مقالات > بررسی بدعت از دیدگاه البانی

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۷/۱۷ تعداد بازدید: 55

از آنجایی ‌که بحث بدعت یکی از بحث‌های مهم در بین سلفی‌ها و وهابی‌ها است، و از سوی دیگر، تفکر البانی در بین سلفی‌ها و وهابی‌ها تأثیرگذار است، در این مقاله در پی آنیم که بدعت را از دیدگاه البانی بررسی و تبیین کنیم و ضعف‌های دیدگاه وی را نشان دهیم.



نويسنده : سید مصطفی عبدالله‌زاده*

مقدمه

یکی از مسائلی که از صدر اسلام تا به امروز مسلمانان به آن مبتلا بوده‌اند موضوع بدعت است که علمای اسلام درباره آن مباحث مهمی را مطرح کرده‌اند. به دلیل اهمیت بدعت، آیات و روایاتی درباره آن وارد شده است تا محدوده مسئله بدعت و سنت برای مسلمانان تبیین شود. همچنین، واژه «بدعت» از واژگانی است که وهابی‌ها به‌وفور به کار می‌برند تا جایی که با اشتباه در مصادیق این واژه، مسلمانان را در برخی مسائل بدعت‌گذار و مشرک می‌خوانند.

درباره بدعت حسنه و سیئه و بررسی و نقد آن پژوهشگران این عرصه آثار متعددی نگاشته‌اند اما چون البانی در میان سلفی‌ها و وهابی‌ها از شخصیت‌های تأثیرگذار بوده و برای خود در بین آنان پیروانی دارد، و از سوی دیگر بحث بدعت یکی از بحث‌های مهم در میان مسلمانان است لذا مناسب است بدعت از دیدگاه البانی جداگانه بررسی و تبیین شود.
تعریف بدعت در لغت

بدعت از ماده (بدع) در لغت به دو معنا آمده است که عبارت‌اند از:

    ۱. ایجادکردن چیزی، بدون سابقه که ممکن است در دین و غیردین اتفاق بیفتد.[1] جوهری و ابن‌فارس می‌گویند بدعت یعنی اختراع و ایجادکردن چیزی بدون اینکه مثال و الگوی پیشین داشته باشد.[2] معنای لغوی مذکور در برخی آیات قرآن همچون )واللّه بَدِیعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ...( به کار رفته است.[3]
    ۲. به معنای انقطاع و بریدگی و خستگی.[4]

در اینجا بدعت به معنای اول (ایجادکردن چیزی بدون الگوی پیشین در دین) را بررسی می‌کنیم و الا بدعت به معنای ایجاد در غیردین و بدعت به معنای انقطاع، محل بحث نیست؛ چراکه بدعتی که ادخال و احداث در دین باشد حرام است نه هر بدعتی، چنانچه در آیه 27 سوره حدید) وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاء رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا( اشاره می‌شود که آنها رهبانیت را وارد دین کردند و نسبت دروغ دادند، در حالی ‌که خداوند بر آنها رهبانیت را فرض نگرفت. لذا بدعت و حرام است.[5]
تعریف بدعت از نگاه البانی

البانی می‌گوید بدعت در لغت یعنی ایجادکردن و عمل‌کردن چیزی بدون اینکه مثال و الگوی پیشین داشته باشد؛ و مراد از بدعت در روایت «کل بدعة ضلالة» آن چیزی است که عمل شود بدون اینکه دلیل شرعی از کتاب و سنت بر آن آورده شود.[6] البانی در جایی دیگر می‌گوید بدعت امر حادثی است که برخلاف سنت پیامبر - باشد و صاحب بدعت از آن، زیادت در تقرب به خداوند متعال را اراده کند.[7]

اشکالی که در تعریف دوم البانی است همان اشکالی است که بر تعریف دوم شاطبی مترتب است؛ هدف بدعت همیشه زیاده‌روی در پرستش و تقرب خداوند نیست بلکه اغراض و اهداف دیگری (مثل اتباع از هوی) بر ایجاد بدعت مترتب است که صاحب بدعت با آن اغراض بدعت را انجام می‌دهد.[8]

همچنین، از برخی عبارات البانی[9] به دست می‌آید که وی معتقد است هر چیزی که در زمان پیامبر خدا - نباشد بدعت است.[10] به نظر می‌رسد البانی مطالبی بیشتر از این، درباره تعریف بدعت نگفته است. در واقع وی تعریف جدیدی برای بدعت مطرح نکرده، و تعریف وی از بدعت به تعاریف علما، مثل ابن‌رجب حنبلی، ابن‌حجر عسقلانی، شاطبی و ... ، برمی‌گردد. چنانچه ابن‌رجب حنبلی، ابن‌حجر عسقلانی و قاضی عینی می‌گویند بدعت، امر نوظهوری است که برای آن در شریعت دلیلی که بر آن دلالت کند نباشد، اما اگر دلیلی بر آن در شرع وجود داشته باشد، شرعاً بدعت نیست؛ اگرچه در لغت، بدعت نامیده می‌شود.[11] همچنین، شاطبی می‌گوید بدعت، طریق و روشی است ایجادشده در دین که به احکام تشریعی خداوند شباهت دارد و هدف از پیمودن چنین طریقی همان هدفی است که در پیمودن احکام تشریعی آسمانی است.[12] وی در جای دیگری می‌گوید بدعت، طریق و روشی است ایجادشده در دین که به احکام تشریعی خداوند شباهت دارد و هدف از پیمودن چنین طریقی، زیاده‌روی در پرستش و فرمان‌برداری خداوند سبحان است.[13] پس تعریف البانی به این تعاریف برمی‌گردد و تعریف خاصی مطرح نکرده است.

از تعریف‌های یادشده به دست می‌آید که بدعت در اصطلاح علمای حدیث و فقه این است که حکمی به دین افزوده یا از آن کاسته شود، بدون اینکه مستندی از کتاب یا سنّت داشته باشد. بنابراین، هر گاه قول یا فعلی که سابقه نداشته است، با استناد به دلیلی از کتاب یا سنّت اظهار شود، بدعت نخواهد بود، هرچند ممکن است در استنباط آن حکم از کتاب و سنّت خطایی رخ‌ داده باشد؛ زیرا خطای در اجتهاد، مؤاخذه نمی‌شود.[14]
اقسام بدعت از نگاه البانی
1. بدعت در دین و بدعت در دنیا

البانی در پاسخ به این پرسش که آیا بین بدعت در دین و بدعت در امور دنیا (مثل غذاخوردن با قاشق و سوار هواپیما شدن و ...) فرق است یا نه، می‌گوید واجب است میان بدعت در دین و بدعت در امور دنیا فرق قائل شویم.[15] وی در ادامه می‌گوید چیزی که ایجاد می‌شود یا به دین ارتباط دارد یا به امور دنیا. اگر مرتبط با دین باشد و از آن چیزِ ایجادشده، زیادت تقرب به خدا قصد می‌شود بدعت و حرام است؛ و اگر زیادت تقرب به خدا قصد نشود، دو حالت دارد؛ یا مقتضی آن فعل در زمان رسول خدا - وجود داشته ولی پیامبر - انجام نداده است (مثل اذان نماز عید جمعه و فطر)؛ در این صورت بر ما هم جایز نیست آن کار را انجام دهیم. اما اگر مقتضی آن فعل در زمان پیامبر - نباشد (مثل بلندگو و ضبط ‌صوت و ...) ولی امروزه برای ایجاد غرض شرعی به کار می‌رود در این صورت جایز است. پس تا زمانی که برای ایجاد غرض شرعی است جایز است و اگر برای ایجاد غرض شرعی نباشد (مثل ضبط ‌صوت برای غنا و موسیقی) حرام است. اما اگر آن چیز ایجادشده اصلاً ربطی به دین نداشته باشد (مثل ماشین، هواپیما و ...) و مخالف کتاب و سنت نباشد بدعت نیست و اشکالی ندارد از آن استفاده کنیم.[16] به نظر وی، باید این تفصیل را بدهیم تا در افراط ‌و تفریط واقع نشویم.

البانی می‌گوید بدعتی که پیامبر - آن را مذمت کرده و بر صاحبش حکم به گمراهی کرده همان بدعت در دین است، چنانچه حدیث «من أحدث فی أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد» دلالت دارد بر اینکه بدعت در دین (نه بدعت در دنیا) مذموم است.[17]

با توجه به سخنان البانی روشن است که او بدعت در دین و اموری را که مقتضای آن در زمان پیامبر - موجود بوده و پیامبر - آن را انجام نداده، حرام می‌داند. اما بدعت را در امور دنیوی که ربطی به دین ندارد و اموری که مقتضای آن در زمان پیامبر - نبوده است جایز می‌داند.

اشکال وارد بر البانی این است که چه‌بسا مقتضی عملی در زمان پیامبر - وجود داشته باشد و پیامبر - به سبب مصالحی آن را انجام نداده باشد ولی اصول آن عمل را بیان کرده باشد یا آن عمل مصداقی باشد که آن کلیات بر آن بار شود؛ در این صورت آن عمل بدعت نیست. پس به صرف انجام‌ندادن پیامبر - نمی‌شود بگوییم آن عمل بدعت است. چون پیامبر - کلیاتی را ذکر کرده که بر آن مصداق تطبیق می‌شود و در این صورت بدعت نیست. چون هر ترکی دال بر حرمت آن فعل نیست، چنانچه وهابیت معتقدند سنت تَرکیه دال بر حرمت است.
2. بدعت حسنه و بدعت سیئه

بسیاری از علما (مثل شافعی،[18] ابن‌حزم،[19] غزالی،[20] ابن‌اثیر،[21] و دهلوی[22]) معتقدند در اسلام، هم بدعت حسنه (ممدوحه) و هم سیئه (مذمومه) وجود دارد. حتی بعضی از علما (مثل العز بن عبدالسلام[23]) بدعت را بر اساس احکام خمسه، پنج قسم می‌دانند.

شافعی در تعریف بدعت حسنه و سیئه می‌گوید آنچه موافق سنت است ممدوح است و آنچه مخالف سنت باشد مذموم.[24] در جای دیگری هم می‌گوید اگر آن امر حادث (جدید)، مخالف کتاب یا سنت یا اثر یا اجماع باشد بدعت ضلال است. اما اگر در آن امر حادث خیری باشد و مخالف هیچ ‌یک از کتاب، سنت، اثر و اجماع نباشد محدثه غیرمذمومه است. غزالی هم می‌گوید بدعت مذموم، بدعتی است که با سنت قدیم و ثابت تزاحم دارد یا بدعتی است که سنت ثابت را تغییر می‌دهد.[25]

در مقابل این علما کسانی (مثل ابن‌تیمیه و شاطبی) هستند که این تقسیم‌بندی را قبول ندارند و می‌گویند در اسلام، بدعت حسنه وجود ندارد، بلکه تمام بدعت‌ها ضلال و سیئه هستند.[26]
نظر البانی درباره بدعت حسنه

یکی از کسانی که معتقد است بدعت حسنه وجود ندارد البانی است. او می‌گوید در اسلام بدعت حسنه وجود ندارد، چنانچه برخی متأخرین می‌گویند در اسلام بدعت حسنه وجود دارد.[27] البانی به منظور تضعیف نظریه بدعت حسنه می‌گوید بعضی از متأخرین چنین نظری دارند، در حالی ‌که قبلاً بیان ‌شده است که بسیاری از علمای متقدم مثل شافعی چنین نظری دارند و این ‌یکی از روش‌های البانی برای تضعیف است. همچنین، در جای دیگری می‌گوید اکثر مردم معتقدند بدعت حسنه وجود دارد. وی از آنها (چه عوام و چه خواص) تعبیر به «ناس» می‌کند.[28] گرچه این تعبیر طعنه بر اکثر است ولی عبارت اکثر با عبارت بعضی از متأخرین، تناقض دارد. پس معلوم می‌شود طبق کلام خود البانی اکثر اهل سنت قائل به بدعت حسنه هستند نه اینکه فقط برخی متأخرین چنین نظری داشته باشند. جالب اینکه البانی در جای دیگری می‌گوید کسانی که معتقدند هر بدعتی در اسلام ضلالة نیست، جاهل یا غافل‌اند.[29] البانی در ادامه چند دلیل بر رد بدعت حسنه می‌آورد که عبارت‌اند از:

    ۱. دلیلی بر بدعت حسنه در کتاب و سنت وجود ندارد.[30]
    ۲. این نظریه (بدعت حسنه) مخالف با عموم احادیثی است که بدعت را به‌ طور مطلق مذمت می‌کند. چنانچه پیامبر - در احادیثی بدعت را مذموم دانست و فرمود: «هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی در آتش است».[31] همچنین، در حدیث دیگری فرمود اگر کسی در امر ما چیزی ایجاد کند و آن چیز از امر ما نباشد مردود است. پس در این احادیث، پیامبر - بدعت را مقید به قیدی نکرده، بلکه فرموده است بدعت به ‌طور مطلق مردود است. البانی برای تأیید کلام خودش از شاطبی نقل می‌کند که او تأکید می‌کند این احادیث بر عمومشان حمل می‌شوند و هر بدعتی گمراهی است.[32]
    ۳. طبق آیه 3 سوره مائده[33] که خداوند فرمود امروز برای شما دینتان را کامل کردیم، دیگر جایی برای بدعت حسنه نیست. چون خداوند هر چه را موجب تقرب به او است بیان، و دینش را کامل کرد. پس دیگر نیازی به بدعت حسنه نیست تا متقرب به خدا شویم. چون همه آنچه را باعث تقرب می‌شود خدا ذکر کرده است.[34] در ادامه البانی برای تأیید کلام خودش از مالک کلامی نقل می‌کند که مشهور است؛ مالک می‌گوید: «کسی که در اسلام بدعتی ایجاد کند و آن بدعت را حسنه ببیند گمان می‌کند پیامبر - به رسالت خیانت کرده است. پیامبر - از این اتهام به دور است. آیه 3 سوره مائده را بخوانید». همچنین، البانی می‌گوید: «پس کسی که قائل به بدعت حسنه است در واقع تقرب به خدا را به ‌وسیله چیزی که پیامبر ذکر نکرده اراده کرده است، در حالی ‌که خود پیامبر - فرمود امر کردم شما را به هر چیزی که موجب تقرب به خدا می‌شود و نهی کردم شما را از هر چیزی که موجب دوری از خدا و تقرب به آتش می‌شود».[35]

این دلیل سوم از شاطبی است که او چنین استدلالی بر عمومیت مذموم‌بودن بدعت می‌کند، ولی البانی طوری این دلیل را مطرح می‌کند که گویی خودش این دلیل را ذکر کرده و نمی‌گوید که شاطبی چنین استدلالی دارد.[36]

البانی می‌گوید کسانی که معتقدند بدعت بر دو قسم (حسنه و سیئه) است به سه حدیث استدلال می‌کنند که عبارت‌اند از:

الف. عمر نماز تراویح را به جماعت خواند و بعد از آن گفت: «نِعْمَ البِدْعَةُ هَذِهِ»؛[37] پس معلوم می‌شود در اسلام بدعت حسنه وجود دارد.[38]

البانی در جواب این استدلال می‌گوید عمر چیز جدیدی در اسلام ایجاد نکرد و بدعت‌گذار نبود. چون به جماعت خواندن نماز تراویح را قبلاً خود پیامبر - تشریع کرده اما علت ترک پیامبر - آن بود که می‌ترسید مردم خیال کنند نماز تراویح واجب است، چنانچه این علت در صحیح بخاری آمده است.[39] زمانی که پیامبر - فوت کرد این علت هم از بین رفت. برای همین عمر آن سنت را احیا کرد.[40] البانی در ادامه می‌گوید در سنن ابی‌داود آمده است که پیامبر - فرمود: «کسی که نماز عشاء را در ماه رمضان پشت سر امام بخواند سپس نماز قیام را پشت سر امام بخواند قیام شبانه بر او نوشته می‌شود».[41] پس تشریع نماز تراویح به جماعت از خود پیامبر - است. عمر هم سنت فعلیه و هم سنت قولیه را احیا کرد نه اینکه بدعتی در دین ایجاد کرده باشد.

اشکالاتی بر کلام البانی وارد است:

    ۱. حدیثی که البانی از بخاری آورده مربوط به نماز شب است نه اینکه مربوط به نماز تراویح باشد ولی البانی این حدیث را برای نماز تراویح استدلال می‌کند، گرچه بخاری در جایی دیگر درباره به جماعت خواندن نماز تراویح حدیثی دارد[42] ولی البانی به این حدیث استدلال نمی‌کند.
    ۲. البانی برای توجیه احیای سنت قولیه به حدیثی استدلال می‌کند که می‌گوید این حدیث در سنن ابی‌داود آمده است در حالی ‌که این حدیث در سنن ابی‌داود وجود ندارد و حدیثی که در سنن آمده به این صورت است: «مَنْ صَلَّی الْعِشَاءَ فِی جَمَاعَةٍ کانَ کقِیامِ نِصْفِ لَیلَةٍ، وَ مَنْ صَلَّی الْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ فِی جَمَاعَةٍ کانَ کقِیامِ لَیلَةٍ».[43] بلکه طبق تفحصی که شده در هیچ ‌یک از متون حدیثی اهل سنت نیامده است. معلوم نیست البانی برای توجیه کلام عمر این حدیث را از کجا آورده است.
    ۳. البانی می‌گوید علت ترک به جماعت خواندن نماز تراویح آن بود که پیامبر - می‌ترسید مردم خیال کنند نماز تراویح واجب است و این علت با فوت پیامبر - از بین رفته است.

نخست اینکه، البانی برای قسمت اول (ترک پیامبر - جماعت خواندن را) دلیل از بخاری می‌آورد اما برای قسمت دوم (اینکه در زمان عمر علت از بین رفته است) فقط ادعا می‌کند بدون اینکه دلیلی بیاورد. پرسشی که از البانی می‌شود این است که: شما از کجا می‌گویید آن علت بعد از فوت از بین رفته است؟ اصل این است که آن علت (ترس از وجوب جماعت خواندن نماز تراویح) هنوز باقی است. طبق مبنای البانی، بعد از فوت پیامبر - آن علت از بین رفت، پس چرا ابوبکر آن سنت را دوباره احیا نکرد؟ دوم اینکه، در زمان خود پیامبر - چنین ترسی وجود ندارد، چون وقتی پیامبر - زنده است می‌تواند به مردم بگوید که جماعت خواندن نماز تراویح واجب نیست، بلکه مستحب است. ترک جماعت از باب سد ذرائع با حضور خود پیامبر - معنا ندارد.

البانی می‌گوید، اما اینکه چرا عمر بر این احیای سنت، بدعت اطلاق کرده به اعتبار آن است که از زمان ترک پیامبر - تا زمان احیای عمر این سنت انجام نمی‌شد. برای همین اعتبار که احیا شده، عمر بدعت را بر آن اطلاق کرده است.[44]

اشکال وارد بر این کلام البانی این است‌ که این توجیه پذیرفتنی نیست. چون اگر جماعت خواندن نماز تراویح، سنت پیامبر - بود، دیگر اطلاق لفظ بدعت جایز و صحیح نیست، بلکه باید از اصطلاح «سنت» استفاده می‌کرد. اگر جماعت خواندن نماز تراویح، سنت پیامبر - نبود و این از بدعت‌های عمر باشد در این صورت چون اصلی در دین ندارد طبق مبنای خود البانی باید بدعت قبیحه و سیئه باشد نه اینکه بدعت حسنه باشد.[45] پس البانی یا باید بگوید در اسلام بدعت حسنه وجود دارد، چون عمر بدعت حسنه انجام داد، یا باید بگوید کلام عمر (بدعت خوبی است) اشتباه است و جماعت خواندن نماز تراویح سنت است نه اینکه بدعت باشد.

در جواب این اشکال می‌توان گفت البانی در جایی دیگر اشاره می‌کند که مراد از بدعت در کلام عمر بدعت لغوی است نه اینکه مراد بدعت شرعی باشد. چون جماعت خواندن نماز تراویح مدتی متروک بود و عمر آن را ایجاد و حادث کرد. برای همین گفت بدعت خوبی است. چون در لغت امر حادث را بدعت می‌گویند و بدعت در لغت هم اعم از این است که حسنه باشد یا ضلاله و سیئه.[46] در ادامه البانی برای بدعت لغوی استشهاد به آیات الهی[47] می‌کند که یکی از اسماء الهی «بدیع السموات بودن» است. یعنی قبلاً آسمان و زمین نبود ولی خداوند آن را ایجاد کرد. چنانچه ابن‌رجب حنبلی و ابن‌تیمیه همین توجیه را برای گفتار عمر می‌کنند.[48]

اما اشکال وارد بر جواب البانی (مراد، بدعت در لغت است) این است که همان‌طوری که خود البانی در تعریف بدعت لغوی گفته است بدعت در لغت یعنی چیزی که قبلاً نبوده و الآن حادث ‌شده است؛ این تعریف بر فعل و کلام عمر صادق نیست. چون جماعت خواندن نماز تراویح را پیامبر - انجام داده است؛ ولو اینکه مدتی ترک شده باشد دیگر بدعت لغوی بر آن صادق نیست. چون بدعت در لغت به معنای امر حادث است و در اینجا امر حادث محقق نشده است. حتی استشهادی که البانی از قرآن برای بدعت لغوی می‌آورد ناظر به همین مطلب است که آسمان و زمین قبلاً نبوده و خدا آنها را ایجاد کرده است. ولی در قصه عمر، جماعت خواندن نماز تراویح قبلاً بوده، پس البانی طبق کلام عمر یا باید بگوید بدعت حسنه در دین وجود دارد چنانچه بسیاری از علما طبق همین کلام عمر می‌گویند در دین اسلام بدعت حسنه وجود دارد یا باید بگوید کلام عمر اشتباه است، در حالی ‌که بعید است البانی چنین نظری داشته باشد.

نکته جالب اینکه جیزانی می‌گوید لفظ «بدعت»، لفظ شرعی است و اصل در الفاظ شرعی این است که بر معنای شرعی حمل شوند نه معنای لغوی.[49] ولی با این ‌حال برای توجیه کلام عمر می‌گویند مراد بدعت در لغت است.[50]

با توضیحاتی که بیان ‌شد، جواب‌های البانی به دلیل اولِ قائلان به بدعت حسنه پذیرفتنی نیست و البانی باید این دلیل را بپذیرد. اما اینکه آیا صحابه پیامبر - می‌توانند بدعتی در دین بگذارند و به آن اطلاق حسنه کنند یا نه بحث دیگری است که در این مقاله نمی‌گنجد.

ب. حدیث پیامبر اسلام - که فرمودند: «مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا ... وَ مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیئَةً کانَ عَلَیهِ وِزْرُهَا»؛ «کسی که در اسلام سنت حسنه‌ای را بر پا کند اجر آن سنت برای او است و کسی که در اسلام سنت سیئه‌ای را برپا کند گناه آن سنت برای او است».

البانی ادعا می‌کند جمهور علما این حدیث را برخلاف سبب ورودش تفسیر کردند. قائلان به بدعت حسنه، این حدیث را به اینکه «من ابتدع فی الاسلام بدعة حسنة» تفسیر کردند.[51] پس طبق این حدیث معلوم می‌شود در اسلام، هم بدعت حسنه وجود دارد و هم بدعت سیئه. همچنین، البانی می‌گوید قائلان به بدعت حسنه عموم احادیث «کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار، من أحدث فی أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد» را تخصیص زدند که هر بدعتی ضلالة نیست بلکه در اسلام بدعت حسنه هم وجود دارد.[52]

البانی در جواب کسانی که به این حدیث استدلال کردند می‌گوید در فهم خودِ این حدیث و سبب ورود آن باید تأمل کرد. این حدیث منافاتی با عموم آن احادیث مذمت بدعت ندارد. حدیث می‌گوید در اسلام، هم سنت حسنه وجود دارد و هم سنت سیئه. پس شرع تعیین‌کننده است که چه سنتی حسنه است و چه سنتی سیئه، نه اینکه عقل و رأی تعیین‌کننده حسنه و سیئه باشد. پس معنا ندارد سنت حسنه و سیئه در این حدیث به بدعت حسنه و سیئه تفسیر شود. چون تشخیص حسنه و سیئه با شرع است و شرع تعیین‌کننده است که چه چیزی حسنه است و چه چیزی سیئه.[53]

البانی در ادامه می‌گوید سبب ورود این حدیث شاهد بر گفتار ما است، چنانچه در حدیث آمده است جریر بن عبدالله بجلی گفت ما کنار پیامبر - نشسته بودیم. چند اعرابی وارد شدند، در حالی ‌که فقیر بودند و پیامبر - با دیدن آنها ناراحت شده بود و آیه 10 سوره منافقون[54] را برای صحابه خواند: «قبل از اینکه مرگ شما را فرا گیرد از آن چیزی که به شما روزی دادیم انفاق کنید». بعد از تمام‌شدن خطبه پیامبر - مردی برخاست و به خانه‌اش رفت و هر چه (گندم، طعام، درهم و دینار) یافت به ‌عنوان صدقه در لباسش گذاشت و آورد. اصحاب هم وقتی این صحنه را دیدند همین کار را کردند و صدقه دادند. پیامبر - خوشحال شد و فرمود: «مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا ... وَ مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیئَةً کانَ عَلَیهِ وِزْرُهَا». البانی می‌گوید چطور سنت حسنه را به معنای بدعت حسنه می‌گیرید در حالی ‌که در این واقعه بدعتی رخ نداد، بلکه صدقه‌دادن سنت حسنه بود و صحابه سنت حسنه را انجام دادند و پیامبر - برای آنها آیه‌ای را که قبلاً نازل ‌شده بود خواند و آنها امر پیامبر - را انجام دادند. بله، در این حادثه چیز جدیدی (رفتن آن مرد به خانه و جمع‌کردن صدقه در لباس) رخ داد و بقیه صحابه آن مرد را در این کار پیروی کردند، ولی اصل عمل، سنت حسنه‌ای (صدقه) بود که قبلاً به آن مأمور بودند نه اینکه بدعت باشد.[55] پس نظر البانی این است که تشخیص سنت حسنه و سیئه با شرع است و در اسلام بدعت حسنه وجود ندارد.

این اشکال البانی بر قائلان به بدعت حسنه وارد است، چنانچه جعفر سبحانی هم می‌گوید این حدیث دال بر بدعت حسنه نیست، چون قسمت اول این روایت (مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا) مربوط به امور مباحی (مثل ساختن مدرسه و کتاب‌خانه و غیره) است که برای اجتماع مسلمانان نفع دارد. پس اگر کسی بیاید مدرسه‌ای بسازد و کارش الگویی برای دیگران باشد و دیگران هم در جای دیگری مدرسه بسازند فعل آن شخص سنت حسنه است. همچنین، قسمت دوم روایت (وَ مَنْ سَنَّ فِی الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیئَةً کانَ عَلَیهِ وِزْرُهَا) مربوط به اموری است که ذاتاً حرام است. اگر کسی بیاید و چنین اموری را سنت کند وزر و وبال آن سنت سیئه بر گردن آن شخص است. پس حدیث دال بر بدعت حسنه اصطلاحی نیست.[56]

ج. حدیثی که ابن‌مسعود گفت: «ما رأی المسلمون حسنا فهو عند الله حسن، و ما رآه المسلمون سیئا فهو عند الله سیء»؛ «آنچه مسلمانان حسن می‌دانند نزد خداوند حسن است و آنچه مسلمانان سیئه می‌دانند نزد خداوند هم سیئه است». البانی می‌گوید از عجایب دنیا این است که بعضی از مردم به این حدیث، برای بدعت حسنه در دین استدلال کردند و می‌گویند عادت‌داشتن مسلمانان به آن بدعت، دلیل بر حسنه‌بودن آن است.[57]

البانی در جواب کسانی که به گفتار ابن‌مسعود برای بدعت حسنه استدلال کردند می‌گوید: اولاً این حدیث موقوفه[58] است و نمی‌توان با آن در معارضه با احادیث قطعی و صحیحه که دلالت دارد هر بدعتی ضلالة است، استدلال کرد.[59] ثانیاً، بر فرض که استدلال به آن حدیث صحیح باشد به چند دلیل، تعارضی با احادیث مذمت بدعت ندارد، از جمله اینکه: 1. الف و لام در «المسلمون»، الف و لام عهد است و مراد از «مسلمون» اجماع صحابه بر کاری است، چنانچه سیاق این روایت هم دلالت بر آن دارد که مراد از «المسلمون» صحابه هستند. مؤید این مطلب آنکه ابن‌مسعود به همین روایت بر اجماع صحابه بر خلافت ابوبکر استدلال می‌کند. 2. بر فرض که الف و لام در «المسلمون» استغراق باشد مراد کل مسلمانان (ولو اینکه جاهل باشند و بهره‌ای از علم نبرده باشند) نیست، بلکه مراد اهل علم از مسلمانان است.[60]

اشکالاتی بر جواب البانی وارد است؛ 1. در صورت صحت استدلال به این حدیث، با احادیث مذمت بدعت تناقض و تعارض دارد. چون اگر الف و لام در «المسلمون»، الف و لام عهد باشد اجماع صحابه بر هر کاری، دلالت دارد که آن کار حسن است. پس در دین اسلام بدعت حسنه وجود دارد و آن در صورتی است ‌که اجماع صحابه بر کاری دلالت کند. پس البانی اصل بدعت حسنه را قبول دارد، ولی دایره‌اش را ضیق می‌کند و می‌گوید زمانی که اجماع صحابه باشد بدعت حسنه صدق می‌کند. پس در این صورت این روایت با نصوص مذمت بدعت تعارض دارد و این با مبنای البانی (نبود بدعت حسنه در اسلام) نمی‌سازد. پس طبق استدلال البانی، خلافت ابوبکر هم بدعت حسنه است. چون اجماع صحابه[61] بر آن استوار شد و این از تناقضات البانی است که از یک‌ طرف می‌گوید در اسلام بدعت حسنه وجود ندارد و از طرف دیگر می‌گوید اگر اجماع صحابه باشد اشکالی ندارد. 2. اگر الف و لام را استغراق بگیریم همین اشکال در اینجا هم وارد است. چون البانی می‌گوید مراد از «المسلمون»، مسلمانان اهل علم هستند. پس اگر علما اجماع کنند که چیزی حسن است این بدعت حسنه اشکالی ندارد. پس البانی با این توجیه در واقع قبول دارد که بدعت حسنه در دین وجود دارد، و آن زمانی است که اهل علم بر آن اجماع کنند. این از تناقضات البانی است، چنانچه بیان ‌شده است. 3. اگر الف و لام در «المسلمون» استغراق باشد، تمام مسلمانان، چه عالم و چه جاهل، را شامل می‌شود و تخصیص به عالم بدون دلیل است و البانی هم دلیلی بر این تخصیص مطرح نکرده است.[62]

اما این اشکال البانی که «این حدیث موقوفه است و در تعارض با احادیث صحیحه بدعت نمی‌توان به آن استدلال کرد» را می‌توان این‌گونه پاسخ داد که تعارض در اینجا تعارض غیرمستقر است. یعنی می‌شود بین این احادیث جمع کرد و گفت هر بدعتی گمراهی است مگر در جایی که تمام مسلمانان نظرشان این باشد که فلان کار حسن است. در این صورت بدعت حسنه است و اشکالی ندارد. پس البانی، طبق این حدیثِ موقوف، باید بگوید در دین بدعت حسنه وجود دارد یا بگوید این حدیث ضعیف است در حالی ‌که این حدیث صحیح است، چنانچه حاکم نیشابوری و ذهبی آن را صحیح می‌دانند.[63] حتی خود البانی در تخریج طحاویه این حدیث را حسن می‌داند.[64]

اما این مسئله که «آیا مسلمانان در هر قرنی می‌توانند بدعتی در دین بگذارند و به آن اطلاق حسنه کنند یا نه؟»، و نیز اینکه «آیا اجماع امت (در صورت تحقق) می‌تواند بدعتی در دین بگذارد و به آن اطلاق حسنه کند یا نه؟» بحثی است که در این مقاله نمی‌گنجد و باید مبنا و ادله قائلان به این کلام در جای خود بررسی و نقد شود.
3. تقسیم بدعت به ‌حسب احکام خمسه

البانی می‌گوید تقسیم بدعت به اقسام خمسه (واجب، مستحب، مباح، مکروه و حرام) خودش بدعت در دین است و اصلی در شریعت اسلام ندارد و تحت عموم «کل بدعة ضلالة» قرار می‌گیرد.[65] در ادامه می‌گوید بسیاری از علمای معروف قائل به این تقسیم هستند و اجتهادشان بر خطا بوده است. البانی می‌گوید دلیل آنها بر این تقسیم، حدیث «من سن فی الاسلام سنة حسنة فله أجرها ... و من سن فی الاسلام سنة سیئة فعلیه وزرها» است.[66] البانی همان جواب‌هایی را که در تقسیم بدعت به حسنه و سیئه می‌دهد در اینجا هم آورده است.

همچنین می‌گوید کسانی که معتقدند در اسلام بدعت واجب وجود دارد به جمع‌آوری قرآن به دست ابوبکر و عمر استدلال می‌کنند و می‌گویند این جمع‌آوری قرآن واجب بود ولی بدعت است. چون در زمان پیامبر - واقع نشده است.[67] البانی در جواب می‌گوید سبب جمع‌آوری قرآن به دست صحابه خبر کشته‌شدن 70 قاری قرآن بود. چون صحابه ترسیدند با کشته‌شدن قراء، قرآنی که در سینه‌شان محفوظ بود هم از بین برود. برای همین اصحاب پیامبر برای حفظ قرآن به جمع‌آوری آن مبادرت ورزیدند.[68] البانی در ادامه می‌گوید این عمل صحابه با قاعده مشهور بین علمای اصول (ما لا یقوم الواجب إلا به فهو واجب) مؤکد می‌شود. چون حفظ قرآن واجب است و این حفظ قرآن متوقف بر جمع‌آوری قرآن است. چون اگر قرآن جمع نشود از بین می‌رود. پس جمع‌آوری قرآن بدعت نیست، بلکه واجب است. چون به اذن شارع است، چنانچه خداوند در سوره بقره فرمود:)ذَلِک الْکتَابُ لا رَیبَ فِیه( و این اشاره است به اینکه سزاوار است قرآن محفوظ و نوشته‌شده در کتابی باشد. برای همین اصحاب، قرآن را جمع کردند. پس اذن شارع در اینجا بود نه اینکه بدعت باشد.

اشکالاتی بر البانی وارد است: 1. اگر این آیه اشاره به همین مطلب (سزاواربودن جمع‌آوری قرآن به دست اصحاب) دارد چرا خود پیامبر - جمع‌آوری نکرد؟ این آیه به ‌طریق ‌اولی پیامبر - را شامل می‌شود. پس طبق مبنای البانی که قرآن را اصحاب جمع‌آوری کردند و پیامبر - این کار را نکرد معلوم می‌شود مأذون از طرف خداوند نبودند و این بدعت در دین است و هر بدعتی گمراهی است. 2. ترسِ از بین رفتن قرآن در صورت جمع‌نکردن، که البانی ذکر کرد، در زمان خود پیامبر - هم بود. چون در زمان خود پیامبر - بعضی از قراء را کشتند، ولی پیامبر - دستور به جمع‌آوری قرآن نداد.[69] در حالی که اصحاب جمع‌آوری کردند و این بدعت در دین است.
4. بدعت صغیره و کبیره

البانی درباره این تقسیم‌بندی مطلب چندانی ندارد. فقط در جایی می‌گوید بدعت‌ها درجات متفاوتی دارند که بعضی از بدعت‌ها شرک و کفر است و به آنها بدعت کبیره می‌گویند و بعضی از بدعت‌ها شرک و کفر نیست ولی چون بدعت است، حرام است، چنانچه خود پیامبر - در حدیث صحیح فرمود «هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی (صاحب آن گمراهی) در آتش است» و به آن بدعت‌ها، بدعت صغیره می‌گویند.[70] البانی در ادامه کلامی از بربهاری می‌آورد که می‌گوید از بدعت صغیره دوری کن، چون بدعت صغیره به‌ مرور زمان تبدیل به بدعت کبیره می‌شود.
احادیث بدعت از نگاه البانی

البانی در اثبات ادعای خود مبنی بر حرمت تمام بدعت‌ها می‌گوید احادیث فراوانی دلالت دارد که تمام بدعت‌ها گمراهی و حرام است و از بدعت‌ها نهی شده است.[71] به چند نمونه از این احادیث اشاره می‌کنیم:

    ۱. یحیی بن أبی المطاع می‌گوید شنیدم از عرباض بن ساریه که پیامبر - فرمودند: «سترون من‌ بعدی اختلافا شدیداً فعلیکم بسنتی و سنة الخلفاء الراشدین المهدیین عضوا علیها بالنواجذ و إیاکم والأمور المحدثات فإن کل بدعة ضلالة»؛ «بعد از من اختلاف شدیدی را می‌بینید. پس بر شما است سنت من و سنت خلفای بعد از من و از امور محدثه بپرهیزید چون هر بدعتی گمراهی است».

البانی می‌گوید این حدیث صحیح است و ترمذی آن را حسن و صحیح دانست.[72]

    ۱. جابر از پیامبر اکرم - نقل می‌کند که فرمودند: «أما بعد فإن أصدق الحدیث کتاب الله و إن أفضل الهدی هدی محمد و شر الأمور محدثاتها و کل محدثة بدعة و کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار».

البانی می‌گوید این حدیث صحیح است.[73]

    ۱. عبدالله بن مسعود می‌گوید پیامبر - فرمود: «إیاکم و محدثات الأمور فإن شر الأمور محدثاتها و إن کل محدثة بدعة و إن کل بدعة ضلالة».

البانی می‌گوید این حدیث صحیح است.[74]
اصول و قواعد شناخت بدعت

البانی درباره این اصول می‌گوید برای شناخت بدعت نیاز به شناخت چند چیز است که عبارت‌اند از:[75]

    ۱. هر چیزی که معارضه با سنت (اعم از اقوال، افعال و عقاید) کند، بدعت است.
    ۲. هر کاری که برای تقرب به خدا انجام می‌شود ولی پیامبر - از آن نهی کرده، بدعت است.
    ۳. هر کاری که به ‌غیر از نص، ممکن نیست تشریع شود بدعت است، مگر اینکه از صحابی باشد.
    ۴. عادات کفار که به عبادت الصاق و وصل می‌شود، بدعت است.
    ۵. آنچه برخی علما بر استحبابش تصریح کرده‌اند، در حالی ‌که دلیلی بر آن نیست بدعت است.
    ۶. غلو در عبادت، بدعت است.
    ۷. هر عبادتی که شارع آن را مطلق آورده، ولی مردم آن عبادت را مقید به زمان و مکان و عدد کرده‌اند، بدعت است.

البانی در ادامه می‌گوید تفصیل این اصول نیاز به کتاب مستقلی دارد، ولی طبق تفحصی که شد کتاب مستقلی در این زمینه از وی نیافتیم.

اصول و قواعدی که البانی آورده صحیح است اما باید توجه داشته باشیم که علما در مصادیق با هم اختلاف دارند. چون ممکن است عالمی عملی را موافق سنت بداند و عالم دیگری مخالف سنت. پس تقریر اصول کار سختی نیست ولی تطبیق آن اصول بر مصداق موجب اختلاف است. برای همین وهابیت در برخی مصادیق مسلمانان را متهم به شرک می‌کند. همچنین، آیاتی را که درباره مشرکان نازل شده بر مسلمانان تطبیق کرده و مسلمانان را مشرک دانسته است، چنانچه زینی دحلان در کتاب فتنه وهابیت به این نکته اشاره می‌کند.[76] همچنین، حسن بن فرحان در کتاب داعیة و لیس نبیا به همین نکته اشاره می‌کند که محمد بن عبدالوهاب می‌گوید مسلمانان صالحان را عبادت می‌کنند، چنانچه مشرکان بت‌ها را عبادت می‌کردند. وی در ادامه می‌گوید در حالی که مسلمانان فقط خدا را عبادت می‌کنند، به‌ خلاف مشرکان که اصنام و بت‌ها را عبادت می‌کردند، بعضی از علما محمد بن عبدالوهاب و پیروانش را به دلیل همین تطبیق و تکفیر مسلمانان جزء خوارج شمردند، چنانچه خوارج مسلمانان را تکفیر می‌کردند.[77]
اسباب و عوامل بدعت در دین از نگاه البانی

البانی می‌گوید اسباب بدعت در دین چند چیز است[78] که عبارت‌اند از:

    ۱. احادیث ضعیفی که استدلال به آن جایز نیست و جایز نیست آن احادیث را به پیامبر - نسبت دهیم.
    ۲. احادیث موضوعه و مجعوله یا احادیثی که برای آنها اصل و ریشه‌ای نیست و این احادیث برای بعضی از فقها، مخصوصاً متأخرین، مشتبه شده و از مسلمات گرفته‌اند تا جایی که آن بدعت برای آنها سنت شده است، در حالی ‌که بعضی از آن بدعت‌ها مخالف سنت عملی است.
    ۳. عادات و خرافاتی که نه شرع دلالت بر آن دارد و نه عقل بر آن شهادت می‌دهد، ولی بعضی از جهال آن بدعت‌ها را، حتی گاه به ‌عنوان شریعت، انجام می‌دهند.

اسبابی که البانی ذکر کرده صحیح است، ولی متأسفانه وی، مبنای رجالی علما را در نظر نمی‌گیرد. ممکن است عالِمی طبق مبنای خودش روایتی را صحیح بداند و عالِم دیگری آن را ضعیف. بر همین اساس، عالِمی، فعلی (مثل توسل به پیامبر - بعد از مرگ) را سنت می‌داند و عالم دیگر آن را سنت نمی‌داند و بدعت می‌داند. همچنین، فهم و برداشت علما از آیات و احادیث، مهم است. فهم و تأویل آیات نزد علما بر جواز چنین کارهایی، حجت است و مانع تکفیر؛ چنانچه حسن بن فرحان به این نکته اشاره می‌کند.[79]
مصادیق بدعت از نظر البانی

از نظر البانی، بسیاری از کارهایی که مسلمانان انجام می‌دهند بدعت است. حتی وی درباره برخی بدعت‌ها (مثل مولد النبی و توسل) کتاب جداگانه‌ای نوشته است. لذا بررسی و نقد مصادیق بدعت از نظر البانی نیاز به مقاله‌ای جداگانه دارد؛ اما در اینجا به چند مصداق مهم بدعت از نظر وی اشاره می‌کنیم که عبارت‌اند از: برگزاری جشن در مولد النبی،[80] توسل،[81] سفر برای زیارت قبور انبیا و صالحان،[82] استدلال‌نکردن به خبر واحد در اعتقادات،[83] فاتحه‌خواندن برای مردگان،[84] روزه‌گرفتن در روز عاشورا،[85] استغاثه به قبور، مسح قبور[86] و ... .[87]
نتیجه

با توجه به آنچه گذشت، البانی تعریف خاصی برای بدعت مطرح نکرده است. بسیاری از علما (شافعی، غزالی، ابن‌اثیر) قائل به بدعت حسنه در دین هستند و البانی مخالف آنها است و ادله‌ای بر رد این تقسیم‌بندی (بدعت حسنه و سیئه) می‌آورد و تمام بدعت‌ها را گمراهی می‌داند. وی بعضی از ادله قائلان به بدعت حسنه را رد می‌کند و برای رد ادله آنها حتی به حدیثی استشهاد می‌کند که در کتب اهل سنت یافت نشده است. حال آنکه گفتیم برخی نقدهای البانی بر ادله موافقان بدعت حسنه، وارد نیست و طبق آن ادله، البانی باید قائل به بدعت حسنه شود. اما اینکه صحابه یا مسلمانان می‌توانند بدعت حسنه در دین ایجاد کنند نزد شیعه پذیرفتنی نیست. البانی بین بدعت در دنیا و دین فرق قائل است و می‌گوید بدعت در دنیا اشکالی ندارد. همچنین، به نظر وی، بدعت به صغیره و کبیره تقسیم می‌شود. البانی برای تأیید کلام خودش، کلامی از بربهاری می‌آورد. وی تقسیم بدعت به احکام خمسه را نمی‌پذیرد و می‌گوید این تقسیم‌بندی خودش بدعت است. البانی تمام روایات بدعت را صحیح می‌داند و اصولی را برای شناخت بدعت و اسبابی (احادیث موضوعه و مجعوله، عادات و خرافات) را برای آن ذکر می‌کند. این اصول پذیرفتنی است، فقط در تطبیق آن بر مصادیق اختلاف هست، چنانچه وی کارهایی همچون مولد النبی، توسل، سفر برای زیارت قبور انبیا و صالحان، و استدلال‌نکردن به خبر واحد در اعتقادات را بدعت می‌شمرد.


 
منابع

    ۱. قرآن کریم.
    ۲. ابن الأثیر، مبارک بن محمّد، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، تحقیق: عبدالقادر الأرنؤوط، بی‌جا: مکتبة الحلوانی، مطبعة الملاح، مکتبة دار البیان، الطبعة الاولی، بی‌تا.
    ۳. ابن تیمیة، أحمد بن عبد الحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، تحقیق: ناصر عبدالکریم العقل، بیروت: دار عالم الکتب، الطبعة السابعة، 1419 ق.
    ۴. ــــــــــــ ، مجموع الفتاوی، تحقیق: عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، مدینة نبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416 ق.
    ۵. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، 1379 ق.
    ۶. ابن حزم اندلسی، علی بن أحمد، الإحکام فی أصول الأحکام، محقق: الشیخ أحمد محمد شاکر، بیروت: دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.
    ۷. ــــــــــــ ، رسائل ابن حزم الأندلسی، محقق: إحسان عباس، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، الطبعة الاولی، 1980-1983 م.
    ۸. ابن رجب حنبلی، زین الدین عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم فی شرح خمسین حدیثا من جوامع الکلم، محقق: شعیب الأرناؤوط، إبراهیم باجس، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة السابعة، 1422 ق.
    ۹. ابن عساکر، علی بن الحسن، تبیین کذب المفتری فیما نسب إلی الإمام أبی الحسن الأشعری، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة الثالثة، 1404 ق.
    ۱۰. ابن فارس، احمد، معجم مقائیس اللغة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1404 ق.
    ۱۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، دار صادر، الطبعة الثالثة، 1414 ق.
    ۱۲. اسماعیل بن عباد (صاحب)، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتاب، الطبعة الاولی، 1414 ق.
    ۱۳. البانی، محمد ناصر الدین، أحکام الجنائز، بی‌جا: بی‌تا.
    ۱۴. ـــــــــــــــــــــ ، أصل صفة صلاة النبی-، الریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، الطبعة الاولی، 1427 ق.
    ۱۵. ــــــــــــ ، الأجوبة النافعة عن أسئلة لجنة مسجد الجامعة، بی‌جا: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، الطبعة الاولی، 1420 ق.
    ۱۶. ــــــــــــــ ، التوسل أنواعه و أحکامه، تحقیق: محمد عید العباسی، الریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، الطبعة الاولی، 1421 ق.
    ۱۷. ــــــــــــ ، الثمر المستطاب فی فقه السنة والکتاب، بی‌جا: غراس للنشر والتوزیع، الطبعة الاولی، 1422 ق.
    ۱۸. ــــــــــــ ، الحدیث حجة بنفسه فی العقائد والأحکام، بی‌جا: مکتبة المعارف، الطبعة الاولی، 1425 ق.
    ۱۹. ــــــــــــ ، ألف فتوی للشیخ الألبانی = مجموع فتاوی العلامة الألبانی، محققق: أبو سند فتح‌الله، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۲۰. ــــــــــــ ، بدعة المولد، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۲۱. ــــــــــــ ، تخریج الطحاویة، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۲۲. ــــــــــــ ، تفریغ سلسلة فتاوی جدة للشیخ الألبانی، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا، در: alalbany.net.
    ۲۳. ــــــــــــ ، تلخیص أحکام الجنائز، بی‌جا: مکتبة المعارف، الطبعة الثالثة، بی‌تا.
    ۲۴. ــــــــــــ ، تمام المنة فی التعلیق علی فقه السنة، بی‌جا: دار الرایة، الطبعة الخامسة، بی‌تا.
    ۲۵. ــــــــــــ ، حجة النبی - کما رواها عنه جابر K، بیروت: المکتب الإسلامی، الطبعة الخامسة، 1399 ق.
    ۲۶. ــــــــــــ ، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة و أثرها السیئ فی الأمة، الریاض: دار المعارف، الطبعة الاولی، 1412 ق.
    ۲۷. ــــــــــــ ، شرح العقیدة الطحاویة، بیروت: المکتب الإسلامی، الطبعة الثانیة، 1414 ق.
    ۲۸. ــــــــــــ ، صحیح الترغیب والترهیب، الریاض: مکتبة المعارف، الطبعة الخامسة، بی‌تا.
    ۲۹. ــــــــــــ ، صحیح الجامع الصغیر، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۳۰. ــــــــــــ ، صحیح و ضعیف الجامع الصغیر، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۳۱. ــــــــــــ ، صحیح و ضعیف سنن ابن ماجة، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۳۲. ــــــــــــ ، ظلال الجنة فی تخریج السنة لابن أبی عاصم، بیروت: المکتب الإسلامی، الطبعة الثالثة، 1413 ق.
    ۳۳. ــــــــــــ ، موسوعة العلامة الإمام مجدد العصر محمد ناصر الدین الألبانی، محقق: شادی بن محمد بن سالم آل نعمان، صنعاء: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیة و تحقیق التراث والترجمة، الطبعة الاولی، 1431 ق.
    ۳۴. بخاری، محمّد بن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله ^ و سننه و أیامه، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، بی‌جا: دار طوق النجاة، الطبعة الاولی، 1422 ق.
    ۳۵. جزری، ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، تحقیق: ظاهر احمد الزاوی، محمود محمد الطناحی، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول، 1364 ش.
    ۳۶. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، الطبعة الاولی، 1410 ق.
    ۳۷. جیزانی، محمد بن حسین، معیار البدعة، بی‌جا: دار ابن الجوزی، الطبعة الثانیة، 1432 ق.
    ۳۸. حاکم نیشابوری، محمّد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1411 ق.
    ۳۹. حسن بن فرحان، داعیة و لیس نبیا، عمان و اردن: مرکز الدراسات التاریخیة، دار الرازی، الطبعة الاولی، 1425 ق.
    ۴۰. دحلان، احمد بن زینی، فتنة الوهابیة، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
    ۴۱. دهلوی، شاه عبدالعزیز، مختصر التحفة الاثنی عشریة، تهذیب و اختصار: محمود شکری آلوسی، تحقیق: محبّ الدین خطیب، قاهره: المطبعة السلفیة، 1373 ق.
    ۴۲. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دمشق: دار العلم، الدار الشامیة، الطبعة الاولی، 1412 ق.
    ۴۳. رضوانی، علی‌اصغر، بدعت چیست؟، تهران: مؤسسه فرهنگی‌هنری مشعر، بی‌جا: چاپ اول، 1390 ش.
    ۴۴. زمخشری، محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، محقق: علی محمد البجاوی، محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت: دار المعرفة، الطبعة الثانیة، بی‌تا.
    ۴۵. سبحانی، جعفر، البدعة؛ مفهومها حدها و آثارها، بیروت: دار الاضواء، الطبعة الاولی، 1419 ق.
    ۴۶. سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن أبی داود، تحقیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: المکتبة العصریة، بی‌تا.
    ۴۷. شاطبی، إبراهیم بن موسی، الاعتصام، تحقیق: سلیم بن عید الهلالی، السعودیة: دار ابن عفان، الطبعة الاولی، 1412 ق.
    ۴۸. عبدالعزیز بن عبدالسلام، قواعد الأحکام فی مصالح الأنام، محقق: مجمود بن التلامید الشنقیطی، بیروت: دار المعارف، بی‌تا.
    ۴۹. عینی، محمود بن احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
    ۵۰. غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
    ۵۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم: نشر هجرت، الطبعة الثانیة، 1410 ق.
    ۵۲. القاسمی، محمد جمال الدین، إصلاح المساجد من البدع والعوائد، تعلیق: محمد ناصر الدین الألبانی، بی‌جا: المکتب الإسلامی، الطبعة الخامسة، 1403 ق.

 

*  دانش آموخته  مؤسسه تحقیقاتی دارالإعلام لمدرسة اهل‌البیت( و سطح 3 حوزه علمیه.

s.a.313@chmail.com

پی نوشت:
[1]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج2، ص54؛ اسماعیل ابن عباد (صاحب)، المحیط فی اللغة، ج1، ص430؛ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج8، ص6.

[2]. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، ج3، ص1183؛ ابن فارس، احمد، معجم مقائیس اللغة، ج1، ص209.

[3]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، ص110؛ جزری، ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ج1، ص106.

[4]. ابن فارس، احمد، معجم مقائیس اللغة، ج1، ص209 و 210؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، ص111؛ زمخشری، محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، ج1، ص84؛ جزری، ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ج1، ص107؛ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج8، ص7.

[5]. سبحانی، جعفر، البدعة: مفهومها، حدها وآثارها، ص23 و 24.

[6]. البانی، محمد ناصر الدین، الأجوبة النافعة عن أسئلة لجنة مسجد الجامعة، ص97.

[7]. همو، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج666، ص8.

[8]. سبحانی، جعفر، البدعة: مفهومها، حدها و آثارها، ص26.

[9]. مثلاً اینکه می‌گوید محراب بدعت است چون در زمان پیامبر - نبوده است.

[10]. البانی، محمد ناصر الدین، الثمر المستطاب فی فقه السنة والکتاب، ج1، ص472.

[11]. ابن رجب حنبلی، عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم، ج2، ص127؛ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج13، ص253؛ عینی، محمود بن احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج25، ص27.

[12]. شاطبی، إبراهیم بن موسی، الاعتصام، ج1، ص51.

[13]. همان، ج1، ص50.

[14]. رضوانی، علی‌اصغر، بدعت چیست؟، ص27.

[15]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی = مجموع فتاوی العلامة الألبانی، ج2، ص113 و 114.

[16]. همان، ج2، ص99 و 114.

[17]. همو، موسوعة الألبانی فی العقیده، ج2، ص115.

[18]. ابن عساکر، علی بن الحسن، تبیین کذب المفتری فیما نسب إلی الإمام أبی الحسن الأشعری، ص97؛ ابن رجب حنبلی، عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم، ج2، ص131 (گرچه ابن‌رجب، سخن شافعی را توجیه می‌کند و می‌گوید شافعی قائل به بدعت حسنه نیست).

[19]. ابن حزم اندلسی، علی بن أحمد، رسائل ابن حزم الأندلسی، ج4، ص410؛ همو، الإحکام فی أصول الأحکام، ج1، ص47.

[20]. غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، ج1، ص276 و ج2، ص256.

[21]. جزری، ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ج1، ص106؛ ابن الأثیر، مبارک بن محمّد، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، ج1، ص278 و ج3، ص380.

[22]. دهلوی، شاه‌عبدالعزیز، مختصر التحفة الاثنی عشریة، ص256.

[23]. عبدالعزیز بن عبدالسلام، قواعد الأحکام فی مصالح الأنام، ج2، ص172 و 173.

[24]. ابن عساکر، علی بن الحسن، تبیین کذب المفتری فیما نسب إلی الإمام أبی الحسن الأشعری، ص97؛ ابن رجب حنبلی، عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم، ج2، ص131.

[25]. غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، ج1، ص276 و ج2، ص256.

[26]. ابن تیمیة، أحمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، ج1، ص65 و ج2، ص93؛ همو، مجموع الفتاوی، ج27، ص152؛ شاطبی، إبراهیم بن موسی، الاعتصام، ج1، ص187، 188، 246، 411.

[27]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص97 و ج8، ص5.

[28]. همو، تفریغ سلسلة فتاوی جدة للشیخ الألبانی، ج17، ص19.

[29]. همو، موسوعة الالبانی فی العقیدة، ج2، ص115.

[30]. همو، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص97 و ج8، ص5.

[31]. «کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار».

[32]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص97 و ج8، ص5.

[33]. «الْیوْمَ أَکمَلْتُ لَکمْ دِینَکمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکمُ الْأِسْلامَ دِیناً».

[34]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج8، ص5؛ همو، موسوعة الألبانی فی العقیدة، ج2، ص110.

[35]. همو، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج8، ص5.

[36]. شاطبی، إبراهیم بن موسی، الاعتصام، ج1، ص64 و 65.

[37]. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج3، ص45، کتَابُ صَلاَةِ التَّرَاوِیحِ، بَابُ فَضْلِ مَنْ قَامَ رَمَضَانَ، ح2010.

[38]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص110.

[39]. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج1، ص146، کتَابُ الأَذَانِ، بَابُ إِذَا کانَ بَینَ الإِمَامِ وَ بَینَ القَوْمِ حَائِطٌ أَوْ سُتْرَةٌ: إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تُکتَبَ عَلَیکمْ صَلاَةُ اللَّیلِ.

[40]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2 ص110.

[41]. من صلی العشاء فی رمضان وراء الإمام، ثم صلی خلفه صلاة القیام، کتب له قیام لیلة.

[42]. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج2، ص50، کتاب التهجد، بَابُ تَحْرِیضِ النَّبِی صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّمَ عَلَی صَلاَةِ اللَّیلِ وَالنَّوَافِلِ مِنْ غَیرِ إِیجَابٍ: إِلَّا أَنِّی خَشِیتُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَیکمْ وَ ذَلِک فِی رَمَضَانَ.

[43]. سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن أبی داود، ج1، ص152.

[44]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2 ص110.

[45]. برگرفته از: سبحانی، جعفر، البدعة، ص68.

[46]. البانی، محمد ناصر الدین، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج538، ص12 و 13.

[47]. سوره انعام (6): آیه 101؛ سوره بقره (2): آیه 117.

[48]. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم، مجموع الفتاوی، ج27، ص152؛ ابن رجب حنبلی، عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم، ج2، ص128.

[49]. جیزانی، محمد بن حسین، معیار البدعة، ص76.

[50]. ابن رجب حنبلی، عبدالرحمن، جامع العلوم والحکم، ج2، ص128؛ جیزانی، محمد بن حسین، معیار البدعة، ص84.

[51]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص94؛ همو، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج656، ص3 و 4.

[52]. همو، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص94.

[53]. همان، ج2، ص94 و 95.

[54]. «وَ أَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاکمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یأْتِی أَحَدَکمُ الْمَوْتُ فَیقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِی إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَکنْ مِنَ الصَّالِحِینَ».

[55]. البانی، محمد ناصر الدین، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص95 و 96؛ همو، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج538، ص15 و 16.

[56]. سبحانی، جعفر، البدعة: مفهومها، حدها و آثارها، ص71.

[57]. البانی، محمد ناصر الدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة و أثرها السیئ فی الأمة، ج2، ص17.

[58]. حدیث موقوف به حدیثی می‌گویند که به پیامبر نرسد و از صحابه باشد.

[59]. همان.

[60]. همان، ج2، ص18.

[61]. گرچه کل اهل سنت و شیعیان قائل‌اند که اجماعی نبوده است.

[62]. همان.

[63]. حاکم نیشابوری، محمّد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص83.

[64]. البانی، محمد ناصر الدین، تخریج الطحاویة، ص530.

[65]. همو، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص93؛ همو، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج609، ص10؛ همو، بدعة المولد، ص5.

[66]. همو، تفریغ سلسلة الهدی والنور للشیخ الألبانی، ج609، ص10 و 11.

[67] همو، ألف فتوی للشیخ الألبانی، ج2، ص108.

[68]. همان.

[69]. البته این اشکال طبق مبنای البانی وارد است که می‌گوید اصحاب، قرآن را جمع کردند و در زمان پیامبر جمع‌آوری نشده است.

[70]. همو، حجة النبی  -کما رواها عنه جابر، ص101.

[71]. همو، أصل صفة صلاة النبی -، ج1، ص176.

[72]. همو، صحیح و ضعیف سنن ابن ماجة، ص114؛ القاسمی، محمد جمال الدین، إصلاح المساجد من البدع والعوائد، ص82؛ البانی، محمد ناصر الدین، شرح العقیدة الطحاویة، ص430؛ همو، صحیح الترغیب والترهیب، ج1، ص10.

[73]. همو، صحیح الجامع الصغیر، ص64؛ همو، صحیح و ضعیف الجامع الصغیر، ج6، ص180.

[74]. همو، ظلال الجنة فی تخریج السنة لابن أبی عاصم، ج1، ص12.

[75]. همو، أحکام الجنائز، ص242.

[76]. دحلان، احمد بن زینی، فتنة الوهابیة، ص4 و 5.

[77]. حسن بن فرحان، داعیة و لیس نبیا، ص42 و 43.

[78]. البانی، محمد ناصر الدین، حجة النبی - کما رواها عنه جابر، ص101 و 102.

[79]. حسن بن فرحان، داعیة و لیس نبیا، ص37.

[80]. البانی، محمد ناصر الدین، بدعة المولد، ص2-7.

[81]. همو، التوسل أنواعه و أحکامه، ص135.

[82]. همو، الثمر المستطاب فی فقه السنة والکتاب، ج2، ص564.

[83]. همو، الحدیث حجة بنفسه فی العقائد والأحکام، ص60.

[84]. همو، تلخیص أحکام الجنائز، ص20.

[85]. همو، تمام المنة فی التعلیق علی فقه السنة، ص412.

[86]. همو، أحکام الجنائز، ص266.

[87]. البته البانی بدعت‌های مربوط به مردگان را در کتاب احکام الجنائز به ‌عنوان بدع الجنائز آورده است؛ همان، ص241-268.
منبع: مجله علمی ترویجی سراج منیر شماره 21

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش