مقالات > بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۸/۵ تعداد بازدید: 32
بررسی_تطبیقی«شفـاعت»_از_منظر_آیات_و_روایات_و_دانشمندان_فریقین.pdf

ما در اینجا نخست به تعریف شفاعت در لغت و اصطلاح پرداخته‌ایم و سپس اقسام آن را ذکر کرده‌ایم. در ادامه نیز به ذکر شفاعت در آیات و روایات پرداخته و در انتها شفاعت را از منظر دانشمندان فریقین تحلیل و بررسی کرده‌ایم.



نویسنده: هاشم اندیشه

چکیده

 نوشتة حاضر با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی ، به تحلیل و بررسی تطبیقیِ شفاعت از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین پرداخته است. رحمت

 و بخشش الهی، مستقیماً به انسان نمی‎رسد، بلکه هر نعمتی، از راه‎های خاصّی نصیب آدمی می‎شود. همان­طور ‌که در این جهان نیز، مثلاً رزق، از راه کار کردن به ما می‎رسد. یکی از راه‎های نزول رحمت الهی شفاعت است؛ آن هم شفاعتی‌که خداوند اجازه دهد؛ زیرا اگر خدا نخواهد، شفاعتی در کار نیست. مهم‌ترین مؤلفه دریافت شفاعت نیز قابلیت یافتن برای آن است؛ یعنی آدمی، خود ‎باید مقدماتی را فراهم کند تا شایستة نجات شود. ما در اینجا نخست به تعریف شفاعت در لغت و اصطلاح پرداخته‌ایم و سپس اقسام آن را ذکر کرده‌ایم. در ادامه نیز به ذکر شفاعت در آیات و روایات پرداخته و در انتها شفاعت را از منظر دانشمندان فریقین تحلیل و بررسی کرده‌ایم.

کلیدواژه‌ها: شفاعت؛ آیات؛ روایات؛ دانشمندان فریقین

مقدمه

شفاعت در لغت

مادة شفاعت، با تمام مشتقات آن، در سوره‎های مختلف قرآن، به صورت نفی و اثبات، سی مرتبه وارد شده که از اهمیت این موضوع حکایت دارد.

شفع، برخلاف و‌تر، به معنای زوج است (زبیدی، ۱۴۰۵ق، ج۵، ص۴۰۰) و عینٌ شافعة؛ ٌ یعنی چشمی‌که دو تا می‌‎بیند (ابن منظور، ۱۹۹۸م، ج۸، ص۱۸۳).

در تفسیر آیة «وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ» (فجر: ۳) بعضی گفته‎اند: «و‌تر، خدای تعالی است و شفع مخلوقات و بندگان‌اند» (زبیدی، ج۵، ص۴۰۰). ابن عباس گوید: «و‌تر، آدم است‌که با همسرش دو تا شدند» (ابن منظور، ۱۹۹۸م، ج۸، ص۱۸۳).

در تفسیر نمونه، ذیل این آیه آمده است: «در نماز شب یک نماز دو رکعتی‌که نامش نافلة شفع است، نماز یک رکعتی‌که نامش نافلة و‌تر است» (مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۸۶ش، ج۱۲، ص۲۳۱).

همچنین به معنای مقارنت (ابن فارس، ۲۰۰۱م، ص۲۰۱) و انضمام دو شیء (انیس، ۱۴۱۰ق، ص۴۸۹) و قرابت (طوسی، ۱۴۰۲ق، ج۱، ‌ص۲۱۳) آمده است و راغب در مفردات گفته است: «الشفع: ضمَّ الشـیء إلی مثله» (راغب اصفهانی، ۱۳۹۹ق، ص۴۵۷) و نیز به معنای ازدیاد (نفیسی، ۱۳۹۰ش، ج۳، ص۲۰۵۳) و فزونی (زبیدی، ۲۰۰۵م، ج۵، ص۴۰۰) آمده است.

در قاموس المحیط آمده‌ است: «مَنْ یَشْفَعُ شَفَاعَةً حَسَنَةً»؛ (نساء: ۸۵)؛ عملی را بر عملی بیفزاید» (فیروزآبادی، ۱۴۰۰ق، ص۴۷). همچنین در معنای شُفعه از ابوالعباس نقل شده‌که به معنای زیادتی است در آنچه‌ ملک توست (ابن منظور، ۱۹۹۸م، ج۳، ص۱۸۳).

شفاعت به معنای خواهشگری (دهخدا، ۱۳۴۲ش، ج۲۴، ص۴۲۳) می‌انجیگری (نفیسی، ۱۳۹۰ش، ج۳، ص۲۰۵۳) و استدعای عفو (همانجا) نیز آمده است.

 «شفع لى فلان إلى فلان شفاعةً»؛ «خواست‌ یاری‎اش کند» (شرتونی، ۱۹۸۹م، ج۱، ص۵۹۹).

در لسان العرب آمده است:

شفیع‌‌ همان شافع است و جمعش شفعا می‌‎باشد و آن عبارت است از درخواست‌کننده برای دیگری تا برای رسیدن به مطلوبش واسطه گردد و شفاعت عبارت است از سخن

 و کلام شفیع به ملک و پادشاه در رابطه با حاجتی‌که برای دیگری از او درخواست می‌‎کند (ابن منظور، ۱۹۹۸م، ج۳، ص۱۸۳).

از مجموع آنچه گفتیم، استفاده می‌‎شود‌که شفاعت به معنای تقویت کردن، امداد نمودن و نیرو بخشیدن به چیزی یا کسی است‌که ضعیف و نیازمند یاری باشد؛ تا آن موجود نیازمند، به سر حد اعتدال و عدم نیازمندی برسد.

 

شفاعت در اصطلاح

شفاعت؛ یعنی شخصی که سزاوار کیفر است، اسبابی فراهم ‎سازد‌ تا از وضع نامطلوب و درخور کیفر بیرون آید و به وسیلة ارتباط با شفیع، خود را در وضع مطلوبی قرار ‎دهد‌ و شایسته و مستحق بخشودگی شود.

شفاعت در اصطلاح، به معنای «درخواست درگذشتن صاحب حق از ضایع‌کنندة حق» (معنای فقهی دنیوی) و یا به معنای «درخواست از پروردگار عالمیان برای عفو لغزش‎های بندگان» (معنای اخروی) است (خرّمشاهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۳۲۲)؛ به عبارت دیگر، معنای شفاعت، آن‌چنان‌که بعضی از علما گفته‎اند، این است‌که عده‎ای از مقرّبین حضرت حق، برای بخشش گناهان بندگان یا افزایش درجات آنان، بین خدا و بندگانش واسطه ‎شوند. این معنا وقتی محقق می‌‎شود‌که بنده در دنیا رابطة خود را با شفیع خویش، به واسطة شدت محبت به او یا کثرت اقتدا به او یا کثرت یاد و ذکرش یا تألم و ناراحتی برای فقدانش یا... محکم کند‌که هر کدام سببی است برای نورانی شدن قلب و نزدیکی و قرب به خدای عزّوجلّ (فیض کاشانی، ۱۴۰۰ق، ص۹۸۳). لذا محور این نوع شفاعت، دگرگونی و تغییر موضع شفاعت‌شونده است و ایمان به آن، یک مکتب عالی تربیتی و وسیلة اصلاح افراد گناهکار و آلوده، و بیداری و آگاهی است.

 

شفاعت از دید صاحب تفسیر نمونه

 

۱ـ معنای شفاعت

 «شفاعت» از ریشة «شَفع» به‌معنای جفت و برگرفته از «ضَمُّ الشّـَیْ‏ءِ إِلى مِثْله» ‏ است و نقطه مقابل آن، «وَ‌تر»، به‌معنای تک وتنهاست. سپس به ضمیمه شدن فرد بر‌تر و قوی‌تری برای کمک به فرد ضعیف اطلاق گردیده است و به همین دلیل‌که شفیع به هنگام درست کردن کار دیگری و شفاعت در مورد او در حقیقت خود را رفیق او قرار می‌‎دهد، به او شفیع، و به کارش، شفاعت گفته‎اند. همچنین به‌کسی‌که ملک دیگری را جزو ملک خود سازد، شفیع گفته می‌‎شود.

شفاعت در معنای صحیحش برای حفظ تعادل بوده، وسیله‌ای است برای بازگشت گناهکاران، و در معنای غلط، موجب تشویق و جرئت بر گناه می‌شود (مکارم شیرازی

و دیگران، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۴).

 

 ۲. اشکال شفاعت

۱ـ ۲. شفاعت باطل و تخدیری

شفاعت در لسان عامه به این گفته می‌‎شود‌که شخص شفیع از موقعیت و شخصیت و نفوذ خود استفاده کرده و نظر صاحب قدرت را، دربارة مجرم یا گناهکار (زیردستان خود) بی‎هیچ حساب و کتابی، تغییر دهد؛ گاهی با استفاده از نفوذ خود یا وحشتی‌که از نفوذ او دارند و زمانی با پیش کشیدن مسائل عاطفی و تحت تأثیر قرار دادن عواطف طرف و زمانی دیگر با تغییر دادن مبانی فکری او دربارة گناه مجرم و استحقاق او و مانند این‌ها... (ه‌مان، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۵).

بنابراین، شفاعت، طبق این معنا، هیچ دگرگونی‌ای در روحیات و فکر مجرم یا متهم ایجاد نمی‌‎کند. بلکه تمام تأثیر‌ها و دگرگونی‌ها مربوط به شخصی است‌که شفاعت نزد او انجام می‌‎شود. این شفاعت در بحث‌های مذهبی مطلقاً معنا ندارد؛ زیرا نه خداوند اشتباهی می‌‎کند‌که بتوان نظر او را عوض کرد و نه عواطف انسانی در او هست ‌که بتوان آن را برانگیخت و نه از نفوذ کسی وحشت دارد و نه پاداش و کیفرش بر محوری غیر از عدالت است (همانجا).

۲ـ ۲. شفاعت صحیح و سازنده

این شفاعت بر محور دگرگونی و تغییر موضع شفاعت‌شونده صورت می‌‎گیرد؛ یعنی شفاعت‌شونده موجباتی را فراهم می‌‎کند‌که از وضعی نامطلوب و درخور کیفر بیرون آید و به وسیلة ارتباط با شفیع، خود را در وضعیت مطلوب قرار ‎دهد‌که شایسته بخشودگی گردد. ایمان به چنین شفاعتی است که موجب تربیت و وسیلة اصلاح افراد گناهکار

و آلوده و بیداری و آگاهی است. در این نوع شفاعت، شفاعت‌شونده به اشاره و اذن خداوند مورد شفاعت قرار می‌‎گیرد: {وَ لاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضـى‏...}: (انبیا: ۲۸)؛ «و جز برای کسی‌که [خدا] رضایت دهد، شفاعت نمی‌‎کنند». شفاعت در آخرت، نتیجة هدایت در دنیاست. شفاعت در منطق اسلام از این نوع است (مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۵).

۳ـ ۲. شفاعت در عالم تکوین

آنچه در مورد شفاعت بیان شد، علاوه بر عالم تشریع، در جهان تکوین (این دنیا) نیز فراوان دیده می‌‎شود، نیروهای قوی‌تر این جهان به نیروهای ضعیف‎‌تر ضمیمه می‌شوند و آن‌ها را در مسیر هدف‌های سازنده، پیش می‌‎برند. آفتاب می‌‎تابد و باران می‌‎بارد و بذر‌ها را در دل زمین آماده می‌‎سازند تا استعدادهای درونی خود را به‌کار گیرند‌ تا به وضعیت مطلوب خود برسند و نخستین جوانة حیات را بیرون فرستند؛ پوست دانه‎‌ها را بشکافند و از ظلمتکدة خاک، سر برآورده، به سوی آسمان‌، که از آن نیرو گرفته‎اند، پیش روند؛ به سوی شفیعی‌که شفاعتشان کرده است.

این صحنه‎‌ها در حقیقت، نوعی شفاعت تکوینی در رستاخیز زندگی است و با اقتباس از این الگو در عالم تکوینی، نوعی از شفاعت در عالم تشریعی را می‌‎یابیم؛ راه مستقیمی‌که برای درک مسئلة شفاعت بر ایمان گشوده می‌‎شود (ه‌مان، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۶).

 

۳. اقسام شفاعت

شفاعت در نظر اسلام، حقیقت واحد نیست، بلکه اقسام زیادی دارد ‌که در این قسمت به اختصار به آن اشاره می‌‎گردد تا شفاعت مدّ نظر ما روشن شود و از اقسام دیگر آن متمایز گردد (هاشم‌زادة هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۷۴).

 

۱. شفاعت تکوینی.

توضیح این قسم پیش‌تر گذشت.

 

۲. شفاعت هدایتی و تربیتی

عوامل و وسایلی وجود دارد‌که جوامع بشری را به سوی سعادت راهنمایی می‌‎کنند و راه خوشبختی را برای انسان‌ها هموار می‌‎سازند و در رسیدن به آن، مدد و یاریشان می‌کنند.

دعوت پیامبران، راهنمایی امامان و پیشوایان دین، ارشاد و تبلیغات علما و دانشمندان مسلمان، گفته‎‌ها و بیانات کتب آسمانی و... همه از همین مقوله‌اند؛ یعنی شفاعت هدایتی و تربیتی به‌شمار می‌‎آیند؛ زیرا همة اینها‌ در هدایت و تربیت بشر تأثیر ویژه‌ای دارند و هر یک به‌گونه‌ای در سعادت و خوشبختی انسان دخیل‌اند (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۷۵).

 

۳. شفاعت رحمانی

بعضی از صفات خدا؛ مانند رحمانیت، غفاریت و کرامت، اقتضا می‌‎کنند‌که ذات اقدس الهی از گناه برخی گناهکاران درگذرد و آن‌ها را نادیده بگیرد. این اقتضا را‌، ‌که نوعی از شفاعت است، شفاعت رحمانی یا شفاعت الهی ‎گویند و قرآن این نوع شفاعت را منشأ تمامی شفاعت‌ها معرفی کرده (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۸۱) و در این باره گفته است: {قُلْ لِلهِ الشَّفاعَةُ جَمِیعاً}؛ «این حقیقت را به مردم برسان‌که شفاعت به تمام معنا به خدا اختصاص دارد» (زمر: ۴۴).

 

۴. شفاعت روز جزا

این شفاعت، شفاعت اخروی نیز نامیده می‌‎شود (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۸۱).

 

۵‌. شفاعت دنیوی

این شفاعت بدین معناست که بندگان خدا در این جهان، به منظور رفع حوائج یکدیگر، برای هم دعا ‎کنند و آمرزش بطلبند (همانجا). برخی از اقسام شفاعت دنیوی از این قرار است:

۱ـ ۵. فرشتگان‌که در حق بندگان خدای جهان استغفار کرده و آمرزش می‌‎خواهند

 {یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا...} (حشر: ۱۰).

 «[آن مؤمنان] می‌‎گویند: پروردگارا! از تقصیر ما در گذر، از گناهان برادران ما‌ ـ‌که در ایمان از ما سبقت جسته‎اند ـ صرف نظر کن و در دل ما کینه و عداوتی از مؤمنان نگذار.»

۲ـ ۵. پیامبران الهی‌که برای ملت و قوم خود استغفار و دعا کرده‎اند

 {الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ‏ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیم‏ِ} (غافر: ۷).

 «حاملان عرش برای پروردگارشان حمد و ثنا می‌‎کنند و به او ایمان می‌‎آورند؛ در حق مؤمنان استغفار می‌‎نمایند و می‌‎گویند: «ای پروردگار ما که رحمت تو‌ تمام موجودات جهان هستی را فرا گرفته است، پس از تقصیرات و گناهان توبه‌کنندگان،

و راهروان راه حق در گذر و از آتش جهنم محفوظشان بدار.»

۳ـ ۵. مقربان درگاه خداوندی‌که مورد توسل واقع می‌‎شوند

و برای تأمین خواسته‎های توسل‌کننده دربارة او دعا می‌کنند. همة این‌ها نوعی از شفاعت به‌شمار می‌آید ‌که در این جهان، معروف و معمول است؛ یکی از دعاهای ابراهیم۷ این است:

 {رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِساب‏ُ} (ابراهیم: ۴۱).

 «ای پروردگار ما، در روز حساب، در آن روز جزا، از گناهان من و از گناهان پدر و مادرم و از تقصیرات مؤمنان درگذر.»

 

۴. وساطت در فیض

بعضی از موجودات جهان هستی، بر اثر فاقد بودن استعداد و شرایط، نمی‌توانند از موجوداتی ‌که منشأ فیض‌اند، استفاده کنند. در این صورت به موجود سومی احتیاج می‌یابیم (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۸۲).

عده‎ای از دانشمندان اسلامی شفاعت روز رستاخیز را طوری معنا و تفسیر می‌‎کنند‌که با مسئلة وساطت در فیض تطبیق می‌‎شود و این معنا را چنین توضیح می‌‎دهند:

بعضی از افراد، در اثر معاصی و گناهان، استعاد و قابلیتشان را به‌طوری از دست داده‎اند‌که هرگز نمی‌‎توانند مستقیمـاً و بدون واسطه از مبدأ فیض ـ‌که خدای رحمان است ـ فیض بگیرند‌که تا بدین وسیله از عذاب و شکنجه نجات یافته و از نعمت‎های گوناگون وی در بهشت جاوید، بهره‌برداری کنند. افراد صالح و اولیای الهی ـ‌که در اثر تقوا و پرهیزگاری

و اعمال نیک انسانی لایق وکامل شده‎اند ـ رحمت و کمال را از مبدأ فیض؛ یعنی از خدای منان می‌‎گیرند و به آن افراد ناقص و گنهکار می‌‎رسانند (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۸۳).

 

۵. شفاعت در قرآن

قرآن کریم دربارة «شفاعت» (با همین عنوان) حدود سی آیه دارد. البته اشاراتی به این مسئله با عناوین دیگر نیز شده است (مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۶).

آیات مربوط به «شفاعت» را می‌‎توان به چند دسته تقسیم کرد:

۱. آیاتی‌که شفاعت را به طور مطلق نفی می‌‎کنند (ه‌مان).

 {أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لاَ شَفاعَةٌ...} (بقره: ۲۵۴).

 «پیش از آنکه روزی فرا رسد‌که نه داد و ستدی هست و نه دوستی و نه شفاعتی، از آنچه روزیتان کرده‎ایم، انفاق کنید...»

 {وَ اتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لا یُقْبَلُ مِنْ‌ها شَفاعَةٌ وَ لا یُؤْخَذُ مِنْ‌ها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ} (بقره: ۴۸).

 «بترسید از روزی‌که در آن روز کسی به دیگری کوچک‌ترین خدمت نمی‌-کند

و از او شفاعتی مقبول نخواهد شد و کسان، یار وی نخواهند بود.»

در این آیات، راه‌های متصوّر برای نجات محرومان، غیر از ایمان و عمل صالح، نفی شده است؛ راه‌هایی چون پرداخت عوض و دیُون مالی و مادی، پیوند و سابقة دوستی، و شفاعت.

حتی در مورد بعضی از گناهکاران می‌‎خوانیم: {فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِین‏َ} (مدثر: ۴۸)؛ «شفاعت شفاعت‌کنندگان به حال ایشان سودی ندارد...».

از این آیات به‌دست می‌‎آید‌که در روز بازپسین، کوچک‌ترین راه فرار از چنگال مجازات، و عامل نجاتی پیدا نخواهد شد؛ جز عمل صالح. در آن روز هیچ وسیله‌ای برای به‌ دست آوردن درجه، کمال و مقام وجود نخواهد داشت؛ جز آنچه در این جهان به‌دست آمده است. در آن روز داوری کسی درد دردمندی را دوا نخواهد کرد و گریزگاه‎‌ها، راه‌های فرار از کیفر و اسباب رهایی از مجازات ـ‌که در دادگاه‎های بشری نفوذ دارد ـ در دادگاه عدالت الهی عاطل و باطل خواهد بود (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰، ص۹۷).

۲. آیاتی‌که شفیع را منحصراً خداوند متعال معرفی می‌‎کنند و شفاعت را فقط مخصوص ذات اقدس الهی می‌‎دانند (مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۸۶، ج۱، ص۲۲۷).

 {مَا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفِیع‏...} (سجده: ۴).

 «برای شما هیچ سرپرست و شفیعی غیر از خداوند نیست...»

 {قُلْ لِله الشَّفاعَةُ جَمِیعاً...} (زمر: ۴۴).

 «بگو شفاعت یکسره از آن خداست...»

۳. آیاتی‌که شفاعت را به اذن و فرمان خدا مشروط می‌‎کنند

 {مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ...} (بقره: ۲۵۵).

 «چه کسی می‌‎تواند جز به اذن خدا شفاعت کند...»

 {وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ...} (سبأ: ۲۳).

 «شفاعت جز برای کسانی‌که خداوند اذن (اجازه) دهد، سودی ندارد...»

آیات یاد شده و مانند آن، ‌که در کلام خدا فراوان وجود دارد، تمام شفاعت‌ها را به خدا اختصاص داده و شفاعت‌کنندگان دیگر را غیر رسمی معرفی می‌‎کند؛ زیرا:

اولاً: فقط خداوند به شفاعتی‌که درخواست مغفرت و طلب آمرزش است و در روز رستاخیز انجام می‌‎گیرد، رخصت خواهد داد و دعای شفاعت‌کنندگان را خواهد پذیرفت.

ثانیاً: اگر شفاعت تکوینی در نظر گرفته شود، تنها خداست‌که علل و اسباب طبیعی را به جریان انداخته و آن‌ها را تنظیم کرده است و خود نیز سلسله جنبان همه آن‌ها است (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۰۹).

ثالثاً: اگر شفاعت هدایتی مورد نظر باشد، هموست‌که تمامی وسائل هدایت را میان انسان‌ها جریان می‌‎دهد و اسباب هدایت را در اختیار آنان می‌‎گذارد و خداست‌که راه‌های هدایت را هموار می‌کند و چراغ‌های راهنمایی را فروزان می‌‎سازد.

بنابراین، شفاعت به هر معنا و با هر اسم و عنوانی انجام گیرد، به ذات اقدس الهی اختصاص دارد و اگر شفاعت‌کنندگانی هم وجود دارند، این مقام عالی را از ذات اقدس الهی دریافت کرده‎اند؛ وگرنه رسیدن به این مقام برای کسی یا چیزی ممکن و می‌سر نیست (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۱۱۰).

بنابراین، شفاعت ملک خداست که به تملیک دیگران (کسانی که شایسته، این مقام‌اند) نیز در می‌آورد (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۱۱۱).

 

۴. آیاتی‌که شرایطی را برای شفاعت‌شونده (مشفوع) بیان کرده‌اند (مکارم شیرازی و دیگران، ج۱، ص۲۲۷):

۱ ـ ۴. گاهی این شرط را رضایت و خشنودی پروردگار معرفی می‌کند:

ـ {وَ لاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى‏...} (انبیا: ۲۸)

 «و جز برای کسی‌که [خدا] رضایت دهد، شفاعت نمی‌کنند...»

ـ {وَلَا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ یَعْلَمُونَ} (زخرف: ۸۶).

 «آنان‌که غیر از خدا دیگری را می‌‎خوانند، مالک شفاعت نیستند؛ مگر کسانی که به حق گواهی دهند در حالتی که بدان عارف‌اند.»

آیة دوم به دو صورت تفسیر می‌‎شود:

الف) مربوط به شفاعت‌کنندگان باشد؛

ب) مربوط به شفاعت‌شوندگان یا به هر دو (شفاعت‌کننده و شفاعت شونده) باشد.

به هرحال، این آیة شفاعت، روز جزا را اجمالاً اثبات می‌‎کند؛ زیرا قدر مسلّم آیه این است که در روز رستاخیز، شفاعتی انجام خواهد گرفت و در این مورد نیز همین مقدار برای ما بس و کافی خواهد بود.

دربارة جملة {شَهِدَ بِالْحَقِّ} نیز اختلاف زیادی میان مفسران وجود دارد؛ عده‎ای می‌‎گویند: منظور از آن، «شهیدان راه حق» است. این عده با آیة مذکور استدلال می‌‎کنند‌که «شهدا» نیز از شفاعت‌کنندگان روز جزا به شمار می‌‎آیند (هاشم‌زادة هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۰۱).

برخی از مفسران، «حق» را به معنای خدا و توحید او گرفته و گفته‎اند: منظور از {شَهِدَ بِالْحَقِّ} کسانی‌ هستند‌که به خدا و یگانگی او شهادت دهند و آن را با جان و دل بپذیرند.

طایفة دیگری از مفسران می‌‎گویند: آنان کسانی‌ هستند‌که دین حق را گواهی کرده و از آن تبعیت نموده‎اند.

گاهی نیز گفته می‌‎شود ‌که منظور از حق، «امام حق» است. در این صورت آیة مذکور به ولایت مربوط خواهد بود ‌که شهادت به امامت امام حق و گواهی کردن ولایت و خلافت وی را یکی از شرایط شفاعت می‌‎شمارد.

ولی به نظر ما، منظور از حق، هر موضوعی است ‌که واقعیت داشته و یکی از حقایق زنده و تعالیم عالی اسلام محسوب شود؛ به عبارت بهتر و ساده‎‌تر، منظور از حق، حقایق دینی است ‌که همة معانی پیشین را در بر می‌گیرد؛ شهادت در راه حق، دین حق، خدا‌شناسی، توحید و یگانه‌پرستی، شهادت به امامت امام حق و صد‌ها حقیقت دیگر ـ ‌که از اصول ایمان به شمار می‌‎آید ـ ذیل این عنوان جامع (حقایق دینی) قرار دارد (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۱۰۲).

از آیه‌ای که گذشت، سه موضوع مهم استفاده می‌شود:

۱. دربارة عده‎ای از مردم هرگز شفاعت ممکن و می‌سر نخواهد بود،

۲. در مورد گروهی دیگر، شفاعت حتمی است و حق طبیعی آنان محسوب می‌‎شود،

۳. شفاعت، شرایطی دارد ‌که اگر یکی از آن‌ها موجود نباشد، هرگز پذیرفته نخواهد شد.

سه شرط مهم شفاعت نیز در همین آیه آمده است:

یک‌ـکسانی می‌‎توانند از شفاعت بهره‌مند شوند ‌که مشرک، بت‌پرست و انسان‌پرست نبوده و پرستش جز برای خدا، در نظر آنان مفهومی ندارد؛ {وَلَا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ}؛ «آنان‌که غیر از خدا، دیگری را می‌‎خوانند، حق شفاعت ندارند» (زخرف: ۸۶).

دوـ افرادی می‌‎توانند از شفاعت استفاده‌کنند‌که به توحید و یگانگی پروردگارشان مخلصانه شهادت دهند و به حقایق دینی ایمان کامل یابند: {إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ}،

سه‌ـ مؤمنان نیز در صورتی می‌‎توانند از شفاعت بهره‌مند شوند ‌که ‌ایمانشان بر علم و معرفت استوار گردد، از فکر، بصیرت و روشن‌بینی سرچشمه گیرد و از عادت صرف و تقلید کور خالی و دور باشد: {وَ هُمْ یَعْلَمُونَ} (هاشم‌زادة هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۰۳).

۲ـ ۴. گاهی شرط آن را گرفتن پیمان و عهد نزد خدا معرفی می‌‎کند:

 {لاَ یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً} (مریم: ۸۷).

 «کسی به شفاعت دست می‌‎یابد‌که به خداوند و به پیامبر ایمان داشته باشد و نزد خدا تعهد و پیمان ببندد...»

۳ـ ۴. زمانی هم صلاحیت شفاعت را از بعضی مجرمان و گناهکاران سلب می‌‎کند (مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۲۷)

 {مَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَلَا شَفِیعٍ یُطَاعُ...} (غافر: ۱۸).

 «برای ستمگران نه یاوری هست و نه شفاعتگری ‌که مورد اطاعت باشد...»

گفتنی است، در آیاتی نیز شفاعت به معنای یاری و پشتیبانی برادر دینی است که اگر این یاری، در جهاد با تجاوزگران باشد، بهرة دنیوی آن غنایم و پاداش اخروی آن بهشت الهی است و اگر درگناه و تجاوزی با او رفاقت کند، بهرة دنیای او سرزنش و نصیب آخرتش کیفر خواهد بود.

 {مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْ‌ها وَ مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً سَیِّئَةً یَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْهَا} (نساء: ۸۵).

 «هر‌ کسی شفاعتی نیکو کند، او را بهره‎ای باشد و کسی را ‌که شفاعتی بد کند، وی را از آن سهمی باشد...»

معانی دیگری نیز برای شفاعت در قرآن کریم آمده است، ولی آنچه مد نظر ما بود، در دسته‌بندی‌های مزبور بیان شد.

 

۶. اختلاف آیات شفاعت و پاسخ دانشمندان اسلامی

برخی از آیات، وجود شفاعت در روز جزا را اثبات می‌کنند، ولی در مقابل، چنانکه گفته شد، آیات دیگری نیز وجود دارند ‌که شفاعت را انکار و آن را ناممکن می‌دانند. ازاین‌رو، ممکن است برخی گمان کنند ‌که این دو دسته از آیات، تناقض دارند، ولی با مختصر دقت، روشن می‌شود ‌که نه‌تن‌ها کوچک‌ترین اختلافی ندارند، بلکه یکدیگر را به طور کامل تصدیق و تأیید می‌‎‌کنند. دانشمندان اسلامی در این باره نظریاتی دارند ‌که در ادامه، قسمتی از آن‌ها را بیان می‌کنیم:

یک ـ فخر رازی

با در نظر گرفتن صدر و ذیل آیات شفاعت و با توجه کردن به شأن نزول و قرائتی ‌که در وقت نزول آن‌ها وجود داشت، این حقیقت روشن می‌شود که آیات انکار کنندة شفاعت، هرکدام در مورد خاصی نازل شده است؛ بعضی از آن‌ها دربارة مشرکان و بت‌پرستان و گاهی نیز مخصوص کسانی است ‌که از پیشوایان باطل و خودساخته پیروی کرده‎اند. ولی آیاتی ‌که شفاعت را می‌‎پذیرد، در حق مؤمنان و اهل توحید نازل شده است (فخررازی، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۵۸).

دو ـ علامة طباطبایی

در روز رستاخیز، شفاعت ابتدایی و خالی از رخصت و اذن، ممکن و می‌سر نخواهد بود. این است ‌که قرآن مجید نیز این‌گونه شفاعت را به باد انتقاد گرفته و آن را غیر مقبول معرفی ‎کرده است. ولی شفاعتی ‌که بعد از رخصت الهی و اذن خداوندی انجام بگیرد، بی‌تردید پذیرفته خواهد شد و قرآن کریم نیز این نوع شفاعت را تصدیق و تثبیت و از آن طرفداری می‌کند (طباطبایی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۵۹).

 

۷. شفاعت‌کنندگان در روایات

۱. سه گروه شفاعت‌کننده

امام علی بن ابی‌طالب۷ می‌‎فرماید: «پیامبر خدا فرمود: سه طایفه در پیشگاه الهی شفاعت خواهند کرد و شفاعت آنان پذیرفته خواهد شد: پیامبران، دانشمندان و شهیدان راه حق» (مجلسی، ۱۹۹۹م، ج۸، ص۴۲).

۲. همسایه و دوست

امام صادق۷ فرمود:

همسایه دربارة همسایة خویش و دوست درباره دوست خود شفاعت خواهند کرد. ولی اگر فرشتگان و مقربان درگاه الهی دربارة ناصبی (دشمن علی۷ و اولاد ایشان) شفاعت نمایند، پذیرفته نخواهد شد (همانجا).

۳. اوصیا و جانشینان پیامبران به خصوص جانشینان دوازده‌گانة پیامبر خاتم۹

۴. اولیا و دوستان خدا

۵. فرشتگان

۶. مؤمنان وگرویدگان به دین حق ‌که هریک به اندازه ‌شأن و مقامش شفاعت خواهد کرد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۲۵).

۷. اطفال و بچه‌های صغیر و بی‌گناه، حتی جنین سقط‌شده، ‌که درباره پدران و مادرانشان شفاعت خواهند کرد (طباطبایی، ۱۳۷۰، ‌ج۱، ص۱۸۲).

 

۸. محرومان از شفاعت:

۱. کافران

کسانی‌که خدا و یا پیامبری از پیامبران الهی یا کتابی از کتاب‌های آسمانی یا موضوع مسلّمی از موضوعات دینی را نپذیرفته‌اند، کافر محسوب می‌شوند و از شفاعت بی‌نصیب خواهند شد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ‌ص۱۸۴).

۲. مشرکان

آنان‌که در وادی وسیع و خطرناک شرک، حیران و سرگردان، قدم برمی‌دارند، اهل شفاعت نخواهند بود. از نظر اسلام، شرک بر چهار قسم است:

الف) شرک در ذات

خدای واحد را بیشتر از یک پنداشتن و او را از اجزا و موارد مختلفی مرکب دانستن و ذات خالق را به مخلوقی از مخلوقات وی تشبیه کردن (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۵).

ب) شرک در صفات

صفات خدا را بر ذاتش اضافه دانستن و صفات وی را به صفات مخلوقی از مخلوقاتش تشبیه کردن، هر دو از مقوله شرک در صفات است (همانجا).

ج) شرک در عبادت

انسان اگر کسی یا چیزی را تا آنجایی مورد احترام و تعظیم قرار دهد ‌که به حد ستایش و پرستش برسد، ‌در این صورت در وادی شرک در عبادت قرار گرفته است؛ زیرا پرستش و عبادت به خدا اختصاص دارد (همانجا).

د) شرک در افعال

کارهایی هست ‌که تنها با نیروی خدای قادر انجام می‌‎پذیرد و جز وی کسی قدرت انجام دادن آن را ندارد؛ مانند خلقت و ایجاد، احیا و زنده کردن اموات، رزق و روزی دادن و... اگر کسی در این‌گونه امور و موضوعات، مخلوقی را مؤثر بداند یا او را در این مسائل شریک و یار خدای جهان‌آفرین بپندارد، چنین فردی به شرک در افعال مبتلا شده است (همانجا).

۳. منحرفین از حق

آنان‌که یکی از جانشینان دوازده‌گانة پیامبر۹ را انکار می‌‎کنند، از شفاعت محروم و بی‌نصیب خواهند بود؛ زیرا این‌گونه افراد با خدای قادر و پیامبر گرامیِ وی مخالفت ورزیده و ظلم بزرگی مرتکب شده‌اند و حق را از مسیر اصلی خود منحرف ساخته و باطل را به جای آن نشانده‌اند و از این راه، مفاسد زیاد و زیان‌های جبران‌ناپذیری به جامعة اسلامی وارد کرده‌اند و اساس و پایة حقیقت و عدالت را در هم شکسته‌اند (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ‌ص۱۸۶)؛ چنان‌که ابن ابی یعفور ‎گوید که امام صادق۷ فرمودند:

 «ثَلَاثَةٌ لا یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‏ مَنِ ادَّعَى إِمَامَةً مِنَ الله لَیْسَتْ لَهُ وَ مَنْ جَحَدَ إِمَاماً مِنَ الله وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لَهُمَا فِی الْإِسْلَامِ نَصِیبٌ» (مجلسی، ۱۹۹۹، ج۸، ص۳۶۳).

چندین طایفه از توجه و رحمت الهی نصیب ندارند؛ آنان به عذاب دردناکی خواهند رسید؛ کسی‌که بناحق ادعای امامت کند و کسی‌که امام حق را نپذیرد و کسی‌که از پیشوایان باطل و افراد ظالم و ستمگر تبعیت نماید و چنین پندارد ‌که آنان نیز مسلمان بوده‌اند.

۴. ستمگران

آنان‌که کوچک‌ترین ظلم و تعدی به دیگران داشته‌اند یا حقی از مردم را پایمال ساخته‌اند یا به عنوان‎های دیگر به بندگان خدا خیانت کرده‌اند، ستمگرند و هرگز به شفاعت نایل نخواهند شد؛ مگر صاحب حق، از حق خود صرف نظر کند (هاشم‌زادة هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۷)؛ چنان‌که مردی از طایفة نخع خدمت امام باقر۷ رسید وگفت: من تا به امروز از طرف حَجّاج، استانداری بودم، ولی از امروز تصمیم گرفته‎ام ‌ توبه و از این مقام استعفا کنم، آیا توبه و بازگشت من پذیرفته خواهد شد؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «نه، امکان‌پذیر نیست؛ مگر اینکه حقوق مردم را به صاحبانشان رد کنی و آنان را از خود راضی نمایی» (کلینی، ۱۳۹۰، ج۲، ص۳۳۱).

۵. رانده‌ شدگان

شفیعان روز جزا عده‌ای از پیروانشان را ‌که بسیار تبهکار و نامساعد هستند، از خود رانده‌اند و از آنان تبرّی و دوری جسته‌اند، با صراحت تمام و با لحن قاطع اظهار کرده‌اند ‌که چنین افرادی به ما مربوط نیستند (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰، ص۱۸۷). به عنوان شاهد و نمونه:

یک ـ غضب‌کننده

امام صادق۷ فرمود: «لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَمْلِکْ نَفْسَهُ عِنْدَ غَضَبِه‏» (کلینی، ۱۳۹۰، ج۲، ص۶۳۷)؛ «از ما نیست کسی ‌که به هنگام غضب و خشم، خود را کنترل نکند.»

دو ـ منکر موضوعات دین

امام صادق۷ فرمود:

 «مَنْ أَنْکَرَ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ فَلَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا الْمِعْرَاجَ وَ الْمُسَألَةَ فِی الْقَبْرِ وَ الشَّفَاعَةَ» (مجلسی، ۱۹۹۹م، ‌ج۸، ص۳۷).

 «کسی‌که سه موضوع از موضوعات دینی را نپذیرد، از شیعیان و پیروان ما محسوب نخواهد شد؛ معراج، سئوال قبر، شفاعت.»

سه ـ کلاهبردار مسلمان (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۸)

پیامبرخدا۹ در این باره فرموده است: «لَیْسَ مِنَّا مَنْ مَاکَرَ مُسْلِماً» (کلینی، ۱۳۹۰، ج۲، ‌ص۳۳۷)؛ «کسی‌که دربارة مسلمانی مکر و حیله‎ای را روا بدارد، از ما نخواهد بود.»

۶. مأیوسین از شفاعت

شفاعت‌کنندگان رسمی روز باز پسین دربارة عده‎ای، به‌طور قاطع اعلان داشته‎اند ‌که آنان به شفاعت ما امیدوار نگردند؛ زیرا شفاعت ما به چنان افرادی نخواهد رسید (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ‌ص۱۸۹). پیامبر۹ در این باره می‌‎فرماید:

 «رَجُلَانِ لَا تَنَالُهُمَا شَفَاعَتِی صَاحِبُ سُلْطَانٍ عَسُوفٌ غَشُومٌ وَ غَالٍ فِی الدِّینِ مَارِق‏» (کلینی، ۱۳۹۰، ج۲، ص۳۳۷).

دو طایفه از شفاعت من محروم و بی‎نصیب خواهند شد:

۱. پادشاه ستمگر و غاصب

۲. کسی‌که در دین و مذهب خود زیاده‌روی (غلو) کرده از حد بگذرد و بدین وسیله از دین و آیین بر کنار گردد.

۷. محرومین

بهشت ابدی، برعده‎ای از گناهکاران تحریم شده است و نمی‌‎توانند به آنجای مقدس قدم بگذارند (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۹). چنان‌که امام صادق۷ نیز افرادی را از این گروه محرومین، معرفی کرده و فرموده است:

 «خدای بزرگ به ذات خود قسم یاد کرده است ‌که سه طایفه را در بهشت خود قرار ندهد: کسی ‌که از فرمان خدا تبعیت نکند، کسی‌که با امام و پیشوای حق و عدالت مخالفت ورزد، کسی ‌که حقی از حقوق برادران دینی خود را پایمال کند و از دادن حقوق مردم، خودداری نماید (مجلسی، ۱۹۹۹، ج۸، ص۳۵۷).

۸. مخلدین

عده‎ای از مردم، بر اثر ارتکاب بعضی گناهان، در آتش سوزان جهنم، دائمی و همیشگی خواهند بود و با هیچ نیرویی از آن نجات نخواهند یافت (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۹۰)؛ چنان‌که خدای قهار در این باره می‌‎فرماید:

 {وَعَدَ اللهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِی‌ها هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ} (توبه: ۶۸)

 «خدا وعده کرده است ‌که مردان و زنان منافق و دو رو، کافران و ملحدان را در آتش افکند و آنان را در میان آتش، همیشگی کند و از رحمتش محروم و بی‎نصیب گرداند و مشمول عذاب دائمی خود بنماید.»

۹. مرتدین

گروهی از مردم با گفتن حرفی یا انجام دادن عملی، رشتة اسلام و ایمانشان را گسسته‎اند

و از صف مسلمانان کنار رفته و به کفار و ملحدین پیوسته‎اند (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۹۱). خداوند نیز دربارة آنان فرموده است:

 {وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِی‌ها خالِدُونَ} (بقره: ۲۱۷).

 «هرکس از شما مرتد شود و در همین حال بمیرد، اعمال نیک وی از بین خواهد رفت و در آتش جهنم نیز همیشگی خواهد بود.

۱۰. مسخ شدگان

ملل و اقوام گذشته، اگر به بعضی از معاصی و گناهان مرتکب می‌‎شدند، قبل از گرفتاری به عذاب روز بازپسین، در این جهان نیز به بلایا و مصائب شدیدی مبتلا می‌شدند. یکی از آن بلا‌ها و گرفتاری‌ها این بود ‌که به صورت حیوانی درمی‎آمدند. این بلا و مصیبت شکننده و رسواکننده ـ ‌که در اصطلاح دینی «مسخ» نام دارد ـ به برکت پیامبر عزیز اسلام در ظاهر و موقتاً برداشته شده است؛ به‌طوری‌که انسان هر گناهی را مرتکب شود، در این جهان تغییر صورت نمی‌دهد و مسخ نخواهد شد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۹۱). ولی در روز رستاخیز ‌که راز‌ها آشکار می‌شود، مسخ وجود دارد و عده‎ای از پیروان پیامبر۹ نیز صورت انسانی را از دست می‌‎دهند و در قالب حیوانات مختلفی نمودار می‌‎گردند؛ منتها هر گناه

و معصیتی، اثر و اقتضای خاصی خواهد داشت. این طایفه ‌که مسخ‌شدگان نامیده می‌شوند، از شفاعت، محروم و بی‎نصیب خواهند شد؛ زیرا شفاعت‌کنندگان روز جزا برای انسان‌ها شفاعت خواهند کرد، نه حیوانات (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۱۹۳).

امام صادق۷ فرمود:

آنان‌که به صفت رذل تکبر مبتلا هستند، در صورت مورچگان قرار خواهند گرفت و همان‌طور ‌که مردم را کوچک شمرده و زیر پایشان قرار می‌‎دادند، در آن روز انتقام، ‌آنان نیز زیر پای‌‌ همان مردم مظلوم و بیچاره، پایمال خواهند شد و به جزای عمل پستشان خواهند رسید (مجلسی، ۱۹۹۹م، ج۷، ص۲۱۶).

۱۱. شکایت‌شدگان

شفاعت‌کنندگان روز داوری، در آن روز وحشت‌زا و حیرت‌انگیز، نه‌تن‌ها عده‎ای از طالبان شفاعت را شفاعت نمی‌کنند، بلکه از دست آن‌ها به دادگاه عدل خداوند شکایت کرده، آنان را از خود می‌‎رانند (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۱۹۳).

 

۹. شرایط شفاعت

در این قسمت برخی از شرایط شفاعت را مطرح می‌کنیم:

۱. رخصت

تا خدای عظیم، اذن به شفاعت ندهد، کسی یارای شفاعت کردن را نخواهد داشت (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۶۶).

 {مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ} (بقره: ۲۵۵)؛ «کیست ‌که بتواند در پیشگاه خدا، بدون اذن وی، شفاعت کند.»

۲. کرنش و ستایش

شفاعت‌کنندگان، در قیامت، نخست در مقابل پروردگارشان کرنش می‌‎کنند، به مدح و ثنای وی زبان می‌‎گشایند و وظایف و مراسم عبودیت و بندگی را به‌طور کامل انجام می‌‎دهند. سپس با حالت کرنش و تواضع و در غایت تذلل و فروتنی اظهار نیاز می‌‎کنند و دربارة عدة مخصوصی شفاعت می‌کنند و از پروردگارشان برای درد آن‌ها دوا می‌‎طلبند (همانجا).

الف) {وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ} (انبیاء: ۲۸)؛ «شفاعت می‌‎کنند... در حالتی که از ترس پروردگارشان، لرزان‌اند.»

ب) «پیامبر خاتم، در مقام شفاعت، به پیشگاه الهی متوجه می‌‎شود و به سجده ـ ‌که غایت فروتنی، تذلل و اظهار بندگی است ـ می‌‎افتد، در همین حال می‌‎ماند... تا از طرف خدای رحمان اذن و رخصت صادر شود» (مجلسی، ۱۹۹۹م، ج۸، ص۳۶؛ فخر رازی، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۶۰).

۳. حدود معیّن

شفاعت براساس برنامه‎ای ‌که از طرف خدا تنظیم گردیده، انجام خواهد شد و از حدود

و قیودی ‌که در آن برنامه تعیین شده، تجاوز نخواهد شد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۶۷).

 {لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ} (انبیا: ۲۷).

 «در سخن گفتن از او سبقت نمی‌‎جویند و جز از عمل به‌فرمان وی، کاری انجام نمی‌‎دهند».

۴. آمادگی و برازندگی

مجرم و گنهکار، در صورتی می‌‎تواند از شفاعت بهره‌مند شود ‌که استعداد و لیاقت بندگی را از دست نداده و بر اثر ارتکاب بعضی گناهان و یا کثرت معاصی، رشتة ‌ایمان خود را نگسسته باشد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۶۷).

 {وَ لاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضـى‏...} (انبیاء: ۲۸).

 «آنان شفاعت نخواهند کرد، مگر افرادی را‌که مورد رضای خدا بوده باشند.»

۵. ارتباط

مجرمی می‌‎تواند از شفاعت استفاده کند‌که به وسیلة بعضی از معاصی و گناهان، ارتباط خود را با شفاعت‌کنندگان قطع نکرده و از ولایت و حدود حمایت و عنایت آنان خارج نشده و آن‌ها را شاکی و خصم خود قرار نداده باشد؛ زیرا عدة کثیری از مردم، نه‌تن‌ها از شفاعت بی‎نصیب خواهند بود، بلکه شفاعت‌کنندگان در پیشگاه الهی از آنان گله‎‌ها و شکایت‌ها ابراز خواهند داشت و با آن‌ها خصومت‌ها خواهند کرد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۶۸).

از پیامبر۹ نقل شده ‌که فرمود: سه طایفه هستند ‌که من در روز رستاخیز با آنان خصومت خواهم کرد:

ـ کسی‌که وعده‎ای به من دهد و سپس بی‎وفایی کند.

ـ کسی‌که مرد آزادی را بفروشد و استقلال آن را برای منفعت شخصی خود بر باد دهد.

ـ کسی‌که مزد و اجرت کارگری را به‌طور کامل ادا نکند (فخر رازی، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۵۸).

۶. حقوق اختصاصی

معاصی و گناهانی‌که از آن‌ها بوی تجاوز به حقوق مردم، به مشام ‎رسد و کوچک‌ترین برخوردی با حقوق دیگران دارد، به وسیلة شفاعت یا عوامل دیگر، هرگز بخشوده نخواهد شد و جز اینکه صاحب حق از حق خود صرف نظر کند یا رضایت وی جلب شود، چارة دیگری نخواهد داشت، ولی گناهانی ‌که با حقوق دیگران کوچک‌ترین برخوردی ندارد و از حقوق خاص خداوندی محسوب می‌‎شود، ممکن است با شفاعت یا عوامل دیگر بخشوده شود؛ زیرا هیچ اشکال و محذوری ندارد‌که خداوند، با وجود شرایطی، به وسیله شفاعت از حق خاص خود صرف‌نظر کند و گناهان عده‎ای را، بر اساس علل ومصالحی، نادیده بگیرد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۶۹).

 

۱۰. نظر دانشمندان مسلمان دربارة شفاعت

۱. علامة طباطبایی

در روز رستاخیز حتماً شفاعتی انجام خواهد گرفت و برای آن حدود، قیود و شرایط زیادی معیّن شده است ‌که با در نظر گرفتن آن‌ها کوچک‌ترین اشکال و محذوری پدید نمی‌آید و «روایاتی ‌که از طرق شیعه و سنی در این زمینه وارد شده، آن‌چنان فراوان است ‌که به حد توا‌تر می‌رسد...» (طباطبایی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۸۵).

۲. نظر غزالی

او عقاید اهل سنت را یک بیک می‌‎شمارد تا آنجا ‌که می‌‎گوید:

یکی از عقاید اهل سنت و جماعت این است ‌که مسلمانان باید موضوع شفاعت را باور کنند و آن را در اعماق دلشان جای دهند؛ زیرا در اسلام ثابت و مسلّم گردیده است ‌که پیامبران الهی و پس از ایشان دانشمندان دینی، در مرحله سوم شهیدان، در آخرین مرتبه افراد لایقی از مؤمنان و عقیده‌مندان به یگانگی آفریدگار جهان، شفاعت خواهند کرد و شفاعتشان نیز پذیرفته خواهد شد (غزالی، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۹۹).

 

۱۱. فضایل و ارزش شفاعت

 ۱. نموداری از محبوبیت مردان خدا

به‌وسیلة مسئلة شفاعت، شخصیت و محبوبیت شفاعت‌کنندگان، ‌که مردان حقیقت

و فضیلت‌اند، به خوبی روشن می‌شود؛ زیرا در روز رستاخیز خدای عظیم به آنان اذن

و رخصت می‌دهد‌که در پیشگاه وی قرار بگیرند و دربارة عده‌ای از گناهکاران شفاعت کنند و دعا و شفاعتشان نیز در این باره پذیرفته می‌‎شود (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۳۶).

۲. نموداری از ارزش اعمال نیک انسانی

مسئلة شفاعت، ارزش عبادت، اطاعت، اعمال نیک انسانی و خویشتن‌داری را کاملا روشن و نمایان می‌‎سازد و اهمیت و آثار نیک آن‌ها را در نظر مردم به خوبی واضح و مجسم می‌‎نماید؛ زیرا شفاعت‌کنندگان، آن مقام عالی را ـ ‌که از عالی‌‌ترین مقامات بشری و بهترین محبوبیت‌های انسانی است ـ با تقوا، عبادت و اطاعت به دست آورده‌اند و اگر این وسایل نمی‌‎بود، آن مقام پرارج هرگز برای آنان می‌سر نمی‌‎شد (همانجا).

۳. رمز کوشش و عامل جنبش

برای شفاعت، شرایطی لازم است ‌که بدون آن‌ها برای کسی می‌سر نخواهد بود. بنابراین، شفاعت کردن، استعداد و لیاقت و شایستگی و برازندگی می‌خواهد (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۳۷).

چنان‌که «حفص مؤذن» نقل می‌‎کند ‌که امام صادق۷ برای شیعیان و یاران خود نوشت:

بدانید و آگاه باشید که نه فرشتة مقربی می‌‎تواند شما را در مقابل عدل الهی از چنگال کیفر برهاند و نه پیامبر مرسلی و نه کسی یا عوامل دیگری. هرکس ‌که می‌‎خواهد از نعمت شفاعت بهره‌مند شود، باید خود را آماده سازد؛ یعنی پروردگارش را از خود راضی کند (کلینی، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۵۳).

۴. سدی در مقابل گناهان

عقیده به شفاعت، سد محکمی است که از سیل بنیان‌کن گناهان جلوگیری می‌‎کند. آن‌کس‌که به موضوع شفاعت اعتقاد دارد و در آرزوی آن است، بر او لازم است ‌که هر چه بیشتر مراقب کردار و اعمال خود باشد و از گناهان دوری کند تا بتواند «ایمان» را، ‌که یکی از شرایط مهم شفاعت است، در خود حفظ کند؛ زیرا وقتی گناهان روی هم متراکم شوند، ایمان را از بین می‌برند. ایمان وگناهان مثل آب و آتش‌اند ‌که کوچک‌ترین سازشی با هم ندارند. این، حقیقتی است ‌که از آیات و روایات فراوان استفاده می‌‎گردد (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، ص۳۹)؛ چنان‌که حضرت امام صادق۷ از پیامبرخدا نقل می‌کند ‌که در این باره فرمود:

 «الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ» (کلینی، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۲).

 «خشم، ایمان را ‌چنان فاسد می‌کند ‌که سرکه، شیره را ضایع می‌سازد و خاصیت آن را تغییر می‌‎دهد.»

امام باقر۷ نیز می‌‎فرماید: «إِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ، کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ» (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، ص۳۰۶)؛ «حسد ایمان را چنان می‌‎خورد و نابود می‌‎کند ‌که آتش، هیزم را.»

آیات و روایات فراوانی در این باره وجود دارد ‌که از همة آن‌ها دو موضوع بسیار مهم استفاده می‌‎شود:

یک ‌ـ ایمان یکی از شرایط مهم و اساسی رسیدن به شفاعت است؛

دو ـ گناهان، ایمان را تضعیف می‌کنند و به تدریج نابود می‌‎سازند.

۵. شفاعت پرتو امید

امیدواری به بشر نیرو می‌‎بخشد و به زندگی او سر و سامان و فروغ می‌‎دهد و در دلش بذر نشاط و سرور می‌ا‎فشاند. نیروی امیدواری بر تمام مشکلات فائق می‌‎آید، راه‌های سخت و ناهموار را هموار‌تر می‌‎سازد و چرخ زندگی را به حرکت در می‌آورد.

قرآن مجید، به مسئله شفاعت، غفاریت، رحمانیت و بالاخره مسئله توبه بسیار اهمیت می‌‎دهد و آن‌ها را مکرر به بشر گوشزد می‌‎کند تا بدین وسیله، روح امیدواری را در جامعة بشری زنده دارد و انسان را به سعادتمندی و آینده رضایت‌بخشی امیدوار سازد تا در نتیجه او را به کوشش و فعالیت وادار کند (هاشم‌زاده هریسی، ۱۳۹۰ق، صص۴۲ ـ ۴۱).

۶. شفاعت یا داروی مرض نومیدی

جامعه‎ای ‌که از سعادت و آیندة خود مأیوس و ناامید شود، از تلاش و تکاپو باز می‌‌ماند؛ زیرا افراد آنجامعه، هلاکت و سقوط را برای خود حتمی و اجتناب‌ناپذیر می‌بینند ـ ازاین‌رو نومیدی کابوس خطرناکی است که به هر جامعه‎ای قدم بگذارد، کاخ‌های مجلل عزت و سعادت را در آنجامعه ویران می‌‎سازد و دین و دنیای انسان‌ها را بر باد می‌‎دهد. از اینجاست ‌که اسلام یأس و نومیدی را یکی از گناهان بزرگ می‌‎شمارد (ه‌مان، ۱۳۹۰ق، صص۴۴ـ۴۳) و قرآن مجید نیز با آن مبارزه می‌‎کند و در پی معالجة این مرض روانی است. ازاین‌رو:

ـ گاهی به بشر گوشزد می‌کند: {لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ الله‏} (زمر: ۵۳)؛ «از رحمت خدا مأیوس و ناامید نباشید.»

ـ گاهی می‌‎گوید: {إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ الله إِلاَّ الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ} (یوسف: ۸۷)؛ «راستی به جز آنان ‌که ملحد و بی‎دین گشته‎اند، کسی از رحمت خدا مأیوس نخواهد بود.»

ـ مکرر دم از رحمانیت خدا می‌‎زند و پروردگار بشر را رحمان و رحیم معرفی می‌‎کند.

ـ گاهی نیز از غفاریت و بخشش خدا صحبت می‌‎کند و آن‌ها را مکرر یادآوری می‌‎نماید.

ـ گاهی دربارة باز بودن در توبه بر همة مردم سخن می‌‎گوید.

ـ گاهی نیز نوید شفاعت می‌‎دهد و این موضوع را تثبیت و تصدق می‌‎کند (هاشم‌زادة هریسی، ۱۳۹۰ق، صص۴۶ ـ ۴۴).

 

نتیجه گیری

رحمت و بخشش الهی، به‌طور مستقیم به انسان نمی‌‎رسد؛ بلکه هر نعمتی، از راه‎های خاصّی نصیب آدمی می‌‎شود.‌‌ همان طور‌که در این جهان نیز؛ مثلاً رزق، از راه کار کردن،

و رحمت الهی، از طریق خدمتِ به مردم و بندگی کردن، به ما می‌‎رسد. یکی از راه‎های نزول رحمت الهی نیز‌‌ همان شفاعت است؛ آن هم شفاعتی ‌که خداوند اجازه دهد.

مهم‌ترین چیز برای شفاعت، قابلیّت یافتن برای آن است و آدمی، خود ‎باید مقدماتی فراهم کند ‌که شایستگی نجات را پیدا کند؛ زیرا اگر خدا نخواهد، شفاعتی در کار نیست.

 

مراجع

 

 * قرآن کریم، ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای.

 * صحفیه سجادیه مترجم: محمدمهدی رضایی، جمال، قم، ۱۳۸۰ش.

۱. ابن ابی الحدید، عزالدین، شرح نهج البلاغه، تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء الکتب العربیه، (۱۳۷۸ق).

۲. ابن اثیر، الجزری ابوالسعادات مبارک بن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق: طاهر احمد الزاوی و محمود محمد الطناجی، بی‌جا، المکتبة الاسلامیه.

۳. ابن اثیر، عزالدین، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار لفکر، (۱۴۰۹ق).

۴. ابن اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، (۱۳۸۵ق).

۵. ابن حوزی، ‌ابوالفرج عبدالرحمان، نزهة الاعین النواظر فی علم الوجوه و النظائر، تحقیق: محمد عبدالکریم کاظم الراضی، بیروت، موسسة الرساله، (۱۴۰۴ق).

۶. ابن درید، ابی‌بکر محمد بن الحسن، جمهرة اللغة، تحقیق: دکتور رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دار القلم الملایین، (۱۹۷۸م).

۷. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمدبن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، مطبعة علمیه، (بی‌تا).

۸. ابن طاووس، علی بن موسی ابن جعفر، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، محقق: جواد قیومی، بی‌جا، مطبعة اخترشمال، (۱۳۷۱ق).

۹. ابن عاشور تونسی، محمد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، موسسة التاریخ العربی، (۱۴۲۰ق).

۱۰. ابن عربی، محی‌الدین، فتوحات مکیة، ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی، تهران، انتشارات مولی، (۱۳۸۳ش).

۱۱. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، (۱۴۰۴ق).

۱۲. ابن ماجه، محمد بن یزید، السنن، بیروت، دار الکتب العلمیه، (۱۴۰۷).

۱۳. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (۱۹۸۸م).

۱۴. ابوالمعالی، رسالة فی کیفیة زیارة عاشورا، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

۱۵. ابی‌عاصم، الضحاک عمرو، کتاب السنة، تحقیق: محمد ناصرالدین الاسبانی، بیروت، المکتب الاسلامی، (۱۴۱۳ق).

۱۶. ابی‌مخنف، لوط بن یحیی الازدی، وقعة الطف، تحقیق: شیخ محمدهادی یوسفی غروی، قم، مؤسسة نشر اسلامی، (۱۳۶۷ش).

۱۷. ارگانی حائری، محمود، سلام در اسلام، قم، ‌چاپ الهادی، (۱۳۷۴ش).

۱۸. ازهری، ابومنصور محمد بن احمد، معجم تهذیب اللغة، تحقیق: د. ریاض زکی قاسم، بیروت، دار المعرفه، (۱۴۲۲ق).

۱۹. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، (۱۴۰۶ق).

۲۰. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، تهران، دار الکتاب الاسلامی، (۱۳۶۶ش).

۲۱. انصاریان، حسین، دیار عاشقان، تهران، پیام آزادی، (۱۳۷۵ش).

۲۲. انیس، ابراهیم، المعجم الوسیط، ایران، تهران، انتشارات ناصر خسرو، (۱۳۸۰ق).

۲۳. آلوسی، ابوالفضل محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (بی‌تا).

۲۴. باقری، عبدالرسول، گنجینه معارف، اصفهان، نامی، (۱۳۸۵ش).

۲۵. بحرانی، هاشم، تفسیر البرهان، بیروت، مؤسسه اعلمی، (۱۴۱۹ق).

۲۶. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح، بیروت، دار القلم، (۱۴۰۷ق).

۲۷. برن، اریک، بعد از سلام چه می‌گویید، مترجم: مهدی قرچه داغی، تهران، البرز، (۱۳۷۰ش).

۲۸. البغوی، حسین بن مسعود، تفسیر بغوی، بیروت، دار المعرفه، (۱۴۰۷ق).

۲۹. بلاغی، سیدعبدالحجت، حجة التفاسیر و بلاغ الاکسیر، تهران، حکمت، (۱۳۴۵ش).

۳۰. بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، دار الفکر، (بی‌تا).

۳۱. ترمذی، محمد بن عیسی، سنن، تحقیق: احمد محمد شاکر، بیروت، دار الکتب العلمیه، (بی‌تا).

۳۲. تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم، وجوه قرآن، مترجم: مهدی محقق، تهران، انتشارات بنیاد قرآن، (۱۳۶۰ش).

۳۳. تمیمی آمدی، عبدالواحد، شرح غرر الحکم و درر الکلم، تصحیح: می‌رجلال‌الدین ارموی، تهران، دانشگاه تهران، (۱۳۷۳ش).

۳۴. تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، ترجمه: مصطفی درایتی، مشهد، انتشارات ضریح آفتاب، (۱۳۸۱ش).

۳۵. ثقفی تهرانی، حسن، ترجمه و شرح زیارت عاشورا [تلخیص و نظری تازه بر کتاب شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور، تهران، انتشارات هاد، (۱۳۸۶ش).

۳۶. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، (۱۳۷۸ش).

۳۷. جوادی آملی، عبدالله، سیرة رسول اکرم۹ در قرآن «تفسیر موضوعی قرآن کریم»، قم، اسوه، (۱۳۸۲ش).

۳۸. جوادی آملی، عبدالله، ولایت در قرآن، تهران، رجاء، (۱۳۸۶ش).

۳۹. جوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، مصر، دارالکتاب العربی، (۱۳۷۷ق).

۴۰. حرانی، حسن بن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، (۱۴۰۰ق).

۴۱. حرّعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعة، تهران، کتابخانه اسلامیه، (۱۳۶۷ش).

۴۲. صفی‌پور، عبدالرحیم‌بن عبدالکریم، منتهی الارب فی لغة الادب، بی‌جا، بی‌نا، (بی‌تا).

۴۳. طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، (۱۳۷۷ش).

۴۴. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، القاهرة، مکتبة ابن تیمیة، (بی‌تا).

۴۵. طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن، تفسیر جوامع الجامع فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دار الاضواء، (۱۴۰۵ق).

۴۶. طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن، تفسیر مجمع البیان، تهران، انتشارات فراهانی، (۱۳۸۰ش).

۴۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، (۱۳۸۷ق).

۴۸. طبری، محمدبن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت، دار المعرفه، (بی‌تا).

۴۹. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، بیروت، مکتبة المرتضویه، (۱۳۸۱ق).

۵۰. طنطاوی، جوهری المصری، الجواهر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (۱۴۱۲ق).

۵۱. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه، قم، دار الکتب الاسلامیة، (۱۳۸۶ش).

۵۲. عاملی، کفعمی، ابراهیم بن علی، مصباح کفعمی، قم، انتشارات رضی، (۱۴۰۵ق).

۵۳. نجفی، محمدحسین، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، بی‌نا، (۱۹۸۱م).

۵۴. نراقی، ملامحمد مهدی، علم اخلاق اسلامی، مترجم: سیدجلال‌الدین مجتبوی، تهران، انتشارات حکمت، (۱۳۷۷ش).

۵۵. نفیسی، علی‌اکبر، ناظم الاطباء، بی‌جا، کتابفروشی خیام، (۱۳۴۳ش).

۵۶. نووی، ابوزکریا محیی‌الدین بن شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، مصر، اداره الطباعة المنیریة، (بی‌تا).

۵۷. هاشم‌زاده هریسی، هریسی، هاشم، اسلام و مسئله شفاعت، قم، پیروز، (۱۳۹۰ق).

۵۸. الهیئة المصریة العامة للتألیف و النشر، معجم الفاظ القرآن الکریم، مصر، (۱۳۹۰ق).

منبع: مجله علمی-ترویجی میقات حج، پاییز 1396- شماره 101 ‏(26 صفحه - از 55 تا 80)

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش