مقالات > ابن قيم جوزيه

ابن قيم جوزيه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۶/۱۸ تعداد بازدید: 90

ابن قيم جوزيهاِبْن‌ِ قَيّم‌ِ جَوزيّه‌، شمس‌الدين‌ ابوعبدالله‌، محمد بن‌ ابى‌ بكر بن‌ ايوب‌ زُرَعى‌، دانشمند حنبلى‌ كه‌ به‌ سبب‌ كثرت‌ تأليفات‌ در زمينه‌ هاي‌ گوناگون‌ شهرت‌ يافته‌ است‌. او را به‌ اعتبار شغل‌ پدرش‌ كه‌ قيم‌ (مباشر) مدرسة جوزيه‌ بوده‌ است‌، ابن‌ قيم‌ خوانده‌اند.



نویسنده: نجيب‌ مايل‌ هروي‌

اِبْن‌ِ قَيّم‌ِ جَوزيّه‌، شمس‌الدين‌ ابوعبدالله‌، محمد بن‌ ابى‌ بكر بن‌ ايوب‌ زُرَعى‌ (7 صفر 691 -13 رجب‌ 751ق‌/29 ژانوية 1292-16 سپتامبر 1350م‌)، دانشمند حنبلى‌ كه‌ به‌ سبب‌ كثرت‌ تأليفات‌ در زمينه‌ هاي‌ گوناگون‌ شهرت‌ يافته‌ است‌. او را به‌ اعتبار شغل‌ پدرش‌ كه‌ قيم‌ (مباشر) مدرسة جوزيه‌ بوده‌ است‌، ابن‌ قيم‌ خوانده‌اند (ابن‌ كثير، 14/234؛ ارنؤوط، 1/15). بدون‌ ترديد پدر ابن‌ قيم‌ به‌ دليل‌ شغلش‌ در مدرسة جوزيه‌ با آراء و آثار حنبليان‌ آشنا بوده‌ است‌ و احتمال‌ دارد كه‌ اين‌ آگاهيها در كودكى‌ به‌ فرزندش‌ رسيده‌ باشد، زيرا او را يكى‌ از استادان‌ ابن‌ قيم‌ دانسته‌اند (نك: ابن‌ حجر، 5/137).

از زندگى‌ ابن‌ قيم‌ و اينكه‌ چگونه‌ به‌ بلوغ‌ فكري‌ رسيده‌ است‌، اطلاعى‌ در دست‌ نيست‌. شاگردان‌ او چون‌ ابن‌ كثير و ابن‌ رجب‌ كه‌ از احوال‌ و آثار وي‌ ياد كرده‌اند، گويا به‌ جزئيات‌ احوال‌ ابن‌ قيم‌ در سالهاي‌ كودكى‌ و نوجوانى‌ آشنايى‌ نداشته‌ و بيشتر به‌ هويت‌ و شخصيت‌ دينى‌ و علمى‌ او در روزگار پختگى‌ و بلوغ‌ فكري‌ اشاره‌ كرده‌اند. نوشته‌هاي‌ خود وي‌ نيز، حتى‌ كليات‌ زندگى‌ او را در كودكى‌ و نوجوانى‌ روشن‌ نمى‌كند. گويى‌ زندگى‌ فرهنگى‌ او از روزگاري‌ شروع‌ شده‌ كه‌ دست‌ ارادت‌ به‌ دامن‌ تقى‌الدين‌ ابن‌ تيميه‌ (ه م‌) زده‌ بوده‌ است‌. البته‌ اين‌ نكته‌ نه‌ بدان‌ معناست‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ پيش‌ از رسيدن‌ به‌ ابن‌ تيميه‌ به‌ حيات‌ فكري‌ و فرهنگى‌ دست‌ نيافته‌ است‌، زيرا او بدون‌ ترديد در واپسين‌ سالهاي‌ سدة 7 و دهة نخست‌ سدة 8ق‌ برخى‌ از علوم‌ عصر را مى‌دانسته‌ و نزد بسياري‌ از استادان‌ روزگارش‌ به‌ تحصيل‌ علوم‌ مى‌پرداخته‌ است‌. چنانكه‌ نزد ابن‌ ابى‌ الفتح‌ بَعلى‌ (د 709ق‌) و مجدالدين‌ تونسى‌ (د 718ق‌) كتابهايى‌ در ادب‌ عربى‌ چون‌ ملخّص‌ ابوالبقاء و الفية ابن‌ مالك‌ و قسمتى‌ از كافية الشافية و بخشى‌ از المقرب‌ ابن‌ عصفور را خوانده‌ (صفدي‌، 2/271؛ داوودي‌، 2/94) و نزد مجدالدين‌ حرانى‌ (د 729ق‌) كتابهاي‌ فقهى‌ چون‌ مختصر ابوالقاسم‌ حِرَقى‌ و المقنع‌ ابن‌ قدامه‌ را فراگرفته‌ و اصول‌ و كلام‌ را از صفى‌الدين‌ هندي‌ آموخته‌ و نزد او آثاري‌ چون‌ الاربعين‌ و المحصل‌ فخر رازي‌ را خوانده‌ است‌ (ابن‌ حجر، صفدي‌، همانجاها) و نيز از ابن‌ شيرازي‌، ابن‌ مكتوم‌، ابن‌ عبدالدائم‌ (د 718ق‌)، تقى‌الدين‌ سليمان‌، مطعم‌، شهاب‌الدين‌ نابلسى‌ و فاطمه‌ دختر ابراهيم‌ بن‌ محمد بن‌ جوهر استماع‌ حديث‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 2/447؛ صفدي‌، ابن‌ حجر، داوودي‌،همانجاها؛ سيوطى‌،1/62) و اگر گفتةمراغى‌ (2/161) درست‌ باشد، ابن‌ قيم‌ پيش‌ از رسيدن‌ به‌ ابن‌ تيميه‌، يعنى‌ قبل‌ از 712ق‌ با تصوف‌ نيز آشنا بوده‌ و به‌ مشرب‌ صوفيانه‌ تمايل‌ داشته‌ است‌. با اينهمه‌، آنچه‌ از مجموع‌ نوشته‌هاي‌ ابن‌ قيم‌ و نيز از گفتارهاي‌ كوتاه‌ و بلند ديگران‌ دربارة او حاصل‌ مى‌آيد، اينكه‌ دانش‌ و آموخته‌هاي‌ علمى‌ وي‌ آنگاه‌ شكوفا شده‌ و تكميل‌ گرديده‌ كه‌ در اوج‌ جوانى‌، يعنى‌ در 21 سالگى‌ به‌ جمع‌ شاگردان‌ ابن‌ تيميه‌ پيوسته‌ است‌. در 712ق‌ كه‌ ابن‌ تيميه‌ از قاهره‌ به‌ دمشق‌ باز آمد، ابن‌ قيم‌ به‌ او پيوست‌ (ابن‌ كثير، همانجا) و مدت‌ 16 سال‌ همراه‌او بود و ازاين‌ همراهى‌ بسيار بهره‌مندشد (مقريزي‌، 2(3)/834؛ منجد، 372).

گفته‌اند كه‌ ابن‌ قيم‌ به‌ سبب‌ انكار مسافرت‌ به‌ قصد زيارت‌ مقبرة خليل‌الله‌(ع‌) به‌ زندان‌ افتاد (ابن‌ رجب‌، 2/448). به‌ درستى‌ نمى‌دانيم‌ كه‌ محبوس‌ شدن‌ او به‌ سبب‌ اين‌ موضوع‌ در چه‌ سالى‌ روي‌ داده‌ است‌، اما مسلم‌ مى‌نمايد كه‌ او اينگونه‌ آراء را دربارة زيارت‌ قبور پس‌ از آشنايى‌ با ابن‌ تيميه‌ فراگرفته‌ است‌. بنابراين‌ زندانى‌ شدن‌ او نخستين‌ بار مى‌بايست‌ پيش‌ از 726ق‌ روي‌ داده‌ باشد، زيرا در اين‌ سال‌ وي‌ بار ديگر همزمان‌ با استادش‌ ابن‌ تيميه‌ به‌ زندان‌ افتاد (ابن‌ كثير، 14/140؛ ابن‌ رجب‌، همانجا؛ ابن‌ حجر، 5/138). در اين‌ نوبت‌، ابن‌ قيم‌ حدود دو سال‌ در قلعة دمشق‌ محبوس‌ بود و هر چند با ابن‌ تيميه‌ در آن‌ قلعه‌ به‌ سر مى‌برد، ولى‌ محدودة حبس‌ او از استادش‌ جدا بود و در همين‌ زندان‌ بود كه‌ ابن‌ قيم‌ به‌ تدبر و تفكر در آيات‌ قرآنى‌ پرداخت‌ (ابن‌ رجب‌، همانجا). پس‌ از مرگ‌ ابن‌ تيميه‌، چنانكه‌ آثار ابن‌ قيم‌ نشان‌ مى‌دهد تا پايان‌ عمر به‌ او و آراء او وفادار ماند (قس‌: ابن‌ حجر، همانجا). عده‌اي‌ ابن‌ قيم‌ را رئيس‌ اصحاب‌ ابن‌ تيميه‌ دانسته‌ (قنوجى‌، 419؛ حسينى‌، 4/155) و گفته‌اند كه‌ ابن‌ تيميه‌ چون‌ او خلف‌ و پيروي‌ نداشته‌ است‌ (صفدي‌، همانجا). خود وي‌ نيز ابن‌ تيميه‌ را بزرگ‌ترين‌ ناصر اسلام‌ خوانده‌ است‌ ( مختصر الصواعق‌، 143-144).

دربارة ابن‌ قيم‌ گفته‌اند كه‌ از حسن‌ خلق‌ و مودت‌ بهره‌مند بود، به‌ كسى‌ حقد و حسد نمى‌ورزيد (ابن‌ كثير، 14/234)، عابد و خاضع‌ و منيب‌ بود (همو، 14/235؛ ابن‌ حجر، داوودي‌، همانجاها)، در اوقات‌ آسودگى‌ به‌ استنساخ‌ نوشته‌هاي‌ خود و ديگران‌ اهتمام‌ مى‌كرد (ابن‌ رجب‌، 2/449) و به‌ جمع‌ كردن‌ كتاب‌ علاقه‌اي‌ وافر داشت‌ و كتابخانه‌اي‌ فراهم‌ كرده‌ بود كه‌ پس‌ از مرگ‌ او، فرزندانش‌ مدتها آنها را مى‌فروختند (ابن‌ حجر، همانجا).

از 728ق‌ كه‌ سال‌ رهايى‌ او از زندان‌ قلعة دمشق‌ بوده‌ است‌ تا 731ق‌ كه‌ به‌ سفر حج‌ رفت‌ (نك: ابن‌ كثير، 14/154)، از احوال‌ او اطلاعى‌ دقيق‌ در دست‌ نيست‌، اما اين‌ مقدار دانسته‌ است‌ كه‌ حنبليان‌، او را نمايندة صديق‌ و يار وفادار ابن‌ تيميه‌ مى‌دانستند و به‌ امامت‌ او در مدرسة جوزيه‌ نماز مى‌گزاردند (ابن‌ رجب‌، همانجا). شكى‌ نيست‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ در اين‌ سالها به‌ تأليف‌ و تصنيف‌ برخى‌ از آثار خود اهتمام‌ داشته‌ است‌ و نيز عده‌اي‌ از حنبليان‌ پيرو ابن‌ تيميه‌ براي‌ روشن‌ نمودن‌ برخى‌ از فتواهاي‌ وي‌ نزد او مى‌رفته‌اند. نيز احتمال‌ دارد كه‌ در همين‌ سالها مجالس‌ درسى‌ نزد او برپا بوده‌ باشد، ولى‌ آنچه‌ محقق‌ مى‌نمايد، اينكه‌ حلقة درس‌ او از 743ق‌ رسميت‌ و عموميت‌ يافته‌ است‌، زيرا از صفر همان‌ سال‌ او را در مقام‌ تدريس‌ در مدرسة صدريه‌ كه‌ يكى‌ ديگر از مدارس‌ مهم‌ حنبليان‌ در دمشق‌ بوده‌ است‌، مى‌يابيم‌ (ابن‌ كثير، 14/202). ظاهراً به‌ هنگام‌ تدريس‌ در مدرسة مذكور بوده‌ است‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ پاره‌اي‌ از فتواهاي‌ ابن‌ تيميه‌ را پى‌ گرفته‌ و عده‌اي‌ از مخالفان‌ را بيدار كرده‌ است‌. چنانكه‌ در نوشته‌اي‌ كه‌ پيش‌ از محرم‌ 746 در خصوص‌ عدم‌ ضرورت‌ وجود محلل‌ در «سبق‌» پرداخته‌ بود (نك: ابن‌ رجب‌ همانجا؛ صفدي‌، 2/272) و در آن‌ رأي‌ ابن‌ تيميه‌ را تأييد كرده‌ بود، تقى‌الدين‌ سبكى‌ احضارش‌ كرد و او را به‌ پذيرش‌ رأي‌ جمهور كه‌ بر ضرورت‌ وجود محلل‌ در مسابقه‌ اتفاق‌ داشتند، واداشت‌ (ابن‌ حجر، 5/140؛ ابن‌ كثير، 14/216).

بار ديگر نيز در 750ق‌ ابن‌ قيم‌ در مورد طلاق‌ فتوايى‌ داد و در آن‌ نظر ابن‌ تيميه‌ را اختيار كرد (همو، 14/235؛ لائوست‌، .(67 محتمل‌ است‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ در اين‌ فتوا به‌ انكار وقوع‌ سه‌ طلاق‌ در يك‌ لفظ پرداخته‌ باشد كه‌ پيش‌ از او با ابن‌ تيميه‌ نيز به‌ سبب‌ همين‌ نظر، فقهاي‌ شافعى‌ و حنفى‌ مخالفت‌ كرده‌ بودند (نك: زرياب‌، 113). به‌ هر حال‌ دراين‌ نوبت‌ باز هم‌ سبكى‌ با او درافتاد. درگيري‌ آنان‌ به‌ درازا كشيد تا آنكه‌ امير سيف‌الدين‌ ابن‌ فضل‌ بَدَوي‌ آن‌ دو را به‌ صلح‌ فراخواند و آشتى‌ داد (ابن‌ كثير، لائوست‌، همانجاها).

با همه‌ مخالفتهايى‌ كه‌ با ابن‌ قيم‌ مى‌شد، تا آخر عمر از كوشش‌ و تلاش‌ بى‌وقفة علمى‌ باز نماند، چنانكه‌ نه‌ تنها دهها اثر كوتاه‌ و بلند از خود بر جاي‌ گذاشت‌ (ابن‌ رجب‌، 2/449)، گروه‌ بسياري‌ نيز نزد وي‌ به‌ شاگردي‌ پرداختند، از جمله‌: 1. ابن‌ كثير كه‌ به‌ گفتة خود وي‌ (14/234- 235) بيشتر از ديگران‌ به‌ ابن‌ قيم‌ نزديك‌ بوده‌ است‌؛ 2. ابن‌ رجب‌ كه‌ تا پايان‌ عمر استاد از او بهره‌ برد و خود، او را از مشايخش‌ دانسته‌ است‌ (2/447)؛ 3. شمس‌الدين‌ محمد بن‌ احمد بن‌ عبدالهادي‌ مقدسى‌ (جمّاعيلى‌ (د 744ق‌) از محدثان‌ مشهور سدة 8ق‌ (نك: ارنؤوط، 21- 22)؛ 4. شمس‌الدين‌ محمد بن‌ عبدالقادر نابلسى‌ حنبلى‌ (د 797ق‌) كه‌ بيشتر نوشته‌هاي‌ ابن‌ قيم‌ را نزد وي‌ خوانده‌ و فقه‌ را از او آموخته‌ است‌ (همو، 1/22). علاوه‌ بر اينها، از ديگر شاگردان‌ ابن‌ قيم‌ كه‌ به‌ نام‌ از آنان‌ ياد كرده‌اند، دو فرزند اوست‌: يكى‌ برهان‌الدين‌ ابراهيم‌ (د 767ق‌) كه‌ نزد پدر نحو و فقه‌ آموخت‌ و شرحى‌ بر الفية ابن‌ مالك‌ نوشت‌ (ابن‌ حجر، 1/65) و ديگري‌ شرف‌الدين‌ عبدالله‌ كه‌ از فاضلان‌ روزگار خود بوده‌، تا جايى‌ كه‌ پس‌ از درگذشت‌ پدر به‌ جاي‌ او در مدرسة صدريه‌ درس‌ مى‌گفته‌ است‌ (ابن‌ كثير، 14/235).

تدريس‌ و تربيت‌ شاگردان‌ در مدرسة صدريه‌ حدود 8 سال‌ ابن‌ قيم‌ را به‌ خود مشغول‌ داشته‌ است‌. گويا در واپسين‌ سالهاي‌ همين‌ دوره‌ به‌ مكه‌ سفري‌ كرده‌ (قس‌: ابن‌ رجب‌، 2/448؛ ابن‌ عماد، 6/169) و پس‌ از بازگشت‌ از اين‌ سفر، ظاهراً بعد از آنكه‌ ايامى‌ را باز در مدرسة مذكور تدريس‌ مى‌كرده‌است‌، درگذشته‌ (ابن‌كثير، 140/234؛ حسينى‌،4/155) و در كنار مدفن‌ مادرش‌ در مقبرة باب‌ صغير به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌ است‌ (ابن‌ كثير، همانجا؛ ابن‌ رجب‌، 2/450).

آراءِ:

با توجه‌ به‌ اينكه‌ ابن‌ قيم‌ در عقايد مشرب‌ سلفى‌ داشته‌ است‌، بسياري‌ از يافته‌هاي‌ فلسفى‌، عرفانى‌ و علمى‌ را كه‌ نشانه‌اي‌ از آنها در اقوال‌ سلف‌ ديده‌ نمى‌شد، نامقبول‌ مى‌گرفت‌. ركن‌ و پاية آراء ابن‌ قيم‌ كه‌ در بسياري‌ از نوشته‌هاي‌ او تكرار شده‌، مسألة توحيد است‌. تعلق‌ خاطر فراوان‌ او به‌ اين‌ موضوع‌ بدان‌ جهت‌ است‌ كه‌ توحيد، اساسى‌ترين‌ مسأله‌ در بينش‌ سلفيان‌ تلقى‌ مى‌شده‌ است‌. وي‌ توحيد را نه‌ تنها از نظر علمى‌ و جنبة الهى‌ مورد توجه‌ داشته‌، بلكه‌ به‌ آن‌ به‌ عنوان‌ يك‌ اصل‌ انسانى‌ كه‌ در زندگى‌ فردي‌ و سلوك‌ اجتماعى‌ سهمى‌ بسزا دارد، مى‌نگريسته‌ است‌.

شناخت‌ ابن‌ قيم‌ از قرآن‌ و آراء او در زمينة تفسير و رد تأويل‌، نيز بخشى‌ چشمگير از نوشته‌هاي‌ او را در برگرفته‌ است‌. او نه‌ تنها بيشتر پندارهايش‌ را به‌ استناد نصوص‌ قرآنى‌ تثبيت‌ كرده‌، بلكه‌ به‌ نوشتن‌ تفاسيري‌ در خصوص‌ برخى‌ از سور كوتاه‌ هم‌ پرداخته‌ است‌. به‌ علاوه‌ برطبق‌ گرايشى‌ كه‌ وي‌ به‌ سلف‌ داشته‌، در تفسير نيز بر اقوال‌ و آراء آنان‌ بسيار تكيه‌ كرده‌ است‌، اما اتكاي‌ بسيار زياد او بر سخنان‌ صحابه‌ و تابعين‌ به‌ آن‌ معنى‌ نيست‌ كه‌ به‌ استنباطهاي‌ سلفى‌گري‌ و عقيدتى‌ و به‌ آراء جدلى‌ خود در تفسير آيات‌ قرآنى‌ نپرداخته‌ باشد. او با آنكه‌ تأويلات‌ همة فرق‌ باطنى‌ را فاسد مى‌داند ( مختصر الصواعق‌، 59) و تأويل‌ را جنايتى‌ بر مى‌شمارد كه‌ در عالم‌ اسلام‌ روي‌ داده‌ و متأخران‌ از اهل‌ اصول‌ و فقه‌ را نيز فريفته‌ است‌ (همان‌، 12) و با وجودي‌ كه‌ گروههاي‌ ضاله‌ و گمراه‌ را در «حديث‌ تفرقه‌» كسانى‌ مى‌داند كه‌ به‌ تأويل‌ رغبت‌ كرده‌اند (همان‌، 53)، اما خود او نيز گاه‌ گاهى‌ به‌ تأويلاتى‌ در قرآن‌ پرداخته‌ است‌ (مثلاً نك: مدارج‌، 1/83 - 85).

در علم‌ حديث‌ برخى‌ از نويسندگان‌ معاصر وي‌ و نيز متأخر كوششها و شناخت‌ ابن‌ قيم‌ را ستوده‌ و به‌ اعتناي‌ زياد او در اين‌ زمينه‌ توجه‌ داده‌اند (ابن‌ كثير، 14/234؛ نعيمى‌، 2/90) و از عنايت‌ او به‌ متون‌ حديث‌ و رجال‌ آن‌ سخن‌ گفته‌اند (ابن‌ رجب‌، 2/448). پرداختن‌ ابن‌ قيم‌ به‌ روش‌ شناخت‌ اخبار آحاد ( مختصر الصواعق‌، 455-462) و نشان‌ دادن‌ ضوابطى‌ كه‌ موضوع‌ بودن‌ حديثى‌ را مى‌شناساند ( المنار، 43 به‌ بعد) و نوشتن‌ يك‌ دوره‌ سيرة نبى‌(ص‌) براساس‌ احاديث‌ نبوي‌، نشانه‌هايى‌ است‌ بارز از تسلط او بر احاديث‌ و اخبار.

ابن‌ قيم‌ كه‌ از زمرة فقهاي‌ روزگار خود بوده‌ و به‌ عنوان‌ مفتى‌ شناخته‌ مى‌شده‌، به‌ نظرية تغيير فتاوي‌ و احكام‌ و شيوه‌هاي‌ ادارة امور در ازمنه‌ قائل‌ بوده‌ است‌. به‌ نظر او سياستهاي‌ جزئى‌ كه‌ حاكمان‌ بايد به‌ كار گيرند، با اختلاف‌ ازمنه‌ فرق‌ مى‌كند و اشتباه‌ عده‌اي‌ اين‌ است‌ كه‌ اينگونه‌ تدبيرها را كه‌ رسول‌ خدا و صحابه‌ در عصر خودشان‌ به‌ كار برده‌اند، شرايع‌ ابدي‌ و عمومى‌ تلقى‌ مى‌كنند و تخلف‌ از آن‌ را روا نمى‌شمرند ( الطرق‌ الحكميّة، 3- 18)، لذا بايد در هر موردي‌ كه‌ تدبيري‌ از پيشينيان‌ رسيده‌، به‌ دقت‌ بررسى‌ كرد كه‌ آيا آن‌ تدبير يك‌ تقنين‌ دائمى‌ و همگانى‌ است‌ يا تابع‌ مصالح‌ وقت‌ بوده‌ و مقيد به‌ زمان‌ و مكان‌. ابن‌ قيم‌ كتاب‌ الطرق‌ الحكميّة را براي‌ اين‌ نوشته‌ است‌ كه‌ با ارائة شواهد زيادي‌ نشان‌ دهد، چگونه‌ پيشينيان‌ از تدبيرهاي‌ عقلى‌ براي‌ احقاق‌ حقوق‌ مردم‌ در مقام‌ قضا و ادارة امور جامعه‌ و تأمين‌ مصالح‌ عمومى‌ مسلمين‌ استفاده‌ مى‌كرده‌ و شيوه‌هاي‌ مجاز را به‌ آنچه‌ در كتاب‌ و سنت‌ آمده‌، منحصر نمى‌دانسته‌اند.

ابن‌ قيم‌ كه‌ انديشة اصلاح‌ طلبى‌ در آداب‌ و عادات‌ دينى‌ را در سر داشت‌، از اينكه‌ به‌ جهت‌ اصلاح‌ برخى‌ از آنها نظريه‌هايى‌ مخالف‌ و متضاد با پسندهاي‌ همگانى‌ و معمول‌ عامة مردم‌ مطرح‌ سازد، ترديد و تشويشى‌ نداشت‌. از اينگونه‌ است‌ رأي‌ و نظر او در انكار سفر كردن‌ صرفاً براي‌ زيارت‌ قبور كه‌ يك‌ بار هم‌، چنانكه‌ گفته‌ شد، در پى‌ ابراز چنين‌ نظري‌ به‌ زندانش‌ انداختند. نيز معتقد بود كه‌ به‌ هيچ‌ روي‌ ساختن‌ مساجد و بقاع‌ بر قبور روا نيست‌ ( اغاثة، 1/185).

فلسفى‌ انديشيدن‌ در خصوص‌ شرع‌ و اصول‌ دين‌ يكى‌ از سنتهاي‌ فكري‌ روزگار ابن‌ قيم‌ بوده‌ است‌ كه‌ وي‌ با آن‌ درگير شده‌ و آن‌ را يك‌ سنت‌ فكري‌ غير دينى‌ تلقى‌ كرده‌ است‌. البته‌ او چون‌ ديگر متشرعان‌، فلسفه‌ را به‌ معناي‌ «حكمت‌» مى‌پذيرد و آن‌ را دو نوع‌ مى‌داند: «قولى‌» كه‌ كلام‌ حق‌ است‌، و «فعلى‌» كه‌ فعل‌ صواب‌ است‌. حكمت‌ در نظر او چيزي‌ نيست‌، مگر طريق‌ پيامبران‌ كه‌ متضمن‌ قول‌ حق‌ و فعل‌ صواب‌ است‌ (همان‌، 2/256-257). اينگونه‌ حكمت‌ كه‌ به‌ نظر ابن‌ قيم‌ عده‌اي‌ اندك‌ از فلاسفه‌ همچون‌ ابن‌ رشد و ابوالبركات‌ بغدادي‌ به‌ آن‌ اعتنا داشته‌اند، آراء ارسطو را در الهيات‌ برنمى‌تابد و حدوث‌ عالم‌ را اذعان‌ دارد، صفات‌ كمالى‌ و افعال‌ اختياري‌ حق‌ را اثبات‌ مى‌كند، رسولان‌ و شريعتهاي‌ آنان‌ را حرمت‌ مى‌نهد و طوري‌ وراي‌ طور عقل‌ را مى‌پذيرد، بيشتر به‌ رياضى‌ و طبيعى‌ و توابع‌ آنها مى‌پردازد و سخن‌ گفتن‌ در الهيات‌ را خاص‌ پيامبران‌ مى‌داند (همان‌، 2/256-259).

او در حكمت‌ متأثر از آراء و آثار ابن‌ تيميه‌ بوده‌ و در انكار آراء فلسفى‌ به‌ نوشته‌هاي‌ استادش‌ كه‌ چندين‌ اثر در ابطال‌ يافته‌ها و گفته‌هاي‌ فلاسفه‌ نوشته‌ بود، نظر داشته‌ است‌. سرچشمة فلسفه‌ به‌ پندار ابن‌ قيم‌ به‌ روزگاري‌ مى‌رسد كه‌ معارضة عقل‌ و نقل‌ با شبهات‌ ابليس‌ آغاز شد. او كه‌ با شبهه‌هاي‌ ابليس‌ از طريق‌ نقد و نظر شهرستانى‌ آشنا بوده‌ (نك: مختصر الصواعق‌، 175-181؛ قس‌: شهرستانى‌، 23-27)، مى‌پنداشته‌ است‌ كه‌ بسياري‌ از انديشه‌هاي‌ فلسفى‌ و آراء مذاهب‌ از شبهات‌ مذكور برخاسته‌ است‌ مختصرالصوائق‌، 180-181). درست‌است‌ كه‌ ابن‌قيم‌ ازميان‌ فرزانگان‌ يونان‌ سقراط را موحد دانسته‌ و او را آشنا به‌ صفات‌ خدا و معتقد به‌ معاد شناسانيده‌ است‌ ( اغاثة، 2/264- 265 و افلاطون‌ را كه‌ به‌ انكار عبادت‌ اصنام‌ پرداخته‌ و به‌ حدوث‌ عالم‌ قائل‌ بوده‌، تأييد كرده‌است‌ (همان‌، 2/266)، ولى‌ آنجا كه‌ «عقليات‌ يونانى‌» را ردمى‌كند ( مختصرالصوائق‌، 140-142)، بيشتر نظر به‌ ارسطو دارد كه‌ به‌ نظر ابن‌ قيم‌ وي‌ عالم‌ را قديم‌ گفته‌ و ديگر فلاسفه‌ را فريفته‌ است‌ ( اغاثة، همانجا). او بيشتر فيلسوفانى‌ را كه‌ به‌ سخنان‌ ارسطو اعتنا كرده‌ و او را معلم‌ اول‌ خوانده‌ و منطقش‌ را ميزان‌ استدلال‌ عقلى‌ دانسته‌اند، از جملة «ملاحده‌» مى‌داند (همان‌، 2/256، 260).

به‌ رغم‌ برخورد سطحى‌ ابن‌ قيم‌ با فلسفه‌ و فيلسوفانى‌ چون‌ فارابى‌، ابن‌ سينا، محمد بن‌ زكرياي‌ رازي‌ و به‌ ويژه‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسى‌ (نك: اغاثة، 2/246، 260-267، اجتماع‌ الجيوش‌، 45، مختصر الصوائق‌، 143)، ستيهندگى‌ او با تصوف‌ و آداب‌ خانقاهى‌ و نيز برخورد او با عرفان‌ فلسفى‌ بر اثر آگاهى‌ و تأمل‌ بيشتر رخ‌ نموده‌، هر چند در اين‌ مورد هم‌ وي‌ از شناختى‌ كامل‌ و محققانه‌ برخوردار نبوده‌ است‌. او را عارفى‌ دانسته‌اند كه‌ بر علوم‌ اهل‌ معارف‌ آگاه‌ بوده‌ و در دقايق‌ عرفان‌ وارد شده‌ و متون‌ تصوف‌ و برخى‌ رجال‌ صوفيه‌ را مى‌شناخته‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 2/448؛ داوودي‌، 2/94). اين‌ نظر دربارة ابن‌ قيم‌ به‌ صورتى‌ كه‌ او را عارف‌ تشريعى‌ حنبلى‌ بناميم‌، مقبول‌ است‌، اما اين‌ سخن‌ كه‌ او عارفى‌ بوده‌ است‌ صوفى‌ (ابن‌ شطى‌، 68) جاي‌ ترديد دارد، زيرا اگرچه‌ گفته‌ شده‌ است‌ او بسيار عبادت‌ مى‌كرده‌ و ذكر مى‌گفته‌ (ابن‌ رجب‌، همانجا)، اما آنچه‌ مسلم‌ است‌ و از مطاوي‌ اقوال‌ او برمى‌آيد، اين‌ است‌ كه‌ وي‌ يافته‌ها و پسندهاي‌ عرفانى‌ و آداب‌ خانقاهى‌ را كه‌ مؤيدات‌ آنها در كتاب‌ و سنت‌ ديده‌ نشود يا گفتار سلف‌ آنها را تأييد نكند، نمى‌پذيرد و حتى‌ ادعا دارد كه‌ مواجيد و احوال‌ صوفيه‌ را مى‌بايست‌ بر علم‌ عرضه‌ كرد و درستى‌ و نادرستى‌ آنها را از طريق‌ علم‌ بازشناخت‌ ( طريق‌ الهجرتين‌، 324- 325).

نقد و رد ابن‌ قيم‌ بر پسندها و تأملات‌ خانقاهى‌ و نيز ستيز او با وحدت‌ وجوديان‌ آنگاه‌ نظام‌ يافته‌ كه‌ بر آثار ابن‌ تيميه‌، در اين‌ زمينه‌ تأمل‌ كرده‌ است‌ (نك: اسماء مؤلفات‌، 384، 386، 387). هرچند او بر پاره‌اي‌ از تأويلات‌ صوفيه‌ خرده‌ مى‌گيرد و آنان‌ را از صنف‌ خوارج‌ و معتزله‌ بر مى‌شمارد ( مختصر الصواعق‌، 51 -53)، اما بيشترين‌ انتقادات‌ را بر بعضى‌ از آداب‌، مصطلحات‌ و باورهاي‌ صوفيانى‌ وارد مى‌داند كه‌ اهل‌ سُكرند و به‌ تصوف‌ عاشقانه‌ تعلق‌ دارند.

ولى‌ در مجموع‌ روي‌ سخن‌ ابن‌ قيم‌ بيشتر به‌ خانقاهيان‌ خلف‌ است‌ كه‌ آنان‌ را به‌ جهل‌ نسبت‌ مى‌دهد، اما صوفيان‌ سلف‌ مانند جنيد، بايزيد بسطامى‌ و سري‌ سقطى‌ به‌ نزد او عارفانى‌ بوده‌اند كه‌ جانب‌ قرآن‌ و سنت‌ را رعايت‌ مى‌كرده‌اند و بين‌ آن‌ دو سلوك‌ مى‌نموده‌اند ( اغاثة، 1/123- 125).

آثار:

بدون‌ ترديد ابن‌ قيم‌ را مى‌توان‌ يكى‌ از نويسندگان‌ پركار به‌ حساب‌ آورد كه‌ نوشته‌هايش‌ در زمان‌ حيات‌ او و پس‌ از آن‌ نيز مورد توجه‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ حجر، 5/139؛ ابن‌ شطى‌، 69؛ حسينى‌، 4/155). دربارة آثار ابن‌ قيم‌ مى‌بايست‌ به‌ چند نكته‌ توجه‌ داشت‌: يكى‌ اينكه‌ چون‌ نوشته‌هاي‌ وي‌ متضمن‌ جدالهاي‌ دينى‌ و مذهبى‌ است‌، احتمال‌ بايد داد كه‌ توسط طرفداران‌ او در سده‌هاي‌ متأخر، خاصه‌ آن‌ دسته‌ از سلفيان‌ كه‌ از آراء وي‌ استنباطهايى‌ داشته‌اند، دچار تحريف‌ و دگرگونيهاي‌ عمدي‌ شده‌ باشد، از اين‌رو بررسى‌ و نقد درست‌ آراء و عقايدش‌ ايجاب‌ مى‌كند كه‌ هرگونه‌ نقد و نظري‌ دربارة او برپاية نسخ‌ اصيل‌ و يا نسخه‌هاي‌ مصحح‌ انتقادي‌ نوشته‌هايش‌ صورت‌ پذيرد. ديگر آنكه‌ چون‌ سرچشمة آراء و برداشتهاي‌ دينى‌ - فرهنگى‌ او نوشته‌هاي‌ ديگر سلفيان‌ چون‌ ابن‌ جوزي‌ و ابن‌ تيميه‌ بوده‌ است‌، جا دارد كه‌ از آثار آن‌ دو و ديگر حنبليان‌ پيش‌ از ابن‌ قيم‌ به‌ لحاظ بررسى‌ و تفتيش‌ و حتى‌ تصحيح‌ و تنقيح‌ نوشته‌هايش‌ استفادة كافى‌ برده‌ شود. نيز مشتركات‌ و تكرار موضوعاتى‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ به‌ آنها پرداخته‌، نبايد در بررسى‌ و شناخت‌ آثارش‌ ناديده‌ گرفته‌ شود. زيرا او ظاهراً به‌ سبب‌ اهميت‌ دادن‌ به‌ مسائلى‌ كه‌ در يكى‌ از آثارش‌ عنوان‌ كرده‌، به‌ تكرار همانها در ديگر تأليفاتش‌ اهتمام‌ داشته‌، به‌ طوري‌ كه‌ گاهى‌ يك‌ نكتة واحد را در چندين‌ اثرش‌، حتى‌ در برخى‌ موارد با لفظى‌ همسان‌ مطرح‌ كرده‌ است‌.

در شمار نوشته‌هاي‌ ابن‌ قيم‌ چنانكه‌ معاصران‌ او و نيز متأخران‌ نشان‌ داده‌اند، اختلاف‌ است‌ (نك: ابن‌ رجب‌، 2/449- 450؛ داوودي‌، 2/95-97؛ قس‌: ابن‌ حجر، همانجا). سخاوي‌ 52 اثر او را بر شمرده‌ (نك: قنوجى‌، 419) و بروكلمان‌ ظاهراً به‌ تبع‌ سخاوي‌ از نام‌ و نشان‌ 52 تأليف‌ او ياد كرده‌ است‌. معاصران‌ نيز دهها عنوان‌ ديگر بر اين‌ رقم‌ افزوده‌اند (نك: نمرالخطيب‌، 133- 138. آنچه‌ برآورد شمار نوشته‌هاي‌ او را دشوار كرده‌، يكى‌ اختلاف‌ در ضبط يك‌ اثر واحد اوست‌، به‌ دو نام‌ يا بيشتر و ديگري‌ استخراج‌ بخشهايى‌ از آثار بلند اوست‌، به‌ صورتى‌ كه‌ به‌ آن‌ نامى‌ مستقل‌ و جداگانه‌ داده‌اند. با وجود اين‌ شمار آثار كوتاه‌ و بلند ابن‌ قيم‌ بيشتر از آن‌ است‌ كه‌ سخاوي‌ احصا كرده‌ و بروكلمان‌ برشمرده‌ است‌.

الف‌ - چاپى‌: 1. اجتماع‌ الجيوش‌ الاسلامية على‌ غزو المعطّلة والجهمية، از نوشته‌هاي‌ كوتاه‌ اوست‌ در بحث‌ استواء. اين‌ رساله‌ در 1314ق‌ در امريتسار هند و در 1351ق‌ در مصر و سپس‌ در 1404ق‌ در بيروت‌ چاپ‌ شده‌ است‌؛ 2. احكام‌ اهل‌ الذمة، رساله‌اي‌ است‌ كوتاه‌ كه‌ در 1961م‌ به‌ كوشش‌ صبحى‌ صالح‌ در دمشق‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 3. اخبارالنساء، خلاصه‌اي‌ است‌ از اخبار النساء ابن‌ جوزي‌ كه‌ ابن‌ قيم‌ با حذف‌ اسناد آن‌ را تلخيص‌ كرده‌ و زركلى‌ (6/56) در نسبت‌ آن‌ به‌ ابن‌ قيم‌ ترديد كرده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ در قاهره‌ (1307ق‌/1889م‌) به‌ كوشش‌ نزار رضا و در بيروت‌ (1384ق‌/1964م‌) منتشر شده‌ است‌؛ 4. اسماء مؤلفات‌ ابن‌ تيمية، رساله‌اي‌ است‌ كه‌ مؤلف‌ به‌ خواهش‌ دوستداران‌ ابن‌ تيميه‌، نوشته‌هاي‌ او را به‌ صورت‌ موضوعى‌ فهرست‌ نموده‌ است‌. رسالة مزبور به‌ كوشش‌ صلاح‌الدين‌ منجد (1372ق‌) در مجلد 28 مجلة المجمع‌ العلمى‌ در دمشق‌ چاپ‌ شده‌ است‌؛ 5. اعلام‌ الموقعين‌ عن‌ رب‌ العالمين‌، اثري‌ است‌ در اصول‌ و فقه‌ حنبلى‌ كه‌ به‌ نام‌ معالم‌ الموقعين‌ نيز ناميده‌ شده‌ (صفدي‌، 2/271ق‌) و به‌ كوشش‌ محمد محيى‌الدين‌ عبدالحميد در قاهره‌ (1374ق‌) و نيز به‌ اهتمام‌ طه‌ عبدالرئوف‌ سعد در همانجا (1968م‌) و سرانجام‌ به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ وكيل‌ در همانجا (1969م‌) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 6. اغاثة اللهفان‌ من‌ مصائد الشيطان‌. اين‌ كتاب‌ كه‌ ابن‌ رجب‌ (2/450) آن‌ را به‌ صورت‌ مصائد الشيطان‌ ضبط كرده‌، يكى‌ از نوشته‌هاي‌ بلند و ارزندة ابن‌ قيم‌ است‌ كه‌ در آن‌ از علاج‌ بيماريهاي‌ قلب‌ سخن‌ گفته‌ است‌. اين‌ اثر به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌ در قاهره‌ (1358ق‌/1939م‌) و سپس‌ به‌ كوشش‌ محمد كيلانى‌ در همانجا ( 1961م‌) منتشر شده‌ است‌؛ 7. اغاثة اللهفان‌ فى‌ حكم‌ طلاق‌ الغضبان‌، اثري‌ است‌ كوتاه‌ كه‌ نام‌ و نشان‌ آن‌ پس‌ از سدة 10ق‌ در ميان‌ تأليفات‌ ابن‌ قيم‌ شهرت‌ يافته‌ است‌. اين‌ رساله‌ در 1318 و 1322ق‌ در قاهره‌ عرضه‌ شده‌ است‌؛ 8. الامثال‌ فى‌ القرآن‌، رسالة كوتاهى‌ است‌ در توجيه‌ و تبيين‌ برخى‌ مثلهاي‌ قرآن‌ كه‌ به‌ كوشش‌ سعيد محمد نمرالخطيب‌ در بيروت‌ (1981م‌) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 9. بدائع‌ الفوائد، يادداشتهايى‌ است‌ كوتاه‌ دربارة فقه‌، نحو، تفسير و ردّ آراءِ معتزلى‌ و اشعري‌ كه‌ احتمال‌ دارد يكى‌ از شاگردان‌ او به‌ جمع‌ و تنظيم‌ آنها پرداخته‌ باشد. مجموعة يادداشتهاي‌ مذكور نخست‌ در حيدر آباد دكن‌ در 4 جزء و پس‌ از آن‌ در مصر (1344ق‌) انتشار يافته‌ است‌؛ 10. التيبان‌ فى‌ اقسام‌ القرآن‌. در اين‌ اثر مؤلف‌ از سوگندهاي‌ قرآن‌ با ادلة كلام‌ حنبلى‌ سخن‌ گفته‌ است‌. اين‌ كتاب‌ نخست‌ در مكه‌ (1321ق‌) و سپس‌ به‌ كوشش‌ محمدحامدالفقى‌ در قاهره‌ (1352ق‌/1933م‌) چاپ‌ شده‌است‌؛ 11. تحفة المودود فى‌ احكام‌ المولود. از اين‌ رساله‌ چاپهاي‌ متعدد به‌ عمل‌ آمده‌ و تصحيح‌ انتقادي‌ آن‌ به‌ كوشش‌ عبدالقادر ارنؤوط در دمشق‌ (1971م‌) انتشار يافته‌ است‌؛ 12. تفاسير. ابن‌ قيم‌ بر چند سورة قرآن‌ و بسياري‌ از آيات‌ آن‌ تفسيرهاي‌ كوتاه‌ و بلندي‌ نوشته‌ است‌، از جمله‌ بر سورة «فاتحه‌» كه‌ آن‌ را در آغازِ مدارج‌ السالكين‌ گنجانده‌ است‌. سورة «كافرون‌» را نيز تفسير نموده‌ و بر «معوذتين‌» نيز تفسيرهايى‌ نوشته‌ است‌ كه‌ گويا ضبط صفدي‌ (2/272) به‌ صورت‌ الرسالة الشافية فى‌ اسرار المعوذتين‌ اشاره‌ به‌ همين‌ تفسير او دارد. ابن‌ تفسير بارها در بمبئى‌ (1955م‌)، بيروت‌، (1968م‌)، مصر و نيز مكه‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 13. تهذيب‌ سنن‌ ابى‌ داوود يا مختصر سنن‌ ابى‌ داوود، كه‌ ابن‌ قيم‌ مشكلات‌ سنن‌ ابى‌ داوود را حل‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 2/449؛ صفدي‌، 2/271). محمد حامد الفقى‌ آن‌ را ويراسته‌ و در قاهره‌ (1948-1950م‌) منتشر كرده‌ است‌؛ 14. جلاء الافهام‌ فى‌ ذكر الصلاة على‌ خير الانام‌، در امريتسار هند (1897م‌) و نيز به‌ كوشش‌ طه‌ يوسف‌ شاهين‌ در قاهره‌ (1968م‌) عرضه‌ شده‌ است‌؛ 15. الجواب‌ الكافى‌ لمن‌ سأل‌ عن‌ الدواء الشافى‌، در هند (1307ق‌) و در مصر (1346ق‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 16. حادي‌ الارواح‌ الى‌ بلاد الافراح‌، كتابى‌ است‌ در 70 باب‌ دربارة صفات‌ بهشت‌ كه‌ با عنوان‌ هادي‌ الارواح‌ نيز ضبط شده‌ است‌. متن‌ كامل‌ آن‌ در قاهره‌ (1325ق‌) همراه‌ با اعلام‌ الموقعين‌ و نيز به‌ كوشش‌ محمود حسن‌ ربيع‌ در همانجا (1357ق‌) چاپ‌ شده‌است‌؛ 17. الرسالة التبوكية، چاپ‌ مكه‌ در 1347ق‌؛ 18. روضة المحبين‌ و نزهة المشتاقين‌، اثري‌ است‌ در 29 باب‌، دربارة حقيقت‌ محبت‌ كه‌ احمد عبيد، نخست‌ قسمتى‌ از آن‌ را به‌ نام‌ احكام‌ النظر در دمشق‌ (1348ق‌) انتشار داد و سپس‌ متن‌ كامل‌ را در همانجا (1349ق‌) به‌ چاپ‌ رسانيد. فصلهاي‌ 6، 8 و 9 آن‌ را محمد عبدالرحيم‌ استخراج‌ و به‌ نام‌ حكم‌ النظر الى‌ النساء در بيروت‌ (1408ق‌) منتشر كرده‌، ولى‌ در مقدمه‌اش‌ به‌ اين‌ نكته‌ توجه‌ نداده‌ است‌؛ 19. الروح‌، رساله‌اي‌ است‌ بلند دربارة روح‌ و بقاي‌ آن‌. اين‌ رساله‌ چند بار به‌ چاپ‌ رسيده‌ و تصحيح‌ انتقادي‌ آن‌ به‌ كوشش‌ محمد اسكندر يلدا در بيروت‌ (1402ق‌) انتشار يافته‌ است‌؛ 20. زاد المعاد فى‌ هدي‌ خيرالعباد، از آثار مشهور ابن‌ قيم‌ است‌ در سيرت‌ پيامبر(ص‌) كه‌ بنابر گفتة خودش‌ (1/70) آن‌ را در حين‌ مسافرت‌ نوشته‌ است‌. اين‌ كتاب‌ چندين‌ بار چاپ‌ شده‌ و تصحيح‌ انتقادي‌ آن‌ به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنؤوط و عبدالقادر ارنؤوط در بيروت‌ (1402ق‌) منتشر شده‌ است‌؛ 21. شفاء العليل‌ فى‌ مسائل‌ القضاء و القدر و الحكمة التعليل‌، از نوشته‌هاي‌ كلامى‌ ابن‌ قيم‌ است‌، در زمينة جبر و اختيار كه‌ حاجى‌ خليفه‌ (2/1450) از آن‌ به‌ صورت‌ كتاب‌ القضاء و القدر ياد كرده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ در قاهره‌ (1323ق‌) و نيز طائف‌ (1960م‌) منتشرشده‌است‌؛ 22. شرح‌الشروط العمرية، رساله‌اي‌ است‌ دربارة اهل‌ ذمه‌ كه‌ از احكام‌ اهل‌ الذمة (نك: شم 2) استخراج‌ شده‌ است‌. صبحى‌ صالح‌ آن‌ را تصحيح‌ كرده‌ و در دمشق‌ (1381ق‌) انتشار داده‌ است‌؛ 23. الصلاة واحكام‌ تاركها، از رساله‌هاي‌فتوايى‌ ابن‌قيم‌ است‌ كه‌در دهلى‌ (1895م‌) و قاهره‌ (1905م‌) و سپس‌ براساس‌ نسخ‌ چاپى‌ مذكور به‌ نام‌ حكم‌ تارك‌ الصلاة به‌ كوشش‌ تيسير زعيتر در بيروت‌ (1405ق‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 24. الصواعق‌ المنزلة على‌ الجهمية و المعطلة، از آثار مشهور ابن‌ قيم‌ و متضمن‌ عمدة آراء كلامى‌ او كه‌ خلاصة آن‌ با عنوان‌ الصواعق‌ المرسلة به‌ اهتمام‌ محمد ابن‌ موصلى‌ فراهم‌ آمده‌ و در بيروت‌ (1405ق‌) منتشر شده‌ است‌؛ 25. الطب‌النبوي‌، درقاهره‌ (1985م‌) باعنوان‌ معجم‌التداوي‌ بالاعشاب‌ چاپ‌ شده‌ و تصحيح‌ انتقاديش‌ را شعيب‌ ارنؤوط در بيروت‌ (1988م‌) منتشر كرده‌ است‌؛ 26. الطرق‌ الحكمية فى‌ السياسة الشرعية. اين‌ اثر به‌ لحاظ شناخت‌ نظام‌ سياسى‌ در خور تأمل‌ و مشحون‌ از روايتهاي‌ تاريخى‌ و نكات‌ اجتماعى‌ است‌ كه‌ مؤلف‌ در تأليف‌ آن‌ به‌ كتاب‌ الحسبة و السياسة الشرعية ابن‌ تيميه‌ نظر داشته‌ است‌ (لائوست‌، .(68 اين‌ كتاب‌ در 1317، 1318، 1327ق‌ در قاهره‌ چاپ‌ شده‌ و سپس‌ به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌ در قاهره‌ (1372ق‌) منتشر شده‌ است‌؛ 27. طريق‌ الهجرتين‌ و باب‌ السعادتين‌، اثري‌ است‌ در عرفان‌ تشريعى‌ كه‌ مؤلف‌ محاسن‌ المجالس‌ِ ابوالعباس‌ احمدبن‌ محمد صنهاجى‌ معروف‌ به‌ ابن‌ عريف‌ (د 536ق‌) را نقد و رد و در بعضى‌ موارد تفسير كرده‌ است‌. قصى‌ محب‌الدين‌ خطيب‌ در قاهره‌ (1376ق‌) و عبدالمنعم‌ عانى‌ در بيروت‌ (1980م‌) آن‌ را به‌ چاپ‌ رسانده‌اند؛ 28. عدة الصابرين‌ و ذخيرة الشاكرين‌، نخست‌ در قاهره‌ (1340ق‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ و سپس‌ به‌ كوشش‌ نعيم‌ زرزور در بيروت‌ (1983م‌) انتشار يافته‌ است‌؛ 29. الفارق‌ بين‌ المخلوق‌ و الخالق‌، مصر، 1322ق‌؛ 30. فتاوي‌ رسول‌الله‌، مستخرج‌ از اعلام‌ الموقعين‌ كه‌ در دمشق‌ (1987م‌) منتشر شده‌ است‌؛ 31. الفروسية، كه‌ به‌ كوشش‌ عزت‌ عطار حسينى‌ در قاهره‌ (1361ق‌) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 32. الفوائد، كه‌ به‌ اهتمام‌ احمد راتب‌ عرموش‌ در بيروت‌ (1399ق‌) انتشار يافته‌ است‌؛ 33. الفوائد المشوقة الى‌ القرآن‌ و علم‌ البيان‌، مصر، 1318ق‌؛ 34. القصيدة النونية، از آثار كلامى‌ ابن‌ قيم‌ در 3 هزار بيت‌، متضمن‌ آرائى‌ كه‌ مؤلف‌ در الصواعق‌ المنزلة آورده‌ است‌. احمد بن‌ ابراهيم‌ سُديري‌ نجدي‌ (د 1329ق‌) آن‌ را با عنوان‌ توضيح‌ المقاصد و تصحيح‌ القواعد شرح‌ كرده‌ و نيز محمد خليل‌ هراس‌ بر آن‌ شرحى‌ نوشته‌ كه‌ در بيروت‌ (1406ق‌) منتشر شده‌ است‌. اين‌ قصيده‌ را با عنوان‌ الكافية الشافية من‌ الانتصار للفرقة الناجية نيز ناميده‌اند. متن‌ القصيدة النونية دراگره‌ (1306ق‌/1889م‌) و در قاهره‌ (1319ق‌) به‌ طبع‌ رسيده‌ است‌؛ 35. مدارج‌ السالكين‌ بين‌ منازل‌ ايّاك‌ نعبد و ايّاك‌ نستعين‌، گزارشى‌ است‌ مفصل‌ بر منازل‌ السائرين‌ خواجه‌ عبدالله‌ انصاري‌. اين‌ اثير يكبار به‌ كوشش‌ محمد رشيدرضا در قاهره‌ (1331- 1333ق‌) و بار ديگر به‌ اهتمام‌ محمد حامد الفقى‌ در همانجا (1956م‌) چاپ‌ شده‌ و عبدالمنعم‌ صالح‌ عربى‌ به‌ تهذيب‌ آن‌ پرداخته‌ و تلخيصش‌ را در قاهره‌ (1987م‌) منتشر كرده‌ است‌؛ 36. مشروعية زيارة القبور، كه‌ به‌ كوشش‌ عزت‌ عطار حسينى‌ در قاهره‌ (1955م‌) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 37. مفتاح‌ دار السعادة و منشور ولاية العلم‌ والارادة، اثري‌ است‌ كلامى‌ - جدلى‌ كه‌ در مصر (1323ق‌) و هند (1329ق‌) و نيز به‌ كوشش‌ محمود ربيع‌ در قاهره‌ (1939م‌) منتشر شده‌ است‌؛ 38. مكائد الشياطين‌، شرحى‌ است‌ از ابن‌ قيم‌ بر ذم‌ّ الموسوسين‌ و التحذير من‌ الوسوسة تأليف‌ ابن‌ قدامة مقدسى‌ كه‌ شرح‌ همراه‌ با متن‌ آن‌ در بيروت‌، 1402ق‌/1982م‌ انتشار يافته‌ است‌؛ 39. المنار المنيف‌ فى‌ الصحيح‌ و الضعيف‌. بعضى‌ از معاصران‌ آن‌ را تلخيصى‌ بسيار دقيق‌ از كتاب‌ الموضوعات‌ ابن‌ جوزي‌ دانسته‌اند (ابوغده‌، 11-12). اين‌ كتاب‌ به‌ اهتمام‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌ در حلب‌ (1390ق‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 40. الوابل‌ الصيب‌ من‌ الكلم‌ الطيب‌، تصحيح‌ انتقادي‌ آن‌ به‌ كوشش‌ عبدالقادر ارنؤوط در دمشق‌، (1399ق‌) منتشر شده‌ است‌؛ 41. هداية الحياري‌ فى‌ الرد على‌ اليهود و النصاري‌، در قاهره‌ (1323ق‌) و نيز به‌ كوشش‌ سيف‌الدين‌ كاتب‌ در بيروت‌ (1400ق‌) چاپ‌ شده‌ است‌.

علاوه‌ بر اينها، يادداشتها و تعليقات‌ ابن‌ قيم‌ است‌ بر القياس‌ فى‌ الشرع‌ الاسلامى‌ از ابن‌ تيميه‌ كه‌ به‌ كوشش‌ محب‌الدين‌ خطيب‌ در قاهره‌، (1346ق‌) چاپ‌ شده‌ است‌. اشعار او نيز ياد كردنى‌ است‌، زيرا سواي‌ قصيده‌هاي‌ نونيه‌ و ميميه‌ و رسالة الحلبية، سروده‌هايى‌ ديگر هم‌ از او در نوشته‌هاي‌ متأخران‌ و نيز معاصرانش‌ آمده‌ است‌ (نك: ابن‌ رجب‌، 2/451-452؛ صفدي‌، 2/272) و خود نيز در نوشته‌هايش‌ ابياتى‌ از سروده‌هايش‌ را جاي‌ داده‌ است‌ (نك: مدارج‌، 1/122، 2/42، 3/200، روضة المحبين‌، 237).

ب‌ - خطى‌: اختلاط المذهبين‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در رامپور موجود است‌ )؛ GAL,II/128) 2. استنشاق‌ نسيم‌ الانس‌ من‌ نفحات‌ رياض‌ القدس‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در آصفيه‌ نگهداري‌ مى‌شود (بهادر، 4/236)؛ 3. تعليم‌ النساء من‌ الواجب‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در آصفيه‌ موجود است‌ (نك: ، GAL,S همانجا)؛ 4. رسالة فى‌ اختيارات‌ تقى‌الدين‌ ابن‌ تيمية. نسخه‌اي‌ از آن‌ در كتابخانة برلين‌ موجود است‌ (نك: همانجا)؛ 5. رسالة فى‌ النفاق‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در لكهنو ( فهرست‌، 3/413) موجود است‌؛ 6. روضة العاشق‌ و نزهة الوامق‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در متحف‌ العراقى‌ موجود است‌ (نقشبندي‌، 324)؛ 7. السبق‌ و الرمى‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در آصفيه‌ نگهداري‌ مى‌شود (نك: ، GAL,S همانجا)؛ 8. الشافية للامراض‌ الفاشية. نسخه‌اي‌ از آن‌ در برلين‌ موجود است‌ ( آلوارت‌، شم 8800 )؛ 9. طبقات‌ المكلفين‌ فى‌ الا¸خرة. نسخه‌اي‌ از آن‌ در كتابخانة دانشگاه‌ ملك‌ سعود موجود است‌ ( فهرس‌، 5/272-273)؛ 10. العقبية فى‌ الرد على‌ منكري‌ عذاب‌ القبر من‌ الزندقة و القدرية (نك: ، GAL,S همانجا)؛ 11. الكلم‌ الطيب‌ و العمل‌ الصالح‌. نسخه‌هاي‌ آن‌ در لكهنو ( فهرست‌، 3/565)، كوپريلى‌ (كوپريلى‌، 1/374)، كتابخانة اوقاف‌ بغداد (جبوري‌، 45-46) و برلين‌ موجود است‌؛ 12. كشف‌ الغِطاء عن‌ حكم‌ سماع‌ الغناء. ابن‌ قيم‌ در ردّ سماع‌ اهل‌ ذوق‌ تأليفى‌ مستقل‌ داشته‌، چنانكه‌ در اغاثة اللهفان‌ (1/267) به‌ آن‌ ارجاع‌ داده‌ است‌. صفدي‌ (2/272) و به‌ تبع‌ او زركلى‌ (6/56) اين‌ اثرش‌ را به‌ نامى‌ كه‌ عنوان‌ شده‌ است‌، ياد كرده‌اند، اما حاجى‌ خليفه‌ (1/650) از آن‌ به‌ صورت‌ حرمة السماع‌ ياد كرده‌ و بروكلمان‌ ، GAL,S) همانجا) به‌ گونة الكلام‌ فى‌ مسألة السماع‌ ضبط نموده‌ است‌؛ 13. مناسك‌ الحج‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در لكهنو موجود است‌ ( فهرست‌، 3/143).

ج‌ - آثار يافت‌ نشده‌: 1. اقتضاء الذكر بحصول‌ الخير و دفع‌ الشر (صفدي‌، همانجا)؛ 2. بطلان‌ الكيميا من‌ اربعين‌ وجهاً (ابن‌ رجب‌، 2/450)؛ 3. بيان‌ الدليل‌ على‌ استغناء المسابقة عن‌ التحليل‌ (همو، 2/449). صفدي‌ (همانجا) آن‌ را به‌ صورت‌ بيان‌ الاستدلال‌ على‌ بطلان‌ محلّل‌ السباق‌ و النضال‌ ضبط كرده‌ است‌؛ 4. التحرير فيما يحل‌ و يحرم‌ من‌ لباس‌ الحرير (ابن‌ رجب‌، 2/450) كه‌ صفدي‌ (همانجا) صدر آن‌ را به‌ صورت‌ التحبير بما يحل‌ و يحرم‌ لبسه‌ من‌ الحرير خوانده‌ است‌؛ 5. تفضيل‌ مكة على‌ المدينة (ابن‌ رجب‌، همانجا؛ سخاوي‌، 280)؛ 6. جوابات‌ عابدي‌ الصلبان‌ وان‌ ما هم‌ عليه‌ دين‌ الشيطان‌ (ابن‌ رجب‌، همانجا)؛ 7. حكم‌ اغمام‌ هلال‌ رمضان‌ (همانجا)؛ 8. الرسالة الحلبية فى‌ الطريقة المحمدية (صفدي‌، همانجا؛ حاجى‌ خليفه‌، 1/861)؛ 9. رفع‌ التنزيل‌ (همو، 1/909)؛ 10. رفع‌الدين‌ فى‌ الصلاة (ابن‌ رجب‌، همانجا؛ صفدي‌، 2/271)؛ 11. زاد المسافرين‌ الى‌ منازل‌ السعداء فى‌ هدي‌ خاتم‌ الانبياء (ابن‌ رجب‌، 2/449)؛ 12. شرح‌ الاسماء الحسنى‌ (همو، 2/450)؛ 13. شرح‌ اسماء الكتاب‌ العزيز (همو، 2/449)؛ 14. الصراط المستقيم‌ فى‌ احكام‌ اهل‌ الحجيم‌ (ابن‌ رجب‌، 2/450)؛ 15. الصبر و الشكر (حاجى‌ خليفه‌، 2/1432)؛ 16. الطاعون‌ (ابن‌ رجب‌، همانجا)؛ 17. الفرق‌ بين‌ الخلّة و المحبّة و مناظرة الخليل‌ لقومه‌ (همانجا)؛ 18. فضل‌ العلماء (همانجا)؛ 19. الكبائر (همانجا)؛ 20. المسائل‌ الطرابلسية (همانجا)؛ 21. معانى‌ الادوات‌ و الحروف‌ (صفدي‌، 2/272)؛ 22. مقتضى‌ السياسة فى‌ شرح‌ نكت‌ الحماسة (بغدادي‌، 2/540)؛ 23. المهذب‌ فى‌ القراءات‌ العشر (حاجى‌ خليفه‌، 2/1914)؛ 24. نقد المنقول‌ و المحك‌ المميز بين‌ المردود و المقبول‌ (داوودي‌، 2/96)؛ 25. نكاح‌ المحرم‌ (ابن‌ رجب‌، همانجا)؛ 26. نور المؤمن‌ وحياته‌ (همانجا).

 

مآخذ:

ابن‌ حجر، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن‌، 1396ق‌/1976م‌؛ ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذيل‌ على‌ طبقات‌ الحنابلة، به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌، قاهره‌، 1372ق‌/1953م‌؛ ابن‌ شطى‌، محمد جليل‌، مختصر طبقات‌ الحنابلة، به‌ كوشش‌ فواز الزمرلى‌، بيروت‌، دارالكتاب‌ العربى‌؛ ابن‌ عماد، عبدالحى‌، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، 1351ق‌؛ ابن‌ قيم‌ جوزيه‌، محمد، اجتماع‌ الجيوش‌ الاسلامية، بيروت‌، 1404ق‌/ 1984م‌؛ همو، «اسماء مؤلفات‌ ابن‌ تيمية»، به‌ كوشش‌ صلاح‌الدين‌ منجد، مجلة المجمع‌ العلمى‌ العربى‌، دمشق‌، 1372ق‌/1953م‌، شم 28؛ همو، اغاثة اللهفان‌، به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌، قاهره‌، 1357ق‌؛ همو، الامثال‌ فى‌ القرآن‌ الكريم‌، به‌ كوشش‌ سعيد محمد نمرالخطيب‌، بيروت‌، 1981م‌؛ همو، روضة المحبين‌، حلب‌، 1397ق‌؛ همو، زاد المعاد، به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنؤوط و عبدالقادر ارنؤوط، بيروت‌، 1402ق‌/1982م‌؛ همو، الطرق‌ الحكمية، به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌، قاهره‌، 1372ق‌/1953م‌؛ همو، طريق‌ الهجرتين‌، به‌ كوشش‌ قصى‌ محب‌الدين‌ خطيب‌، قاهره‌، 1376ق‌؛ همو، مختصر الصواعق‌ المرسلة، تلخيص‌ محمد بن‌ موصلى‌، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ همو، مدارج‌ السالكين‌، به‌ كوشش‌ محمد حامد الفقى‌، بيروت‌، 1392ق‌؛ همو، المنار المنيف‌، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌، حلب‌، 1390ق‌؛ ابن‌ كثير، البداية؛ ابوغده‌، عبدالفتاح‌، مقدمه‌ بر المنار (نك: ابن‌ قيم‌ در همين‌ مآخذ)؛ ارنؤوط، شعيب‌، مقدمه‌ بر زادالمعاد (نك: ابن‌ قيم‌ در همين‌ مآخذ)؛ بغدادي‌، ايضاح‌؛ بهادر، ميرعثمان‌ على‌ خان‌، فهرست‌ كتب‌ عربى‌ و فارسى‌ و اردو مخزونة كتب‌ خانة آصفيه‌، حيدرآباد دكن‌، 1355ق‌؛ جبوري‌، عبدالله‌، فهرس‌ مخطوطات‌ حسن‌ الانكرلى‌ المهداة الى‌ مكتبة الاوقاف‌ العامة بغداد، نجف‌، 1387ق‌/1967م‌؛ حاجى‌ خليفه‌، كشف‌؛ حسينى‌، محمد، ذيول‌ العبر، به‌ كوشش‌ محمد سعيد بن‌ بسيونى‌، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ داوودي‌، محمد، طبقات‌ المفسرين‌، بيروت‌، 1403ق‌/ 1983م‌؛ زركلى‌، اعلام‌؛ زرياب‌ خويى‌، عباس‌، بزم‌ آورد، تهران‌، 1368ش‌؛ سخاوي‌، محمد، الاعلان‌ بالتوبيخ‌، بغداد، 1382ق‌/1963م‌؛ سيوطى‌، بغية الوعاة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، 1384ق‌/1964م‌؛ شهرستانى‌، محمد، الملل‌ و النحل‌، قاهره‌، 1375ق‌/1956م‌؛ صفدي‌، خليل‌، الوافى‌ بالوفيات‌، به‌ كوشش‌ هلموت‌ ريتر، بيروت‌، 1381ق‌/1961م‌؛ فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطى‌ عربى‌ كتابخانة ندوة العلماء لكهنو، دهلى‌ نو، 1365ش‌؛ فهرس‌ مخطوطات‌ جامعة الملك‌ سعود (اصول‌الدين‌ و الفرق‌ الاسلامية)، رياض‌، 1402ق‌/1982م‌؛ قنوجى‌، صديق‌، التاج‌ المكلل‌، به‌ كوشش‌ عبدالحكيم‌ شرف‌الدين‌، بمبئى‌، 1383ق‌/1963م‌؛ كوپريلى‌، خطى‌؛ مراغى‌، عبدالله‌ مصطفى‌، الفتح‌ المبين‌ فى‌ طبقات‌ الاصوليين‌، بيروت‌، 1394ق‌/ 1974م‌؛ مقريزي‌، احمد، السلوك‌، به‌ كوشش‌ محمد مصطفى‌ زياده‌، قاهره‌، 1378ق‌/ 1958م‌؛ منجد، صلاح‌الدين‌، مقدمه‌ بر اسماء مؤلفات‌ (نك: ابن‌ قيم‌ در همين‌ مآخذ)؛ نعيمى‌، عبدالقادر، الدارس‌ فى‌ تاريخ‌ المدارس‌، به‌ كوشش‌ جعفر حسنى‌، دمشق‌، 1367ق‌/1948م‌؛ نقشبندي‌، اسامه‌ ناصر و ظمياء محمد عباس‌، مخطوطات‌ الادب‌ فى‌ المتحف‌ العراقى‌، كويت‌، 1985م‌؛ نمرالخطيب‌، سعيد محمد، مقدمه‌ بر الامثال‌ (نك: ابن‌ قيم‌ در همين‌ مآخذ)؛ نيز:

Ahlwardt; GAL; GAL,S; Laoust, H., X Le Hanbalisme sous les Mamlouks bahrides n , Reuue des E tudes islamiquews, Paris, 1960, vol. XXVIII.

 منبع: دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج4، ممقاله: 1664

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

اسلام هراسی و سناریوهای پیش روی آن

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش