مقالات > وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۷/۱۵ تعداد بازدید: 67
وهابیت_در_سفرنامه_دومینگو_بادیا_ای_لبلیچ.pdf

از سال‌های پایانی سده هجدهم میلادی همزمان با افزایش سفرهای خاورشناسان در شبه جزیرة عربی، شکل‌گیری و رشد وهابیت و ظهور قدرت آل سعود زمینة تازه‌ای برای کنجکاوی آنان به وجود آورد. در این دوران، شبه جزیرة عربی شاهد ورود چندین خاورشناس اروپایی بود که در آثار خود اطلاعاتی دربارة این فرقة تازه تأسیس به مخاطبان اروپایی خود ارائه می‌کردند.
 

 



نویسنده: کامران محمدحسینی

چکیده

از سال‌های پایانی سده هجدهم میلادی همزمان با افزایش سفرهای خاورشناسان در شبه جزیرة عربی، شکل‌گیری و رشد وهابیت و ظهور قدرت آل سعود زمینة تازه‌ای برای کنجکاوی آنان به وجود آورد. در این دوران، شبه جزیرة عربی شاهد ورود چندین خاورشناس اروپایی بود که در آثار خود اطلاعاتی دربارة این فرقة تازه تأسیس به مخاطبان اروپایی خود ارائه می‌کردند. مطالعة نگاشته‌های این خاورشناسان دربارة وهابیت، از یک سو برای شناخت گفتمان خاورشناسی و رویکرد آن به پدیده‌های جوامع اسلامی و از سوی دیگر برای شناخت بیشتر جریان وهابیت مفید خواهد بود. در این نوشته، به معرفی کتاب «سفرنامه علی بیک» )‌Travels of Ali Bey)،‌ اثر خاورشناس اسپانیایی دومینگو بادیا ای لبلیچ Domingo Badia y Leblich و بازخوانی بخش‌هایی از آن، که به شرح تاریخ و عقیدة وهابیت و توصیف وهابیان اختصاص دارد، پرداخته خواهد شد. سفرنامة او یکی از نخستین متن‌های موجود دربارة وهابیت از دیدگاه یک اروپایی و شامل اطلاعاتی دربارة زندگی و عقاید وهابیان، تاریخ سیاسی آل سعود در دورة نخست حکومت خود و شرایط سیاسی و اجتماعی حجاز در سال 1221 قمری/ 1807 میلادی است.

کلیدواژه‌ها: خاورشناسی؛ ‌ وهابیت؛ سفرنامه علی بیک؛ آل سعود؛ تاریخ حجاز         

مقدمه:

از سدة هجدهم میلادی، خاورشناسی در اروپا رواج یافت و با حمایت دولت‌های اروپایی

و نهادهای تحقیقاتی به رشته‌ای علمی و پر رونق تبدیل شد. رواج خاورشناسی ریشه در تحوّلات فکری و اجتماعی اروپا در دورة جدید داشت. در این دوران، «سفر» همچون منبعی مهم از دانش شناخته می‌شد و «شرق» موضوع شناسایی تازه‌ای برای اروپاییان بود. آنان در پرتو شناخت شرق به باز تعریف انگارة انسان اروپایی از طریق یافتن تمایز آن با انسان غیر اروپایی می‌پرداختند؛ فرایندی که نقش مهمی در خودآگاهی تمدن غربی ایفا کرد ( سعید، 1386،  ص 15؛ ترنر، 1383، ص 46).  افزون بر آن، شرق منبعی پر سود برای تجارت و بهره‌کشی مالی بود. اروپای صنعتی شده برای تهیه مواد ارزان قیمت و بازار محصولات خود، رو به استعمار کشورهای شرقی آورد و به نظر بسیاری از نویسندگان، شناخت این سرزمین‌ها از سوی خاورشناسان، مقدمه‌ای برای اقدامات نظامی و سیاسی اروپاییان در جهت سلطه جویی بر کشورهای شرقی بود.

تهیة نقشه، مطالعة جغرافیا، آداب و رسوم، عقاید، ساختار دولت‌ها و شکل و ساختار نظامی کشورها، سیاستمداران را برای تصمیم و اقدام سیاسی در این سرزمین‌ها یاری می‌رساند ( سعید، 1386، ص 22؛ دسوقی، 1374، 101-103؛ خلیفه حسن، 1997،صص19،‌ 33، 37، 39).

با شروع وهابیت در شبه جزیره عربی زمینه‌ تازه‌ای برای مطالعات خاورشناسان به وجود آمد و معرفی این فرقه بخشی از اطلاعات موجود در سفرنامه خاورشناسان را به خود اختصاص داد. تعداد سفرنامه‌هایی که نویسندگان آن‌ها در دوره نخست حکومت آل سعود به

 شبه جزیره عربی سفر کردند از سفرنامه‌های مربوط به دوره‌های بعدی حکومت سعودیان کمتر است. یکی از  این سفرنامه‌ها اهمیت زیادی دارد و در این مقاله بدان خواهیم

پرداخت سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ است که در سال 1807م./ 1221 ق. در مکه حضور داشته است.

 منبع مهم دیگـر در تاریـخ وهابیـت در این دوران، آثار لوئیـس بورکهـارت سوئیسـی (John Lewis Burckhardt) است که در سال 1814 به حجاز آمد و افزون بر سفرنامة خود که شامل شرحی از وهابیان است، در کتابی دیگر به مطالعة قبایل صحرانشین عرب پرداخت و بخشی را به تاریخ و زندگی وهابیان اختصاص داد (.(Burckhardt, 1831, V. 2, p. 97

آنچه در ادامه می‌آید بازخوانی مطالب بخش‌هایی از کتاب سفرنامة علی بیک نوشته دومینگو بادیا ای لبلیچ است که همزمان با نخستین سال‌های ورود وهابیان به مکه در این شهر حضور یافته است. این اثر از نخستین نوشته‌های اروپاییان است که اطلاعاتی مبتنی بر مشاهده دربارة وهابیان ارائه کرده و نویسندة آن از نخستین اروپاییانی است که وهابیان را از نزدیک دیده است.

سفرنامة‌ علی بیک  شامل شرح سفر او از هنگام ورودش به طنجه (واقع در کشور مراکش) تا سفر بازگشتش به سوی اروپا و رسیدن به شهر بخارست (پایتخت کشور رومانی) است.[1]  گزارش‌های نویسنده از وهابیت تنها بخش کوچکی از کتاب را در بر گرفته و شامل اطلاعات پراکنده‌ای است که به مناسبت شرح مشاهداتش از شهرهای حجاز ارائه کرده است. افزون بر آن، او در میانة فصول مربوط به سفر حجاز بخشی را نیز به شرح مختصر تاریخ و عقاید وهابیان اختصاص داده است. (Ali Bey, 1816, V. 2, P.128)

 دومینگو بادیا ای لبلیچ و سفرنامه او

دومینگو بادیا ای لبلیچ (Domingo Francisco Jordi Badía y Leblich) در سال 1766 میلادی در بارسلونا، واقع در اسپانیا به دنیا آمد؛ چنان­که از سفرنامة وی نیز به خوبی می‌توان دریافت، به علوم طبیعی؛ مانند نجوم، زیست شناسی و کانی شناسی آگاه بود و به زبان عربی تسلط کامل داشت. او که در ارتش پادشاهی اسپانیا خدمت می‌کرد، طرحی برای اکتشاف در قاره آفریقا ارائه داد و توانست حمایت مالی دولت اسپانیا را به دست آورد. (Montaner& Casassas, 2006, p183-184; Ralli, 1909, p 49) مدت کمی پیش از آنکه سفر خود را به مراکش آغاز کند به پاریس و لندن سفر کرد. این سفرها و گرایش بعدی او به ناپلئون، بیشتر نویسندگان را بر آن داشت که  وی را مامور ناپلئون بدانند و سفر او به شبه جزیره عربی و مکه و مدینه را سفری با اهداف نظامی و سیاسی قلمداد کنند (بیرین، بی­تا، ص185)  تحقیقات تازه‌تر که به برخی از سند‌های تاریخی مبتنی است، ضمن تأکید بر هدف علمی سفر وی، هدف ثانویة سفر او را انجام مأموریت برای دولت اسپانیا می‌دانند؛ بر اساس این نظر، دومینگو بادیا مأموریت داشت قبایل جنوب کوه‌های اطلس را بر ضد سلطان مراکش تحریک کند تا شرایط حملة اسپانیا به این کشور را فراهم‌ آورد. بر اساس این نظریه، سفر دومینگو به شبه جزیرة عربی از پیش برنامه‌ریزی نشده بود و تنها بعد از ناکامی او در انجام مأموریت سیاسی‌اش مبادرت به این سفر کرد (Montaner& Casassas,  2006, p 184-186).

با آگاهی اندکی که از زندگی دومینگو بادیا به دست داریم، نمی‌توانیم به درستی، پرسش‌ها دربارة زندگی و سفر او را پاسخ گفت و به نظر می‌رسد تحقیق دربارة زندگی او تنها با مراجعه گسترده به اسناد باقی مانده از اسپانیای آن دوره میسر باشد که از اهداف این نوشتار خارج است.

سفرنامة باقی مانده از دومینگو بادیا نیز چندان کمکی به شناخت اهداف و انگیزه‌های سفر او نمی‌کند و حتی از هویت اصلی او نیز اطلاعی به دست نمی‌دهد. وی در سفرنامة خود و به محض آغاز سفرش در سرزمین‌های اسلامی، خود را یکی از بازماندگان خاندان عباسی متولد حلب معرفی کرد که ساکن اسپانیا بوده است (Ali Bey, 1816, V.1, p4; Ralli, 1909, p 49) نام مستعار او که شهرتی بیش از نام اصلی‌اش یافته و بر عنوان کتابش جای گرفته، علی بیک (Ali Bey) عباسی  است.

وی در طول سفر، همچون یک اشراف زادة عرب سفر می‌کرد و به شاهان و حاکمان شهرهای اسلامی نزدیک می‌شد و با آنان طرح دوستی می‌ریخت. منابع مالی سفر پر‌هزینه‌اش که مشتمل بر هدایای گران قیمتی بود که به شاهان و حاکمان پیشکش می‌کرد، بر ما معلوم نیست. (Ralli,1909, p49)

دربارة عقاید مذهبی علی بیک نیز اطلاع دقیقی در دست نیست؛ در کتابش جملاتی که نشان دهندة علاقة او به اسلام یافت می‌شود و این موضوع باعث ایجاد تردید‌هایی دربارة عقاید وی نزد پژوهشگران شده است. (بیرین، بی­تا، ص186)

سفر علی بیک در سرزمین‌های اسلامی، از سال  1803م. با رسیدن به شهر طنجه آغاز شد. او مدت زیادی در مغرب ماند و با سلطان این سرزمین طرح دوستی و نزدیکی ریخت؛ (Ali Bey, 1816, V. 2, p48) سپس سفرش را به­سوی طرابلس و اسکندریه و بعد به قاهره ادامه داد.

علی بیک در سال 1806م. از مصر به قصد حج به راه افتاد و از طریق بندر سوئز از راه دریای سرخ راهی جده شد. او از جده به مکه سفر کرد. در مکه نیز با شریف مکه دیدار کرد و نزد او جایگاهی یافت و اجازه پیدا کرد در مراسم شستشوی کعبه شرکت کند ( (Ali Bey, 1816, V. 2, p. 55, 57- 59; Ralli, 1909, p50-53وی مدتی بعد از موسم حج به جده بازگشت و از آنجا به قصد رفتن به مدینه راهی یَنبُع شد اما به دلیل ممانعت وهابیان، امکان ادامه سفر نیافت و به ینبع بازگشت. او در ادامه از طریق فلسطین و شام به استانبول رفت و از آنجا به سفر خود به سرزمین‌های داخلی اروپا ادامه داد. سفرنامه

او شرح سفرش را از هنگام ورود به طنجه تا رسیدن او به بخارست دربرمی‌گیرد.

(Ali Bey, 1816, V.1, p. ix; V.2 P.369).

 بازگشت علی بیک به اسپانیا، مقارن با اشغال این سرزمین به دست ناپلئون بود. او برخلاف سایر مردم اسپانیا طرفدار ناپلئون بود و به همین دلیل به فرانسه سفر کرد و چند سال در این کشور ماند. علی بیک بار دیگر تصمیم سفر به شرق گرفت و در سال 1818م. راهی شام شد اما در نزدیکی دمشق درگذشت (Ralli, 1909, p. 62).

سفرنامة علی بیک نخستین بار به زبان فرانسه در سال 1814 م. به چاپ رسید[2] و تنها دو سال بعد به انگلیسی ترجمه شد. در همان سال (1816م.) ترجمه ایتالیایی آن نیز به چاپ رسید و چند سال بعد به آلمانی و سپس به اسپانیایی ترجمه شد.

سفرنامة علی بیک از نخستین سفرنامه‌هایی است که به سبک و سیاقی علمی و به قلم یک نویسندة علم‌آموختة اروپایی نگاشته شده است؛ از این رو، سفرنامة او منبعی با اطلاعات فراوان و حاصل مشاهدة دقیق او دربارة آداب و عادات انسانی مردمان و نیز ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی مناطق مختلف است. سفرنامة او برای تکمیل نقشة کشورهای اسلامی نیز اهمیت زیادی در زمان خود داشته است. (Montaner& Casassas, 2006, p.188-194)  او نخستین کسی است که اطلاعات دقیقی دربارة راه‌ها و مکان‌های جغرافیایی شهرهای مکه و مدینه به دست داد و  به تکمیل نقشة این مناطق کمک کرد (کوبر و ریتر، 1997، ‌ص73).

وضع سیاسی حجاز در سفرنامه علی بیک

دامنة توسعه‌طلبی سعودیان در دورة نخست حکومت خود، در زمان عبد العزیز سعودی (1218ـ 1179ق./ 1803ـ 1766م.) به حجاز رسید و درگیری با حاکم مکه، شریف غالب بن مساعد (حکومت 1228ـ 1202ق.) آغاز شد. سلسله‌ای از نبردها بین وهابیان

و نیروهای شریف، بعد از صلح کوتاهی در سال 1213ق، دست‌ آخر به شکست شریف غالب انجامید (ابن بشر، بی­تا، ج1، ص 120؛ دحلان، بی­تا، ص290).

در سال 1220ق، شریف غالب بعد از یک دوره محاصرة طولانی مدت مکه به دست نیروهای سعود بن عبدالعزیز (1229ـ 1218 ق./ 1814ـ 1803م.) که بعد از مرگ پدرش رییس وهابیان بود، مجبور به پذیرش صلح شد و پیروی خود از آیین وهابی را اعلام و دستورات مذهبی وهابیان را اجرا کرد؛ بدین ترتیب توافق شد وهابیان هر زمان که خواستند برای انجام مراسم حج به مکه بیایند و با این شرایط، شریف غالب بر حکومت مکه باقی ماند (درباره تاریخ مکه در این دوران؛ ابن بشر، بی­تا، ج1، ص136؛ امین، بی­تا، ص30-33).

سال بعد از این واقعه، علی بیک به مکه رسید و موسم حج سال 1221ق. را در مکه گذراند. گزارشی که وی از شرایط سیاسی حجاز در آن سال به دست داده با اطلاعات کتاب‌های تاریخی همخوانی دارد. او به چندپارگی‌ قدرت در حجاز در دورة حضورش در مکه اشاره کرده است. به تعبیر او، این شرایط به­گونه‌ای است که مردم نمی‌دانند حاکمشان چه کسی است. در عمل این شریف مکه بود که علی‌رغم تسلیم در برابر آل سعود همچنان رییس مکه بود. سلطان سعودی هرچند سایر رؤسای شهرها و قبایل را مطیع خود ساخته بود اما حکومتی یکپارچه به ریاست خود تشکیل نداد. شریف مکه همچنان سپاهی سه هزار نفری از ملیت‌های مختلف در اختیار داشت که هرچند در مقابل وهابیان ناتوان بودند اما تا حدودی قدرت شریف مکه را حفظ می‌کردند و مانعی در برابر وهابیان به حساب می‌آمدند. بر اساس این توصیف به نظر می‌رسد شریف مکه در این سال‌ها با پذیرش قدرت وهابیان و اعلام قبول مذهب وهابی، به تعبیری حاکم نیمه مستقلی از سوی سعودبن عبدالعزیز به حساب می‌آمد ( Ali Bey, 1816, V. 2, p. 124).

نویسندگان غیر وهابی اعلام قبول مذهب وهابی را حرکتی ظاهری از سوی شریف اعلام و تأکید دارند که شریف در خفا با سلطان عثمانی در ارتباط بود (دحلان، بی­تا، ص 326).

به گزارش علی بیک علی‌رغم مخالفت و منع وهابیان، نام سلطان عثمانی در خطبه نماز جمعه همچنان برده می‌شد. با این حال علی بیک اشاره می‌کند که شریف مکه از سلطان عثمانی نیز اطاعت نمی‌کرد و در برابر او نیز مستقل بود. پاشای جده که از سوی حکومت عثمانی تعیین می‌شد با اینکه بیشتر وقت خود را در مکه به سر می‌برد، هیچ کاری نمی‌کرد و بیشتر میهمان شریف بود بدون اینکه هیچ اعمال قدرتی داشته باشد. قاضیانی که عثمانی به مکه، جده و مدینه می‌فرستاد نیز بر مسائل حکومت نفوذی نداشتند (Ali Bey, 1816, V.2, p123-124)؛ چنان­که سایر منابع تاریخی اشاره کرده‌اند بعد از سلطة سعود، وهابیان قاضی شهرهای مکه، مدینه و جده را که از طرف عثمانی آمده بودند بازگرداندند و از طرف خود قضات جدیدی منصوب کردند (سباعی، 1420 ، ص 504).

با وجود استقلال نسبی شریف مکه، آنچه علی بیک در کل سفرنامة خود از فعالیت آل سعود و وهابیان ارائه کرده، نشانة قدرت زیاد آنان در آن زمان است. برای نمونه واکنش شریف مکه در هنگام حضور وهابیان در مکه به هنگام موسم حج سال 1221قمری، نشان‌گر ترس شریف از حمله ناگهانی آنان است. به گفتة علی بیک تعداد زیادی از وهابیان که او تعداد آنان را 45 هزار تن دانسته در حالی وارد مکه شدند که شریف مکه خود را پنهان کرده بود. نیروهای شریف در قلعه‌ها در حالت آماده باش بودند و دروازه‌ها را با سنگ پوشانده بودند (Ali Bey, 1816, V. 2, p 64, 68). در این سال آل سعود مانع ورود کاروان حج شامی به حج شدند (ابن بشر، بی­تا، ج1؛ ص 140ـ 139؛ دحلان، بی­تا، ص 326) وهابیان در نزدیکی مدینه به دیدار امیر حاج شامی رفتند و به او گفتند تنها در صورتی اجازه ورود به مکه را دارد که زنان همراه کاروان و سپاهیان و توپخانة همراه خود را بازگرداند. آنان همچنین اشاره کردند که او اجازه وارد کردن فرشی را که هر ساله از استانبول برای حرم پیامبر فرستاده می‌شد نخواهد داشت.

در این سال همچنین سعود بن عبدالعزیز، امامی را که هر ساله از طرف شریف برای خواندن خطبه به عرفات می‌آمد بازگرداند و یکی از علمای وهابی مورد نظر خود را به جای او گذارد ( Ali Bey, 1816, V.2, p. 66, 70).

کلیات آنچه علی بیک از فضای مکه ارائه کرده، حاکی از ترس و وحشتی است که در فضای عمومی مکه از وهابیان در دل‌های مردم وجود داشته است. مردم مکه سعی می‌کردند از وهابیان فاصله بگیرند ( Ali Bey, 1816, V. 2, P. 69). وهابیان مزارات مکه را  از میان برده بودند و زیارت همة مساجد و خانه‌هایی را که یادگاری از اعمال پیامبر بود، ممنوع کرده بودند. به گفتة او وهابیان گروهی مسلح را در پایین کوه نور به نگهبانی گذاشته بودند که کسی برای زیارت به بالای این کوه نرود. وهابیان همچنین استفاده از تسبیح، مصرف تنباکو و باقی گذاشتن مقداری از موی سر هنگام تحلیق را ممنوع کرده بودند. آن‌ها در این سال اجازة سفر به مدینه را به زائران ‌ندادند. هنگامی که علی بیک تلاش کرد با کاروانی از طریق ینبع به مدینه سفر کند با ممانعت وهابیان روبرو شد؛ آن‌ها کاروانیان را به مدت زیادی در بیابان نگه داشته و از آنان باج گرفتند ( Ali Bey, 1816, V.2, P. 133,154 -157).

 

گزارش علی بیک از ساختار نظامی و حکومتی وهابیان نیز شایان توجه است. به گفتة او نیروهای نظامی وهابی شباهت زیادی به نیروهای نظامی مکه دارند. آنان نیز به سلاح‌هایی دسترسی دارند که از ترکیه یا اروپا آمده است. وهابیان باروت و گلوله‌های مورد نیاز برای سلاح خود را خودشان می‌سازند که البته به دلیل مهارت کم آنان مرغوبیتی ندارد. به گفتة علی بیک وهابیان هیچ سازماندهی نظامی خاصی ندارند و تاکتیک مبارزة‌ آنان خلاصه می‌شود در اینکه در گروه‌هایی به دنبال فرمانده حرکت و از حرکات نامنظم او پیروی کنند. علی بیک با تأکید بر انضباط نظامی وهابیان اطاعت فوق العادة آنان را از فرمانده، از عوامل پیروزی در جنگ‌ها دانسته است (Ali Bey, 1816, V.2, p.136-137)

ساختار حکومت وهابیان نیز همان سادگی ساختارهای نظامی آنان را دارد. هیچ اداره و سازمانی در کار نیست و همة کارها را رییس قبیله انجام می‌دهد. سعود تنها قضاتی را به قبایل و شهرها می‌فرستد، اما خودش هیچ قاضی،‌ وزیر، ‌مشاور و سازمانی ندارد. سعود از سرزمین‌هایی که زیر سلطه­اش هستند عشر می‌گیرد و دیگر مالیاتی اخذ نمی‌کند ولی آن‌ها موظف به تهیة نیروی نظامی مورد نیاز وی هستند. هنگامی که سلطان سعودی نیاز به سرباز دارد به قبایل زیر سلطة خود نامه‌ای می‌نویسد و تعداد افراد مورد نیاز را ذکر می‌کند و قبایل، افراد را به شکل مسلح می‌فرستند و سلطان سعودی دیگر نیازی

به تهیة تجهیزات ندارد (Ali Bey, 1816, V.2, p.136).

وهابیت از دیدگاه علی بیک؛‌ بدویت و اصلاح‌گری نگاه علی بیک به وهابیان بی‌شباهت به برخی از نظرات رایج نزد دیگر خاورشناسان نیست. به نظر می‌رسد تجربه اصلاحات مذهبی و ظهور مذهب پروتستانتیزم و شاخه‌های آن در اروپای مسیحی از یک سو و نگاه شرق‌شناسانة آمیخته به رمانتیسیزم (Romanticism) از سوی دیگر؛ از جمله بنیان‌های نگاه خاورشناسان اروپایی به وهابیت است. برخی از خاورشناسان آشکارا وهابیت را به پروتستانتیزم و پیوریتنیزم (Puritanism) درعالم مسیحی تشبیه کرده‌اند (دیدیه، 2001، ص 235-236؛ Burckhardt, 1831, V.2, P.9) آنان همچنین کمابیش با ادبیات برگرفته از تجربه فرهنگی و تاریخی خود دربارة وهابیت سخن گفته‌اند که از نمونه‌های آن می‌توان به استفاده از واژة اصلاح «Reforme» و مشتقات آن در اشاره به جنبش وهابیت و حرکت محمد بن عبدالوهاب اشاره کرد (Ali Bey, 1816, V. 2, P. 129, 150; Burckhardt, 1831, V.2, P.99)

نمونة دیگری از بازتاب تجربة اروپایی نهضت اصلاح‌دینی مسیحی در اندیشة خاورشناسان، تأکیدی است که آنان بر آموزة بازگشت به متون اصلی اسلامی نزد وهابیان همچون اصلی‌ترین آموزة این فرقه دارند (هورخرونیه، 1419، ج1، ص256؛Burckhardt, 1831, V.2, P. 105)  این آموزه شباهت زیادی به اندیشه‌های نهضت‌های پروتستان مبنی بر بازگشت به کتاب مقدس در برابر تعالیم انباشته شده کلیسا در طول تاریخ دارد (مک‌آفی براون، 1381، ص147) نزد علی بیک نیز، که منبع اصلی شناختش از وهابیان به گفتة‌ خودش شنیده‌ها

و دیده‌هایش است، وهابیت جنبشی است اسلامی برای بازگرداندن اسلام به سادگی ابتدایی آن و زدودن آیین‌ها و رسوم و زواید اضافی­که در طول صدها سال از سوی علما و فقها بدان اضافه شده است. به گفتة او وهابیان تنها قرآن و حدیث را منبع اصلی استخراج احکام به شمار آورده و سایر مذاهب فقهی را نفی می‌کردند (Ali Bey, 1816, V.2, p.129) تمرکز

بر این جنبه از اندیشة وهابی باعث کم توجهی او  و برخی از خاورشناسان به بخش‌های دیگر اندیشة وهابی شد که از آن میان باید به اندیشة توحید با تفسیر خاص وهابیان اشاره کرد که ریشة مبارزة آنان با آداب و آیین‌‌های رایج در تمدن اسلامی مانند زیارت مقابر صالحان را تشکیل می‌داد و مورد تأکید خود وهابیان بود (محمد بن عبدالوهاب، 2010، ج1، کتاب توحید، ص9-91)

 

برای علی بیک و کمابیش سایر خاورشناسان، وهابیت روی دیگری نیز داشت که این‌بار نه از نظر شباهت با تجربة اروپای مسیحی بلکه به عکس به دلیل تقابل آن با تجربه اروپای جدید برای خاورشناسان قابل مطالعه بود و آن خاستگاه بدو ـ اصطلاحی که خاورشناسان برای شناساندن قبایل بیابان نشین شبه جزیرة عربی از آن بهره برده‌اند ـ (Burckhardt, 1831, V.2, P.95-96) این آیین بود. مباحث خاورشناسان در این زمینه نخستین‌ گام‌های طرح نظرات جامعه‌شناختی دربارة این مذهب بوده است. علی بیک مذهب وهابیان را مذهبی سازگار با روحیه و زندگی بدویان به حساب آورده و عامل موفقیت محمد بن عبدالوهاب در جذب قبایل نجد را همین موضوع می‌داند. او اشاره می‌کند که مخالفت با شعائر مذهبی برای مردم مکه که بخش عمده‌ای از درآمد خود را از سفرهای زیارتی به دست می‌آوردند خوشایند نبود،  در حالی که قبایل بدوی نسبت به آیین‌ها بی‌تفاوت بودند و شعائر مذهبی را اجرا نمی‌کردند و از نظر دینی نیز چندان در مدارس رسمی تعلیم ندیده بودند که جایگاه آیین‌ها را در مذهب دریابند (Ali Bey, 1816, V.2, p.129)

 

او در توصیف وهابیان، که آنان را برای نخستین بار هنگام ورود به مکه به­چشم دید، همین رویکرد را حفظ کرده است. وهابیان در کلام وی گروهی از مردمان بدویِ نیمه عریانند که بسیار ساده و بدون هیچ تشکیلات یا نشان و آیینی و با شور و شوق و هیجانی غیر عادی وارد مکه شدند و به زیارت خانة خدا پرداختند. آنان­که در آغاز در گروه‌های نظامی مشخصی حرکت می‌کردند، به هنگام زیارت خانة خدا نظم دسته‌ها را شکسته و برای بوسیدن حجر الأسود هجوم آوردند. ازدحام آنان برای بوسیدن حجر، به شکسته شدن چراغ‌های آویزان در اطراف کعبه، با سلاحهایی که بر دوش داشتند، منجر شد و هجومشان به سوی چاه زمزم به شکسته شدن ابزار برداشت آب و پاره شدن طناب چاه انجامید (Ali Bey, 1816, V. 2, P. 60-62).

علی بیک بعد از ارائة این تصویر، گویی که از تأکید بیش از اندازه بر بدویت وهابیان پشیمان باشد، با تعدیل در سخن خود اشاره به استعداد این گروه برای کسب تمدن کرده است، هر چند دلیلی که بر این مدعا ارائه می­کند چندان هم قوی نیست.

او می‌گوید: وهابیان غارتگر نیستند و بدون توجه به اینکه وهابیان در هنگام ورود به مکه با شریف مکه در صلح بودند و به قصد جنگ نیامده بودند، اشاره می‌کند که آنان تنها کسانی را که به نظرشان خارج از دین بیایند غارت می‌کنند و اهل دزدی نیستند. آنان در طول مدت حضور در مکه دزدی نکردند و چیزی را به زور نستاندند و هر چند با خود پول نداشتند با چیزهایی که همراه داشتند مانند باروت یا قهوه، هزینة کالاها را می‌پرداختند ( Ali Bey, 1816, V. 2 , P.  62-63)  علی بیک جایی دیگر در کتاب خود هنگامی که از ماجرای گرفتاری در بیابان میان ینبع و مدینه به دست وهابیان سخن رانده و از خشونت وهابیان در اخذ پول از مسافران خبر داده، آنان را به دلیل بسنده کردن به این مقدار و غارت نکردن همة اموال مردم ستایش کرده است (Ali Bey, 1816, V. 2, p. 158)  او که در مدت حضور وهابیان در مکه به میان آنان رفته و با برخی از آنان سخن گفته، وهابیان را اهل مدارا دانسته و از نفرت و ترس مردم حجاز از آنان تعجب کرده است؛ این در حالی است که خود او در بیان تاریخ وهابیت، حملة آنان به کربلا و کشتار صورت گرفته در آن را سهمگین دانسته و از کشتار کودکان این شهر خبر داده است (Ali Bey, 1816. V.2,  p.134)   به نظر می‌رسد علی­بیک در واکنش به جوّ جامعة اسلامی، که یکسره بر ضد وهابیان بوده­اند، در تلاش برای رعایت انصاف و سعی در نگاه معتدلانه‌تری به وهابیت دارد، اما در این نگاه به تصویری جامع نرسیده و بین احساسات مختلف خود از وهابیان در نوسان است.

با وجود سخن گفتن از استعداد کسب تمدن،‌ علی بیک برای جنبش نوپای وهابی،‌ آیندة موفقی پیش بینی نکرده است. مهم‌ترین مانع پیشرفت آنان را نیز در عقاید این قوم دانسته که با دستاوردهای تمدنی سایر اقوام مسلمان در تضاد است (Ali Bey, 1816, V.2, P. 128).

در حقیقت علی بیک سختگیر‌ی‌های وهابی را مخالف با تمدن به شمار آورده و پذیرش این تعالیم در جایی غیر از بیابان‌های شبه جزیرة عربی را غیر ممکن می‌داند. وی با اشاره به سختگیر‌ی‌ها و تعصبات وهابیان، آن را مخالف طبیعت انسانی دانسته است. به گفتة وی، این سختگیری‌ها باعث خواهد شد که این فرقه در جایی خارج از بیابان‌های شبه جزیره و در اماکنی که به واسطه شهر نشینی با تمدن و رفاه حاصل از آن آشنایی دارند، پیروانی کسب نکند.

از سوی دیگر، پیروان این فرقه نمی‌توانند روابط خود را برای همیشه با سایر ملت­ها قطع کنند؛ چرا که برای زندگی کردن در شبه جزیرة عربی به مبادله و تجارت با دیگر ملت‌ها نیاز دارند. از سوی دیگر ارتباط با سایر ملت‌ها آنان را متقاعد خواهد کرد که تعصب و سخت‌گیری با ذات انسانی مخالف است و آنان مجبورند از عدم تساهل خود دست بردارند (Ali Bey, 1816, V.2, p. 138-139).

در نظر علی بیک این مسئله مهم‌ترین مانع در راه گسترش آیین وهابیت خواهد بود. اما از نظر نظامی شرایط طبیعی عربستان به نفع آنان است و غلبه دشمنانشان را بر آنان بسیار دشوار خواهد ساخت. وی با ارائه تحلیلی از شرایط نظامی شبه جزیره عربی که تا حد زیادی صحیح و با تاریخ گسترش آل سعود سازگار است، وهابیان را در میانه بیابان مغلوب ناشدنی دانسته است؛ اما این نه به دلیل وسعت نیروهایشان بلکه به دلیل طبیعت سرزمینشان است که دیگر ملت‌ها نمی‌توانند در آن زندگی کنند و آنان به راحتی خودشان را در وسعت بیابانی آن از دشمنانشان پنهان می‌کنند.

نیروهای خارجی نیز هر چند ممکن است مدتی بتوانند شهرهای حجاز؛ از جمله مکه و مدینه را تصرف کنند اما با باقی گذاردن یک گروه نظامی کوچک در این شهرها، قدرتشان پایدار نخواهد ماند و به راحتی مغلوب وهابیون خواهند شد

(Ali Bey, 1816, V.2, p. 139).

آنچه علی بیک در کتاب خود طرح کرد، از نخستین تلاش‌ها در جهت جامعه­شناسی این قوم و پیش‌بینی حرکت آتی آن بود؛ اما تحولات منطقه و جهان در دو سده بعد از سفر وی، تا حدی متنوع و پیچیده بود که آیندة وهابیت را از حرکت ساده‌ای که علی بیک برای آن پیش‌بینی می‌کرد، دور ساخت.

نقش آفرینی قدرت‌های دور و نزدیک در سرنوشت خاورمیانه، تغییرات سریع در ترکیب قدرت در سطح بین المللی، کشف و اهمیت یافتن نفت در شبه جزیرة عربی

و سایر تحولات سریع اجتماعی و سیاسی سرزمین‌های عربی در آغاز سدة بیستم میلادی، از جمله عوامل تأثیرگذار بر سرنوشت وهابیت بود. با این حال پیش‌بینی علی بیک دربارة شرایط نظامی وهابیت تا حدودی واقعیت یافت، و وهابیان با وجود شکست از نیروهای مصری و عثمانی دوباره توانستند سربرآورند و قدرت را در شبه جزیره به دست گیرند؛ اما آنچه وی دربارة نابودی این جنبش در صورت برخورد با سایر تمدن‌ها طرح کرد چندان صحیح نبود. هرچند وهابیت در سیر تاریخی خود در تبدیل شدن به یک مذهب حکومتی، مجبور به پذیرش برخی از اصلاحات شد اما تندروی و تعصب آمیخته به خشونت خود را حفظ کرد و همچنان در هم‌سخنی با مسلمانان و سایر مردم جهان دچار مشکل است.

نتیجه گیری

سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک) فارغ از اینکه سفر او از نظر سیاسی چه هدفی داشته و یا انگیزة اصلی سفر او چه بوده، منبع عمده‌ای برای مطالعه تاریخ شبه جزیرة عربی در سال 1221قمری/ 1807میلادی است. با این حال، در مطالعة این اثر، مانند سایر آثار خاورشناسان باید به رویکردهای خاص این نویسنده در تحلیل زندگی و اندیشه‌های جامعة اسلامی توجه کافی کرد. اطلاعات کتاب علی بیک در عین حال که به دلیل مشاهدات مستقیم او حائز اهمیت است، از نظر تحلیل و بررسی باورهای جامعة اسلامی و یا توصیف اندیشة وهابیان نمی‌تواند منبعی اصلی باشد؛ چرا که او در فهم برخی از اندیشه‌های اسلامی اشتباهات بارزی داشته است.[3] از سوی دیگر دومینگو نیز مانند سایر خاورشناسان در شناخت وهابیت تحت تأثیر پیش‌فرض‌های حاصل از فرهنگ اروپایی است و چنان­که اشاره شد با ادبیات مربوط به اندیشة اروپایی و تحت تأثیر آن به تحلیل و بررسی مذهب وهابیت پرداخته و در کتاب خود وهابیت را یک جنبش اصلاح دینی متعصب به دست گروهی از اعراب بدوی  ارزیابی کرده است و نه چنان که بسیاری از مسلمانان معتقد بوده‌اند؛ فرقه‌ای منحرف و بدعت آمیز.

بازخوانی آثار خاورشناسان دربارة وهابیت در وهلة نخست اطلاعات مهمی دربارة خاورشناسی و دیدگاه خاورشناسان غربی درباره اسلام و پدیده‌های اجتماعی جهان اسلام به دست می‌دهد. افزون بر آن، آنچه در مطالعة سفرنامة‌ خاورشناسان؛ از جمله سفرنامة علی بیک شایان توجه است، اهمیت روش‌شناسانة اینگونه آثار است که می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای تحقیق دربارة پدیده‌های جوامع اسلامی؛ از جمله وهابیت فراهم ‌آورد. رویکرد علمی مبتنی بر مشاهده و تلاش برای تطبیق اتفاقات اجتماعی بر اصول کلی معرفت جامعه‌شناسانه که توانایی پیش‌بینی آیندة پدیده‌های اجتماعی را فراهم کند روشی است که علی بیک، علی‌رغم کاستی‌های اثرش، کم وبیش سعی دارد در شرح

و توصیف خود از وهابیت بدان پایبند باشد. این روشی است که به‌ کارگیری آن در کنار جدال فکری و عقیدتی با فرقه‌ای انحرافی مانند وهابیت باید مورد توجه نویسندگان و دانشمندان مسلمان نیز قرار گیرد تا زمینة تولید آثار جامعه‌شناختی از پدیده‌های جوامع اسلامی را به قلم مسلمانانی که تجربة زندگی در جوامع اسلامی و درک صحیح‌تری از جامعه و باورهای آن دارند، فراهم آورد.

 

* . کارشناسی ارشد  تاریخ اسلام k.mohammadhoseini@gmail.com

 

[1]. مقاله حاضر با استفاده از ترجمه انگلیسی کتاب که در سال 1816 میلادی در 2 جلد در لندن به چاپ رسیده نگاشته شده است: Ali bey, Travels of Ali Bey, London, Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1816

[2].  عنوان فرانسوی کتاب چنین است: ‌Voayages D` Ali Bey en Afrique et en Asie

[3]. برای نمونه در جایی از کتاب عقیده با معراج پیامبر را با اندیشه عروج روح پیامبر به بهشت بعد از وفات آن حضرت آمیخته است. Ali Bey,1816, V.2, P.147

مراجع

1. Ali bey, Travels of Ali Bey (In Morocco, Tripoli, Cyprus, Egypt, Arabia, Syria and Turkey: Between the Years 1803 and 1807), London, Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1816

2. Burckhardt, John Lewis, Notes on the Bedouins and Wahabys, London, Henry colburn and Richard Bently, 1831

3. Montaner,  M. carme,& Anne Maria Casassas ,Between Science and Spying: Maps of the Northen Africa and Near East in Work of Ali Bey el- Abbassi, , Eastern Mediterranean Cartographies, Tetradia Ergasias 25/26 2006,

4. Ralli, Augustus, Christians at Mecca, London, William Heinemann, 1909

5. ابن بشر، عثمان بن عبدالله، (بی­تا) عنوان المجد فی تاریخ نجد، ریاض، مکتبة الریاض الحدیثه، بی­تا.

6. امین عاملی، سید محسن، (بی‌تا) کشف الارتیاب، دار الکتب الاسلامی، بی‌جا.

7. بیرین، جاکلین (بی تا)، اکتشاف جزیرة العرب، ترجمه قدری قلعجی، بیروت ـ لبنان، منشورات فاخریه و دار الکاتب العربی

8. ترنر، برایان، (1383ش)، رویکردی جامعه شناختی به شرق شناسی، پست مدرنیسم و جهانی شدن، ترجمه محمد علی محمدی، تهران، یادآوران.

9. خلیفه حسن، محمد، (1997م.)، آثار الإستشراق فی المجتمعات الإسلامیة، عین للدراسات و البحوث الانسانیة و الاجتماعیه.

10. دحلان، احمد بن سید زینی، (بی­تا)، امراء البلد الحرام منذ اولهم فی عهد الرسول9 حتی الشریف الحسین بن علی، بیروت، دار المتحده.

11. دسوقی، محمد، (1374ش)، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق شناسی،‌ ترجمه محمود رضا افتخار زاده، تهران، نشر هزاران.

12. دیدیه، شارل، (2001م)، رحلة الی الحجاز، ترجمه محمد خیر البقاعی، ریاض، دارالفیصل الثقافیه.

13. سباعی، احمد، (1420ق)، تاریخ مکة، مکة المکرمه، مکتبة احیاء التراث الاسلامی.

14. سعید، ادوارد، (1386ش)، شرق شناسی، ترجمه لطفعلی خنجی، تهران، امیرکبیر.

15. کوبر، لی دیفید،  و جورج ریتر، (1997م)، الحرکة الوهابیة فی عیون الرحالة الاجانب، ترجمه عبدالله بن ناصر الولیعی، ریاض، موسسة الممتاز للطباعة و التجلید.

16. محمد بن عبد الوهاب، (2010م)، مجموع مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب، تحقیق زائد بن صمبری بن ابی علفه، ملیار للاستثمار.

17. مک‌آفی براون، رابرت، (1381ش)، روح آیین پروتستان، ترجمه فریبرز مجیدی، تهران، نگاه معاصر.

18. هورخرونیه، سنوک، ترجمه علی عوده شیخ، (1419)، صفحات من تاریخ مکة المکرمة، ریاض، ادارة الملک عبدالعزیز.

منبع: فصلنامه میقات حج، مقاله 5، دوره 26، شماره 103، تابستان 1397، صفحه 101-115

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش