مقالات > بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۷/۱۸ تعداد بازدید: 30
بررسی_تطبیقی_توحید_و_شرک_از_دیدگاه_مذاهب_اسلامی_و_جریان_های_تکفیری_نسخه_PDF.pdf

بيشترين واژه‌هاي به کار رفته در وهابيت «توحيد» و «شرک» مي‌باشند؛ به همين جهت، بايد به بررسي و تبيين مفهومي که وهابيت از اين دو واژه در نظر دارد، پرداخت. از انتقادهاي تندي که وهابي‌ها به ديگر فرق اسلامي وارد مي‌کنند مي‌توان از زيارت قبور انبياء، صالحان و علما و توسل به آنها تحت عنوان تعظيم شعائر ديني ياد کرد.



نويسنده: عبد الجليل فرهمند

استاد و مدرس حوزه علميه اهل سنت (حنفي) استان گلستان

چکيده

بيشترين واژه‌هاي به کار رفته در وهابيت «توحيد» و «شرک» مي‌باشند؛ به همين جهت، بايد به بررسي و تبيين مفهومي که وهابيت از اين دو واژه در نظر دارد، پرداخت. از انتقادهاي تندي که وهابي‌ها به ديگر فرق اسلامي وارد مي‌کنند مي‌توان از زيارت قبور انبياء، صالحان و علما و توسل به آنها تحت عنوان تعظيم شعائر ديني ياد کرد. در اين نوشتار ابتدا با استناد به آيات و روايات، اقسام توحيد و مراتب شرک بيان شده و سپس به صورت تطبيقي، حد و مرز توحيد و شرک و عبادت و غير عبادت، مورد بررسي قرار مي‌گيرد و در ادامه توسل و تمسک به اولياي الهي را به عنوان يک فريضه ديني بر مي‌شمارد که به لحاظ جايگاه و مقام رفيع ايشان در نزد پروردگار يگانه، وسيله‌اي براي تقرب الهي و استجابت دعا است. و در پايان از جامعه اسلامي و فرق ديني خواسته شده که با رصد موشکافانه‌ي جريانات استکباري و ضداسلامي، ضمن حفظ وحدت و انسجام، با بصيرت و هوشياري در مقابل اين جريان تکفيري ايستادگي کنند و اين لکه‌ي ننگ را از جامعه اسلامي بزدايند.  

 

کليدواژگان: توحيد؛ جريان‌هاي تکفيري؛ شرک؛ مذاهب اسلامي

مقدمه

توحيد اصل و اساس دين اسلام و همه اديان الهي است به طوري که خداوند متعال به پيامبر اکرم مي‌فرمايند: «قُلْ يَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى کَلَمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِکَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ» (آل‌عمران/64). از مهمترين رسالت پيامبران دعوت به توحيد و دوري از شرک بوده است. اگر چه اين اصل در سايراديان با شرک و چندگانه پرستي ترکيب شده است ولي در دين اسلام توحيد مهم‌ترين اصل بوده به طوري يکي از ارکان اصول ديني مسلمانان است. درقرآن کريم به اين اصل بسيار اشاره شده است. به طور مثال کلمه لااله الاالله، به صورت مکرر در قرآن آمده و بر اين اصل تاکيد کرده است (بقره/255 ـ عمران/62 ـ صافات/35 ).

 در اين مقاله تلاش شده است که به اين سؤالات پاسخ دهد که: مراتب توحيد و شرک چيست؟ چرا توحيد عبادي در علم گذشتگان بررسي نشده است؟ چرا با اين که توحيد اصل مشترک براي تمام مذاهب اسلامي است اما عده‌اي همچنان ديگران را تکفير مي‌کنند و جان و مال و ناموس آنها را مورد تعرض قرار مي‌دهند؟ هدف مقاله تأکيد بر مشترکات ديني بوده که موجب نزديکي مذاهب به يکديگر مي‌شود. زيرا باگسترش زبان علمي، تهمت به حاشيه رفته و مذاهب ديگر را به تفکر وتامل دعوت مي‌کند. همچنين با توجه به مباني قرآني تکفير را کاري غير ديني و در جهت گسستن اتحاد مسلمين و به خطر انداختن جان و مال و اموال مسلمين مي‌داند. توحيد از ديدگاه مذاهب اسلامي توحيد در لغت يعني يکي دانستن (ايزدي، مسکوب، 1377، 148) و در اصطلاح به معني يکي دانستن خدا در مبدأ هستي است. اعتقاد به يگانگي او از جهت ذات، آفرينش، اداره، و هستي، پرستش و غيره . (همان: 149) متکلمان توحيد را به گونه‌هاي مختلفي تقسيم کرده‌اند که دسته بندي آنها در هيچ آيه و روايتي نيامده بلکه به معرفي خداوند متعال از راه صفات و اسماء پرداخته است. بنابراين تقسيم بندي، با استفاده از آيه‌ها و روايت‌ها، براي تبيين توحيد و پاسخ به اشکال‌ها و شبهه‌ها پديده آمده است. اگر در آثارمتکلمان پيشين تقسيم بندي توحيد به توحيد ذاتي، صفاتي، افعالي و ربوبي آمده و از توحيد عبادي سخن به ميان نيامده به خاطر عدم نياز بر طرح آن بوده است. زيرا کسي در عبادات و اعمال عبادي مسلمانان ترديدي نداشته است. چنان که علماي اسلام توسل و استمداد از پيامبران و اولياي الهي را عبادت مي‌دانند. بدين جهت اين گونه اعمال، عبادت غير خدا بشمار نمي‌رود تا انجام آن موجب شرک شود مطرح شدن توحيد عبادي در قرن اخير به دليل آن است که وهابيت اين نوع امور را شرک دانسته و هر مسلماني که توسل و زيارت را انجام دهد مشرک و اهل بدعت معرفي مي‌کند (رجبي، 1389، 133).

علماي کلام توحيد را داراي، مراتب ذاتي، صفاتي، افعالي و عبادي مي‌دانند که به تبيين آن مي‌پردازيم. توحيد ذاتي مقصود از توحيد ذاتي، يگانگي خداوند در ذات و نداشتن همتا است (طباطبايي، 1363: ج1/135) يعني واحد واحد است «و لم يکن له کفواً احد» (توحيد: 4) البته بين احد و واحد فرق هايي موجود است و فرق بين احد و واحد در اين است که احد بر چيزي به کار برده مي‌شود که کثرت را خواه در ذهن يا خارج نمي‌پذيرد بدين جهت قابل شمارش نيست اما واحد براي او دومي و سومي خواه در ذهن يا خارج به توهم و فرض عقلي وجود دارد (عياشي، 1379: 136). از صفت احد معناي ديگري استفاده مي‌شود و آن: مرکب نبودن ذات از اشياء گوناگون است زيرا خداوند بسيط است و هيچ گونه ترکيبي در او راه ندارد اما واحد يعني دو خدا وجود ندارد. توحيد صفاتي توحيد صفاتي يعني خداوند متعال در اوصاف کماليه مانند علم و قدرت، حيات، سمع و بصر يگانه است و از هر گونه کثرت و ترکيب به دور است. اين حقيقت زماني مصداق پيدا مي‌کند که صفات خدا عين ذات باشد. اگر گفته شود خدا عالم است به گونه‌اي نيست که ذات او جدا از علم باشد. بلکه خدا عين علم، قدرت و حيات است. آن چه گفته شد نظريه‌ي متکلفين و فلاسفه است. لذا معناي ديگري براي توحيد صفاتي اين است که خدا در ربوبيت و در عبوديت و در صفات ذاتي مانند علم، قدرت نيز يگانه است و شريکي ندارد. بنابراين خداوند بزرگ همان گونه که از نظر ذات بي همتا است از نظر صفات نيز بي همتاست (رجبي، 1379: 138). خداي متعال همه برجستگي‌هاي کمال را دارا است و به ديگري نيز نيازمند نيست وگرنه در مطلق و کمال صرف بودن خلف پيش نمي‌آيد (خرازي، 1423: 71).

معتزله به اثبات توحيد صفاتي پرداخته اند، اما اشاعره به گونه‌اي ديگر آن راتوجيه مي‌کنند؛ در عين حال گروهي پرداختن به اين گونه مباحث را بدعت مي‌دانند چرا که عقل محدود است و ذات خداوند فوق درک عقلي مي‌باشد (رجبي، 1379: 138) در ارتباط با اين موضوع دو نظر ديگر نيز مطرح شده است: 1. اول آن که ذات واجب در قالب هيچ صفتي نمي‌گنجد چون بسيط محض و ذات يگانه است و انتصاف به صفات متفاوت موجوب تکثير و تعداد در ذات است که با بساطت سازگار نيست. بيانات قرآني را که دلالت بر صفات الهي مي‌کند به نوعي از مجاز حمل کرده‌اند. و حمل استعمالات قرآني بر مجاز درست نيست و خلاف قول خداوند تعالي است که مي‌فرمايد: «قُلِ ادْعُواْ اللَّهَ أَوِ ادْعُواْ الرَّحْمَنَ أَيًّا مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأَسْمَاء الْحُسْنَى» (اسراء: 110) «وَلِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَي فَادْعُوهُ بِهَا» (اعراف / 180). زيرا تعليل چيزي بر چيز ديگر مانند تعليل طلب خدا بوجود اسماء حسني، ظاهر است بلکه تصريح شده است که علت، امري است که واقع شده است بر اين که نفي اضداد رجوع مي‌کند به اثبات اوصاف در جايي که ضد سومي نباشد. 2. دوم تعداد واجب الوجود و شکسته شدن وحدت ذاتيه واجب الوجود است که آن را ادله وحدانيت و بساطتش باطل مي‌کند؛ علاوه بر آن لازمه اش نياز ذات واجب است به صفات زائد و اين خلف است با اين که خداوند غني مطلق باشد. بعلاوه لازم مي‌آيد که ذات، ناقص و محدود باشد زيرا در اين فرض ذات خالي از صفات کماليه است در مرتبه ذات و اين مطلب خلف است با اين که خداوند کمال مطلق و غيرمحدود به حد و نهايتي باشد (خرازي، 1423، 69).

توحيد افعالي توحيد افعالي، به اين معناست که هر آن چه که در عالم واقع مي‌شود از علل و معلولات، اسباب و نظامات عاديه و مافوق نظامات عاديه، با اراده خدا واقع مي‌شود چه در حد وسعشان، تبعشان و تأثيرشان. پس هر آن چه که وجود دارد قائم به وجود خداست. اوست که قائم مطلق است. اين قسم از توحيد شامل توحيد در خالقيت و ربوبيت و رزاقيت و تشريع مانند اينها مي‌شود. توحيد تشريعي از مهم‌ترين مصاديق آنها است. مراد از توحيد تشريعي يعني اعتقاد به اين که قانون گذاري، حق خالق و رب است زيرا مخلوقاتش را مي‌شناسد و مصلحت آنها را مي‌داند. پس جايز نيست در قانون گذاري بر خدا پيشي گرفته شود. انبياء و رسولان هر آن چه را که خداوند متعال تشريع کرده نقل مي‌کنند. اين نوع تشريع نيز به خداي متعال نسبت داده مي‌شود (خرازي، 1423، 51). رابطه توحيد ربوبي و خالقيت آيا ربوبيت و خالقيت (که هر دو از مصاديق توحيد افعالي اند) يکي هستند؟ روشن است که در لغت و آيات قرآن بين اين دو تفاوت است. ربوبيت به معناي تدبير و اداره عالم براي تربيت و رسيدن به مطلوب مي‌باشد و خالقيت به معناي پديد آوردن چيزي، چنان که در قرآن آمده: «بَل رَّبُّکمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ» (يوسف/40)

اگر مراد از رب در اين آيه، خلق يا خالق باشد، آنگاه «الذي فطرهن» زايد مي‌باشد؛ اما اگر به معناي تدبير و تصرف کننده در امور باشد معناي آيه چنين مي‌شود که آفريننده‌ي جهان کسي است که مالک و تصرف کننده است. هر يک از مراحل توحيد ويژگي خاصي را براي ذات اقدس الهي اثابت مي‌کند. بدين جهت مفاهيم معاني متفاوتي دارند. توحيد عبادي عبادت در لغت به معناي اظهار تذلل است. چنان که جوهري مي‌گويد: اصل العبوديت الخضوع و التذليل و العباد الطاعه. فيروزآبادي مي‌گويد: عبد عباده و عبوديت و اطاع، پس عبادت دو معنا دارد (الف) خضوع و تذلل (ب) اطاعت. اما عبادت در اصطلاح اسلامي به معناي خضوع و تذلل همراه با اعتقاد به الوهيت و ربوبيت مي‌باشد. بنابراين سرچشمه‌ي شرک در عبوديت، تذلل در برابر غيرخدا همراه با اعتقاد به الوهيت و ربوبيت غيرخدا است. مقصود از توحيد در عبادت اين است که تنها موجودي که شايستگي پرستش، خضوع و اطاعت را دارد آفريننده و پروردگار جهان است و موجود ديگر صلاحيت اين مقام را ندارد (رجبي،149) آيات فراواني در اثبات اين مطلب موجود است مانند: «قُلْ إِنَّ نُسُکِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لا شَرِيکَ لَهُ» (انعام / 162 و 163) بگو نماز و عبادت و زندگي و مرگم تنها براي پروردگار عالم است و هيچ شريکي براي او نيست. عبادت بر دو قسم است: قسم اول، اعمالي است که براي عبادت پروردگار تشريع شده و به هيچ وجه براي غير او جايز نيست؛ مانند نماز، روزه، زکات، نذر، حج، طواف خانه خدا. قسم دوم، اعمالي که از يک جهت عبادت خدا هستند و از جهتي شرک محسوب مي‌شوند. نظير خوف، رغبت. اگر همراه با اعتقاد به استقلال در تأثير غيرباشند در اين صورت موجب شرک مي‌شوند. اگر اين اعمال براي تقرب به خدا همراه عدم استقلال در تأثير غيرباشد که در اين صورت موجب شرک مي‌شود اما اگر اين اعمال را براي تقرب به خدا همراه عدم استقلال در تأثير انجام دهد نه تنها شرک نيست بلکه يک نوع عبادت و بندگي خدا به حساب مي‌آيد (رجبي، 152). نقد و بررسي توحيد از ديدگاه وهابيت از نظر وهابيت توحيد سه قسم است: توحيد در ربوبيت، که همان توحيد افعالي خداوند است، توحيد در اسماء و صفات که اشاره به توحيد ذاتي و صفاتي دارد، توحيد در الوهيت، که همان توحيد عبادي است (التوحيد، 430) و محل نزاع وهابي‌ها با شيعيان است که بحث¬هاي بسيار گسترده¬اي در آن مطرح شده است. وهابي‌ها معتقدند بايد هم افعال بندگان از نذر، قرباني، خوف و رجاء، توکل، دعا خواندن و کمک خواستن و طلب حاجت نمودن و غيره براي خداوند باشد و انجامش براي غير خداوند شرک است و شيعيان را نيز از اين جهت مشرک و بسا مهدور الدم مي¬دانند. وهابيت و شرک در طاعت فقط خداوند حق طاعت بر بندگان دارد و همه بايد مطيع اوامر خدا باشند. اطاعت از ديگران در صورتي جايز است که به اذن الهي باشد، همچون اطاعت از پيامبر و غيره . حال اگر کسي حلال خداوند را حرام و حرام خداوند را حلال کند و بدعت¬گزاري در دين کند اطاعت از وي جايز نخواهد بود و شرک در طاعت است. حال اينکه وهابي‌ها گاه از کساني پيروي و اطاعت مي¬کنند که مرتکب اينگونه اعمال شده¬اند، پس بايد آنان را مشرک در طاعت بناميم ؟ شرک در حاکميت حاکميت بر بشر حق خداوند است. قرآن کريم مي¬فرمايد «إن الحکم الّا لله» (انعام، /57 و يوسف، 40) ديگران در صورتي مي¬توانند بر مردم حکومت کنند که از جانب خداوند به آنان حق حکومت داده شده باشد و منصوب خداوند باشند وگرنه حکومتشان مشروع نخواهد بود. وهابي‌ها قائل به انتخابي بودن حاکم و عدم انتصاب آن از جانب خداوند هستند. توحيد عبادي از نگاه وهابيت توحيد عبادي ¬از نگاه وهابيت عبارت است «از من قصد في مخلوق لجلب¬منفعه او دفع¬مضره فقدا تخذه الها» هر کسي غير خدا را براي جلب منفعت و دفع مفسده قصد کند او را عبادت کرده است. درباره لا اله الا الله معتقدند: اين کلمه چهار چيز يعني طاغوت، ندّ و ضدّ و ارباب را نفي و چهار چيز يعني قصد، تعظيم و محبت، خوف و رجاء را اثبات مي‌کند. اله در کلام عرب عبارت است از: کسي که براي عبادت قصد مي‌شود. محمد عبدالوهاب مي‌گويد در صدر اسلام از اله قصد دعا، نذر، ذبح، استغاثه و غيره مي‌فهميدند نه معناي خالقيت، رازقيت و مدبر. از سويي مي‌گويد: هر عقيده يا گفتار يا عملي که ثابت شود که از جانب شارع مورد پسند باشد و همچنين هر چيزي که نهي يا مذمت آن از جانب شارع ثابت شود عبادت به شمار مي‌آيد. پيروي خداوند در تمام اين موارد، توحيد، ايمان و عبادت است و هر يک از اين امور براي غيرخدا انجام شود شرک و کفر است و جايز نيست. بنابراين تمام سخن وهابيت اين است که مسلمانان نبايد مظاهر و نشانه هايي که حکايت از توجه، احترام، تعظيم و غير آن دارد براي غيرخدا انجام دهند نظير: بارگاه براي قبور ـ زيارت و تبرک جستن زيرا اين موارد يا شرک است يا منتهي به شرک است و يا بدعت است. اساس حرف آنان در همين نکته است که مي‌گويند مردگان حتي پيامبر اسلام پس از مرگ هيچ تأثير سود و زياني براي اين عالم ندارند بدين جهت نبايد از آنان چيزي درخواست نمود و طلب شفاعت کرد بر اين اساس اصول و پايه افکار وهابيت عبارت است چند چيز: 1. بازگشت به سلف و بدعت دانستن مذاهب مخالف خود 2. تفسير غلط از عبادت و خلط کردن آن با تعظيم و احترام به آثار بزرگان 3. انکار توسل به اسباب هر چند به صورت غيرمستقل 4. وهابيت بر اين عقيده است که انسان پس از مرگ هيچ گونه تأثيري در اين عالم نمي‌تواند داشته باشد از اين رو درخواست از آنان شرک است. 5. مقايسه بين آداب مسلمانان با مشرکان 6. آن چه زمينه شرک را بوجود آورد ممنوع و حرام است نظير تبرک جستن، بناي براي قبور، نماز خواندن و دعا و استغفار براي خدا در اماکن. اله و عبادت در هيچ لغتي به معناي قصد به کار برده نشده است. به طور نمونه ابن منظور در لسان العرب مي‌نويسد: از نگاه لغويون اله به معناي خداي بزرگ و همچنين هر موجودي که غير خدا به عنوان معبود برگزيده شود بدين جهت بت‌ها را آلهه ناميده‌اند که آنها شايسته پرستش مي‌دانستند. ضيومي در قاموس اللغه مي‌گويد: اله به معناي معبود که خداي متعال است مي‌باشد سپس مشرکان آن را بر کساني که غيرخدا پرستش مي‌کردند به کار مي‌بردند همچنين اله به معناي معبود مي‌باشد. توحيدي که وهابيت معرفي مي‌کند ناقص است زيرا مي‌توان توحيد محمدبن عبدالوهاب را منحصر در مبارزه با قبرستان دانست. به گونه‌اي که در برخي کشورها، پيروان اين نظريه در قبرستان عمليات انتحاري انجام مي‌دهند و قبور را از بين مي‌برند. روشن است که پيامبران الهي در مبارزه با شرک هرگز کار خود را مبارزه با توسل، استغاثه و شفاعت قرار نداده‌اند بلکه بعنوان نمونه حضرت موسي توجه اصلي خود را مبارزه با فرعون قرار داد. شرک در انديشه مذاهب اسلامي و وهابيت توحيد و شرک دو واژه متضاد هستند و اگر توحيد خالص نباشد شايبه‌ي شرک وجود دارد و در برابر اقسام توحيد اقسام شرک خودنمايي مي‌کند و همان گونه که توحيد مراتبي دارد شرک نيز داراي مراتبي مي‌باشد. شرک در ذات نقطه‌ي مقابل توحيد در ذات است و مقصود از آن اعتقاد به چند اصل قديم و مستقل و بي نياز از يکديگر است. برخي از ملت‌هاي گذشته جهان را چند پايه‌اي و چند اصلي مي‌دانسته‌اند و براي عالم قائل به دو مبدأ بوده‌اند. يکي نور و آن يزدان است و ديگري ظلمت که اهريمن مي‌باشد. مجوس اصل يزدان را قديم مي‌دانستند و اهريمن را حادث، خوبي‌ها را به يزدان و بدي‌ها را به اهريمن نسبت مي‌دادند در اين باره مذاهب و ديدگاه‌هاي گوناگوني وجود دارد ولي چنين عقيده‌اي در بين فرق اسلامي وجود ندارد (شوري / 52 ).

شرک در صفات شرک در صفات نقطه‌ي مقابل توحيد صفاتي است به اين معنا که کسي اعتقاد داشته باشد صفات خداوند را زايد و جدايي از ذات مي‌باشد. از ديدگاه معتزله، آن چه اشاعره در توحيد صفات به آن معتقدند موجب شرک مي‌شود زيرا قائل به کثرت صفات و مغايرت آن با ذات مي‌باشند. از ديدگاه شيعه نيز چنان که در تعريف توحيد صفاتي بيان شد صفات زايد، موجب تعدد خدا مي‌شود. از مصاديق شرک صفاتي اعتقاد به شبيه بودن صفات خداوند با صفات پديده‌ها و اجسام است (سبحاني، 1389، 225). شرک در افعال جهان آفرينش بر اساس نظام علت و معلول آفريده شده است هر پديده‌اي در جهان به دنبال سبب ويژه‌اي پديد مي‌آيد و در عين حال خود آن پديده نيز در پديده‌اي ديگر اثر مي‌گذارد و تأثير سبب در مسبب‌ها به امر الهي و طبق مشيت او صورت مي‌گيرد. اين اصل و ضابطه (علت و معلولي) بر امور معنوي نيز حاکم است لذا فيض الهي به نام هدايت مستقيم از خدا به انسان نمي‌رسد بلکه راهنمايي خدا از طريق ايجاد و اسبابي مانند فطرت و آفرينش، عقل و خرد، پيامبران و رسولان، علماء و دانشمندان صورت مي‌گيرد. قرآن کريم با اين که در موارد متعدد هدايت را فعل خدا شمرده و سخن از «يضِلُّ مَن يشَاء ¬وَ يهْدِي مَن يشَاء» (مائده، 110) مي‌گويد. مع الوصف پيامبر را هدايتگر دانسته و با تأکيد مي‌فرمايد: «وَإِنَّکَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ» (يونس، 18). و منافات هم ندارد که هدايت مربوط به هر دو باشد و هدايت که در اصل، فعل الهي است به پيامبر نيز که وسيله و واسطه‌ي انجام آن است نسبت داده شود (رجبي، 190). از ديدگاه اهل سنت اعتقاد به وجود ارباب متعددي غير از خدا در تدبير امور جهان موجب شرک در ربوبيت مي‌شود. البته لازمه اعتقاد به توحيد ربوي که جزئي از توحيد افعالي است، آن نيست که اسباب و وسايل را به طور کلي منکر شويم زيرا در قرآن کريم برخي از افعال به اسباب نسبت داده شده مانند زنده کردن و شفا دادن بيماران به برخي از پيامبران. بنابراين توجه به اسبابي که واسطه‌ي نفع و ضرر و رزق و روزي هستند و به طور مستقل موجب شرک است در صورتي که اعتقاد به تأثير مستقل آنها وجود نداشته باشد هيچ گونه منافاتي با توحيد ربوبي ندارد. شرک در توحيد عبادي آن چه از توحيد در عبادت به دست مي‌آيد روشن مي‌شود که مقصود از شرک در عبادت آن است که غيرخدا را به عنوان معبود مورد پرستش قرار دهند. چنان که بت پرستان در برابر چوب و سنگ انجام مي‌دادند. اين رفتار مورد انتقاد قرآن کريم قرار گرفته آنجا که مي‌فرمايند: «وَيعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يضُرُّهُمْ وَلاَ ينفَعُهُمْ وَيقُولُونَ هَـؤُلاء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّهِ»(مائده، 137) پرستش مي‌کنند غيرخدا را که نفع و ضرري به آنها نمي‌رساند و مي‌گويند اينها که ما پرستش مي‌کنيم نزد خدا شافعان ما هستند: در واژگان فارسي و عربي عبادت از عبوديت به معناي اظهار بندگي است و در زبان فارسي معادل آن واژه پرستش است خواه پرستش براي خداي بزرگ باشد يا غير او چنان که مشرکان چنين بوده‌اند اما تواضع عبارت است از احترام و اظهار کوچکي در برابر ديگران. روشن است که عقلاي هر ملتي تواضع را از بزرگترين کمالات انساني مي‌دانند و آن را مي‌ستايند در حالي که از عبادت غيرخدا نکوهش شده است. آن چه از ديدگاه مذاهب اسلامي پيرامون مصاديق تعظيم و احترام گفته شده است گوياي اين واقعيت است که مذاهب اسلامي ديدگاه ابن تيميه و هم مشربان او را مورد نقد مي‌دانند. مواردي که وي از مصاديق شرک مي‌داند نه تنها شرک نيست بلکه مذاهب اسلامي طبق دلايل عقلي و نقلي و سيره بزرگان دين آن اعمال و مراسم را در زيارت، توسل و تبرک عين توحيد به شمار مي‌آورند. اگر مسلماني اعتقاد به وحدانيت خداوند بزرگ داشته باشد و بر اين باور باشد که پيامبران بندگان او مي‌باشند و به خاطر جايگاهي که به دست آورده‌اند خداوند بزرگ به آنان بيش از ديگر بندگان لطف و عنايت فرموده در اين صورت روشن است که توسل، طلب شفاعت و تبرک به چنين نيروهايي هيچ گونه ناسازگاري با توحيد ندارد. البته اگر مسلماني مراسم و اعمال ياد شده را درباره غيرخدا به عنوان اين که او را پرستش نمايد و او را اله و معبود خود بداند انجام دهد و يا به اين نيت انجام دهد که او بدون اجازه الهي مي‌تواند تأثيرگذار باشد در اين صورت عمل او با توحيد منافات داشته و او در دايره شرک وارد شده است. . با مشخص شدن مرز توحيد و شرک نمي‌توان بي دليل کسي را مشرک و يا موحد دانست.

 

مراجع

1.قرآن کريم. 2. ابونصر محمد بن مسعود، (1379)، تفسير عياشي، مکتبة العلمية الاسلاميه، نشر تهران. 3. احمد بن تيميه و محمد بن عبدالوهاب؛ مجموعة التوحيد (قاهره: المکتبة القيمية). 4. حسين رجبي، (1389)، ديده‌ها و دريافت ها، بررسي ديدگاه‌هاي اعتقادي مذاهب اسلامي، قم، آثار نفيس. 5. راغب اصفهاني، (1365)، مفردات الفاظ قرآن کريم، ، قم، دفتر نشر نويد اسلام. 6. سيد صادق سيد حسيني؛ توحيد از ديدگاه تشيع و وهابيت (قم، مرکز تربيت مدرس، پايان نامه کارشناسي ارشد). 7. سيد محسن خرّازي، (1423)، بدايه المعارف الالهيه، ، قم، مؤسسه‌ي نشر اسلامي. 8. طباطبايي، محمد حسين، (1363)، تفسير الميزان، ترجمه سيد محمد باقر همداني، انتشارات جامعه مدرسين، قم. 9. مصطفي ايزدي، قاسم مسکوب، (1376)، ديدگاه توحيدي دفتر نشر فرهنگ اسلامي. 10. وهابيت مباني فکري و کارنامه‌ي عملي، آيت ا... جعفر سبحاني، چاپ سوم، قم، انتشارات مؤسسه امام صادق (ع)

منبع: فصلنامه حبل المتین، مقاله 3، دوره سوم، شماره نهم (ويژه داعش)، زمستان 1393.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش