مقالات > بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسى مبانى فکرى تکفیر

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۲۷ تعداد بازدید: 80
بررسى_مبانى_فکرى_تکفیر.pdf

امروزه دو اصطلاح «سلفی‏گری» و «وهابیت» چنان درهم تنیده شده‏ اند که عموم مردم این دو جریان را یکى مى‏دانند. سلفی‏گری، پیروى کامل از مسلمانان سه قرن نخستین اسلام و نیز پیروى از دیدگاه‏هاى «ابن‏ تیمیه» مى‏باشد. اندیشه تبعیت از «سلف»، در صدد است، تا بررسى‏ هاى اعتقادى را به همان روشى بازگرداند که در عصر صحابه مرسوم بود؛ یعنى عقاید منحصراً از کتاب و سنت دریافت شود.



نویسنده: زهرا نظام ‏الدینی، کارشناسى ارشد فلسفه و حکمت اسلامى، دانشگاه شهید مطهرى.

چکیده

امروزه دو اصطلاح «سلفی‏گری» و «وهابیت» چنان درهم تنیده شده‏اند که عموم مردم این دو جریان را یکى مى‏دانند. سلفی‏گری، پیروى کامل از مسلمانان سه قرن نخستین اسلام و نیز پیروى از دیدگاه‏هاى «ابن‏تیمیه» مى‏باشد. اندیشه تبعیت از «سلف»، در صدد است، تا بررسى‏هاى اعتقادى را به همان روشى بازگرداند که در عصر صحابه مرسوم بود؛ یعنى عقاید منحصراً از کتاب و سنت دریافت شود. این جریان با «احمد بن حنبل» آغاز و از طریق ابن‏تیمیه به یک مکتب مدون تبدیل گشت، لیکن با آمدن «محمد بن عبدالوهاب»، تفکر سلفی‏گری به مرحله جدیدى راه یافت. محمد بن عبدالوهاب، از لحاظ عقیدتى چیزى بر آنچه ابن‏تیمیه گفته بود، اضافه نکرد، لیکن بیشتر از او شدت عمل به خرج داد. او با شکستن حریم ایمان مردم و استفاده از حربه تکفیر، جریانى را ایجاد نمود که جهان معاصر را با چالش‏هاى جدى روبه‏رو کرده است. اگرچه محمد بن عبدالوهاب خود را سلفى دانسته و به مشایخ خویش اقتدا نموده است، لیکن امروزه سلفی‏گری، معنایى عام‏تر از وهابیت دارد؛ زیرا بسیارى از سلفیون معتدل هستند که به شیوه وهابیت رفتار نمى‏کنند.

کلیدواژگان: سلفی‏ گری؛ وهابیت؛ تکفیر؛ ظاهرگرایى؛ ابن‏ تیمیه       

مقدمه‏

 بررسى فرق مختلف اسلامى نشان مى‏دهد، بروز و ظهور مکاتب در طول تاریخ اسلام، نشئت گرفته از اختلافاتى است که حول محور «نقل و عقل» پدید آمده است. این خصومت‏ها، موافقت‏ها و مخالفت‏ها، عمدتاً پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و گذشت یک قرن به منصه ظهور رسید. مسلمانان در زمان پیامبر، با تکیه به‏وجود مقدس رسول خدا(ص) و پذیرش قرآن به‏عنوان یک امر قدسى، از هرگونه اختلاف پرهیز مى‏کردند. فضاى دوران پیامبر و خلفاى اربعه، فضاى «استماع و تسلیم» بود (مجتهد شبسترى، 1379ش، ص‏105). مسلمانان آنچه را که از پیامبر مى‏شنیدند، بدون قید و شرط پذیرفته و فقط به سؤال از ظواهر اکتفا مى‏کردند. لیکن با گسترش حیرت‏انگیز اسلام به مناطق مختلف و آشنا شدن مسلمانان با فرهنگ‏هاى جدید، طیف تازه‏اى از اعتقادات در مقابل مسلمانان گشوده شد و با ظهور نهضت‏ترجمه و گسترش علوم مختلف در جهان اسلام، یکى از بزرگ‏ترین انقلاب‏هاى فکرى و فرهنگى تاریخ تمدن بشرى شکل گرفت. در اوایل قرن دوم قمرى مسلمانان به‏ترجمه قسمت‏هایى از آثار ارسطو، افلاطون و دیگر حکماى یونان پرداختند، این‏ترجمه‏ها منحصر به کتب یونانى نبود، بلکه مقدارى از کتب ملل دیگر همچون سریانى، پهلوى، هندى و لاتینى را نیز شامل مى‏شد، این فعالیت فرهنگى به مدت سه قرن ادامه یافت و مسلمانان از این طریق، با میراث عظیم ملل مختلف آشنا شدند (حنا الفاخورى، 1377ش، ص‏333). اولین نتیجه آشکار برخورد و مواجهه با فرهنگ دیگر ملل، تغییر در ایمان ساده مسلمانان بود. اعراب که تا به آن روز به شنیدن و پذیرفتن عادت کرده بودند، اکنون با سؤالاتى روبه‏رو شدند که براى یافتن پاسخ آن‏ها باید به تفکر و تعقل در معارف خویش مى‏پرداختند. از این زمان، پاى عقل به حیطه درک معانى دینى گشوده مى‏شود و راه را براى اختلافات بازمى نماید. مسلمانان در آنچه که تاکنون به یقین پذیرفته بودند، تردید مى‏کنند و بدین‏ترتیب فرقه‏ها و نحله‏هاى مذهبى در جهان اسلام ایجاد مى‏گردد. گروهى عقل را محک‏ترازوى خویش قرار داده و دامنه عقل را تا آنجا گسترش مى‏دهند که حریم نقل را مى‏پوشاند. این مکتب که حاصل تفکر اندیشمندان معتزلى است، عقل را جانشین خدا در زمین معرفى مى‏کند و معتقد است فلسفه (عقل) نظرات دینى را تقویت مى‏کند و دین نیز به نوبه خود ثمرات فلسفه را قوت مى‏بخشد (ابراهیمى دینانى، 1379ش، ج‏2، ص‏76). بدین‏ترتیب معتزله، خود را به سلاح عقل در مقابل هجوم آراء مختلف مسلح ساختند و قاعده «الفکر قبل ورود السمع» را شعار خویش قرار دادند (حنا الفاخورى، 1377ش، ص‏117). اندیشه دیگرى که شیعه پرچم‏دار آن است، مدعى «آشتى میان عقل و نقل» بود. شیعیان براى فهم معارف دینى خویش به امامان معصوم(ع)، رجوع مى‏کردند و اگرچه استماع سخنان ائمه(ع)، در رأس تفکر شیعى بود، لیکن این استماع با تعقل و پرسش و پاسخ همراه بود، جلسات درس ائمه اطهار(ع) وترغیب آنان بر تفکر و احادیثى که ارزش تفکر را بالاتر از عبادت مى‏داند، گواه بر این مطلب است. بنابراین در میان اصحاب عقل، عقل شیعى و عقل معتزلى قابل تفکیک از یکدیگر مى‏باشند. گروه سومى که در این دگرگونى اندیشه، خود را نشان مى‏دهد، «اصحاب حدیث» است. اندیشمندان اهل حدیث نقل را بر عقل‏ترجیح مى‏دهند و بر این عقیده‏اند که عقل فى نفسه داراى ارزش نیست و صرفاً حمایت شرع از عقل، آن‏را ارزشمند مى‏سازد. در میان اهل حدیث افرادى را مى‏توان یافت که به فضاى استماع و تسلیم بازگشتند و عقاید خویش را بر این اصل بنا نهادند که آنچه قرآن مى‏گوید، غیبیات است و عقل انسان به آن‏راه ندارد و از این رو باید آن‏ها را در همان معانى ابتدایى آن پذیرفت (مجتهد شبسترى، 1379ش، ص‏107). احمد بن حنبل در چنین فضایى و هم‏چنین در عرصه منازعات شیعه و سنى، با بیان آراء و اعتقادات خویش، بابى را پیش روى مسلمانان باز نمود که ادعاى تمسک به اسلاف صالح، حرف نخست را در آن مى‏زد. ابن‏حنبل، تأکید بر ظواهر را سرلوحه اعتقادات خویش قرار داده بود و فرارفتن از ظواهر را جایز نمى‏دانست. این روش ابن‏حنبل، توسط ادامه دهندگان راهش و از طریق شاگردان مکتب او بسط پیدا کرد. ابن‏تیمیه بارزترین چهره‏اى است که در این مسیر گام برداشته است. وى آنچه را که در این مکتب آموخته، در دفاع از حنابله به کار برده و بزرگان اندیشه جهان اسلام را مؤاخذه کرده و آن‏ها را اهل بدعت معرفى مى‏کند و مى‏گوید: «فلاسفه و متکلمان حقیقتى را ثابت نکرده‏اند و اصولى که بنیاد نهاده‏اند با حقیقت معارض و مناقض است، آن‏ها این اصول را بر آنچه پیامبر آورده است، مقدم مى‏دارند» (ر.ک: دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1376ش، ج‏3، ص‏178). ابن‏تیمیه نظریه پرداز مفاهیم و باورهاى پراکنده‏اى است که بعدها سلفى گرایى نام مى‏گیرد. با روى کار آمدن خلافت عثمانى و پذیرش مکتب حنفى که عقل‏گراترین مکتب اهل‏سنت است، سلفی‏گری براى چندین سده به اغما فرو مى‏رود. اما با ظهور محمد بن عبدالوهاب، جریانى که با ابن‏حنبل شروع شد و در زمان ابن‏تیمیه گسترش یافت، دوباره روح تازه‏اى مى‏یابد. ابن‏عبدالوهاب اگرچه به اندازه مشایخ خویش از وجهه علمى برخوردار نبود، لیکن با اقتدا به روش ابن‏حنبل و استفاده از برخى آراء ابن‏تیمیه و هم‏چنین با کمک حکومت آل سعود، مکتب جدیدى را به جهانیان عرضه کرد که مهم‏ترین ادعاى آن تکفیر تمامى مخالفان است. «زهادى» که یکى از علماى اهل‏سنت است، در رابطه با وهابیت چنین مى‏گوید: «اگر کسى سؤال کند وهابیت از چه مذهبى پیروى مى‏کند و هدف نهایى آن چیست؟ در جواب هردو پرسش مى‏گوییم: تکفیر تمام مسلمانان» (مالکى، 1378ش، ص‏183). پس از محمد بن عبدالوهاب، «فتنه تفکیر»، به‏عنوان میراث مکتب وهابیت، در میان مسلمانان ریشه دواند و اکنون که حرمت این مسأله در جامعه اسلامى کم‏رنگ شده بود، جماعت‏هاى دینى، به خود اجازه مى‏دادند، مخالف خود را با حربه تکفیر از میدان بیرون کنند. این روند تا دوران معاصر ادامه یافت. در اواسط قرن 20، با تجزیه امپراطورى عثمانى و وقوع برخى تحولات فرهنگى، سیاسى و اقتصادى در کشور مصر، نهضت‏هاى جدیدى با دغدغه احیاى آموزه‏هاى اسلامى و حفاظت از هویت دینى خویش، روى کار آمدند. اندیشه تکفیر در میان سلفیان جدید نیز از جایگاه ویژه‏اى برخوردار بود. اساس مبانى کلامى سلفیان اعم از جدید و قدیم را مى‏توان به تبعیت از فهم و روش صحابه و تابعان، مخالفت با تأویل‏هاى کلامى و فلسفى، ایمان تام به ظواهر نصوص، تقدم نقل بر عقل و توسعه مفهوم شرک و کفر خلاصه کرد (عدالت نژاد، 1390ش، ص‏167). مهم‏ترین شعار سلفیون جدید که به‏عنوان سلفیون تکفیرى معرفى مى‏شوند، جهاد براى برپایى حکومت اسلامى است، امروزه، این شعار در میان جنبش‏هاى تکفیرى همچون داعش و القاعده به‏صورت خشن‏ترین شکل ممکن پیاده مى‏گردد. این نوشتار در پى آن است که ریشه‏هاى فکرى این جریانات را در اسلاف آن‏ها مورد بررسى قرار داده و نشان دهد که چگونه ظاهرگرایى و عدم تمسک به عقل، انسان را به خشونتى مى‏رساند که با ادعاى اسلام گرایى به اسلام زدایى در جهان منجر مى‏شود. بررسى مبانى کلامى سلفیون قدیم‏ سلفیون قدیم جریانى است که با الهام از ابن‏حنبل و با تعالیم ابن‏تیمیه رشد یافته است. این مکتب دریافت معرفت دینى را منحصر در منقولات مى‏داند و به عقل اجازه جولان در این حیطه را نمى‏دهد. بررسى آثار و سخنان اندیشمندان مکتب سلف به ما نشان مى‏دهد که اهتمام به ظواهر حدیث و اجتناب از بدعت به‏عنوان یک معیار مهم، حرف نخست را در باور علمى و عملى این افراد مى‏زند و از همین رو ظاهرگرایى، خردگریزى و تکفیر، مشخصات بارزى است که مى‏توان تعالیم بزرگان این اندیشه را تحت این عناوین توضیح داد: 1) ظاهرگرایى احمد بن حنبل‏ احمد بن حنبل (241‏164ق) فقیه و محدث معروف سنى است که یکى از چهار مکتب بزرگ اهل‏تسنن را تأسیس کرد. احمد دانشمند زاهد و باتقوایى است که هرگز در صدد تدوین آثار خود برنیامد و شاگردانش را هم از جمع‏آورى سخنان خویش منع مى‏کرد و دلیل او نیز این بود که در برخى روایات از این امر نهى شده است. وى از این مطلب پرهیز داشت که تدوین آراء، جانشین خط مشیى شود که به‏وسیله قرآن و سنت معلوم شده است. تمسک به ظاهر روایات و اعتقاد به تبعیت از اسلاف، چنان جایگاه ویژه‏اى در تفکر ابن‏حنبل ایجاد کرده بود که با تدوین هرگونه کتاب فقهى نیز مخالفت مى‏نمود؛ زیرا معتقد بود فقه اسلامى در دوران نخستین خود، صورت تعلیم شفاهى را داشته است (ر.ک: فرمانیان، 1388ش، ص‏437). ابن‏حنبل نخستین کسى است که مخالفت با تفسیر را پایه‏گذارى کرد و اندیشه او در این زمینه نقطه عطفى براى تاریخ مخالفت‏هاى اصحاب حدیث و اصحاب رأى به حساب مى‏آید. پیشواى مکتب حنبلى به سنت اهمیت زیادى مى‏داد و اساس فکر او بعد از قرآن، سنت پیامبر و اقوال صحابه بود. او بر این عقیده استوار بود که مسلمانان باید در همه امور زندگى خویش به رفتار و سکنات صحابه اقتدا کنند و از هر تفسیر و تأویلى پرهیز نمایند؛ زیرا تأویل از دیدگاه او شرک و کفر بود. تأکید بر ظاهر حدیث در اندیشه ابن‏حنبل تا جایى بود که هیچ‏گونه مناظره و جدالى را حتى در جهت تأیید سنت نمى‏پذیرفت؛ زیرا معتقد بود در سنت از کلام نهى شده است (دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1376ش، ج‏6، ص‏723). ابن‏حنبل هرگونه رفتارى را که نشان دهنده ورود تعقل و خرد انسانى در امر قدسى باشد، مردود مى‏شمارد. به‏عنوان نمونه او به شاگردانش مى‏گفت: «مخلوق بودن قرآن‏را نپذیرید؛ زیرا سلف چنین گفته است، لیکن درباره قدیم بودن قرآن نیز سکوت کنید؛ زیرا این نیز خارج از الفاظى است که به ما رسیده است» (انصارى، 1393ش، ص‏93). مذهب ابن‏حنبل بیش از هر چیز بر الفاظ قرآن و روایات استوار بود. وى بدون کنکاش در چرایى امور غیبى در کیفیت آنچه وارد شده است، به خدا ایمان داشت. عزم ابن‏حنبل بر آن بود، تا هر روایتى را که در میان مردم معروف است، نقل کند و در این نقل حدیث، فقط به این مسأله توجه داشت که راوى معروف به کذب نباشد. او چنان‏چه خود بیان مى‏کند بیش از 750 هزار حدیث فراهم آورده است که مسلمانان مى‏توانند به آن رجوع کنند (احمد بن حنبل، 1433ق، ج‏1، صص‏25‏22). ابن‏حنبل در پاسخ به امکان رجوع یک سائل به اصحاب رأى، اظهار مى‏دارد که حدیث ضعیف بهتر از رأى ابوحنیفه است (فرمانیان، 1388ش، ص‏44). آنچه که بیان شد، نشان مى‏دهد که احمد بن حنبل نه تنها دلالت ظاهر روایات را حجت مى‏داند، بلکه براى حدیث ضعیف نیز اعتبار قائل است و این تأکید بر ظواهر به علاوه حجم گسترده روایاتى که شاید حدیث ضعیف نیز در میان آن‏ها گنجانده شده باشد، مى‏تواند ضربه هولناکى را به اندیشه اسلامى وارد آورد. 2) خردگریزى ابن‏تیمیه‏ ابن‏تیمیه (728‏661 ق) را مى‏توان بزرگ‏ترین متفکر سلفى معرفى نمود. دانشمندى که با تمسک به ابن‏حنبل و با جمع‏آورى و تألیف کتب مختلف براى تثبیت این نوع نگرش، کوشش نمود و به یقین مى‏توان گفت در طول تاریخ سلفی‏گری، هرکس در این حیطه قدم برداشته، به ابن‏تیمیه و آثار او اقتدا کرده است. وجه امتیاز ابن‏تیمیه با احمد بن حنبل در این است که وى برخلاف استاد خویش که حتى سخن گفتن در این‏رابطه را خلاف سنت مى‏دانست، براى اثبات اندیشه‏ها و مدعاى خویش از دلایل و براهین عقلى استفاده مى‏کرد. لیکن این استفاده از تعقل فقط به اندازه‏اى بود که بتواند تأکید بر ظواهر را سرلوحه مشى خویش قرار دهد و در ادامه راه همچون اسلاف خود طى طریق کند، این روند اندیشه او را تا مرحله اعتقاد به جسمانیت خدا تنزل مى‏دهد. براى شناخت بیشتر مکتب سلفى برخى از آراء کلامى ابن‏تیمیه و آثارى که به‏دنبال دارد، بیان مى‏شود: الف) تعارض عقل و نقل‏ مطالعه آثار ابن‏تیمیه نشان مى‏دهد که او یکى از بزرگ‏ترین جزم گرایان جهان اسلام است، لیکن با این اوصاف، براهین عقلى بیش از دیگران در آثار او به چشم مى‏خورد. از نظر این اندیشمند سلفى، ایمان به شرط عدم معارض عقلى، ایمان واقعى نیست، بلکه ایمان واقعى زمانى ایجاد مى‏گردد که شخصى سخن پیامبر را حتى اگر مخالف عقل باشد، بپذیرد (ابن‏تیمیه، 1971م، ج‏1، ص‏178). ابن‏تیمیه براى اثبات مدعاى خویش، دو شخصیت را براى عقل در نظر مى‏گیرد: عقلى که در راستاى تصدیق گفتار خداوند و پیامبر(ص) قرار دارد و عقلى که در تعارض با قرآن و احادیث است. از نظر او آن نوع از دلایل عقلى که در تعارض با قرآن و سنت است، فاقد وجهه عقلانى بوده و بنابراین باطل است. او فقط عقلى را معتبر مى‏داند که مورد تأیید شرع باشد و معتقد است ابطال یک نوع از انواع عقل، خدشه‏اى به کل عقل ایجاد نمى‏کند. وى وجود عقل را به شخص عامى شبیه دانسته که عامى دیگرى را به وجوب اطاعت از پیامبر فرامى خواند و معتقد است اگر نظر این شخص عامى با قول پیامبر در تضاد باشد، باید قول پیامبر را ارجح دانست (ر.ک: ابراهیمى دینانى، 1379ش، ج‏1، صص‏20‏15). این متفکر حنبلى مسلک، تباین عقول انسان‏ها و اختلاف نظر آن‏ها با یکدیگر و هم‏چنین تکافؤ ادله را دلیلى بر اثبات مدعاى خود مبنى بر تعدد عقول و ابطال عقل معارض با نقل بیان مى‏کند و مدعى مى‏شود پرداختن به مسائل فلسفى و کلامى کار بیهوده‏اى است. ب) شناخت صفات خداوند ابن‏تیمیه با تأکید بر پذیرش ظاهر آنچه که در کتاب و سنت وارد شده و هم‏چنین محدودیتى که براى دستیابى عقل به معارف حقیقى دین ایجاد کرده، خود و پیروانش را در تنگناى مسائل کلامى و فلسفى قرار داده است. نخستین آثار این روش در مهم‏ترین اصل عقیدتى یک مسلمان که همان مسأله توحید مى‏باشد، خود را نشان مى‏دهد. در میان حجم گسترده احادیثى که ابن‏حنبل به‏عنوان تنها منبع شناخت دین، در اختیار پیروانش قرار مى‏دهد، روایاتى یافت مى‏شود که درک صحیح آن، یا با بررسى اسناد آن حدیث و یا با تعقل در مفهوم آن، امکان دارد. از نظر ابن‏تیمیه «موجود قائم به نفس، غیر قابل اشاره حسى و غیر قابل رویت وجود خارجى ندارد» (همان، ج‏1، ص‏55). وى با این ادعا، صفت مرئى بودن را براى خدا لازم مى‏داند و ادله عقلى و نقلى بر اثبات مدعاى خویش بیان مى‏کند. ازجمله ادله نقلى، حدیثى است که پیامبر(ص) ضمن آن چنین مى‏فرماید: «شما پروردگارتان را خواهید دید، همان‏گونه که خورشید و ماه را مشاهده مى‏کنید». صفت دیگرى که ابن‏تیمیه براى خداوند بیان مى‏کند، جهت دار بودن خدا است؛ زیرا از نظر او خداوند باید قابل اشاره حسى باشد. با بیان این دو صفت ضرورتاً صفت جسمانى بودن نیز براى خداوند ثابت مى‏شود. ابن‏تیمیه اگرچه از اقرار صریح به جسمانى بودن خداوند پرهیز مى‏کند، لیکن نمى‏تواند خود و پیروانش را از این اتهام مبرى سازد. ج) مخالفت با تأویل‏ از مجموع آنچه که تاکنون بیان شد، مى‏توان به صراحت موضع این اندیشمند سلفى را نسبت به تأویل بیان کرد. ابن‏تیمیه هرگونه تأویل و تفسیر را انحراف مى‏داند و همچنان که بیان شد، همه آنچه را که براى خدا در قرآن و حدیث ذکر شده، صحیح دانسته و تأویل آن‏را جایز نمى‏شمارد. از نظر او تأویل که به‏معناى بازگرداندن معناى ظاهرى کلمه به معنى دیگرى است، زمانى رخ مى‏دهد که عقل و نقل در تعارض باشند و شخص بخواهد نقل را مطابق عقل تأویل کند، اما چون عقل معارض با نقل را باطل مى‏شمرد، تأویل را نیز صحیح نمى‏داند. او عقیده دارد تأویل کار کسانى است که معتقدند سخن خدا باید طبق عقول آن‏ها باشد. از نظر او پذیرش تأویل، به‏معناى پذیرفتن این سخن است که خداوند در قرآن، صفاتى را نازل فرموده که پیامبر(ص) معناى آن‏را نمى‏دانسته است (ر.ک: دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1376ش، ج‏3، صص‏180و181). او در این‏رابطه به این آیه از قرآن استناد مى‏کند که مى‏فرماید: «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ» (آل عمران، 7)؛ یعنى تأویل آیات را جز خدا و راسخان در علم نمى‏دانند. پس اعتقاد دارد که اصحاب پیامبر، معانى صفات خدا را مى‏دانستند و چون آن‏ها را بر معانى ظاهرى حمل کرده‏اند، ما نیز باید بر همین مشى باشیم. ابن‏تیمیه با تأکید فراوان بر این عقیده خود مى‏گوید: «چگونه مى‏توان گفت مردم زمان رسول خدا از جوجه فیلسوفان (افراخ المتفلسفه) و پیروان هند و یونانیان و مجوس و مشرکان و یهود و نصارا و صابئین کمتر مى‏دانسته‏اند و این طوائف آگاه‏تر از اصل قرآن و ایمان بوده‏اند» (ابن‏تیمیه، 1430ق، صص‏197‏193). د) گسترش مفهوم بدعت‏ ابن‏تیمیه معتقد است در اسلام بدعت‏هاى زیادى به‏وجود آمده و او مى‏خواهد آن بدعت‏ها را بزداید و به اسلام راستین زمان پیامبر بازگردد (ابن‏تیمیه، 1971م، ج‏1، صص‏25‏20). او با تکیه بر حدیث «خیریه» که رسول خدا(ص) مى‏فرماید: «خیر القرون قرنى ثم الذین یلونهم، ثم الذین یلونهم، ثم یجى ء اقوام تسبق شهاده احدهم یمینه و یمینه شهادته»، منابع تشریع را تا قرن سوم قمرى گسترش مى‏دهد و به‏دنبال آن هر عملى یا اندیشه‏اى را که از نظر شکلى و ظاهرى جدید است و در سه قرن نخست یافت نمى‏شود، بدعت مى‏داند (علیزاده موسوى، 1393ش، ج‏2، ص‏404). از نظر او سلف، قرآن و سنت را بهتر از متکلمان دریافته‏اند و بدین‏ترتیب متکلمان و فلاسفه را اهل بدعت مى‏داند و معتقد است آنان حقیقتى را ثابت نکرده‏اند و فقط مى‏خواهند اصولى را که بنا نهاده‏اند بر آنچه پیغمبر آورده است، مقدم بدارند (دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1376ش، ج‏3، ص‏178). ابن‏تیمیه شیعیان را نیز جزء گروهى مى‏داند که در اسلام بدعت ایجاد کرده‏اند. در اندیشه او هرگونه تقرب و توسل به غیر از خداوند، بدعت در عبادت محسوب مى‏شود. از نظر ابن‏تیمیه، درخواست از رسول خدا و طلب حاجت نمودن از ایشان و هم‏چنین طلب شفاعت، بعد از وفات پیامبر و نزد قبر ایشان، عملى است که خدا و رسولش آن‏را تشریع نکرده‏اند و در افعال هیچ‏یک از سلف نیز مشاهده نمى‏شود، بنابراین مبادرت بر این امر، موجب بدعت مى‏گردد (ابن‏تیمیه، 1426ق، ص‏76). او هم‏چنین توسل به انبیا و صالحان و این‏که خدا را به آفریدگانش سوگند دهیم، از همین امور مى‏داند و معتقد به آن‏را گمراهى معرفى مى‏کند که بدعتى در دین ایجاد کرده است (همان، ص‏102). نکته قابل توجه در عقاید ابن‏تیمیه بیان این مورد است که او با وجود حساسیت زیادى که به مسأله بدعت نشان مى‏دهد، لیکن اهل بدعت را کافر نمى‏داند. از نظر او ایمان به خدا و آخرت براى مسلمان بودن کافى است و از همین رو شیعه را نیز جزء امت مسلمان به حساب مى‏آورد. اگرچه در برخى از آثارش، شیعه را مورد حمله قرار مى‏دهد و حتى زائر امام حسین را گناهکار و مشرک معرفى مى‏کند، اما سعى مى‏کند خود را از اتهام تکفیر مسلمانان مبرى سازد (باقى، 1393ش، ص‏83). این سؤال که آیا ابن‏تیمیه واقعاً معتقد به کفر دیگر فرق اسلامى بوده است یا خیر، مسأله‏اى است که باید مورد بررسى بیشتر واقع گردد، لیکن آنچه مسلّم است، حساسیت او نسبت به این موضوع از محمد بن عبدالوهاب، کمتر بوده است و اگرچه سخنانش منشأ تفکر تکفیرى وهابیت قرار گرفته است، لیکن در تفکر ابن‏تیمیه مشى معتدل‏ترى را مى‏توان یافت. 3) تکفیرگرایى محمد بن عبدالوهاب‏ با ظهور محمد بن عبدالوهاب (1206‏1115ق) اندیشه تکفیر، که جوانه‏هاى آن در آثار ابن‏تیمیه مشاهده مى‏شد، به درخت تنومندى تبدیل گشت و آثار سوء آن دامن تمام امت اسلام را گرفت. کوچک‏ترین بررسى در آثار ابن‏عبدالوهاب نشان مى‏دهد که در طول تاریخ هیچ‏کس مانند او مسلمانان را تکفیر نکرده است. وى معیار کفر و ایمان را در کتاب «کشف الشبهات» چنین معرفى مى‏کند: «خلافى نیست که توحید باید به قلب، زبان و عمل باشد و اگر خللى در هریک از این‏ها وارد شود، انسان مسلمان نیست» (محمد بن عبدالوهاب، 1375ق، ص‏17). وى برخلاف نظر اکثریت علماى اسلام معتقد است اقرار به توحید دلیلى بر مسلمان بودن نیست و بنابراین موجب حرمت خون و اموال افراد نمى‏شود، بلکه همراه با اقرار التزام به احکام نیز، واجب و ضرورى است (همان، ص‏5). از نظر ابن‏عبدالوهاب، علماى اسلام هم‏ردیف مشرکان زمان پیامبر(ص) هستند و حتى در برخى از اوقات آن‏ها را بدتر از مشرکان معرفى مى‏کند. وى در مقدمه کشف الشبهات مى‏گوید: «و آخرین فرستاده خدا؛ محمد(ص) را به‏سوى قومى فرستاد که عبادت مى‏کردند، حج بجا مى‏آورند، صدقه مى‏دادند و ذکر خدا مى‏گفتند. ولى آنان (کفار قریش) برخى از مخلوقات را وسیله‏اى میان خود و خداوند قرار دادند» (همان). وى با این ادعا به این نتیجه مى‏رسد که علت نبرد پیامبر با کفار و نبرد شیخ با مسلمانان، یک ویژگى بوده است. در جاى دیگر اذعان مى‏دارد: «منظور مشرکان مکه از الله همان چیزى بود که امروز مشرکان زمان ما آن‏را با واژه «سید» بیان مى‏کنند» (همان). او با مشرک خواندن مسلمانان ادعا مى‏کند که من هیچ مسلمانى را تکفیر نکرده‏ام و فقط مشرکان را کافر مى‏دانم. از نظر ابن‏عبدالوهاب، نه تنها شیعیان که به امامان و صالحان اعتقاد دارند، کافر هستند، بلکه خون طیف وسیعى از مسلمانان به سلاح تکفیر او مباح شمرده مى‏شود. این ادعا تا جایى ادامه مى‏یابد که او مدعى مى‏شود هرکس دعوت ما به او رسیده باشد، اما او نپذیرد و بر عقیده خود پافشارى کند، کافر است (مالکى، 1378ش، ص‏142). او در کتاب الدرر السنیه تمامى مسلمانان نجد، مسلمانان مکه و مدینه، بسیارى از قبایل جزیره عرب، مشایخى چون ابن‏عربى و فخررازى و گروه‏هاى کلامى مانند اشاعره، معتزله و حتى بسیارى از علماى حنبلى هم‏مسلک خویش را کافر مى‏داند و در این میان تکلیف شیعیان نیز روشن است. به‏عنوان مثال فخررازى را به‏دلیل نوشتن کتابى در باب ستارگان تکفیر مى‏کند و او را ستاره پرست مى‏داند. اگرچه ابن‏عبدالوهاب در برخى از آثارش سعى مى‏کند، خود را از تهمت تکفیر برهاند، لیکن مسأله تکفیر چنان وضوح و بروزى در آثار او دارد که این انکار براى او فایده‏اى ندارد. دامنه تکفیر در اندیشه ابن‏عبدالوهاب، تا آنجا گسترده شده است که حتى بسیارى از علماى سلفى نیز به انتقاد از او پرداخته و اساس مکتب وهابیت را تکفیر تمامى مسلمانان مى‏دانند. شایان ذکر است که این اندیشه، فقط در حد یک نظریه و بیان عقیده نیست، بلکه اندیشه او با کمک آل سعود منشأ جنایات فراوانى در امت اسلام، گردیده است. تخریب بارگاه امامان شیعه، حمله به مدینه، یورش وهابیان به کربلا در روز عید غدیر و حمله به دیگر مناطق مسلمان نشین حجاز، عراق و شام، دستاورد این تفکر ابن‏عبدالوهاب مى‏باشد، تفکرى که امروزه در میان تعداد زیادى از مسلمانان نفوذ کرده است و با این بهانه جان، مال و ناموس مسلمانان را به غارت مى‏برند و چهره‏اى خشن و غیر انسانى از اسلام بر جاى مى‏گذارند. ماجراى تکفیر در دوران معاصر فتنه تکفیر و جهاد با مسلمانان که میراث محمد بن عبدالوهاب بود، پس از وى نیز ادامه یافت و شاگردانش چنان در تنور تکفیر دمیدند که حتى دامن خود وهابیت نیز به این آتش کشیده شد. افراط در این عقیده آنان را بر آن داشت، تا حتى وهابیانى که مسلمانان شهرهاى دیگر را دوست داشتند، کافر قلمداد شوند، آن‏ها معتقد بودند کسى‏که دعوت وهابیت را بپذیرد، اما اعتقاد داشته باشد اجدادش که بر دین محمد بن عبدالوهاب نبوده‏اند، مسلمان از دنیا رفته‏اند، کافر است و اگر توبه نکند، باید گردنش زده شود، شخصى که دولت عثمانى را تکفیر نکند، کافر است ولو این‏که وهابى و پیرو ابن‏عبدالوهاب باشد (علیزاده موسوى، 1393ش، ج‏2، ص‏430). این اندیشه و مسلک اگرچه بعد از ابن‏عبدالوهاب، با وجود حکومت آل سعود هرگز افول نکرد، لیکن در دوران حکومت عثمانى، حوزه فعالیت این اندیشه محدود به شبه جزیره عربستان بود و پس از سقوط عثمانى، در اواخر قرن 20، بار دیگر اندیشه تکفیر در میان کشورهاى عربى رونق یافت. تغییرات فرهنگى، اقتصادى و سیاسى که بعد از فروپاشى عثمانى ایجاد شده بود، باعث بروز تحولاتى در میان کشورهاى اسلامى شد. در آن زمان مصر، مهم‏ترین زادگاه این تحولات بود و برخى از گروه‏هاى مسلمان که هویت خویش را در معرض نابودى مى‏دیدند، با اندیشه تشکیل حکومت اسلامى، وارد عرصه اجتماع شدند. شاید بتوان گفت عمده تفکر این احزاب، تحت تأثیر جماعت اخوان المسلمین و اندیشه‏هاى سید قطب بود. در ادامه این مقاله، شکل‏گیرى و اندیشه برخى از این نهضت‏ها مورد بررسى قرار مى‏گیرد: 1) سید قطب و دغدغه حکومت اسلامى‏ سید قطب در میان سلفیان جدید، حکم ابن‏تیمیه را دارد. او اگرچه حکم تکفیر جامعه اسلامى را نمى‏دهد و صراحتاً بر جهاد با مسلمانان، تکیه نمى‏کند، لیکن گروه‏هاى تکفیرى پس از او، از شاگردان و یا افرادى هستند که به آثار او اقتدا مى‏کنند. اندیشه تکفیر زمانى در تفکر سید قطب ظهور کرد که وى و بسیارى از رهبران اخوان المسلمین در زندان به‏سر مى‏بردند و مورد شکنجه و آزار بى‏حد و حصر حکومت قرار گرفته بودند. قطب معتقد بود که نگهبانان و شکنجه‏گران اردوگاه، خدا را فراموش کرده‏اند و بنابراین آن‏ها کافر و مشرکند و تنها اخوان در بند مسلمین، مسلمانانى راستین هستند (ژیل کوپل، 1375ش، ص‏20). سید قطب پس از آزادى از زندان کتابى به نام «معالم فى الطریق» را مى‏نویسد و در آن ایدئولوژى اخوان المسلمین را بیان مى‏کند. این اندیشمند مصرى، در واکنش به وضع موجود جامعه، ایدئولوژى‏هاى شرق و غرب را شکسته خورده معرفى مى‏کند و معتقد است بشریت امروز بر لبه پرتگاه سقوط قرار دارد و تنها اسلام است که مى‏تواند، وى را از این بحران نجات دهد و براى او برنامه‏اى اصیل و مثبت و در عین حال واقعى را به ارمغان بیاورد. سید قطب در مقدمه کتاب خود چنین مى‏گوید: «اکنون در بحرانى‏ترین و آشفته‏ترین و پراضطراب‏ترین ساعت‏ها، وقت آن رسیده است که اسلام و امت اسلام به ایفاى نقش خود بپردازند... اما اسلام نمى‏تواند نقش خود را ایفا کند، مگر این‏که در یک جامعه تجسم پیدا کند... باید این امت را که در زیر رسوبات نسل‏ها و بینش‏ها و اوضاع و نظام‏هاى بیگانه با اسلام دفن شده است، از نو آفرید» (قطب، 1378ش، صص‏6‏3). او در این کتاب ضمن بیان شش ویژگى براى یک جامعه متمدن، اعلام مى‏کند هر اجتماعى که تنها براى خداوند بندگى محض نمى‏کند، جامعه جاهلى است. سپس نتیجه مى‏گیرد که با این معیار، جوامع موجود در جهان همگى جزء اجتماعات جاهلى هستند؛ زیرا در بین جوامع یا کمونیست حکومت مى‏کند که خدا در میان آن‏ها جایگاهى ندارد و یا جوامع یهود و نصارى هستند که دین آن‏ها تحریف شده است و اگر اجتماعى، اجتماع مسلمانان باشد، در ظاهر خدا را مى‏پرستند و بسیارى از خصوصیات الوهى را به دیگران وامى ‏گذارند. وى پس از بحث از جامعه به حکومت در اسلام مى‏پردازد و بیان مى‏دارد که اسلام آمده است تا حکومت نماید و زندگى مردم را به سامان برساند. بنابراین براى اجراى صحیح احکام اسلام به حکومت اسلامى نیازمندیم. سید قطب در کتاب معالم پس از این‏که جامعه مصر را نیز جزء جوامع جاهلى معرفى مى‏کند، به مسأله جنگ و جهاد در اسلام مى‏پردازد و اعلام مى‏دارد مجوز جنگ، آزادى انسان‏ها از عبودیت غیر خدا است. از نظر او جنگ براى رفع فتنه و برقرارى عدالت اجتماعى است (ر.ک: علیخانى، 1390ش، ج‏14، صص‏378‏374). این اندیشمند مصرى در خلال آثار خود به این مسأله اشاره مى‏کند که این نهایت سادگى است که کسى تصور کند با زبان و روشنگرى مى‏تواند به مبارزه و اعلان دعوت اسلام بپردازد. با اعدام سید قطب، اندیشه‏هاى او با تمام ابهاماتش در معرض عموم قرار گرفت. برداشت‏هاى گوناگون از آراء قطب منجر به تشکیل نهضت‏هاى مختلفى گردید که مهم‏ترین آن‏ها گروه‏هاى «التکفیر و الهجره»، «التحریر» و «الجهاد» هستند. این موضوع که آیا سید قطب طرف‏دار نظریات تندرو در میان مسلمانان بوده است یا خیر، مورد اختلاف مى‏باشد، لیکن آنچه مسلّم است، دغدغه اصلى قطب، اجراى شریعت در قالب یک حکومت اسلامى بوده است. متأسفانه این شعار امروزه، دستاویز بسیارى از سران گروه‏هاى تکفیرى قرار گرفته است و به بهانه خلافت و اجراى شریعت به جنگ و غارت در میان مسلمانان مى‏پردازند. 2) خشونت، پیامد اندیشه تکفیر پس از سید قطب مبارزان اسلام‏گرا در مصر، دچار اختلاف شدند: گروهى با انتشار کتاب «دعوت کنندگان، نه قضاوت کنندگان» از عقاید سنتى و کهن در مقابل کفر و ارتداد دفاع مى‏کردند، این جریان حرکت در چهارچوب قواعد موجود را پیشه مى‏کرد و جامعه را مخاطب نخست و اصلى دعوت خود مى‏دانست (حاتمى و بحرانى، 1392ش، ج‏5، ص‏261). افرادى نیز با اقتدا به آموزه‏هاى سید قطب، جریان جدیدى را در جامعه تأسیس نمودند، این احزاب در آرزوى داشتن جامعه‏اى مسلمان بودند و اعتقاد داشتند این‏جامعه باید نابود شود و بر خرابه‏هاى آن، جامعه‏اى اسلامى بنا گردد. «جماعه المسلمین» یا حزب «التکفیر و الهجره»، اولین جریانى است که پس از سید قطب به عرصه اجتماع وارد مى‏شود. «شکرى مصطفى» که رهبرى این گروه را بر عهده داشت، از شاگردان سید قطب و فارغ التحصیل رشته کشاورزى بود. او اساس این نهضت را بر پایه عزلت از اجتماع و هجرت براى آماده‏سازى جهاد بنا نهاد. ایدئولوگ جماعه المسلمین که با علوم اسلامى آشنایى چندانى نداشت، در مرحله ى اول میراث گذشتگان را طرد نمود. او مکاتب فقهى چهار امام اهل‏سنت را به رسمیت نمى‏شناخت و فقه و تقلید را کفر مى‏دانست (کدیور، 1373ش، ص‏147). از نظر شکرى فهم قرآن فقط به یک فرهنگ لغت خوب نیاز دارد و بنابراین به شارح نیز احتیاجى نیست. طرد مساجد نیز یکى دیگر از مصادیق اعتزال این گروه بود. شکرى در پاسخ به این سؤال که آیا به اعتقاد شما، نماز خواندن در مساجد فعلى مصر جایز است؟ مى‏گوید: «برخى مساجد خصوصى هست که تحت نفوذ حکومت و مکاتب چهارگانه اهل‏سنت قرار ندارد، من نماز خواندن در این مساجد را ممنوع نمى‏دانم... با وجود این، معتقدم خانه من و خانه مسلمانان (منظور شاگردان او است؛ زیرا بقیه را کافر مى‏داند) مناسب‏ترین جا براى برگزارى نماز است» (ژیل کوپل، 1375ش، ص‏90). جماعه التکفیر با کناره‏گیرى از جامعه و هجرت به حومه شهر، یک اجتماع اسلامى را براى خود ایجاد کرده بودند. همه اعمال عبادى و اجتماعى آن‏ها بر طبق قوانین خودشان بود و این امر هرج و مرج فراوانى را در جامعه مصر ایجاد مى‏نمود. آن‏ها قصد داشتند بعد از تقویت مادى و معنوى خود به جهاد با کفار بپردازند و معتقد بودند تنها از این طریق مى‏توانند به زندگى راستین اسلامى دست یابند. یکى دیگر از جریاناتى که در کنار جماعه المسلمین به روى کار آمد، حزب «التحریر» بود. این حزب به‏سرکردگى «صالح سریه»، توانست سادات را که رئیس حکومت بود، ترور کند. صالح سریه معتقد بود قدرت را باید در ابتدا و از طریق قوه قهریه به‏دست آورد و بعد از آن اسلامى کردن جامعه از طبقات بالا به اجرا درخواهد آمد (کدیور، 1373ش، ص‏154). از نظر صالح سریه اشخاص با انجام فعالیت‏هاى زیر مستحقق صفت کافرند: 1. عضویت در احزاب ایدئولوژیک. 2. حمایت از دولت و احزاب. 3. مشارکت در آماده کردن قوانین دولتى. 4. مخالفت با احکام اسلام به بهانه تحجر مثل مخالفت با ریش گذاشتن. 5. افتخار به پیشینه فرهنگى جاهلیت مانند اعتقاد به ملیت‏گرایى. 6. محدود کردن دین در امور عبادى. 7. دشنام دادن به خدا، دین و پیامبران. 8.ترک ارکان اسلام به شکل فردى یا جمعى. 9. انکار عقاید دین، نظیر نبوت و یا وجود ملائکه و جن (ر.ک: عدالت نژاد، 1390ش، صص‏185و186). صالح سریه در رساله الایمان نقل مى‏کند: «ریختن خون فرد کافر حلال است، همسرش به وى حرام مى‏شود، پس از مرگ نباید به وى نماز خواند و در گورستان مسلمانان دفن کرد، چنین شخصى نه تنها از اموال بر جاى مانده از دیگران ارث نمى‏برد، بلکه حق دخالت در اموال خویش را هم ندارد» (همان، ص‏183). «الجهاد» یکى دیگر از شناخته شده‏ترین احزاب اسلامى مصر است، رهبرى فکرى این گروه را شخصى به نام «عبدالسلام فرج» بر عهده داشت. او نویسنده کتاب «الفریضه الغائبه» بود که به‏سرعت در کنار کتاب سید قطب، الهام بخش اسلام گرایان رادیکال شد. از دید او بى‏توجهى به اصل جهاد، باعث افول اسلام شده است و براى احیاى اسلام، چاره‏اى جز بازگشت به این اصل نیست (حاتمى و بحرانى، 1392ش، ج‏5، ص‏275). عبدالسلام فرج حکام را مرتد دانسته و بر ضرورت وجوب جهاد با ایشان تأکید مى‏کند. او در این حکم خویش به فتواى ابن‏تیمیه در باب جهاد استناد مى‏کند، از نظر ابن‏تیمیه هرکس از شریعت اسلام خارج شود، به اجماع مسلمانان جهاد با او واجب است (عدالت نژاد، 1390ش، ص‏189). این بنیادگرایى اسلامى که به نوعى واکنش به تهاجم غرب و گسترش مفاهیم سکولار در بین جوامع مسلمانان بود، تا قبل از دهه 1990م فقط جنبه محلى داشت و اسلام‏گرایان با همه افراطى که در بروز اندیشه خود داشتند، فقط به‏دنبال اصلاح دولت‏هاى فاسد خود و ایجاد یک حکومت اسلامى بودند. لیکن پس از جنگ شوروى و افغانستان، جبهه جهادگرا از محلى گرایى به جهان گرایى متحول شد (عباس‏زاده فتحى، 1388ش، ص‏122). در این زمان گروه‏هایى مانند طالبان، القاعده و داعش روى کار آمدند. خشونت در تفکر جریانات جدید که همگى انشعابى از احزاب نیمه اول قرن 20 بودند، چنان سیر افراطى به خود گرفت که نام آن‏ها یادآور تصاویر هولناکى از کشتار زنان و کودکان مسلمان و تخریب مساجد و بناهاى مذهبى مى‏باشد. همین امر موجب شده است تا از اسلام نمادى خشن و غیر انسانى در جهان عرضه گردد. به‏طور مثال کمیته سازمان ملل در گزارشى چنین اعلام کرد: «داعش در سوریه به‏طور گسترده مرتکب جنایات ضد بشریت مى‏شود. بر پایه این گزارش داعش در مناطق تحت سلطه خود از طریق بریدن سر عده‏اى از مردم و ارتکاب جنایت و تجاوز به زنان، به ارعاب مردم مى‏پردازد. گروه‏هاى مسلح معمولاً اجساد اعدامى‏ها را به مدت سه روز به صلیب مى‏کشند و سرهاى قربانیان را بر فراز سیم‏هاى خاردار نصب مى‏کنند، تا به مثابه هشدارى به ساکنان درباره پیامدهاى مخالفت با گروه‏هاى مسلح باشد». این جریانات با تمسک به قرائت خشن وهابیت از اسلام، ادعاى حراست از اسلام و اجراى قوانین اسلامى را دارند و متأسفانه داعیه دولت اسلامى و خلافت بر مسلمانان مصداق «کلمةُ حقٍ، یُرادُبها الباطل» در میان این افراد مى‏باشد.

نتیجه‏

1. تبعیت از اسلاف، شاخص‏ترین ویژگى سلفیون مى‏باشد. این تبعیت اگرچه در آغاز فقط صحابه و تابعین را شامل مى‏شد، لیکن با گسترش تفکر سلفى، دامنه تبعیت از اسلاف نیز گسترش یافت و افرادى همچون ابن‏حنبل و ابن‏تیمیه به جرگه اسلاف صالح پیوستند و امروزه سلفیون بیشتر تابع افکار و عقاید ابن‏تیمیه مى‏باشند، به‏گونه‏اى‏که شناخت عقاید ابن‏تیمیه، براى شناخت عقاید این گروه کفایت مى‏کند. 2. مهم‏ترین مبانى فکرى سلفیون، ایمان تام به ظاهر نصوص و عدم پذیرش تأویل مى‏باشد. این روش و مبناى‏ فکرى جایگاه عقل را درمیان این افراد در حد زیادى تنزّل داده است. 3. ظاهرگرایى سلفیه آن‏ها را مجبور ساخته تا با گسترش مفهوم شرک و کفر خود را به حربه تکفیر مجهز سازند. تکفیر گروه‏هاى مخالف در زمان محمد بن عبدالوهاب، تا آنجا ادامه یافت که امروزه طرف‏داران او را به‏عنوان اولین گروه‏هاى تکفیرى مى‏شناسند. 4. فروپاشى دولت عثمانى، هجوم فرهنگ غرب در جوامع مسلمان و کم‏رنگ شدن ارزش‏هاى اسلامى در میان مسلمانان باعث شد، تا جریان جدیدى با دغدغه احیاى تمدن اسلامى شکل گیرد. این جریان که با رهبرى سید قطب آغاز مى‏شود، در اندیشه اجراى احکام اسلامى است. 5. اجراى شریعت در غالب خلافت اسلامى، امروزه دستاویز گروه‏هایى شده است که با تمسک به فتاواى ابن‏تیمیه و قرائت غلط از اندیشه‏هاى سید قطب، خود را شاگردان معنوى او دانسته و با خشونت و افراطى ‏گرى چهره زشتى را از اسلام معرفى مى‏کنند.

منابع

.1 قرآن کریم. 2. ابراهیمى دینانى، غلامحسین، ماجراى فکر فلسفى در جهان اسلام، تهران، طرح نو، چاپ دوم، 1379ش. 3. ابن‏تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، العقیده الحمویه الکبرى، جده، دارالمنهاج، چاپ اول، 1430ق. 4. همو، درء تعارض العقل و النقل، تحقیق: رشاد سالم، جمهوریة العربیة المتحده، دارالکتب، 1971م. 5. همو، قاعده جلیله فى التوسل و الوسیله، بیروت، دارالکتب العربى، 1426ق. 6. احمد بن حنبل، مسند، تحقیق: احمد معبد عبدالکریم، جده، دارالمنهاج، چاپ دوم، 1433ق. 7. انصارى، حسن، از پاک اندیشى دینى تا سلفی‏گری مذهبى، مجله مهرنامه، سال پنجم، شماره 37، شهریور 1393ش. 8. باقى، عمادالدین، «تبرى ابن‏تیمیه از گروه‏هاى تکفیرى و تروریسم»، مجله مهرنامه، سال پنجم، شماره 37، شهریور 1393ش. 9. حاتمى، محمدرضا؛ و بحرانى، مرتضى، دائرة المعارف جنبش‏هاى اسلامى، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگى و اجتماعى، چاپ اول، 1392ش. 10. حنا الفاخورى، خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه عبدالحمید آیتى، تهران، علمى و فرهنگى، چاپ پنجم، 1377ش. 11. دائرة المعارف بزرگ اسلامى، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامى، 1376ش. 12. ژیل کوپل، پیامبر و فرعون (جنبش‏هاى نوین اسلامى در مصر)، ترجمه حمید احمدى، تهران، کیهان، چاپ دوم، 1375ش. 13. عباس‏زاده فتحى، مهدى، «بنیادگرایى اسلامى و خشونت با نگاهى به القاعده»، فصلنامه سیاست، دوره 39، شماره 4، زمستان 1388ش. 14. عدالت نژاد، سعید، «سلفیان تکفیرى یا الجهادیون، خاستگاه و اندیشه‏ها»، مجله تاریخ و تمدن اسلامى، سال هفتم، شماره 13، بهار و تابستان 1390ش. 15. عصیرى، سید مجتبى، شاخ شیطان (نقد و بررسى عقائد ضاله وهابیت)، قم، رشید، چاپ دوم، 1389ش. 16. علیخانى، على اکبر، اندیشه سیاسى متفکران مسلمان، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگى و اجتماعى، چاپ اول، 1390ش. 17. علیزاده موسوى، سید مهدى، سلفی‏گری و وهابیت (مبانى اعتقادى)، قم، دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ ششم، 1393ش. 18. فرمانیان، مهدى، مجموعه مقالات فرق تسنن، قم، نشر ادیان، چاپ سوم، 1388ش. 19. قطب، سید، نشانه‏هاى راه، ترجمه محمود محمودى، تهران، نشر احسان، چاپ اول، 1378ش. 20. کدیور، جمیله، مصر از زاویه دیگر، تهران، اطلاعات، چاپ اول، 1373ش. 21. مالکى، حسین بن فرحان، مبلغ نه پیامبر، ترجمه سید یوسف مرتضوى، قم، نشر ادیان، چاپ دوم، 1378ش. 22. مجتهد شبسترى، محمد، هرمنوتیک، کتاب و سنت، تهران، طرح نو، چاپ چهارم، 1379ش. 23. محمد بن عبدالوهاب، کشف الشبهات، قاهره، المطبعة السلفیه، 1375ق. 24. «میزگرد با حضور غلامحسین ابراهیمى دینانى و سید مصطفى محقق داماد»، مجله مهرنامه، سال پنجم، شماره 38، مهر 1393ش

منبع: مجله علمی تخصصی حبل المتین، مقاله 10، دوره سوم، شماره هشتم(ویژه تکفیر)، پاییز 1393، صفحه 174-189

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش