضرة فی مناقب العشرة، دارالکتب، الثانیة، بیروت، لبنان.

    الطبری، محمد بن جریر،1420‌ق، جامع البیان فی تأویل القرآن، أحمد محمد شاکر، الأولی، مؤسسة الرسالة.

    الطیبی، شرف الدین الحسین بن عبد الله، 1417ق- 1997م، شرح الطیبی على مشکاة المصابیح المسمى بـ (الکاشف عن حقائق السنن، د. عبد الحمید هنداوی، مکتبة نزار مصطفى الباز، مکة المکرمة- الریاض، الأولى.

    العثیمین، محمد بن صالح، 1413‌ق، مجموع فتاوی و رسائل، فهد بن ناصر، الأخیرة، دار الوطن ـ‌ دار الثریا.

    العینی، بدرالدین محمود بن احمد،  بی‎تا، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

    قاضی عیاض، عیاض بن موسی السبتی، 1407‌ق، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، الثانیة، عمان، دار الفیحاء.

    قاضی عیاض، عیاض بن موسى، 1419ق - 1998م ،  شَرْحُ صَحِیح مُسْلِمِ (إِکمَالُ المُعْلِمِ بفَوَائِدِ مُسْلِم)،  یحْیى إِسْمَاعِیل، ، الأولی، دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزیع، مصر.

    القزوینی، محمد بن یزید،1430‌ق، سنن ابن ماجه، شعیب الأرنؤوط ـ‌ عادل مرشد، الأولی، دار الرسالة العالمیة.

    القسطلانی، احمد بن محمد، 1323‌ق، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، السابعة، مصر، المطبعة الکبری الأمیریة.

    القسطلانی، احمد بن محمد، بی‏تا، المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، القاهرة، المکتبة التوفیقیة.

    القسطلانی، أحمد بن محمد بن أبى بکر، 1323ق، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، المطبعة الکبرى الأمیریة، مصر، السابعة.

    کلینی، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی، علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، چهارم، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة.

    مالک بن أنس، 1425‌ق، الموطأ، محمد مصطفی الأعظمی، الأولی، ابوظبی، مؤسسة زاید بن سلطان آل نهیان.

    المبارکفوری، عبدالله بن محمد، 1404‌ق، مرعاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، الثالثة، بنارس الهند، إدارة البحوث العلمیة و الدعوة و الإفتاء ـ‌ الجامعة السلفیة،.

    المجلسی، ملا محمد باقر، 1404ق، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء

    محمد بن عبد الوهاب، 1418ق، کشف الشبهات، وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد - المملکة العربیة السعودیة، الأولى.

    محمدی ری‌شهری، محمد، 1391ش، حج و عمره در قرآن و عترت، مرکز تحقیقات حج، علی رسولی، مشعر، تهران.

    محمود سعید محمد ممدوح، 1429ق، کشف الستور عما اشکل من احکام القبور، الثالثة، القاهرة، المکتبة الازهریة للتراث.

    مسلم بن الحجاج، أبو الحسن القشیری النیسابوری، بی‌تا، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله6، محمد فؤاد عبد الباقی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت.

    المناوی، محمد عبدالرؤوف، 1356ق، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، الأولی، مصر، المکتبة التجاریة الکبری.

    الموسوعة الفقهیة الکویتیه، المکتبة الشامله، قسم: فقه عام، الکویت، وزارة الأوقاف و الشئون الإسلامیه.

    النجدی، حمد بن ناصر، 1398ق، مجموعة الرسائل و المسائل و الفتاوی، الأولی، الطائف، دار ثقیف للنشر و التألیف.

    النسائی، احمد بن شعیب، 1421‌ق، السنن الکبری، حسن عبدالمنعم شلبی، الأولی، بیروت، مؤسسة الرسالة.

 پی نوشت:

[1]. در حدیث دیگری که در صحیح مسلم و سایر متون روایی آمده است، عایشه حکایت دیگری نیز نقل می‌کند که در آنجا می‌گوید: « ...پیامبر را تعقیب کردم تا این‏که به قبرستان بقیع آمد و در آنجا توقف کرد و توقف خود را طولانی نمود: « ...حَتَّى جَاءَ الْبَقِیعَ فَقَامَ، فَأَطَالَ الْقِیامَ، ثُمَّ رَفَعَ یدَیهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ». (ر.ک:  مسلم: بی‎تا، 2: 669).

[2].  البانی مستند حدیث را چنین آورده است: «أخرجه مسلم، ج 3، ص 63؛ النسائی، ج 1، ص 287؛ ابن السنی، ص 585؛ البیهقی، ج 4، ص 79؛ أحمد، ج 6، ص 180». (البانی: 1406، 89)

[3]. وهابیت به استناد حدیثی که در متون روایی اهل سنت آمده مبنی بر این‏که قبر من را عید قرار ندهید، برداشت انحرافی از آن کرده و گفته‌اند منظور حضرت این است که پیوسته به زیارت قبر من مشرف نشوید و حال آنکه حضرت دقیقاً بر خلاف برداشت وهابیان نظر داشته‌اند؛ زیرا از آنجا که ایام عید در طول سال اندک است، حضرت خواسته‌اند بفرمایند زیارت قبر من را همانند دید و بازدیدهای عید به چند دفعه محدود نکنید.

[4]. قسمتی از دیوار خانه کعبه که بین رکن حجرالاسود و درِ خانه کعبه واقع شده است.

[5]. در متون روایی شیعه نیز روایات متعددی مبنی بر این‏که حضرت هاجر& و حضرت اسماعیل% در حجر دفن شده‌اند، آمده است. ر.ک:کلینی: 1407،  4: 210؛ مجلسی: 1404، 12:  117.

[6]. گفتنی است در متون روایی شیعه نیز احادیث فراوانی درباره فضیلت مضاعف داشتن نماز و دعا در بعضی از قسمت‌های مسجدالحرام، از جمله حطیم، مقام حضرت ابراهیم7 حجر اسماعیل7 و زیر ناودان خانه کعبه و این‏که قبور مطهر بسیاری از پیامبران الهی: در مکان‌های یاد شده واقع است، وجود دارد. اما در اینجا چون منظور الزام مخالف بوده، تنها به متون روایی اهل سنت استناد شده است؛ زیرا معمولاً وهابیان، متون روایی اهل سنت را می‌پذیرند. برای اطلاع از احادیث یاد شده در منابع شیعه ر.ک:  حج و عمره در قرآن و عترت، محمدی ری‌شهری، صص 115 ـ‌ 120 و برای اطلاع بیشتر از احادیث موجود در متون روایی اهل سنت ر.ک: محمود سعید: 1429،  105ـ ‌ 128.

[7]. وهابیت برای اثبات حرمت ساخت مساجد بر قبور و نماز و دعا نزد آن به چند حدیث استناد می‌کنند که برخی از آن احادیث، جعلی و برخی معنایی غیر از آنچه آنان اراده می‌کنند دارند. ر.ک: شفاء السقام فی زیارة خیر الانام‏، السبکی.

[8]. «أبو بکر المروذی، من أصحاب الإمام أحمد، المقربین إلیه فکان یأنس به وینبسط إلیه لورعه وفضله، وروی عن الإمام أحمد مسائل کثیرة، توفی سنة 275». ر.ک:  ابن تیمیه: 1419،  205.

[9]. احادیثی که بر رفتن مستمر پیامبر به قبرستان بقیع و توقف طولانی‌مدت آن حضرت در آنجا دلالت داشت که تحلیل آن گذشت.

[10]. البته اگر علما کلام بیضاوی را بازگو می‌کنند، به این معنا نیست که همه آنان، اطلاق دیدگاه بیضاوی را پذیرفته‌اند. بلکه برخی نیز آن را به امن از فتنه مقید کرده‌ یا در قبال آن سکوت نموده یا موضع مخالف گرفته‌اند.

[11]. سد ذرایع، به جلوگیری از فعل مفسده‌آور اطلاق می‌شود. «سد» یعنی بستن و جلوگیری کردن و «ذرایع» جمع «ذریعة»، به معنای وسیله است. در اصطلاح نیز به معنای جلوگیری کردن از هر کاری است که به حسب عادت، به مفسده‌ای منجر می‌گردد.

[12]. «وَمَا کَانَ مَنْهِیا عَنْهُ لِسَدِّ الذَّرِیعَةِ لَا لِأَنَّهُ مَفْسَدَةٌ فِی نَفْسِهِ یشْرَعُ إذَا کَانَ فِیهِ مَصْلَحَةٌ رَاجِحَةٌ وَلَا تَفُوتُ الْمَصْلَحَةُ لِغَیرِ مَفْسَدَةٍ رَاجِحَةٍ... وَهَذَا أَصْلٌ لِأَحْمَدَ وَغَیرِهِ». ر.ک: ابن تیمیه: 1416، 23:  214 و 215؛ «و مَا حُرِّمَ سَدًّا لِلذَّرِیعَةِ أُبِیحَ لِلْمَصْلَحَةِ الرَّاجِحَةِ» ر.ک: ابن القیم: 1411، 2:  108؛ البانی: 1431، 2: 274.

[13]. همان. «اگر خوف این را نداشتم که همان (سنت یهود و نصارا درباره پیامبرانشان) تکرار شود، صحابه، قبر را آشکار می‌کردند. ولی ترسیدم قبر آن حضرت را مسجد در نظر بگیرند».

[14]. چنان‌که البانی از شخصیت‌های علمی معروف وهابی، از این‏که به زعم او در مدینه منوره به اسلام عمل نمی‌شود و جلوی بدعت‌ها گرفته نمی‌شود، فریاد وا اسلاما سر می‌دهد و می‌نویسد: «لقد رأیت فی السنوات الثلاث، الّتی قضیتها فی المدینة المنورة (1381 ـ‌ 1383) أستاذاً فی الجامعة الإسلامیة، بدعاً کثیرة جداً تفعل فی المسجد النبوی، و المسؤولون فیه عن کل ذلک ساکتون، کما هو الشأن عندنا فی سوریة تماماً.... و لکن المسؤول الذی یستطیع ذلک لم یفعل و لن، فإلی الله المشتکی، من ضعف الإیمان و غلبة الهوى الذی لم یغد فیه حتى التوحید لغلبة حب المال علی أهله إلا من شاء الله و قلیل ما هو، و صدق رسول الله صلى علیه [وآله] و سلم إذا یقول: «فتنة لأمی المال». ر.ک: البانی: 1431، 2: 550.

منبع: مجله علمی پژوهشی کلام اسلامی، مقاله 5، دوره 24، شماره 95، پاییز 1394، صفحه 107-131

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش