مقالات > غزالی و ابن تیمیه

غزالی و ابن تیمیه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۶/۱۷ تعداد بازدید: 33
غزالی_و_ابن_تیمیه.pdf

شرح و تفصیل عقاید ابن تیمیّه(تقیّ الدین ابو العّباس احمد بن تیمیّة الحرّانی، متوفّی در 728 ه ق)درباره غزالی بحث مفصّل و مبسوطی را شامل می شود که در ابعاد گسترده آن از شخص ابن تیمیّه و غزالی تجاوز می کند و به اختلاف میان عقاید حنابله با اشاعره و مخالفان تصوفّ با اهل تصوّف بسط می یابد.



نویسنده: عباس زریاب

شرح و تفصیل عقاید ابن تیمیّه(تقیّ الدین ابو العّباس احمد بن تیمیّة الحرّانی، متوفّی در 728 ه ق)درباره غزالی بحث مفصّل و مبسوطی را شامل می شود که در ابعاد گسترده آن از شخص ابن تیمیّه و غزالی تجاوز می کند و به اختلاف میان عقاید حنابله با اشاعره و مخالفان تصوفّ با اهل تصوّف بسط می یابد.از سوی دیگر، اگر چه غزالی با فلاسفه مخالفت ورزیده و ایشان را تکفیر کرده است.امّا منطق ارسطو را قبول داشته و اصطلاحات آن را به کار بسته است و ابن تیمیّه از مخالفان سر سخت منطق یونانی و اصطلاحات آن است.

فرصت من و امکانات من در بررسی همه جوانب مخالفتهای ابن تیمیّه با غزّالی محدود است و به خصوص این پیشنهاد، یعنی پیشنهاد تهیّه مقاله ای در این باب، زمانی از سوی مجلّه

معارف به من شد که وقت من بسیار کم بود و دسترسی به همه تألیفات غزالی و ابن تیمیّه برای من امکان نداشت.به همین جهت من کار خود را محدود به کتاب الرّدّ علی المنطقییّن ابن تیمیّه کردم و استفاده وسیع از همه آثار و تألیفات او را در این باب به وقتی دیگر موکول ساختم.هانری لائوست، خاورشناس فرانسوی، رساله ای در شرح حال ابن تیمّیه نوشته است و من ترجمه عربی آن را در دست دارم.او در این کتاب بحثی درباره عقاید ابن تیمیّه درباره غزالی دارد، 1 ولی این بحث کافی و وافی نیست و خواننده کنجکاو از آن چندان بهره نمی گیرد و شاید علّت آن ضیق مجال بوده است، زیرا چنانکه گفتیم، بحث شامل و مستوفی در این باب خیلی مفصّل می شود و خود مستلزم یک رساله جداگانه ای است و گرنه احاطه لائوست را به افکار و آراء ابن تیمیّه نمی توان انکار کرد.

غزالی در مملکت ما معروف است.او اهل این سرزمین بوده است و از افتخارات ایران است.در زمان او بیشتر مردم ایران سنّی مذهب بوده اند و دفاع او از اسلام در برابر فلاسفه و اسماعیلیان و مبنای متین و محکمی که برای علم کلام و فقه و اخلاق اسلامی نهاده است مقام او را در نزد اکثر مسلمین حتّی از امثال اشعری و ماتریدی هم بالاتر برده است، زیرا اشعری و ماتریدی فقط در کلام تخصّص داشتند و غزالی علاوه بر تخصّص در کلام و اطلاّع از عقاید فلاسفه، در فقه و اصول و اخلاق و تصوفّ نیز مقام بسیار شامخی داشته است.کافی است که کسی کتاب مشکاة الانوار او را بخواند و تأثیر شگرف او را در فلسفه صدر المتألهین شیرازی ببیند.خلاصه غزالی کسی است که نظایر او در عالم اسلام از عدد انگشتان یک دست تجاوز نمی کند.بعضی از علمای شیعه به جهت بعضی مسائل جزئی بر او تاخته اند، امّا چه کسی است که از خطا و اشتباه مصون مانده است؟و اشتباه غزالی در آن مسأله جزئی به خصوص یک مسأله تاریخی است و آن را نمی توان دلیل سوء عقیدت و سوء نیّت او دانست.مقصود من داوری او درباره یزید بن معاویه است.هر کسی در تاریخ صدر اسلام و خلافت بنی امیّه تعمقّی داشته باشد شکّی نخواهد داشت که به خلافت رسیدن یزید بن معاویه از روی اصول مقّرر در میان خود اهل سنّت و جماعت نیز نبوده است و بیشتر بزرگان اسلام در آَّ عهد این مسأله را متذکر شده اند که بیعت گرفتن معاویه برای یزید در زمان حیات خود به آن صورت که در کتب تاریخ آمده است صحیح نبوده است و یزید با خصوصیّات اخلاقی خود شایستگی خلافت مسلمانان را نداشته است.غزالی این مسأله تاریخی را از دریچه دیگری نگریسهت است و این معنی سبب خشم بعضی از علمای شیعه گردیده است.امّا در این گونه مسائل باید به دنبال اغراض و نیّات بود نه صرف صورت عقیده ای که با عقیده شخص مخالفت داشته باشد.

این جمله معترضه بود و مقصود من ورود در مسائل اعتقادی نیست و آنچه می خواستم بگویم این است که غزالی، با آنکه در ایران شیعی به جهت اظهار آن عقیده خاص در نظر بعضی مورد بی اعتنایی و نفرت واقع شده است، نفوذ و اعتبار او به حدّی است که نفرت و اظهار خشم بعضیها موجب خدشه کلّی در اعتبار او نشده است و عنایت به تألیفات و کتب او در این مملکت بسیار زیاد بوده است و یکی از علمای بزرگ شیعه، یعنی ملا محسن فیض کتاب احیاء العلوم او را تلخیص و تهذیب کرده و نامش را المحّجة البیضاء فی احیاء الاحیاء گذاشته است.در زمان ما، دو تن از دانشمندان برجسته مملکت ما، یعنی آقایان جلال الدین همایی و دکتر عبد الحسین زرّین کوب دو کتاب مستقل با ارزش در این باره تألیف و منتشر ساخته اند.

اما ابن تیمیّه در مملکت ما تا اندازه ای ناشناخته مانده است.او در قرن هفتم هجری در بیرون از مملکت ما به اوج شهرت و اعتبار رسید و این در زماین بود که تسلّط مغول کشور ما را از ممالک اسلامی دیگر جدا ساخته بود و آن رابطه فرهنگیی که تا حمله مغول میان ایران و ممالک مسلمان دیگر وجود داشت تقریبا قطع شده بود، و در ایران از ابن تیمّیه و عقاید و آرای او و کتابها و فعالیتّهای دینی و سیاسی او آگاهی کافی نداشتند.مذهب حنبلی که مذهب ابن تیمیّه بود در ایران چندان رواج نداشت و این دلیل دیگری بر ناآگاهی بیشتر اهل فضل مملکت ما از کتب و عقاید ابن تیمیّه و شاگردش ابن قیّم الجوزیّه(متوفی در 751 ه ق)بوده است.حمله شدید و ناروای او به تشیّع و مخصوصا کتاب معروف او به نام منهاج السّنّة النّبویّة فی نقض کلام الشّیعة القدریّة که ردّ بر کتاب منهاج الکرامة فی معرفة الامامة تألیف علاّمه حلّی است نیز یکی دیگر از اسباب بی اعتنایی ایران شیعی به او بوده است.

امّا ابن تیمّیه، با قطع نظر از عناد و لجاج او با مذهب شیعه، یکی از مردان بزرگ عالم اسلام است.دفاع سرسختانه او از اسلام و مقاومت او در برابر فشارهای مخالفان و دولتهای وقت او را یکی از چهره های مقاوم و آشتی ناپذیر تاریخ اسلام ساخته است.از همه مهمتر فعالیتهای سیاسی و تشویق و ترغیب او مسلمانان را به جنگ با سپاه مغول است.به طوری که در تاریخ زندگی او نوشته اند، خود او عملا در این جنگها شرکت داشته است و یکی از اسباب فتح مسلمانان در جنگ شقحب که به شکست سپاه مغول و غازان منتهی شد شرکت او در این جنگ بوده است.باید دانست که اگر چه غازان اسلام آورده و نام خود را محمود گذاشته بود، امّا سپاه مغول هنوز روح درنده خویی و غارتگری خود را از دست نداده بود و تشویق ابن تیمیّه مسلمانان مصر و شام را به جنگ با غازان و سپاه مغول برای حفظ بلاد شام و دمشق از قتل و غارت شهرهای اسلامی به دست سپاهیان مغول بوده است.به همین جهت، شکرت عملی ابن تیمیّه در این جنگها به او قیافه یک مجاهد بزرگ اسلامی داده است، اگر چه غلّو و مبالغه مورّخان حنبلی مذهب را در این باب باید با احتیاط تلّقی کرد، اما شرکت فعّال او مسّلم است و در آن شکّی نیست.

مطالعه آثار ابن تیمیّه شخص را از وسعت معلومات و احاطه او بر علوم و معارف زمان خود دچار شگفتی می سازد.او قریحه و ذوق و حسن تألیف و ابتکار و قدرت سازندگی غزالی را ندارد، امّا روح او بیشتر مایل به استقلال و عدم تقلید است و نیروی انتقادی او بیشتر است.

امّا با همه میل به استقلال و دوری از تقلید، گرفتار جمود تعصّب در اعتقادات خود بوده است و این تعصّب چشم او را بر بعشی از واقعیّات و حقایق کاملا بسته است.احاطه او بر اقوال و آراء فلاسفه از غزالی بیشتر بوده است و این به گواهی بعضی از قسمتهای دو کتاب الّرّد علی المنطقیّین و منهاج السّنّه اوست.امّا آگاهی غزالی از منطق و فلسفه عمیقتر از اوست و حتی انسان گاهی حسّ می کند که ابن تیمّیه کلام ابن سینا و فخر رازی و سهروردی و حتی خود غزالی را چنانکه باید در نیافته است و این امر موجب اشتباهات فراوان و نقدهای ناروا و نادرست او بر اشخاص مذکور گشته است، اگر چه گاهی این نقدها حکایت از هوشی تند و ذهنی جّوال دارد.در آگاهی بر ملل و نحل و فرق مختلف اسلامی و آراء و دیانات یهود و نصارا به طور قطع بر غزالی برتری دارد و نیز برتری او در علم حدیث بر غزالی مسلّم است، اگر چه در تبحّر در فقه و اصول و مسائل خلاف و تدوین و بیان مسائل فقهی هرگز به شایّ غزالی نمی رسد.فکر او مانند غزالی منسجم و منظّم نیست و نمی تواند افکار و عقاید خود را مانند غزالی با اسلوبی عالی و روشی منطقی بیان کند و به همین جهت در کتابهای او استطردها و حشو و زواید خارج از موضوع زیاد دیده می شود و این معنی گاهی ملالت آور است.

غزالی با همه حمله به فلاسفه و ملاحده و زنادقه مردی درون گراست و اگر چه پیش از آنکه گرفتار بحران روحی شود در بحث و درس و جدال دخالت فعّالی داشته است امّا فعالیت اجتماعی او محدود به درس و بحث و مناظره با فقها و علما بوده است.پس از بحران روحی به تصفیه و تزکیه باطن و محاسبه و مراقبت نفس پرداخته و علائق و مناسبات اجتماعی خود را کمتر و محدودتر ساخته است.

اما ابن تیمیّه مردی برون گرا بوده است و به مسائل اجتماعی و سیاسی زمان خود سخت علاقه مند بوده است و این ناشی از اعتقاد اوست که دین اسلام را دین سیاسی می داند و

شرکت فقها و علمای دین را در امور سیاسی و اجتماعی امری لازم می شمارد و همین اعتقاد او بوده است که موجب شرکت فعّال او در جنگهای زمان خود گردیده است.

اما آنچه ابن تیمیّه را از غزالی جدا ساخته است و سبب شده است که او غزالی را مورد انتقادات سخت قرار دهد امر دیگری است و آن بی اعتنایی غزالی به فقهی غیر از فقه شافعی است.غزالی به ابو حنیفه سخت تاخته است و ائمّه مذاهب دیگر را بجز شافعی قبول ندارد.در عقاید کلامی اشعری است و با عقاید منسوب به امام احمد بن حنبل مخصوصا در مسأله استواء بر عرش مخالف است و به همین جهت حنبلیها بر او تاخته اند و عقیده ابن الجوزی درباره او و کتاب احیاء العلوم او معروف است.

ابن تیمیّه در کتاب الرّدّ علی المنطقیّین سخت بر ارسطو و پیروان او در یونان و در عالم اسلام تاخته است و به اینکه تصوّرات غیر بدیهی جز از راه حدّ حاصل نشود اعتراضاتی وارد ساخته است و گفته است که فایده حدّ فقط تمییز میان شئ محدود یا تعریف شده با غیر آن است و فایده آن«تصویر محدود و تعریف حقیقت آن»نیست، و فقط اتباع ارسطو و مقلّدان ایشان در جهان اسلام چنین می گویند و اهل نظر و کلام از مسلمانان بر خلاف این رأی هستند.

و نیز اعتراض می کند که موجودات یا به حواسّ ظاهر متصور می شوند و یا به حواس باطن و هیچ یک احتیاج به حدّ و تعریف ندارند و مابقی تصورات را با قیاس و سنجش با مشاهدات می توان دریافت.و نیز اعتراضات دیگری بر حدّ و تعریف منطقی وارد می سازد.

پس از آن به غزالی اعتراض می کند که او نخستین کسی بود که این مسأله را در اصول دین و فقه وارد ساخت و در آغاز کتاب مستصفی مقدّمه ای منطقی آورد و گمان برد که اگر کسی از آن آگاهی نداشته باشد بر علوم او اطمینانی نیست.غزالی در این باب(یعنی منطق) کتابهای محکّ النّظر و معیار العلم را تألیف کرد و اطمینان او روزبه روز بر آن(منطق)بیشتر گردید.و عجیبتر آنکه کتابی به نام القسطاس المستقیم تألیف کرد و آن را از تعالیم انبیاء دانست در صورتی که آن را از ابن سینا فرا گرفته بود و او نیز از کتابهای ارسطو آموخته بود.و این اشخاص که پس از ابو حامد(غزالی)در باب«حدود»سخن گفتند همان کسانی بودند که به طریق اهل منطق یونان سخن گفتند.امّا معتزله و اشعریه و کرّامیه و شیعه و پیروان ائمه اربعه و دیگران فایده«حدود»را تمییز میان محدود و دیگران می دانند. 2

در مطالب بالا ابن تیمیّه تصوّرات و مفاهیم وضعی و اصطلاحی در علوم را با تصور اشیاء حقیقی خارج و تصوّر ماهیّات آنها خلط کرده است.درک ماهیّت اشیاء خارجی احتیاج به تصّوری غیر از تصور حسیّ و احساسی دارد.هر کسی گرسنگی و تشنگی و شادی و غضب را احساس می کند و احتیاجی به تعریف منطقی آن ندارد و تازه چون این احساسات بدیهی هستند، تعریف یا شناساندن آن بی فایده و مستلزم دور است.امّا تعیین ماهیّت آن از نظر علمی و بیان ماهّیت و حدّ آن برای شناساندن و تمییز آن نیست، بلکه برای بیان علل مادّی و صوری و منشأ و غایت آن است.

همچنین اصطلاحات علوم وضعی مانند کلام و فقه و اصول و نحو و غیره احتیاج به تعریف از نوع«حدّ تام»و تعیین جنس قریب و فصل مقّوم ندارد.این مفاهیم، که بیشتر آن یا حقایق شرعی و یا حقایق صناعی و اصطلاحی است، ساخته و پرداخته ذهن خود انسان است و در آن شرح اسم و رسم کافی است و به همین جهت لزومی به ایراد حدّ تام در این گونه موارد احساس نشده است.اگر غزالی این اصطلاحات منطقی را در علم اصول وارد کرده است برای تسهیل تعلیم بوده است.اگر مفاهیم وضعی و اصطلاحی بر طبق موازین منطقی تعریف شود، و اگر اصول استدلال منطقی در علوم وضعی رعایت شود، کار بر طالبان علم سهلتر و آسانتر خواهد بود.برای مثال یک کتاب کلامی یا اصولی را از قرن چهارم و پنجم با یک کتاب کلامی و اصولی از قرن ششم، یعنی از زمانی که به قول ابن تیمیّه اصطلاحات منطق یونانی در اصول فقه و دین به وسیله غزالی وارد شده است، مقایسه می کنیم و می بینیم که صراحت و روشنی و نظم کتب قرن ششم به بعد خیلی بالاتر از کتب کلامی و اصولی قرن چهارم است و من مخصوصا در اینجا به کتابهای اشعری و باقّلانی و قاضی عبد الجبّار همداین اشاره می کنم که تا چه اندازه از نظم و انسجام منطقی خالی هستند و خود کتابهای ابن تیمیّه نیز گرفتار همین نقص است.

ابن تیمیّه پس از آن کلام غزالی را از معیار العلم در سختی و صعوبت«استعصاء الحّد علی القوی البشریّة الاّ عند غایة التّشمیر والجهد»نقل می کند.غزالی می گوید بشر جز به ندرت نمی تواند از اشتباه در حدّ و تعریف حقیقی اشیاء مصون بماند و چهار مشکل مهم برای حدّ و صعوبت آن برای ذهن انسان ذکر می کند.یکی شرط گرفتن«جنس اقرب»در تعریفات است ولی انسان چگونه می تواند به«جنس اقرب»دست یابد؟چه بسا جنسی را «اقرب»می پندارد، در صورتی که نزدیکتر از آن هم وجود داشته است و او از آن غفلت کرده است.دیگر اشتباه ذاتی با عرضی لازم است و درک آن از مشکتلترین امور است.چگونه انسان می تواند عرضی لازم را با ذاتی اشتباه نکند و عروضی را به جای«فصل»در تعاریف به کار نبرد؟دیگر آنکه انسان نمی تواند همه فصول را دریابد و آن را در تعریف به کار برد.و دیگر اشتباه فصل مقسّم با فصل مقوّم و گذاشتن اوّلی به جای دومی در حدود و تعاریف است. به همین جهت به عقیده غزالی، تعریف واقعی«متعسّر»است و متکّلمان در تعریف و تحدید به «تمییز»اکتفا کرده اند و حدّ را قول جامع و مانع دانسته اند.ابن تیمیّه در مقام ردّ و انکار غزالی نه تنها مطلبی تازه بیان نکرده است، بلکه مطالب غزالی را درباره مشکل بودن حدّ تام با بیانی دیگر و صورتی دیگر درباره خطا بودن تعریف واقعی و نامشخص بودن ذاتیات از لوازم و جنس قریب از جنس بعید و نامشخص بودن فصل مقوّم آورده است و این همه را که صورت و بیان دیگر مطالب غزالی است به عنوان ردّ او قلمداد کرده است!غزالی صریحا می گوید و ابن تیمیّه خود قول او را نقل کرده است که مقصود او از بیان اصطلاحات حدّ، و به طور کلی منطق، آگاهی خوانندگان از معانی اصطاحات فلاسفه است، زیرا مناظره با فلاسفه جز با آگاهی از زبان ایشان ممکن نیست«و اذا لم نفهم ما اوردناه من اصطلاحهم لا یمکن مناظرتهم».پس غزالی تمام این مطالب را از باب جدل و قبول موقّتی قول خصم ذکر می کند و چگونه می توان ایراداتی را که بر کلام منطقیون در ایساغوجی وارد است(در صورت صحّت آن)بر غزالی وارد دانست؟

غزالی می گوید اگر چیزی مانند«جنّ»وجودش نامعلوم باشد، تعریف و تحدید آن«شرح اسم»است و اگر وجود آن به برهان ثابت شد، آن تعریف به حسب ذات است، البته باز در اصطلاح فلاسفه.ابن تیمیّه پس از ایراد و اعتراض بر این بیان، به همین نتیجه می رسد و می گوید:«و انّما الواقع انّ المحدود الموصوف الذّی میّز بالاسم اوالحّد عن غیره قدیکون ثابتا فی الخارج و قد یکون ثابتا فی نفس المتکلّم بالاسم او الحّد و هو یظنّ ثبوته فی الخارج و لیس کذلک». 3 اختلاف ابن تیمیّه با غزّالی در این است که غزّالی حکم به طور مطلق می کند و ابن تیمیّه حکم را مربوط به ظنّ و عقیده متکلّم می داند!

آنچه غزالی دربار تأکید در صعوبت و تعذّر حدّ گفته است مأخوذ است از کلام ابن سینا در مقّدمه کتاب الحدود که در آن ابن سینا با تواضع علمی پس از شمردن مشکلات حدّ حقیقی، ناتوانی خود را از تحدید حدود اشیاء بیان داشته است.پس چگونه بر این بیان منطقی علمی می توان ایراد گرفت و فلاسفه چه ادّعایی کرده اند که آن را باید باطل و فاسد دانست؟

ابن تیمیّه در ردّ غزالی و معیار العلم او می گوید حدّ، خواه مرکبّ یا مفرد باشد، معرفت شئ تعریف شده یا محدود را نمی رساند، زیرا حدّ مجرّد دعوی است و قضّیه خبریّه است و خالی از حجّت است.امّا ابن تیمیّه غفلت کرده است که ارباب صناعات و علوم به هنگام تعریف اصطلاحات مدتها وقت خود را در اثبات«جامع و مانع»بودن تعریفات خود صرف می کنند و در نقد بر تعاریف دیگران به عدم اطراد و انعکاس آَّ حمله می کنند و این می رساند که هیچ کس معتقد نیست تعریف و حدّ در ذات خود مفید علم است و در ذات خود صادق است و احتمال کذب در آن نمی رود و این مغالطه ای است از ابن تیمیّه در اخذ ادّعا به جای حقیقت.پس از آن ابن تیمّیه مطالب مفصّلی در رّد بر تحدید و تعریف منطقی می آورد که چون مربوط به شخص غزالی نیست از ذکر آن صرف نظر می شود و همین قدر متذکّر می شویم که بیشتر آن یا از باب مغالطه است و یا از باب عدم درک مقاصد فلاسفه و علمای منطق است و فقط به این نکته اشاره می کنم که ابن تیمیّه می گوید:«اینها(یعنی فلاسفه)می گویند منطق میزان علوم عقلی است و مراعات آن ذهن را از خطای در فکر باز می دارد، همچنانکه عروض میزان شعر است و نحو و تصریف میزان الفاظ عربی است و آلات مواقیت(ساعات)میزان اوقات است».پس از بیان این مطلب به رّد آن می پردازد و می گوید:«چنین نیست، زیرا علوم عقلی را انسان از اسباب و وسایل ادراک که خداوند بنی آدم را بر آن مفطور ساخته است به دست می آورد و موقوف بر میزان شخص معیّنی نیست و کسی در عقلیّات از کسی تقلید نمی کند به خلاف زبان عربی که عادت قومی است که جز از راه سماع شناخته نگردد و قوانین آن جز از راه استقراء معلوم نشود...» 4

هیچ یک از فیلسوفان نگفته است که منطق میزانی است که ارسطو برای عقول درست کرده است.بلکه همچنانکه صرف و نحو از تامّل و بحث در خصوصیّات یک زبان استنباط می شود و علم عروض از دقّت در اوزان شعر استخراج شده است قواعد منطق نیز از دقّت در اندیشه و تفکر و استدلال انسانی استنباط شده است و استنباط کننده منطقی که در دست ماست ارسطو است و اگر ارسطو را واضع علم منطق دانسته اند به همین اعتبار است و گرنه کیست که بگوید هیچ کس پیش از ارسطو درست فکر نکرده است و هیچ کس ندر میان اقوام و ملل دیگر که منطق ارسطو به دست ایشان نرسیده است درست فکر نکرده اند؟

ابن تیمیّه در همین کتاب مطلبی دارد که بد نیست در اینجا به آن اشاره شود.می گوید: محال است که از راه حدّ و تعریف در صدد شناختن تصورات مفرده برآمد، زیرا اگر ذهن از این تصورات آگاهی دارد، دیگر احتیاجی به تعریف و تحدید آنها ندارد و اگر از آنها آگاهی ندارد چگونه به دنبال چیزی می رود که از آن اصلا آگاهی ندارد.و از اینجا نتیجه می گیرد که تعریفات فقط شرح لغت و لفظ هستند و معانی یا باید در ذهن موجود باشند و الفاظ و اسماء بر آنها دلالت کنند و یا شخص در خارج چیزی را ببیند(مانند برف)و بپرسد که چیست و بگویند که آن برف است. 5

در اینجا نیز ابن تیمیّه مغالطه کرده است و میان معنی علمی و معنی اسمی و حسّی اشیاء خلط کرده است.آنچه شرح لغت و معنی اسمی یا درک حسّی است(مانند دیدن برف برای کسی که برف ندیده است)فقط کودکان و اذهان ساده را قانع می کند، و اگر انسان با احساس «آب»که یکی از عامترین موجودات عالم است قانع می شد، هرگز به دنبال مفهوم علمی آن نمی گشت و هرگز موفّق به دریافت اجزاء و نسبت ترکیبات آن نمی گردید.حدّ و تعریفی که منطقیّون گفته اند برای کودکان و عوام نیست برای اذهان عالیه ای است که کنجکاوند و در جستجوی ماهیّات و جنس و فصل و اجزای ذهنی و خارجی آن هستند و همینجاست که ابن سینا و غزالی آن را برای بشر بسیار دشوار و مشکل می شمارند. ابن تیمیّه درجایی دیگر از کتاب الرّد علی المنطقییّن مطالبی از معیار العلم غزالی نقل می کند که در حقیقت باز آن مطالب از علمای منطق است و خاصّ غزّالی نیست و آن درباره معنی دلالت تضمّن و دلالت التزام است و آنگاه از معیار العلم نقل می کند که:«و المعتبر فی التعّریفات دلالة المطابقة و التّضمّن فامّا دلالة الالتزام فلا...».پس از این نقل قول به ایراد و اعتراض به آن می پردازد و می گوید در این صورت در تعریف انسان مثلا باید به«ناطق»اکتفا کرد، زیرا ناطق به دلالت تضمّنی دلالت بر حیوان دارد، در صورتی که هیچ کس«فصل»تنها را در تعریف و حدّ کافی ندانسته است. 6در اینجا باز یا ابن تیمیّه مطلب غزّالی و علمای منطق را درنیافته است و یا آنکه مخصوصا مغالطه کرده است.زیرا اگر«ناطق»مثلا به دلالت تضمّنی دلالت بر«حیوان»داشته باشد، معنی آن همان«حیوان ناطق»خواهد بود، زیرا دلالت تضمّن دلالت بر اجزای ترکیبی لفظ دارد و بنابراین ادّعا«ناطق»یعنی«حیوا+ناطق»و بدین ترتیب این سؤال را نهایتی نخواهد بود.صحیح آن است که ناطق به دلالت التزامی دلالت بر حیوان دارد و دلالت التزام در تعاریف معتبر نیست.ابن تیمیّه در همان کتاب می خواهد تعلیم حدّ را بنا به روش منطقّیون مستلزم دور نشان دهد و آن را باطل قلمداد کند.می گوید:منطقیّون می گویند«محدود»یا معرّف بدون ذکر ذاتّیات متصوّر نیست و ذاتی شئ هم بدون تصور ماهّیت آن متصور نیست و این دور است. 7 در اینجا نیز مغالطه ای کرده است و آن خلط میان شخص شناساننده و معرّف و میان شخصی است که می خواهد حدّ و تعریف شئ را فرا گیرد و تصوّر کند.شخص معرّفی کننده و بیان کننده حدّ ماهیّت باید ذاتّیات آن شئ را بداند(یعنی جنس و فصل آن را)و آن را در تعریف بیاورد و این شناسایی قبلی ذاتیّات به عنوان ذاتیّات برای کسی که طالب معرفت و تعریف ماهیّت شئ است ضرورت ندارد و او پس از تعلیم معلّم و معرّف از ذاتی بودن آن آگاه می شود و بنابراین دوری صورت نمی گیرد.اگر کسی شیر را نمی شناسد و شخص معلّم و معرّف که شیر را به خوبی می شناسد به او بگوید شیر حیوانی است که نیرومندترین درندگان است، شخصی که از ماهیّت شیر آگاه نبوده است با شنیدن کلمه حیوان و فصل«قویترین درندگان»، به ماهیّت آن پی می برد و حیوان را ذاتی ماهیّت او می شماردو این پس از حصول تصوّر ماهیّت شیر در ذهن اوست.امّا ذاتی بودن حیوان برای شیر در ذهن معرّفی کننده وجود داشته است و بنابراین دوری صورت نگرفته است.

ابن تیمیّه، در کتاب الرّد علی المنطقیّین، پس از حشو و استطرادهای فراوان که خاص کتابهای اوست فصلی درباره غزالی و کتابهای او به نام المستصفی و معیار العلم و محکّ النّظر و القسطاس المستقیم می آورد که در آن از این جهت که غزالی نظر مثبتی درباره علم منطق داشته است انتقاد کرده است و ضمنا از کتاب تهافت الفلاسفه او ستایش کرده است 8 امّا سخت بر کتابهای او که از آن به«الکتب المضنون بها علی غیر اهلها»نام می برد تاخته است.مسأله انتساب کتب المضنون بها علی غیر اهلها باید سرانجام حلّ شود، ول متأسفانه من در اینجا فرصت و مجال این کار را ندارم و همین اندازه می گویم که مضامنی آن با عقایدی که غزالی در کتب دیگر خود مخصوصا در تهافت الفلاسفه اظهار کرده است مباینت دارد.ولی این مطلب به تنهایی دلیل رّد انتساب آنها به غزالی نمی شود و فقط شخص را به شک و تردید وامی دارد.آنچه در این مقاله کوتاه می توانیم توقّف کوتاهی در برابر آن داشته باشیم نقد شدید ابن تیمیّه از غزالی است به جهت مضامین این کتاب و مخصوصا آنجا که غزالی عالم ملک را عالم اجسام یا جهان ماده و عالم ملکوت و جبروت را عالم نفس و عقل می داند.

ابن تیمیّه می گوید آنچه رسول خدا در سجود و رکوع خود از جبروت و ملکوت سن گفته است ربطی به گفته فلاسفه یا عرفا یا باطنیان ندارد و به نظر حضرت رصول(ص)و مسلمانان «عالم نفس و عالم عقل»وجود نداشته است.

من در اینجا حق را به ابن تیمیّه می دهم، نه از جهت اینکه عالم نفس و عالم عقل را انکار کرده باشم یا آن را قایل باشم.این مسأله دیگری است که نفی و اثبات آن در اینجا مورد ندارد و مربوط به اعتقادیّات دینی هم نیست.مسأله این است که نمی توان گفت مقصود حضرت رسول(ص)در دعاهای سجود و رکوع خود از«سبحان ذی الجبروت و الملکوت»همان عالم نفس و عقل فلوطین یا دیگران است.استهشاد عرفا و فلاسفه متألّه اسلامی برای عقاید خود به این الفاظ و استمداد و استعانت از این الفاظ نوعی استحسان است و استدلال و برهان نیست و نمی توان ادّعا کرد که مقصود پیغامبر بزرگوار اسلام از ملکوت و جبروت عالم نفس و عقل یا عالم عقول و ارواح بوده است.نیز در همان کتاب می گوید:«و ابو حامد(ای الغزالی)یفّرق بین عالم الخلق و عالم الامر و جعل الاجسام عالم الخلق و النفّوس و العقول عالم الامر:و هذا ایضا لیس من دین المسلین بل کلّ ماسوی الله مخلوق عند المسلمین و اللّه تعالی خالق کلّ شئ». 9

مقصود غزالی و بعضی دیگر از حکمای متألّه اسلام از عالم خلق و امر اشاره به آیه شریفه «الا له الخلق و الامر» 10 است.کسانی که بجز جهان مادّه به جهان غیر مادّی یا عالم مفارقات و مجردّات قایل هستند خواسته اند از آیات قرانی و از جمله این آیه دلیلی برای اثبات نظر خود بیاورند و از تقابل«خلق»با«امر»نتیجه گرفته اند که مقصود از«خلق»عالم جسمانی و مقصود از«امر»عالم روحانی و غیر مادّی است.و نیز از آیه«قل الّروح من امر ربّی» 11 استفاده کرده اند که عالم ارواح عالم امر است.

ابن تیمیّه همه عالم را مادّه و جسمانی می داند و به چیزی غیر مادّه و جسم قایل نیست منتهی از اطلاق لفظ جسم و مادّه بر خدا ابا دارد و می گوید اگر مقصود از جسم جوهر مرکّب از هیولی و صورت یا شئ مرکّب از جواهر فرد و اجزای لایتجّزی باشد ما آن را قبول نداریم، یعنی قبول نداریم که جسم از هیولی و صورت یا از اجزای لایتجّزی تشکیل شده است و خدا را به این معنی جسم نمی دانیم.امّا اگر جسم به معنی شئ قائم بنفسه باشد از اطلاق آن بر خدا، اگر چه پرهیز می کنیم، امّا آن را نفی نمی کنیم.ابن تیمیّه این مطلب را در مواضع متعّدد از منهاج السّنّه النبویّه بیان کرده است.بر طبق این اصل، ابن تیمیّه صریحا می گوید که فرشتگان مادّی هستند و خداوند آنها رااز مادّه(یعنی از نور)آفریده است، همچنانکه ابلیس نیز که از فرشتگان است خداوند او را از مادّه(یعنی آتش)آفریده است و ابلیس موجودی مادّی است.امّا ابن تیمیّه در رّد کلام غزالی توضیحی درباره آیه شریفه و تقابل«خلق»و«امر»نمی دهد و نمی گوید که مقصود از«امر»در آیه مذکور چیست و چه رابطه ای با خلق دارد.

اندکی تأمّل در آیه شریفه می رساند که مقصود از خلق و امر عالم ماده و عالم عقول و ارواح فلوطین نمی تواند باشد، همچنانکه دلالتی هم بر گفته ابن تیمیّه که همه عالم مادّی است ندارد، گر چه دلالت بر مخلوق بودن همه عالم و ماسوی اللّه دارد.در این آیه شریفه صریحا می فرماید:«الشّمس و القمر و النّجوم مسخرّات بامره» 12 (آفتاب و ماه و ستارگان در زیر نیروی«امر»او هستند).پس امر الاهی چیزی است که همه موجودات و مخلوقات تابع آن هستند و آن قوانین و قواعدی است که بر این عالم حکمفرما است و چیزی از آن بیرون نیست و معنی«الا له الحق والامر»که به دنبال آن است این است که هم خلق و آفرینش جهان از اوست و هم قوانینی که جهان در تسخیر و سیطره آن است از اوست.این مطلبی است که از خود آیه استنباط می گردد، بی آنکه کسی عقاید قبلی و آرای دینی یا فلسفی خود را بخواهد بر آن منطبق کند.اما«قل الّروح من امر رّبی»دلالت ندارد بر اینکه عالم ارواح و عقول غیر از عالم خلق است و اضافه امر به«ربّ»معنی دیگری به آن می دهد.

ابن تیمیّه کتاب الرّد علی المنطقیّین را، چنانکه خود در مقدمه متذکر شده است.به طور پراکنده و در جلسات مختلف نوشته است و علاقه ای به نوشتن آن نداشته است و علاقه او در ردّ بر فلاسفه در الاهیّات بوده است«ولم یکن ذلک من همّتی فانّ همّتی انّما کانت فیما کتبته علیهم فی الالهّیات». 13 به همین جهت کتاب او نظم منطقی ندارد.در قسمت قیاس و برهان مطالب مفصّلی در ردّ بر قیاس و برهان و موادّ برهانی نوشته است که بعضی مطالب آن از قبیل اعتراض مشهور بر قیاس که صغری در کبری مندرج است و با علم به کبری احتیاج به مقدّمه چینی و ترتیب صغری و کبری نیست از دیگران است.چون این مطالب با غزالی به خصوص رابطه ای ندارد، ذکر آن و اشاره به آن در اینجا مورد ندارد و آنچه مهمّ است اعتراضی است که او در کتاب خود بر غزالی وارد کرده است و گفته است که غزالی تصفیه قلب و نفس را موجب علم به غیب می داند، بی آنکه انبیاء را در این میان واسطه بداند. 14 و از مشکوة الانوار و کیمیاء السّعادة او(البته از متن عربی آن)نقل می کند که«صاحب ریاضت گاهی سخن خدا را می شنود همچنانکه موسی بن عمران کلام خدا را می شنید».ابن تیمّیه می گوید امثال این اقوال را بیشتر علمای اسلام که عارف به کتاب و سنّت هستند از اصحاب شافعی و مالک و ابو حنیفه و احمد بن حنبل و صوفیان محق پیرو حضرت رسول(ص)و از اهل حدیث و سنّت منکر هستند.آنگاه بر طایفه ای از اهل کلام و رأی که بر غزالی تاخته اند و بیشتر سخنان حق غزالی را منکر شده اند می تازد و می گوید که حق آن است که تقوی و تصفیه قلب از وسایل مهم وصول به علم است، منتهی باید به علم و عمل به کتاب و سنت تمسّک جست.

مطلبی که ابن تیمیّه آن را به مشکاة الانوار غزالی منسوب داشته است در صفح(81 از نشر دکتر ابو العلاء عفیفی آمده است، ولی به صورتی نیست که صریحا مطلب مذکور را برساند.

غزالی می گوید:«اذ من الاولیاء من یکاد یشرق نوره حتّی یکاد یستغنی عن مدد الانبیاء و فی الانبیاء من یکاد یستغنی عن مدد الملائکة...».این عبارت تفسیر گونه ای است به آیه شریفه«یکاد زیتها یضئ ولو لم تمسسه نار». 15 همچنانکه قرآن کریم صفای آن روغن زیتون یا زیت را این گونه وصف فروده است که«نزدیک است بی آنکه آتشی به آَّ برسد روشنی بخش باشد».غزالی هم می گوید بعضی از اولیای خدا چنان درشان و تابان هستند که نزدیکی است از یاری انبیاء بی نیاز گردند.و این مبالغه در تشبیه است و نمی رساند که واقعا نیز چنین است، همچنانکه صفای فوق العاده زیت هم، بدون نزدیکی به آتش سبب روشنی آن نمی گردد.و عبارت غزالی در مشکاة الانوار مطلبی نیست که علمای اسلام آن را منکر شوند، زیرا«یکاد یشرق»با«یشرق»در معنی خیلی فرق دارد.حملات ابن تیمیّه بر غزالی در کتب دگیر او نیز تقریبا از این قبیل است و شخص با آنکه دریافت تند و دقت و موشکافی و نکته سنجی و نکته گیریهای او را تحسین می کند از تعصّب شدید و جمود سرسختانه او در عقایدش دچار شگفتی می شود.من در جای دیگر از اتهّامات نادرست عجیبی که او در مقدّمه منهاج السّنّه بر شیعیان وارد ساخته است سخن گفته ام و امیدوارم آن مطالب به زودی منتشر شود.امّا نمی توانم اعجاب و تقدیر فراوان خود را از غیرت و همّتی که او در دفاع از عقاید خود اظهار داشته است و در راه آن تحمّل مشقّات حبس و تبعید را کرده است پنهان بدارم.من او را در کثرت تألیفات و تنوّع آثار و قدرت نقّادی فوق العاده اش یکی از مردان بزرگ دنیای اسلام می دانم.

 

پی نوشت ها

 (1).نظریات شیخ الاسلام ابن تیمیّه فی السّیاسة والاجتماع، تألیف هانری لائوست Henri Laoust، ترجمه محمد عبد العظیم علی، با مقدمه و تعلیقات دکتر مصطفی حلمی، قاهره، سپتامبر 1977، ص 218-221.

 (2).کتاب الرّدّ علی المنطقیّین، للامام العلاّمة، شیخ الاسلام، قدوة الائمة، بقیة السّلف الکرام، تقی الدین أبی العباس احمد بن تیمیة الحرانی، المتوفّی سنة 728 ه، مصدر بمقدمة العلاّمة السیّد سلیمان الندّوی، نشره عبد الصمد شرف الدّین الکتبی، للمرّة الاولی عن نسخهة وحیدة کتب علیها المصنف بخطه، طبعة المطبعة القیّمة شرف الدین الکتبی واولاده، بمبای، 1368 ه/1949 م.ص 14، 15.

 (3).همان، ص 30.

 (4).همان، ص 26.

 (5).همان، ص 61.

 (6).همان، ص 57 و 76.

 (7).همان، ص 77.

 (8).همان، ص 194.

 (9).همان، ص 97.

 (10).سوره اعراف، آیه 54.

 (11).سوره الاسراء، آیه 87.

 (12).سوره اعراف، آیه 54.

 (13).الّردّ علی المنطقیّین، ص 4.

 (14).همان، ص 510.

(15).سوره النّور، آیه 35.

کلمات کليدي:غزالی، ابن تیمیه،غزالی و ابن تیمیه، شخص، ابن تیمیه و غزالی، منطق، عقاید ابن تیمیه، عقاید، تألیفات، غزالی و ابن تیمیه، اسلام.

منبع: مجله معارف - آذر - اسفند 1363 - شماره 3 , زریاب (خویی)، عباس

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش