مقالات > نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۱۶ تعداد بازدید: 127

امنیت یکی از مهمترین دغدغه‏ های روابط بین‏الملل در همه اعصار است. در هزاره جدید، تروریسم یکی از مهمترین چالش‏های بشر برای داشتن امنیت به شمار می‏رود. نئوتروریسم(تروریسم جدید) ضمن برخی تشابهات محدود با ادوار گذشته، امروز در قالب نوینی رخ‏نمایی می‏کند و مهمترین عنصر آن، مذهب و اعتقادات دینی به خصوص در کشورهای اسلامی است.



نویسندگان

علیرضا رضایی؛ دکتری روابط بین الملل و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

امیر حشمتی، دانش ‏پژوه دکتری تخصصی روابط بین‏ الملل دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

چکیده

امنیت یکی از مهمترین دغدغه‏های روابط بین‏الملل در همه اعصار است. در هزاره جدید، تروریسم یکی از مهمترین چالش‏های بشر برای داشتن امنیت به شمار می‏رود. نئوتروریسم(تروریسم جدید) ضمن برخی تشابهات محدود با ادوار گذشته، امروز در قالب نوینی رخ‏نمایی می‏کند و مهمترین عنصر آن، مذهب و اعتقادات دینی به خصوص در کشورهای اسلامی است، هرچند که هیچ یک از ادیان الهی و به ویژه اسلام آنچه که امروز در عراق، سوریه، اردن، پاکستان، افغانستان و... رخ می‏دهد را توصیه نکرده‏اند. هدف مقاله حاضر، بررسی سیر و ویژگی‏های تحول مفهوم تروریسم به نئوتروریسم می‏باشد. به نظر می‏رسد پدیده تروریسم، ضمن تحول در روش، انگیزه، اهداف، ساختار سازمانی، ابزار و جغرافیا، تهدیداتی علیه بشر، دولت-ملت‏ها و نظام بین‏الملل به دنبال داشته است.

کلیدواژگان: تروریسم؛ نئوتروریسم؛ بنیادگرایی؛ بشر؛ دولت - ملت‏ها؛ نظام بین‏المللی       

 

۱. مقدمه

تروریسم، همواره یکی از موضوعات تهدید کننده امنیت بشر بوده است. هر چند که در عصر حاضر، شاهد جنگ‏های فراگیردر جهان نیستیم، اما حجم و گستره اقدامات تروریستی و قربانیان آن، کمتر از این جنگ‏ها میان دولت‏ها و ملت‏ها نیست.

 

پدیده نئوتروریسم(تروریسم جدید) برخواسته از تحولاتی در روش، انگیزه، اهداف، ساختار سازمانی، ابزار و جغرافیای تروریسم قدیم است. مهمترین ویژگی این پدیده، بهره‏برداری حامیان یا عاملان آن از نمادهای دینی به ویژه در مناطق اسلامی است. اقدامات انتحاری، شکل‏گیری گروه‏های تکفیری و تندور و بر هم زدن امنیت کشورهای مختلف به خصوص در خاورمیانه از جمله پیامدهای تحول در مفهوم پدیده تروریسم است.

 

لازم است یادآوری کنیم که عبارت «مذهب، ویژگی نئوتروریسم» به معنای آن نیست که دین به صورت عام و اسلام به صورت خاص، مشوق یا عامل ترور می‏باشد. زیرا ادیان الهی، پیام‏آوران صلح و آرامش بوده‏اند و حتی در موضوعاتی نظیر جهاد در اسلام، هدف دین مقابله جهت پیشگیری از بروز جنگ و نیز دعوت و صلح بوده است و در صورت بروز جنگ نیز، درگیری مستقیم و متعارف با دشمن همراه باحفظ حقوق انسانی دارای اهمیت است (برای مطالعه بیشتر ر.ک. به کتاب دیپلماسی و رفتار سیاسی در اسلام، سیدمحمد موسوی، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۹۰). اما با توجه به این‏که اکثر اقدامات تروریستی طی سال‏های اخیر در منطقه خاورمیانه و با ابزار یا ادعای مذهب صورت گرفته است، بنابراین تأکید مقاله حاضر بر آن دسته از حوادث تروریستی است که حامیان، مشوقان یا عاملان آن، انگیزه‏های مذهبی را دلیل این‏گونه اقدامات می‏دانند یا اعلام می‏کنند.

 

در مقاله پیش‏رو، پس از توضیح معنای لغوی تروریسم و تبیین جایگاه مفهومی آن در تئوری‏های روابط بین‏الملل، عرصه‏های تحول تروریسم در شش موضوع روش، انگیزه، اهداف، ساختار سازمانی، ابزار و جغرافیا، بررسی می‏شودو در پایان، آثار نئوتروریسم بر سه موضوع مهم امنیت بشر، امنیت دولت-ملت‏ها و امنیت نظام بین‏الملل تحلیل می‏گردد.

 

۲. تروریسم

واژه ترور از ریشه لاتین ters به معنای ترساندن و وحشت است(Webster›s Dictionary). دانشنامه بریتانیکا نیز ترور را «کاربرد سیستماتیک ارعاب یا خشونت پیش‏بینی‏ناپذیر بر ضد حکومت‏ها، مردمان یا افراد برای دستیابی به یک هدف سیاسی می‏داند.» (Terror» In Encyclopedia Britannica).

 

پیش‏نویسی که انتشارات دانشگاه کلمبیا در سال ۲۰۰۴ در باب‏ مفهوم تروریسم منتشر کرد را می‏توان یک تعریف مناسب برای تروریسم دانست:

 

«استفاده غیرقانونی یا بهره‏گیری تهدیدآمیز از نیرو یا خشونت فردی و یا گروهی سازمان‏یافته علیه مردم یا دارایی آنها به قصد ترساندن یا مجبور کردن‏ جوامع و حکومت‏ها، اغلب به دلایل ایدئولوژیک یا سیاسی. بنابراین تروریسم‏ عبارت است از تهدید یا استفاده از خشونت، اغلب بر ضد شهروندان برای‏ دستیابی به اهداف سیاسی برای ترساندن مخالفان یا ایجاد نارضایتی‏ عمومی» (Baylis & Smith,۲۰۰۵,p.۴۸۱).

 

در کنار این تعاریف، موضوعاتی که هنوز بر تروریستی بودن یا نبودن آن‏ها میان تئوری‏پردازان، سازمان‏ها و دولت‏مردان مجادله است نیز قابل توجه است. پرسش‏هایی نظیر این‏که آیا تروریسم چیزی‏ شبیه به جنگ‏های چریکی است؟ آیا آدم‏ربایی و ترور رهبران سیاسی را نیز شامل می‏شود؟ آیا این واژه می‏تواند تحت فشار قرار دادن شهروندان به وسیله دولت‏ها، همانند دوره استالین را نیز تحت پوشش قرار دهد؟ آیا می‏توان انقلابیون و جنگجویان آزادی را از تروریست‏ها جدا کرد؟ و پرسش‏های دیگری در این‏ زمینه که همه‏ی آنها سبب شده‏اند تا این واژه،‏ یکی از بحث‏برانگیزترین مفاهیم در علوم اجتماعی باشد (بدی،۱۳۸۷ش، صص۲۵۱-۲۴۸؛ سلیمانی، ۱۳۸۵ش، صص۱۹۷-۱۸۱).

 

تروریسم را می‏توان به مثابه ابزاری در نظر گرفت که از هشت جزء تشکیل شده است: ۱.عملی عمدی، ۲. منطقی، ۳. خشونت‏آمیز، ۴. دارای هدف سیاسی و ۵. وحشت‏آفرین‏ می‏باشد که ۶. از قوانین متعارف جنگ‏ها پیروی نمی‏کند، ۷. اهداف خودش را از بین جامعه‏ انتخاب می‏کند و ۸. خواستار این است که رفتار خاصی را در جامعه موردنظر تغییر دهد (Garrison,۲۰۰۳,p.۴۱;Shughart,۲۰۰۶,p.۹). منظور از گروه‏های تروریستی نیز جنبش‏ها یا سازمان‏هایی هستند که حربه‏ی اصلی‏شان، خشونت سیستماتیک بوده است. بر همین‏ اساس، تروریسم، تاکتیکی حساب شده است که از انگیزه‏های سیاسی برانگیخته شده و از زور یا خشونت بر ضد حکومت‏ها، مردمان یا افراد استفاده می‏کند و نقش اصلی آن، تحت‏تأثیر قرار دادن افکار عمومی است (WeinbergPedahzurHirsch-Hoefler, ۲۰۰۴, p.۷۸۶).

 

۳. تروریسم و نظریات روابط بین‏الملل

تروریسم، بر هم زننده امنیت است و امنیت یکی از مهمترین موضوعات نظریه‏های روابط بین‏الملل محسوب می‏شود. هر کدام از نظریات اصلی روابط بین‏الملل، پیرامون تروریسم به صورت مستقیم و نیز غیرمستقیم، در قالب مفاهیمی همچون ناامنی و آنارشی، مفروضات و نتایجی را بیان داشته‏اند. بررسی دیدگاه‏های تمام نظریات روابط بین‏الملل پیرامون تروریسم در فرصت این مقاله نمی‏گنجد، به همین دلیل، به یکی از مهمترین و با سابقه‏ترین دسته‏بندی‏ها رجوع می‏کنیم.

 

ای. اچ. کار و به تبع او تقریباً همه نظریه‏پردازان واقع‏گرا، نظریه‏های روابط بین‏الملل را به دو گروه اصلی واقع‏گرا(Realism) و آرمان‏گرا(Utopianism)تقسیم می‏کنند که این تقسیم‏بندی، منشأ بسیاری از تقسیمات بعدی نیز شده است. رئالیسم به نئورئالیسم تبدیل شد و لیبرالیسم، نئولیبرالیسم را معرفی کرد. با این توضیح، در میان نظریات روابط بین‏الملل، دو نظریه واقع‏گرا و آرمان‏گرا بنیادی‏ترین نظریات محسوب می‏شوند و مناظره اول این حوزه نیز محصول رقابت نظری این دو نظریه است.

 

٣.١. رئالیسم و تروریسم

فلسفه بدبینانه ماکیاولی و ‏هابز، انسان را موجودی شرور، خودخواه و منفعت‏طلب تعریف می‏کرد که شرارت، پرخاش‏گری، خودپرستی و خشونت را در ذات خود دارد. رئالیست‏ها نیز به همین نحو، انسان را بد ذات می‏دانستند که خشونت و منازعه در سرشت وی، امری طبیعی و غریزی است. پس کشورها نیز همچون انسان‏ها مهم‏ترین دغدغه‏شان، بقا و ادامه حیات است. کشورها حتی از افراد نیز بیشتر احساس ناامنی می‏کنند، چون در نظامی قرار دارند که فاقد هرگونه مرجع و اقتدار مرکزی مشروع است که از به‏کارگیری زور و خشونت جلوگیری کند. در چنین وضعیتی، کشورها ارجحیتی بالاتر از امنیت و قدرت ندارند. در نتیجه، قدرت‏طلبی امری طبیعی در روابط بین‏الملل است و تأمین آن، حتی با توسل به زور و جنگ نیز جایز است(فیروزآبادی،۱۳۸۱ش، ص۸۷).

 

در هر صورت و با این چنین نگاهی، مسائلی که برای یک دولت، مهم و حیاتی به نظر می‏رسند، برای دولت‏های دیگر حیاتی و مهم محسوب نمی‏شوند. زیرا سیستم بین‏الملل، دولت-مرکز می‏باشد و هر دولتی در آن، منافع ملی خود را دنبال می‏کند. به طور مثال؛ یونان در دوره‏ای، پ. ک. ک را مبارزین راه آزادی می‏نامید و حتی به آنها کمک نیز می‏کرد، زیرا این‏امر موجب می‏شدکه ترکیه منابع بیشتری را درراه مبارزه با تروریسم هزینه کند و این مسأله، از نظر استراتژیکی به نفع یونان بود.

 

یکی از موانع در مسیر مبارزه با ترور بین‏المللی، سازمان‏های بین‏المللی می‏باشند، این نهادها با توجه به این‏که قدرت تأثیرگذاری بر روی کشورها را با توجه به سلسله مراتب قدرت ندارند، در معرض ناتوانی در مقابله با تروریسم قرار دارند. دولت‏ها نیز با توجه به این‏که منافع متفاوتی را تعقیب می‏کنند، دارای اولویت‏های مختلفی در این سازمان‏ها هستند و همزمان، هر گونه دخالت این سازمان‏ها در حاکمیت ملی‏ خود را بر نمی‏تابند (زمان‏لو، ۱۳۹۳ش).

 

نباید از نظر دور داشت که نظریات دسته اول(حلال مشکل) به دنبال حفظ وضع موجود هستند. بنابراین می‏توان میان ثبات هژمونیک و رشد تروریسم رابطه‏ای احتمالی یافت؛ بدین معنا که هژمون برای حفظ برتری خود و ساختار نظام بین‏الملل، با رفتاری در قالب حمایت یا بی توجهی و کناره‏گیری، زمینه را برای ایجاد و فعالیت گروه یا گروه‏های تروریستی و درگیر نمودن بخش‏های ضد هژمون فراهم می‏کند. همچنین در نقد این رویکرد می‏توان گفت که امروزه همکاری‏هایی بین دولت‏ها در منطقه و جهان در راستای مبارزه با ترور انجام می‏گیرد، در عین حال دولت‏ها علاوه برحرکت در راستای منافع ملی، در چارچوب نزدیکی‏های فرهنگی و دینی نیز با بعضی گروه‏های تروریستی همکاری می‏کنند (همان).

 

٣.٢. لیبرالیسم و تروریسم

لیبرال‏ها از مفروضه‏های مشترکی راجع به واقعیت و جهان سیاست برخوردارند. به طور کلی، جهان‏بینی لیبرالیسم بر اعتقادات و مفروضه‏های زیر استوار است:

 

*   سرشت و ذات بشر، اساساً خوب و نوع‏دوستانه است. بنابراین، انسان‏ها قادر به کمک متقابل و همکاری هستند.

*   رفتار بد انسان، محصول و معلول انسان شرور نیست، بلکه معلول نهادها و ترتیبات ساختاری بشر است که انسان‏‏ها را تحریک می‏کند تا خودپرستانه عمل کنند و به دیگران آسیب برسانند و بجنگند.

*   انسان اگر بر مبنای فطرت خوب و نوع‏دوست خود عمل کند، رفتاری همکاری‏‏جویانه و صلح‏آمیز خواهد داشت. به تبع آن، اگر انسان‏‏ها و سیاست‏مدارانِ خودساخته و آموزش دیده در کشورها قدرت را به دست گیرند، صلح و همکاری بین‏المللی تحقق خواهد یافت.

*   برای استقرار صلح و همکاری بین‏المللی، باید نهادها و ساختارهایی که انسان در آن از فطرت خود دور افتاده است و بر اساس آن، رفتار و عمل نمی‏کند را اصلاح کرد. همچنین برای این‏که بشر و فرد بتواند بر مبنای فطرت خود عمل کند، فرایندها و نظام‏‏های تربیتی و اجتماعی باید اصلاح شود.

*   کشورها نیز ذاتاً خودپرست و جنگ‏طلب نیستند، بلکه برعکس، همکاری‏جو و نوع‏دوست هستند و بنابراین قابلیت اصلاح رفتارهای نابهنجار خود را دارند (والت،۱۳۹۳ش).

در نظر لیبرال‏ها، مسائلی همچون ترور به غیراز همکاری و تعامل بین دولت‏ها و بازیگران، راه‏حل دیگری نمی‏تواند داشته باشد. به عنوان مثال، لیبرال‏های ترکیه معتقدند که همکاری نیروهای اطلاعاتی آمریکا و ترکیه در کنیا و دستگیری اوجالان درسال ۱۹۹۹، تقویت‏کننده این مدعامی‏باشد.

هر چند از منظررویکرد لیبرالیستی، همکاری و تعامل پیش‏فرض وضعیت نظام بین‏المللی محسوب می‏گردد، اما شکست‏ها و عدم موفقیت وضعیت فعلی در عرصه بین‏الملل این مسأله را تائید نمی‏کند. با در نظر گرفتن این واقعیت، نمی‏توان ادعا کرد که رویکرد لیبرالیستی، وضعیت فعلی مسائل ترور در جهان را به وضوح می‏تواند توضیح دهد. زیرا دولت‏ها در عین حال که در مبارزه با ترور دچار کاستی‏ها و مشکلات فراوان هستند، در مسأله تعریف این وضعیت(ترور و تروریسم) نیز دچار نقصان‏های زیادی می‏باشند.

 

از نگاه لیبرال‏ها، در حالی که سازمان‏های بین‏المللی قابلیت اعمال قوانین و ایجاد استاندارد‏ها را بر دولت‏ها دارند، اما درعرصه‏ی رفتارها و رخدادهای بین‏المللی شاهد هستیم که این سازمان‏ها در بسیاری از موارد نمی‏توانند بر روی دولت‏ها اعمال فشار و حاکمیت داشته باشند. صحنه‏ی درگیری‏ها در سوریه، لیبی، عراق و در وجهی دیگر در مسأله اوکراین، نمایان‏گراین نقطه ضعف سازمان‏های بین‏المللی می‏باشد. بعد از رخدادهای ۱۱ سپتامبر، شاهد تأسیس کمیته مبارزه باترور در سازمان ملل متحد بودیم، اما با همه امکاناتی که این کمیته در جریان حمایت از دولت‏ها برای مبارزه با ترور دارد، با توجه به عدم توافق بر سر موضوع تعریف ترور، شاهد عدم موفقیت این نهاد بین‏المللی هستیم (زمان‏لو، پیشین).

 

با نمایان شدن ضعف‏های تبیینی دو نظریه واقع‏گرایی و آرمان‏گرایی و شعبه‏های نظری ایجاد شده از آنان، نظریات انتقادی ایجاد شدند تا ضمن پوشش ضعف‏های نظریات دسته اول، طرح‏های جدیدی مبتنی بر رهایی‏بخشی ارائه نمایند. بررسی دیدگاه نظریات انتقادی پیرامون تروریسم نیز در مجال یک مقاله نمی‏گنجد. از این رو، در اینجا به یکی از مهمترین نظریات رهایی‏بخش، یعنی مکتب فرانکفورت که اتفاقاً با طرح‏واره‏ای موثر می‏تواند تروریسم را با نگاه جدیدی تبیین نماید، می‏پردازیم.

 

٣.٣. نظریات انتقادی و تروریسم

نظریات انتقادی می‏توانند بخشی از ترورهای امروز، به خصوص آن دسته از ترورها که به موضوع هویت برمی‏گردندرا تجزیه و تحلیل نماید. در روابط بین‏الملل از این اصطلاح به دو معنا استفاده می‏شود:

 

الف: معنای عام: شامل طیف وسیعی از دیدگاه‏های انتقادی در روابط بین‏الملل از جمله پساتجددگرایی، پساساختارگرایی، فمنیسم، مارکسیسم، نومارکسیسم، نظریه نظام جهانی، پست مدرنیسم، سازه‏انگاری و... می‏شود. در این معنا، نظریه انتقادی تلاشی میان رشته‏ای است که علم سیاست، روابط بین‏الملل، تاریخ و روانشناسی را ترکیب می‏کند تا نظریه‏های مختلفی از سیاست جهانی ارائه کند که هدف اصلی همه آنها، نشان دادن بدیل و جایگزینی در برابر برداشت واقع‏گرایانه از روابط بین‏الملل است.

 

ب: معنای خاص: نظریه انتقادی در معنای خاص آن، شامل دیدگاه‏های متأثر از مکتب انتقادی فرانکفورت و مباحث ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو و شاید بیش از همه، اندیشه‏های یورگن هابرماس در نقد تجدد و روشنگری، خصوصاً در تجلیات معرفتی و فرهنگی آن و یا تلاش برای هدایت مجدد تجدد به سمت ابعاد فراموش شده آن است. این نظریه در دیدگاه‏های افرادی چون رابرت کاکس(که نظریه انتقادی را نخستین بار وارد روابط بین‏الملل کرد)، ریچارد اشلی(که در آثار اولیه دهه۱۹۸۰ خود به مکتب انتقادی تمایل داشت) و مارک هافمن(که در نیمه دوم دهه۱۹۸۰ امیدوار بود نظریه انتقادی با جایگاهی که در مناظره میان پارادایمی برای آن می‏توان متصور بود، آینده رشته روابط بین‏الملل را در دست داشته باشد) در روابط بین‏الملل انعکاس یافته است.

 

از سویی دیگر، نظریات انتقادی از برخی آرای اندیشمندانی چون آنتونیو گرامشی و بحث‏های او در زمینه هژمونی، بلوک تاریخی، جامعه مدنی، انقلاب انفعالی، نقش روشنفکران و... متأثر است که می‏توان نمودهای آن را در نوشته‏های کاکس، استفن گیل و دیگران مشاهده کرد (مشیرزاده، ۱۳۸۴ش، صص۲۱۵-۲۱۴).

 

به طور کلی می‏توان گفت که درعرصه روابط بین‏الملل، این نظریه واکنشی به سلطه دیدگاه‏های نوواقع‏گرا و نولیبرالیسم(مبتنی برپروژه روشنگری و خردگرایی) بود. این رویکرد با اشاره به بحران مدرنیته، اندیشه‏های ترقی‏خواهانه قرون ۱۹و۲۰ را ناکارآمد دانسته و معتقد است که این اندیشه‏ها، برخلاف آرمان‏های اولیه خود، شکل جدیدی از برده‏داری به صورت نازیسم واستالینیسم را به ارمغان آورده‏اند (قوام، ۱۳۸۴ش، ص۱۹۲).

 

دانش مسلط بر حوزه مطالعاتی تروریسم، یک نمونه عالی از نظریه‏های حل مشکل است؛ بدین ترتیب که پدیده تروریسم در حوزه روابط بین‏الملل به منزله یک مشکل فرض شده است و نظریه‏های جریان اصلی، درصدد فراهم کردن یک راه‏حل به دولت در مقابله با تروریسم هستند. از طرف دیگر، نظریه‏های حل مشکل در تبیین پدیده تروریسم، ماهیتی ایدئولوژیک مبنی بر حفظ وضع موجود دارند و در راستای حل مشکل، دولت‏محور هستند؛ یعنی هر نوع خشونت از طرف گروه‏های غیردولتی را نامشروع می‏دانند و در عوض، استفاده دولت از خشونت را در چارچوب مبارزه با تروریسم مشروع جلوه می‏دهند (Jackson,۲۰۰۹,p.۷۷).

 

داشتن رویکرد انتقادی به پدیده تروریسم، مجموعه‏ای از تعهدات فرانظری و اخلاقی-هنجاری را در بر می‏گیرد که یک موضع انتقادی نسبت به جریان ارتدوکس حاکم بر ادبیات مربوط به تروریسم دارد. از این منظر، رویکرد انتقادی یک پروژه ضدهژمونیک است که درصدد قرار گرفتن فراتر از نظریه حل مشکل در چارچوب وضع موجود است (قوام،۱۳۸۹ش، صص ۱۳-۱۲). بنابراین از لحاظ هستی‏شناسی در رویکرد انتقادی، تروریسم اساساً یک واقعیت اجتماعی است و ماهیت آن وابسته به بافت، شرایط، قصد و نیت و فرایند اجتماعی، فرهنگی، قانونی و سیاسی است. پس تروریسم نمی‏تواند یک وضعیت خاص مشخص باشد(Jackson et al,۲۰۰۹, p.۲۲۲). براساس نظریات انتقادی، تروریسم زمان‏مند و مکان‏مند است و نمی‏توان اطمینان داشت که یک گروه تروریستی تا ابد تروریستی خوانده شود.به همین دلیل، ممکن است یک حمله انتحاری در فلسطین از سوی اسرائیل، تروریستی و از سوی برخی کشورهای دیگر دفاع محسوب گردد.

 

۴. عرصه‏های تحول تروریسم

تحول در تروریسم متناسب با حوادث و تحولات تاریخی جهان بوده است. برخی صاحب‏نظران چهار موج را برای تحول تروریسم ترسیم کرده‏اند:

اولین موج که به موج آنارشیستی معروف‏ است،در دهه ۱۸۸۰ شروع شد و به مدت چهل سال ادامه پیدا کرد.به دنبال آن و در دهه‏ ۱۹۲۰، موج ضد استعماری شروع شد و در دهه ۱۹۶۰ از بین رفت. اواخر دهه ۱۹۶۰، موج چپ‏ جدید متولد شد و تقریباً تا دهه ۱۹۹۰ به‏طور لجام‏گسیخته‏ای ادامه یافت و هنوز هم در بعضی‏ از کشورها از قبیل سریلانکا، اسپانیا، پرو و کلمبیا گروه‏هایی از آن فعال است. چهارمین موج‏ یا موج مذهبی، از اواخر دهه ۱۹۷۰ شروع شد و اگر دنباله‏ای از امواج قبلی در نظر گرفته‏ شود، هنوز هم ادامه دارد (Rapaport,۲۰۰۴, p.۴۷). این چهار موج، تشابهات زیادی با یکدیگر دارند، اما لزوماً یکسان نیستند. هر یک از آنها در محل متفاوتی شروع شده و دیگر گروه‏های شورشی را نیز درگیر کرده‏اند، علاوه بر این، بیشتراز اهداف و تاکتیک‏هایی‏استفاده می‏کنند که آنها را از موج‏های دیگر متمایز می‏سازد(Ibid, p.۴۹).

 

والتر لاکوئر نیز در مقاله مشهور خود با عنوان «تروریسم پست مدرن‏«، تروریسم جدید را تروریسم پست مدرن نامید. به نظر وی، تروریسم نوین در چارچوب اهداف و قالب‏های مدرن‏ همچون قدرت‏طلبی، منفعت‏جویی یا ملت‏گرایی نمی‏گنجد و اهداف یا قالب‏های پسامدرن‏ همچون مذهب، هویت و جهانی شدن برای توضیح آن لازم است(Laqueur,۱۹۹۶, p.۲۴-۳۶) . برخی متفکران نیز حادثه ۱۱ سپتامبر را نقطه عطف و گذار تروریسم قدیم به تروریسم جدید می‏دانند. بنابراین در این مقاله سعی می‏شود میان تروریسم قدیم(سه موج اول) و تروریسم جدید(موج ۱۱ سپتامبر و پس از آن) تمایز قائل شویم.

 

برای آشنایی بیشتر با جزئیات تحول مفهومی تروریسم، می‏توان تحول در مصادیق، انگیزه، اهداف، ساختار سازمانی، ابزارها و جغرافیای تروریسم را جداگانه بررسی کرد.

 

٤.١. تحول در روش‏های تروریسم

روش‏های انجام اقدامات تروریستی به فراخور موضوعات و زمان‏ها متحول شده است. به عبارت دیگر، هیچ کدام از روش‏ها به صورت غالب و دائمی درنیامده‏اند، بلکه در گذر زمان دچار تحولاتی متناسب با سطوح اقدامات گشته‏اند.

 

تکنیک غالب کنش تروریستی در موج اول،قتل یا ترور شخصی بود. موج دوم با حمله به‏ اهداف نظامی مشخص می‏شد که در موج سوم، جای خود را به هواپیماربایی و در واقع، ‏آدم‏ربایی یا گروگان‏گیری داد. در سه دهه اول موج سوم، بیش از هفتصد هواپیماربایی رخ‏ داد. با پایان جنگ سرد و فروپاشی مارکسیسم، استراتژیست‏ها و متفکرین غرب از جمله‏ راپوپورت معتقدند قرن بیست و یکم شاهد برآمدن موج جدیدی از تروریسم است که تکنیک‏ خاص آن،عملیات انتحاری است (پورسعید،۱۳۸۸ش، صص۱۵۲-۱۵۱).

 

در این نوع عملیات‏ها، به دلیل آن‏که خودِ مهاجم تبدیل به بمب متحرک می‏شود، تشخیص موقعیت ناامن کننده برای قربانیان سخت و هدف‏گیری افراد و تجمع‏ها توسط تروریست‏ها دقیق‏تر صورت می‏گیرد. البته برخی از این اقدامات توسط گروه‏های مبارز و استشهادی صورت می‏گیرد و با عنوان مبارزه و مقاومت از آن یاد می‏شود که تفکیک این دو، موضوع این مقاله نیست.

 

٤.٢. تحول در انگیزه تروریسم

در تروریسم موج اول(آنارشیستی)، جهت حذف سنتی‏ها که مقابل پیشرفت تکنولوژی قرار می‏گرفتند و برانگیختن توده‏های مردم، استفاده از خشونت بیشتر نمادین بود و به پیامدهای عمل تروریستی توجه بیشتری نشان داده می‏شد. آنارشیست‏ها، استفاده از ترس و وحشت را برای تغییر انقلابی در جوامع‏شان ضروری می‏پنداشتند. ترور سران حکومتی، یکی از تاکتیک‏های مرسوم آنها بود که از جمله آنها می‏توان به ترور رئیس جمهور ایالات متحده، ویلیام مک‏کینلی در سال ۱۸۹۰ و تزار الکساندر دوم در سال ۱۸۸۱ اشاره کرد.

 

پایان جنگ جهانی دوم، سرآغاز حیاتی دوباره برای موجی از تروریسم شد که قبل از دهه‏ ۱۹۲۰نیز در جریان بود. این موج از تروریسم که به تروریسم ضد استعماری مشهور شد، بیشتر در خدمت ملی‏گرایی و تمایلات جدایی‏خواهانه‏ی نژادپرستانه قرار گرفت. اما چیزی‏که‏ بعد از جنگ جهانی دوم در این موج تازگی داشت،این بود که اولاً تکنولوژی پیشرفت کرده‏ بود و طبعاً تروریست‏ها نیز از آن بهره‏مند می‏شدند و ثانیاً به موازات ضعیف شدن قدرت‏های‏ استعماری اروپا و تغییر محل قدرت جهانی از اروپا به آمریکا، موج ضد استعماری تروریسم در شمال آفریقا، مدیترانه و آسیا در خدمت جنبش‏های آزادی‏بخش ملی قرار گرفت. این موج‏ توانست در بعضی از کشورها مانند مصر و الجزایر به پیروزی دست‏یافته و این کشورها را به‏ استقلال برساند (Shughart, ۲۰۰۶, ۱۳-۱۹).

 

ضرورت روانی موج سوم یا موج چپ جدید را جنگ ویتنام به وجود آورد. این جنگ، دوگانگی زیادی درباره ارزش‏های سیستم موجود، به‏خصوص میان جوانان غربی به وجود آورد. گروه‏هایی که در موج سوم ظاهر شدند، در بیشتر مواردرادیکالیسم را با ناسیونالیسم‏ ترکیب کردند(گروه اتا در اسپانیا، ارتش سرّی ارمنی برای آزادی ارمنستان و ارتش آزادی‏بخش‏ ایرلند). واژه‏ی تروریسم بین‏المللی، که در طول موج آنارشیستی بارها استفاده می‏شد، برای‏ معرفی مبارزان موج چپ جدید بازآفرینی شد. در واقع، ویژگی انقلابی پیوند مهمی میان‏گروه‏هایی که از ملیت‏های مختلف بودند، ایجاد می‏کرد. برجسته‏ترین تاکتیک مورد استفاده‏ در این موج، هواپیماربایی بود که در طول دهه ۱۹۷۰ بیش از صدبار اتفاق افتاد. آدم‏ربایی نیز تاکتیک دیگر این موج بود که در طول چهارده سال و بعد از سال ۱۹۶۸، ۴۰۹ مورد در کشورهای ایتالیا، اسپانیا و آمریکای لاتین به‏وقوع پیوست(Rapaport,۲۰۰۴:۵۴-۵۶; Shughart,۲۰۰۶:۲۰) .

 

موج مذهبی در اواخر دهه‏ی۱۹۷۰ شروع شد (بخشی شیخ احمد،۱۳۸۷). در موج‏های قبلی‏ نیز معمولاً مذهب نقش مهمی داشته است. همان‏طور که مبارزات ارمنیان، مقدونیان، ایرلندیان، قبرسیان و... نشان می‏دهد، فعالیت‏های مذهبی و قومی نیز در مبارزات آنها وجود داشته است، اما تنها در این موج است که مذهب نقش بسیار متفاوت و مهمی ایفا می‏کند(Rapaport,۲۰۰۴:۵۸). در واقع، یکی از خصوصیاتی که به تروریسم‏ فعلی، صفت نوین بودن بخشیده است، استفاده از مذهب است. البته مذهب فقط وسیله‏ای‏ برای مشروعیت بخشیدن به خشونت است و چنین‏گروه‏هایی فقط می‏خواهند با توجیه‏ مذهبی، مردم را به خود بدبین نکنند. بر همین اساس، آنها همچون گذشته به اهداف سیاسی‏ خود پایبند بوده و آنها را دنبال می‏کنند(Tucker,۲۰۰۱:۶). با این ‏حال، درهم‏تنیدگی‏ انگیزه‏های مذهبی و اهداف سیاسی سبب شده است تا تمایز میان جنبه‏های مذهبی و سیاسی گروه‏های تروریستی مذهبی مشکل شود(Ranstorp,۱۹۹۶, p.۴۲). بدین‏سان، تروریسم نوین از دل تروریسم مذهبی بیرون آمده و تفاوت‏های فاحشی با سه موج اول‏ تروریسم مدرن دارد (بهاری و بخشی شیخ احمد ۱۳۹۰،ص ۱۵۶).

 

از جمله عوامل بی‏ثباتی در قرن بیست و یکم، الهیات رادیکال و خشونت مذهبی است. این نوع‏ از الهیات، از ایدئولوژی مذهبی رادیکال به مثابه ابزاری برای رسیدن به اهداف سیاسی استفاده‏ می‏کند. بر همین اساس، بارزترین وجه تمایز تروریسم نوین، تأکید آن بر مذهب است (Brown,۲۰۰۷:۳۱).البته نهضت‏های رهایی‏بخش ملی را نمی‏توان در زمره گروه‏های تروریستی قرار داد. برای مثال حزب‏الله لبنان یا گروه‏های مبارز در فلسطین برای به دست آوردن سرزمین‏های از دست رفته یا مورد تهدید قرار گرفته با حمایت مردمان‏شان در حال مبارزه هستند و این مبارزه علنی، مستمر و نه ناگهانی است.(برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به مقاله «نهضت‏های رهایی‏بخش ملی و تروریسم بین‏الملل از دید حقوق بین الملل» نوشته دیدخت صادقی حقیقی، مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره ۲۰۵ و ۲۰۶، مهر و آبان ۱۳۸، صص۳۷-۲۸)

 

تروریسم نوین را تروریسم پست‏مدرن‏ نیز نامیده‏اند. بر این ‏اساس، تروریسم نوین «در چارچوب اهداف و قالب‏های مدرن همچون قدرت‏طلبی، منفعت‏جویی و یا ملیت‏گرایی نمی‏گنجد و اهداف و قالب‏های غیرمدرن یا فرامدرن‏ همچون مذهب، هویت و جهانی شدن برای توضیح آن لازم است.» در واقع، عاملان تروریسم‏ نوین «صرفاً به رستگاری پس از مرگ می‏اندیشند و سود و زیان دنیوی و عقلانیت مدرن در محاسبات آنها جایی ندارد.» (پورسعید،۱۳۸۵ و ۸۲۵-۸۲۴) آنها خود را مستضعفانی معرفی‏ می‏کنند که برای گرفتن حق خود، بر ضد ستمگران قیام کرده‏اند و می‏خواهند ملت خود را یا از دست حاکمان ظالم و یا از دست دشمنان خارجی نجات دهند. با این ‏همه، بیشتر تروریست‏های‏ مذهبی مایلند که شهروندان غیرنظامی را هدف قرار دهند و هیچ توجهی به جنس و سن اهداف‏ ندارند؛ ازاین‏رو، به وسیله‏ی بسیاری از هم‏کیشان خود طرد می‏شوند (Ashraf,۲۰۰۴:۳۶).

 

تروریسم قدیمی به‏طور مشخص از انگیزه‏های غیرمذهبی یا سکولار برانگیخته شده و دارای اهداف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی قابل تعریف است. مذهب ادعایی در نئو تروریسم، دو کاربرد داخلی و خارجی پیدا می‏کند: اول این‏که در گردهمایی نیروهای سرخورده داخلی به عنوان یک انگیزش دینی عمل می‏کند و دوم این‏که؛ پتانسیل جذب نیرو از خارج را به عنوان یک محل هویت جدید در برابر هویت عصر مدرن دارد.

 

 انگیزش؛ عامل توریسم تروریسم

سازمان ملل متحد اعلام کرد: حدود ۱۵ هزار تروریست خارجی از ۸۰ کشور جهان برای جنگ در کنار گروه تروریستی داعش به عراق و سوریه رفته‏اند.براساس این گزارش، عناصر تروریست خارجی از کشورهای فرانسه، روسیه و انگلیس و در مجموع از ۸۰ کشور جهان عازم عراق و سوریه شده‏اند (guardian,۲۰۱۴).

 

در نئو تروریسم، ایجاد تنوع در پاسخ به انگیزه‏ها، یکی از روش‏های جذب نیرو در گروه‏های تروریستی است. در این گروه‏ها، امکان فعالیت‏های آزادانه وجود دارد. بر خلاف شبکه هرمی تروریستی کلاسیک که دستور از بالا به پایین ارسال می‏شد، در نئوتروریسم شبکه غیرمتمرکز و کمتر دستوری است. در نتیجه، افراد را برای ارضای نیازهای هیجانی و انگیزشی آزاد می‏گذارد. حتی می‏توان جذب نیروهای خارجی از کشورهای صنعتی و رشد یافته را نیز با بررسی انگیزشی در موج نئوتروریسم بررسی کرد. رشد بازی‏های کامپیوتریِ خشن بدون این‏که محلی برای ارضای تمایلات شرارت‏انگیزِ رشدیافته فراهم کند، می‏تواند از محیطی نظیر مناطق داعش برای تجربه هیجان واقعی بهره‏برداری کند.

 

از افسار گسیختگی جنسی نیز به عنوان یک عامل انگیزشی و هیجانی برای جذب همکار در گروه‏های نئوتروریستی یاد می‏شود. جهاد نکاح و فراهم آوردن امکان بوالهوسی افراطی، شرایط جذابی را برای افرادی ایجاد می‏کند که قوانین و عرف جامعه خود تاکنون مانع اقدامات آنان شده بود.

 

٤.٣. تحول در اهداف تروریسم

منظور از اهداف تروریسم در این بخش، قربانیان تروریسم است. اهداف انتخاب‏شده‏ی تروریست‏های قدیمی‏تر، واقع‏بینانه‏تر و قابل فهم‏ بود. آنها نمی‏توانستند دست به کشتار جمعی بزنند؛ زیرا متحدان و حمایت‏کننده‏های خود را از دست می‏دادند. بنابراین در انتخاب اهداف خود، دقت بیشتری می‏کردند و بیشتر، اهدافی را انتخاب می‏کردند که ارزش سمبولیک داشته باشند (مانند رهبران سیاسی،سران حکومت، سفارت‏خانه‏هاو ساختمان‏های نظامی و مالی). در واقع، آنها از اعمال خود به‏عنوان تبلیغی برای‏ افزایش حمایت‏های عمومی استفاده می‏کردند(Spencer,۲۰۰۶:۶-۷) .

 

تفاوت تروریسم نوین با گونه‏های گذشته‏ی آن،این است که‏ قربانیان آن، بیشترشهروندان بی‏گناهی هستند که یا به‏طور تصادفی انتخاب شده‏ یا آن‏که‏ به‏طور اتفاقی در موقعیت‏های تروریستی حضور داشته‏اند. (Manin,۲۰۰۸:۱۶۳) هدف تروریسم نوین، بر جای گذاشتن بیشترین ویرانی ممکن است که آن را از طریق اشکال ویرانگر تسلیحات یا تکنیک‏ها همچون تروریسم انتحاری‏عملی می‏کند، در صورتی که تروریسم قدیم، در پی آفرینش نمایشی دراماتیک از طریق کمترین خسارات بود (Zalman,۲۰۱۴).

 

همچنین در نئوتروریسم، ایجاد هژمونی خبری از اقدامات گروه‏ها بسیار مهم و حتی جزو اهداف حیاتی محسوب می‏شود. این هژمونی خبری، وحشت از گروه را بالا می‏برد و ممکن است بسیاری از سنگرها آسان‏تر و بدون مقاومت فتح شود. همچنین در خارج از مرزها نیز موجی از ترس ایجاد می‏کند و ممکن است همین موج، مشتری‏های خاصِ خود را داشته باشد. برای در صدر قرار گرفتن خبری، نیاز به اقدامات بدیع است. امروز دیگر یک تصادف یا حتی انفجار کوچک، نمی‏تواند در صدر اخبار قرار گیرد و به همین دلیل، مدل قتل و ترور تغییر می‏کند. بریدن سر چند نفر با اره برقی و پخش تصاویر آن در فضای مجازی، میلیون‏ها بازدید کننده به خود اختصاص می‏دهد.

 

در دنیای جدید، رویداد تروریستی می‏بایست آنقدر بزرگ باشد که در صدر اخبار همه‏ شبکه‏های جهانی قرار گیرد و این، مستلزم قربانیان انبوه و تخریب گسترده است. بنابراین قربانیان عملیات تروریستی می‏بایست از میان همان اکثریت خاموش و به صورت«فله‏ای» انتخاب شوند. انتخاب مکان‏های عمومی برای عملیات که در آنها، قربانیان کمترین امکان را برای فرار یا جان سالم به در بردن داشته باشند؛ مانند هواپیماهای در حال پرواز، برج‏های بلند، ایستگاه‏های مترو و مواردی از این دست در همین چارچوب قابل توجیه است (پورسعید، پیشین،ص۱۶۵). مشخصه تروریسم در دوران معاصر، کشیدن مردم به صحنه جنگ و قدرت و استفاده از آنها برای اتخاذ راهبردهای مستقیم و غیرمستقیم برای کسب قدرت و امتیاز است (بهاری و بخشی شیخ احمد ۱۳۹۰،ص ۱۵۲).

 

٤.٤. تحول در ساختار سازمانی تروریسم

ساختار سازمان‏های رسمی به صورت هرمی‏است؛ بدین معنی که اعضای آن، در قاعده هرم و گروه مدیریتی یا رئیس در رأس هرم قرار گرفته‏اند. این شکل از ساختار سازمانی، در گروه‏های سیاسی، اجتماعی، مذهبی و نظامی دیده می‏شود. جایگزین ساختار هرمی، سیستم‏ سلولی یا شبکه‏ای است. در این نوع از ساختار سازمانی، هیچ‏گونه کنترل مرکزی بر اعضا و یا سلول‏ها وجود ندارد و همه سلول‏ها به صورت مستقل عمل می‏کنند و هیچ گزارشی به ستاد فرماندهی ارائه نمی‏کنند. این نوع از ساختار، «مقاومت بدون رهبری» نیز نامیده می‏شود که‏ در گروه‏های تروریستی نوین وجود دارد.در واقع، چنین ساختاری به همه‏ی گروه‏های منفرد تشکیل‏دهنده‏ی یک سازمان این اجازه را می‏دهد که به‏تنهایی عمل کنند. سابقه‏ی چنین‏ ساختاری به دوران انقلاب آمریکا برمی‏گردد که گروه‏های مبارز از آن استفاده می‏کردند (Lesser,۱۹۹۹:۸۶; Beam,۱۹۹۲). بنابراین ایدئولوژی مشترک، خود یک سازمان‏دهنده می‏شود که هر عضو می‏تواند در یک مکان یا زمان دستور دهنده و مجری اعمال باشد.

 

به عبارت دیگر،‏ «تروریسم جدید غیرسلسله مراتبی‏و افقی(به لحاظ توزیع مواضع اقتدار در سازمان) است، در حالی که تروریسم قدیم سلسله مراتبی ‏و عمودی بود. سازمان‏های قدیمی متمرکز بودند، در حالی که تروریسم جدید سازمانی نامتمرکز دارد»(Zalman,۲۰۱۴) و این امکان را برای واحدهای دوردست به وجود می‏آورد که بدون اطلاع از دستورات مرکزی که فاقد وجود فیزیکی است، دست به عملیات تروریستی‏ بزنند و به صورت یک دولت مجازی عمل کنند. این ساختار انعطاف‏پذیر، این امکان را فراهم‏ می‏آورد تا عملیات شبکه به لحاظ اقتصادی و پرسنل کارآمدتر شود» (ارس،۱۳۶۸، صص۱۹۱-۱۸۵). همین مسأله مبارزه با آن را سخت می‏کند. زیرا مقر اصلی یا وجود ندارد یا به سختی قابل تشخیص است و حتی در صورت تشخیص و حذف فیزیکی هر کدام از بخش‏ها می‏توانند اصلی شوند و یا بدون نیاز به وجود مقر به کار خود ادامه دهند.

 

٤.٥. تحول در ابزارهای تروریسم

ابزار تروریست‏های قدیمی، تقریباً همان ابزار متعارف مورد استفاده در جنگ بود. اسلحه، قالب‏ترین وسیله در تروریسم سه موج اول است. حال آن‏که در تروریسم نوین، تنوع قابل توجهی در ابزارها ایجاد شده است.

 

نئوتروریست‏ها ابزارهای جدیدی به خدمت می‏گیرند. این ابزارهای جدید یا مستقیماً در راستای ترور و ایجاد ناامنی بکار می‏روند (مانند استفاده تروریست‏ها از گلوله‏ها و سلاح‏های شیمیایی در جریان جنگ سوریه ۲۰۱۴) و یا جهت بهره‏برداری از اقدام تروریستی جهت ایجاد رعب و یا دستیابی به اهداف دوم بکار می‏رود (مانند بهره‏برداری نئوتروریست‏ها از فضای اینترنت جهت انتشار مواضع، تصاویر اقدامات و...).

 

داعش با بهره‏برداری از بستر اینترنت، بسیاری از اقدامات خود را در جهان منتشر می‏کند. اما استفاده از این بستر، یک کاربرد مهمتر برای داعش دارد و آن نمایش آموزشیِ ابتکار عمل، کمیت و کیفیت اقدامات تروریستی برای نیروهای پراکنده در سوریه، عراق و حتی نیروهای بالقوه در یمن و سایر نقاط است. در بعد عملیاتی نیز سازمان‏های تروریستی برای تأثیرگذاری هرچه بیشتر، نیاز به نوعی‏ قابلیت جمع‏آوری اطلاعاتی دارند.در این چارچوب، استفاده از منابع آشکار همچون اینترنت‏ کمک مهمی به آنها در انتخاب هدف می‏کند. به واقع، اینترنت و منابع آشکار در بعد عملیات، کارکردهای بسیاری ایفا می‏کنند. فن‏آوری رایانه‏ای در خدمت مواردی چون عضوگیری، تبلیغات سیاسی، تأمین مالی، ایجاد ارتباطات و هماهنگی بین‏گروه‏ها و درون هر گروه، جمع‏آوری اطلاعات و پنهان‏کاری و ناشناس ماندن در فعالیت‏های روزمره و نیز در عملیات‏ تاکتیکی قرار می‏گیرد (گیدنز،۱۳۷۶، ص۲۳۸).

 

٤.٦. تحول در جغرافیای تروریسم

گستره‏ جغرافیایی تروریسم قدیمی،داخلی و یا حداکثر منطقه‏ای بود. در مقابل،تروریسم نوین در فراسوی مرزهای ملی و منطقه‏ای فعالیت کرده و بالطبع تأثیر جهانی داشته است و امنیت و صلح جهانی را تهدید می‏کند (Barzegar,۲۰۰۵:۱۱۴;Lesser,۱۹۹۹:۸۶).

 

اگرچه در تروریسم داخلی، معمولاً دولت نقش مشوق، حامی یا عامل نداشت، اما در تروریسم بین‏المللی در پاره‏ای موارد شاهد نقش‏آفرینی دولت هستیم. تروریسم بین‏المللی در سطح عاملان، صرفاً با گروه‏های غیردولتی محدود نمی‏شود و بدین ترتیب، می‏توان از تروریسم دولتی خارجی در روابط بین‏الملل سخن گفت. تروریسم‏ دولتی خارجی به معنای بهره‏گیری دولت از روش‏ها و شیوه‏های تروریستی در خارج از مرزهای ملی به منظور تعقیب اهداف استراتژیک است. این‏گونه تروریسم هنگامی رخ می‏دهد که دولت‏ها خارج از تشریفات دیپلماتیک، دست به خشونت می‏زنند یا تهدید به استفاده از آن‏ می‏نمایند (جی.بدی، ۱۳۷۸،صص ۹۵۲ و ۸۵۲).

 

در دنیای کنونی، مراکز واحد قدرتی وجود ندارد و قدرت‏ها در حوزه‏ها و نقاط جغرافیایی مختلف پراکنده‏اند و تروریسم هم به تبع این وضعیت خاص سیاسی، تغییر شکل داده و یک حالت کور و در واقع، بی‏هدف به خود گرفته که بسیار نگران‏کننده است (نقیب‏زاده،۱۳۸۵،ص۵).

 

فرزاد پورسعید در مقاله‏ای بیان می‏کند که «مفهوم تروریسم بین‏المللی به تروریسم جهانی‏ متحول شده و عامل این تحول، غیرسرزمینی شدن آن در روابط بین‏الملل است» (پورسعید، پیشین،ص۱۴۵).

 

به صورت خلاصه می‏توان تفاوت‏های میان تروریسم و نئوتروریسم را در جدول ذیل نمایش داد:

 ۵. ریشه‏های نئوتروریسم

 

از دیدگاه نگارنده، یکی از مهمترین ریشه‏های نئوتروریسم، جغرافیای خاورمیانه‏ای آن و وجود قالب مذهبی برای انگیزه، اعمال و اهداف نئوتروریسم است.

 

٥.١ خاورمیانه؛ زیستگاه نئوتروریسم

جریان‏های تندرو دینی در خاورمیانه را می‏توان اصلی‏ترین جریان نئوتروریسم محسوب کرد.امروز عمده حوادث تروریستی جهان در کشورهایی نظیر سوریه، عراق، پاکستان، افغانستان و... رخ می‏دهد و به همین دلیل، خاورمیانه موضوع بسیاری از گفتگوهای دو و یا چند جانبه بین‏المللی است. سازمان‏ FBI در سال ۲۰۰۳، فهرستی از ۸۲ سازمان خارجی را که توسط امریکا برچسب‏ تروریستی خورده بودند منتشر کرد که هجده مورد از آن سازمان‏ها در خاورمیانه مستقر بودند (امام‏زاده فرد،۱۳۸۴،۱۱۴). از نظر واشنگتن، همان‏‏گونه که در جنگ جهانی اول و دوم، فاشیسم و نازیسم و در دوره‏ی جنگ سرد، کمونیسم، دشمن‏ ایالات متحده امریکا تلقی می‏شدند، در جنگ چهارم جهانی، فاشیسم و تروریسم‏ اسلامی و حامیان آنها یعنی افغانستان، عراق، ایران، سوریه و لبنان در وهله‏ی اول و سودان، لیبی‏ و تشکیلات خودگردان فلسطینی در وهله‏ی دوم دشمن تلقی گردیده و تغییر رژیم‏های آنها از طریق قوه قهریه و به روش سخت‏افزاری در اولویت قرار گرفته است (یزدانی و ایزدی ،۱۳۸۶،۷۷).

 

یکی از عوامل دینی بودن حوادث تروریستی در خاورمیانه، نقش بی نظیر این منطقه از جهان در پیدایش، تثبیت و گسترش ادیان الهی است. پیامبران اولوالعزم صاحب شریعت و کتاب آسمانی همگی از خاورمیانه برخواسته اند. «نوح(ع) از عراق برخاست و مرکز دعوت ابراهیم(ع) عراق و شام بود و به مصر و حجاز نیز سفر کرد. موسی(ع) از مصر برخاست، مرکز تولد، قیام و دعوت مسیح (ع) نیز شام و فلسطین بود و پیامبر اسلام (ص) از سرزمین حجاز برخاست، پیامبران دیگر نیز غالباً در همین مناطق می‏زیستند به طوری که می‏توان گفت که شرق میانه، منطقه پیامبرخیز جهان بوده است.» (مکارم شیرازی،۱۳۹۰، ۳۶۷) البته با توجه به وضع پیدایش جوامع بشری‏ و ظهور تمدّن انسانی، این مسئله جای شگفتی نیست، زیرا مورخان بزرگ جهان تصریح می‏کنند که مشرق زمین(مخصوصاً شرق میانه)، گهواره تمدن انسانی است و منطقه‏ای که به نام هلال خصیب است. تمدن مصر باستان که قدیمی‏ترین تمدّن شناخته شده جهان است، تمدّن بابل در عراق، تمدن یمن در جنوب حجاز، همچنین تمدّن ایران و شامات، همه نمونه‏ی تمدن‏های معروف بشری در این منطقه هستند ... قدمت تمدن انسانی دراین مناطق به هفت هزار سال یا بیشتر باز می‏گردد(همان).

 

با این شرایط، بسیاری از دیدگاه‏های اجتماعی در خاورمیانه، پتانسیل پذیرش آموزه‏های دینی و اعتقادی- چه دین راستین و چه دین انحراف یافته- را دارند. لذا بسیاری از حرکات برای اصلاح جامعه و نیل به حکومت از بستر دینی بر می‏خیزد. با این تفاسیر می‏توان ویژگی جغرافیایی نئوتروریسم یعنی خاورمیانه‏ای بودن آن را تبیین نمود.

 

٥.٢ برداشت‏های دینی بنیادگرایانه

ویژگی دوم نئوتروریسم، بنیادگرایی آن است. اکثر گروه‏های نئوتروریستی در خاورمیانه، دارای اعتقادات بنیادگرایانه هستند. القاعده، النصره، داعش و ده‏ها گروه کوچک و بزرگ علی‏رغم تفاوت‏ها دارای ویژگی مشترکی بنیادگرایی هستند. هر چند در سنت‏ گذشته‏ اسلامی، مفاهیم‏ مشابهی‏ برای‏ بیان‏ معانی‏ نزدیک‏ به‏ بنیادگرایی وجود داشته‏ است، اما هرگز چنین‏ تعبیری‏ در سنت‏ اسلامی‏ به‏ کار نرفته‏ است. این‏ مفهوم‏ به‏ لحاظ‏ ریشه‏یابی‏ تاریخی، نخستین‏ بار به‏ شکل‏ لاتین‏(Fundamentalism)در اوایل‏ قرن‏ بیستم، در آمریکا و درباره‏ی‏ گروهی‏ از مسیحیان‏ پروتستان‏ به‏ کار رفته‏ است‏ که‏ با اعتقاد به‏ وحیانی‏ بودن‏ واژگان‏ و عبارات‏ کتاب‏ مقدس‏ مسیحی، بر عمل‏ به‏ مضامین‏ آن‏ تاکید کرده‏ و همچنین‏ نگرش‏ مدرنیسم‏ غربی‏ به‏ دین‏ را رد می‏کردند. از آن‏ پس، غرب‏ در تجربه‏ رویارویی‏ خود با مسلمانان‏ نیز بدون‏ توجه‏ به‏ تفاوت‏های‏ موجود و مبانی‏ متفاوت‏ اندیشه‏ و تفکر اسلامی، از این‏ واژگان‏ استفاده‏ کرده‏ است.

 

تعبیر بنیادگرایی‏ اسلامی‏ بر این‏ اساس، منشأیی‏ غربی‏ داشته‏ و ذهنیت‏ غرب‏ مدرن‏ بر آن‏ اشراب‏ شده‏ است. با چنین‏ ذهنیتی‏ و براساس‏ اصول‏ مدرنیسم‏ غربی‏ و به‏ ویژه‏ اصل‏ جدایی‏ دین‏ از سیاست، دین‏ تعریف‏ و کارکرد خاصی‏ می‏یابد. بدیهی‏ است‏ که‏ چنین‏ ذهنیتی‏ با نگرش‏ اسلامی‏ به‏ دین‏ و جایگاه‏ آن‏ در جامعه، تفاوت‏ بسیار زیادی‏ دارد که‏ توجه‏ نداشتن‏ به‏ این‏ تفاوت‏ها، موجب‏ خلط‏ مفاهیم‏ می‏گردد (بهروزی-لک‏،۱۳۹۳).

 

بنیادگرایی در سال‏های اخیر به دلیل رخدادهایی نظیر گسترش در بخش‏هایی از جهان چون خاورمیانه، افزایش نقش آن در منازعه اعراب-اسراییل، افزایش نقش سیاسی اسلام در تعدادی از جمهوری‏های شوروی سابق و رسوایی‏های اخیر بنیادگرایان مسیحی در آمریکا، خود را به عرصه عمومی تحمیل کرده است. محققان دانشگاه شیکاگو با ارایه «پروژه بنیادگرایی» نگاهی پلورال و میان‏فرهنگی به تعریف بنیادگرایی کرده و معتقدند مراد از بنیادگرایی، گروه‏های مذهبی هستند که در واکنش به بحرانی که تصور می‏کنند هویت گروهی آنها را تهدید می‏کند، ظاهر می‏شوند و برای محافظت از خود در برابر «غیر»، مرزهای فرهنگی، ایدئولوژیکی و اجتماعی محکمی دور خود می‏چینند. بر این مبنا، اساس بنیادگرایی بر ناخرسندی از وضعیت موجود استوار است. بنیادگرایان، مسیر کنونی جامعه و جهان را تهدیدی برای ایدئولوژی خود تلقی کرده و رسالت اصلی خود را، تجدید حیات ایدئولوژی و خارج ساختن آن از زیر گرد و غبار مدرنیسم می‏دانند (احمدوند، ۱۳۸۵،۱۰۹).

 

با فعال شدن نقش گروه‏های تروریستی مذهبی در خاورمیانه، عنوان بنیادگرایی اسلامی برای تحلیل رفتار این گروه‏ها مورد بهره‏برداری بسیاری از پژوهش‏گران و سیاست‏مداران قرار گرفت. سلفی‏ها، مهمترین دسته اعتقادی بنیادگراها محسوب می‏شوند. دو اصطلاح سلفیه و بنیادگرایی در طول سده‏‏ی اخیر پیوندی مستحکم با یکدیگر داشته‏اند، به نوعی که گاه در کاربردها میان آن‏ها خلط شده است؛ این آمیختگی هم در مفهوم و هم در مصداق، زمینه آن را فراهم آورده است که درک دقیق‏تر هر یک از این دو اصطلاح در گروه درک دیگری باشد.

 

سلفیه نیز اصطلاحی برخاسته از بافت بومی در فرهنگ اسلامی است و ریشه در تاریخ گذشته این فرهنگ دارد. با این وصف، آنچه موجب شده است تا در سده‏ی اخیر این مفهوم اهمیتی ویژه داشته باشد، جریان-های نوظهوری است که مصداقی از معنای تاریخی سلفیه بوده یا دست‏کم خود را مصداق آن می‏دانسته‏اند. این در حالی است که اصطلاح بنیادگرایی خاستگاهی کاملاً بیرونی دارد (پاکتچی،۱۳۹۳).

 

ابن تیمیه که از آغازگران کاربرد این اصطلاح بود و در آثارش به تکرار، باورهایی را به مذهب سلف نسبت می‏داد، تصریح داشت که مقصود از سلفیه، همان مذهب اصحاب حدیث است که در آن زمان مدت‏ها بود و روی به نسخ نهاده بود و آنان به دنبال احیای آن هستند (ابن تیمیه، ۱۳۹۱، ج۱، ص ۲۰۳). حتی برخی از هواداران افکار او، بعدها با تکیه بر آثار او چنین برآورد کردند که مقصود ابن تیمیه از سلفی بودن، آن بود که به مذهب معینی عمل نمی‏کرد و به دنبال «نصرت سنت محض و طریقه سلفیه بود» (قنوجی، ۱۹۷۸، ج۳، ص ۱۳۲). چنین پیشینه‏ای برای جریان سلفیه در مذهب حنبلی موجب شده است تا برخی صاحب‏نظران، سلفیه را جریانی برخاسته از دل حنبلیه بدانند‏، اما تکیه‏ی سلفیان بر عدم پایبندی به مذهب خاص، زمینه پیوستن عالمانی از مذاهب دیگر را نیز فراهم می‏کرد. از جمله می‏دانیم که ابن کثیر (د.۷۷۴ق) عالم شافعی دمشق به این جریان پیوست (پاکتچی، همان).

 

با وجود آن‏که نخست به نظر می‏آمد پیوستن به جریان سلفیه، راهی برای بازگشت به وحدت امت اسلامی و رها شدن از تکثر مذهبی بود، ولی در عمل، نفی مذاهب و تبلیغ اجتهاد آزاد، البته برای آنان که به چنین نفی‏ای پایبند بودند، کمتر چنین دستاوردی را همراه داشت؛ عالمان سلفی پس از سده‏ی هشتم قمری، بیشتر بر اجتهاد فقهی متمرکز بودند و در حیطه عقاید میان آنان فاصله‏های محسوسی دیده می‏شد.

 

نظریه تقسیم بنیادگرایی از حیث تاریخی به دو موج در دهه ۱۹۳۰م و دهه ۱۹۷۰م، اندکی پس از انقلاب اسلامی ایران در ۱۹۸۳م مطرح شد (Gomaa, ۱۹۸۳, pp, ۱۴۳-۱۵۸) و در دهه ۱۹۹۰م دوره پختگی خود را طی کرده است. (Turabi, ۱۹۹۲, p.۵۲).

 

از دهه ۱۹۶۰م، نخستین کاربردهای اصطلاح بنیادگرایی دیده می‏شود، ولی این نخستین کاربردها ناظر به دو جریان در جهان اسلام یعنی اخوان‏المسلمین و جماعت اسلامی هند است که از دهه‏های ۳۰ و ۴۰ فعالیت خود را آغاز کرده بودند، بدون آن‏که چنین نامی بر آنها نهاده شده باشد. در ضمن می‏دانیم که خود این دو جریان، ریشه در محافل اصلاح‏طلب و احیاگر دینی دارند که از اواخر سده ۱۹م در جهان اسلام پدید آمده بودند(پاکتچی، پیشین).

 

بررسی مراحل تحول گروه‏های سلفی تا به امروز دارای جزئیات و جریان‏های متعدد می‏باشد که در حوصله این مقاله نمی‏گنجد، اما نتیجه امروزی گروه‏های بنیادگرا، موجی از کشتارها و ناامنی‏ها است. سلفی‏ها دنیا را به توحید و مشرک، مومن و غیرمومن تقسیم کرده و بین آنها رابطه جنگی برقرار می‏کنند. در میان سلفی‏ها، مباحث عقل‏گرایی بسیار کمرنگ بوده و نقل بر عقل تقدم داشته و تفسیر در شریعت جایگاهی ندارد؛ از سوی دیگر، آنها معتقدند که قرآن کاملاً شفاف است و نیازی به تفسیر و تأویل ندارد. از این روی، آنها ظاهر قرآن را گرفته و برداشت ظاهری خود را ملاک قرار می‏دهند و برای انجام عملیات تروریستی خود به قرآن استناد می‏کنند. سلفی‏ها برای سر بریدن افراد و کشتن گروهی انسان‏ها در ابتدا به قرائت آیات قرآن پرداخته و سپس به نام خدا و قرآن اقدام می‏کنند. این موضوع، جزو آیین آنها است و هر آنچه، غیر اندیشه آنها باشد، بدعت شمرده می‏شود. آنها همچنین مشکل امروزی مسلمانان را در عمل نکردن به اسلام می‏دانند (خراسانی،۱۳۹۳).

 

سلفی‏ها دو اصل بنیادین دعوت و جهاد رابرای خود تعریف کرده‏اند. البته آنها دعوت را کمرنگ پیش برده و به جهاد اهمیت بیشتری می‏دهند و معتقدند که امروز اسلام نیاز به مجاهد دارد نه اندیشمند. در این راستا، نیز از هر گونه ابزاری کمک گرفته و از کشتن فردی به سمت کشتار جمعی با سلاح‏های میکروبی، شیمیایی و ... متمایل شده‏اند. سلفی‏ها با این اقدام خود، تعریف متعصبانه از دین داشته و از این رو، شیعه و سنی برای آنها فرقی ندارد و هر کسی که مخالف آنها باشد، واجب‏القتل است (شیعه نیوز،۱۳۹۳).

 

٥.٣ نقش موثر دولت‏های غربی در ایجاد و گسترش نئوتروریسم

سومین ویژگی بارز نئوتورریسم، نقش بی بدیل دولت‏های غربی در ایجاد و توسعه فعالیت‏های تروریسم نوین است. البته برخی کشورهای منطقه نیز در تقویت جریان‏های نئوتوریستی از حیث نظری یا مالی و نظامی دارای نقش هستند، اما با توجه به این‏که این کشورها نیز در راستای توصیه‏ها یا برنامه‏های غرب حرکت می‏کنند، در اینجا به موضوع محوری نقش دولت‏های غربی پرداخته می‏شود. آنچه که به عنوان منافع کشورهای غربی در خاورمیانه ترسیم شده است، مخالف وجود اتحاد و همبستگی میان ملت‏ها و دولت‏های منطقه است. تفرقه در میان کشورهای خاورمیانه، فضا را برای حضور اقتصادی، سیاسی و فرهنگی غرب در این منطقه بازتر می‏کند.

 

گسترش نئوتروریسم در خاورمیانه، منجر به بروز ناامنی و در نتیجه تلاش بیشتر برخی دولت‏های منطقه برای خرید بیشتر تجهیزات نظامی غربی شده است. در حوزه سیاسی نیز برخی کشورهای منطقه با درک خطرات احتمالی نئوتروریسم در تضعیف و حتی سقوط حاکمیت خود، سعی در نزدیکی بیشتر به غرب به خصوص آمریکا داشته‏اند. این موضوع به ویژه در کشورهایی که فاقد نظام‏های مردم‏سالار هستند، بیشتر مشهود است. از حیث فرهنگی نیز گسترش نئوتروریسم، راه را برای تبلیغ برنامه‏های غربی نظیر نوسازی و پذیرش فرهنگ سکولار در کشورهای خاورمیانه فراهم می‏نماید. مساوی دانستن عملکرد تروریستی گروهی-به اصطلاح مسلمان- با آموزه‏های اصیل دین اسلام، یکی از ابزارهای فراهم نمودن بسط فرهنگ سکولار در میان نخبگان در جوامع اسلامی است.

 

ایجاد و توسعه امنیت رژیم صهونیستی نیز یکی از خروجی‏های گسترش فعالیت‏های نئوتورریستی در خاورمیانه می‏باشد. در جریان درگیری‏های خونین تروریستی در عراق و سوریه، روابط برخی کشورهای اسلامی با یکدیگر تیره شده و اختلافات میان ایران، ترکیه، عربستان، مصر و ... گسترش یافته است و در برخی کشورهای اسلامی، موضوع محوری سیاست خارجی نه دفاع از مردم فلسطین، بلکه صف‏بندی در موضوع گروه‏های تروریستی تعیین شده است. با این شرایط، همان تحرکات اندک در جهان اسلام در برابر حرکات صهیونیست‏ها نیز محدودتر شده است.البته نشر برخی اطلاعات از حملات آمریکا علیه مواضع داعش، ابهاماتی در برخی تحلیل‏ها ایجاد کرده است؛ اما آنچه به نظر می‏رسد این است که رابطه پیچیده غرب و القاعده در رابطه با گروه داعش نیز در حال تکرار است. به بیان دیگر، مرحله سکوت و حمایت ضمنی از داعش به سر آمده و مرحله جدیدی با حمله نظامی نیم‏بند ایالات متحده به نیروهای داعش آغاز شده است. اما این تغییر موضع، به معنای حذف این گروه و پایان مداخلات کشورهای منطقه-ای و بین‏المللی نخواهد بود و کشورهای گروه غرب همچنان از این گروه‏ها در راستای منافع خود استفاده خواهند کرد (مولایی،۱۳۹۳).

 

۶. تهدیدات نئوتروریسم

نئوتروریسم برخلاف تروریسم -که تهدیداتی عمدتاً در سطوح افراد و کارگزاران داخلی نظام‏های سیاسی ایجاد می‏کرد- در هر سه سطح بشر، دولت- ملت‏ها و ساختار نظام بین الملل تهدیدات جدی به وجود آورده است. موضوع ترور در نئوتروریسم، فقط اماکن نظامی و دولتی یا سفارت‏خانه‏ها یا افراد موثر نیستند. بلکه همه انسان‏ها یا دولت‏ها و حتی ثبات نظام بین‏الملل ممکن است مورد تهدید قرار گیرند.

 

٦.١ نئوتروریسم؛ تهدید بشر

همان‏طور که پیشتر گفته شد، قربانیان نئوتروریسم معمولاً به صورت فله‏ای و از میان عموم مردم انتخاب می‏شوند. از این رو، کودکان، زنان و حتی کهنسالان نیز از اعمال نئوتروریست‏ها در امان نیستند. با توجه به داده‏های آماری مرکز مبارزه با تروریسم سازمان ملل متحد(UTMM)در سال ۲۰۱۱ نزدیک به ۱۰۲۸۳ حمله تروریستی انجام یافته که بیش از۱۲ هزار کشته برجای گذاشته است(cnsnews.com,۲۰۱۲) . بخش مهمی از این اقدامات در خاورمیانه و توسط گروه‏های مذهبی انجام شده است.

 

همچنین از ابتدای فعالیت داعش در عراق، شمار آوارگان عراقی به بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن رسیده است که اغلب آنان را شیعیان تشکیل می‏دهند؛ به طوری که داعش ابتدا به پاکسازی روستاهای شیعیان و سپس به ربودن اموال و دارایی‏های آنان و کشتن مردان این روستاها اقدام نموده است (ایسنا،۱۳۹۳).

 

٥.١ نئوتروریسم؛ تهدید دولت- ملت‏ها

نخستین گام در مسیر دولت-ملت‏سازی موفق، گذر از بحران‏های مرزی و ارضی و رفع ناآرامی یا تهدیدات مرزی است(حشمتی،۱۳۹۳). نئوتروریسم با بر هم زدن ثبات مرزها و تلاش برای متغیر نمودن محدوده آن، عملاً امکان ایجاد اشباع سرزمینی(Territorial Satiation) را از بین می‏برد. به عنوان نمونه، داعش با برقراری پایگاه‏های تجمع نیرو در مرزهای میان سوریه و عراق، عملاً اشباع سرزمینی را که از عوامل مهم دولت-ملت‏سازی می‏باشد را مورد تهدید قرار داده است. همچنین»داعش بر این عقیده می‏باشد، مرزهای کنونیِ بین کشورهای اسلامی که حاصل تجزیه امپراتوری عثمانی است، نتیجه موافقت‏نامه منعقده سایکس -پیکو بین فرانسه و بریتانیا است و باید برچیده گردد و مرزها باید به حالت پیش از جنگ جهانی اول بازگردد» (Tran&Matthew,۲۰۱۴).

 

مساله دوم در دولت-ملت‏سازی موفق، ثبات سیاسی است. اقدامات نئوتروریست‏ها به دلیل فراگیری جغرافیایی و انسانی، عملاً ثبات سیاسی کشورها را با تهدید مواجه کرده است. کاهش فعالیت‏های سرمایه‏گذاری و اقتصادی، محدود شدن امکان رشد فعالیت‏های مدنی و تهدیدات علیه مراکز تصمیم‏گیری سیاسی موجب کاهش ثبات سیاسی می‏شود.

 

٥.٢ نئوتروریسم؛ تهدید نظام بین الملل

تروریست‏های جدید دارای اهدافی هستند که در ساختار نظام بین‏الملل کنونی قابل تحقق نبوده و بسیاری از اصول، ارزش‏ها و هنجارهای نظام با این اهداف در تعارض است. از این رو، عمدتاً این تروریست‏ها، تساهل لازم را نداشته و رویکردی ساختار شکنانه نسبت به نظام بین‏الملل دارند و بدین ترتیب، مذاکره و یا تلاش برای مصالحه با آنها معمولاً بی‏ثمر است. این مسأله، یکی از جدی‏ترین و خطرناک‏ترین ویژگی‏های این نوع تروریسم می‏باشد. گروه‏هایی نظیر القاعده، تروریسم را هدف خود و امری مقدس می‏دانند و لذا در اصول هیچ تسامحی به خرج نداده و از آن دست بر نمی‏دارند(Campbell,۲۰۰۰,p۲۱).

 

از نگاه گروه‏های نئوتروریستی، نظام فعلی بین‏الملل ناعادلانه است و تنها راه تغییر آن، برهم زدن مبانی قدرت آن است. حمله ۱۱ سپتامبر۲۰۰۱ نیز در همین راستا قابل ارزیابی است. در سال‏های اخیر نیز داعش نه تنها کشورهای منطقه، بلکه قدرت‏های سیاسی و اقتصادی جهان را مورد تهدید حداقل و در این مرحله لفظی قرار داده است.

 

 نتیجه‏ گیری

امنیت، همچنان یکی از مهمترین دغدغه‏های بشر، دولت-ملت‏ها و نظام بین‏الملل می‏باشد. امروزه با کاهش جنگ‏های سرزمینی و فراگیر، اقدامات تروریستی امنیت را مورد تهدید قرار داده است. در بررسی تحول مفهوم تروریسم، می‏توان سه موج اول آن را از موج چهارم جدا کرد. در موج چهارم که نگارنده در این مقاله از آن به عنوان «نئوتروریسم» یاد کرده است، مذهب نقش کلیدی ایفا می‏کند. روش نئوتروریست‏ها انتحاری و همراه با قتل‏های فجیع است و انگیزه آنان تمایلات، ادعاها و فعالیت‏های مذهبی و برای معدودی از آنان، رستگاری پس از مرگ است. نئوتروریست‏ها، قربانیان خود را فله‏ای و بی‏قاعده انتخاب می‏کنند، ساختار سازمانی آنان شبکه‏ای و غیردستوری است و از ابزارهای متنوع و نوین از جمله فضای مجازی برای پیشبرد اهداف خود بهره می‏جویند. همچنین آنها قائل به فعالیت درون کشوری نیستند و مرزگشایی و مرزافزایی از جمله اقدامات آنان است.

 

سه ویژگی نئوتروریسم، شامل جغرافیای خاورمیانه‏ای آن، برداشت‏های بنیادگرایانه از دین و نقش موثر دولت‏های غربی در ایجاد و توسعه فعالیت‏های تروریسم نوین است. نئوتروریست‏ها، تهدیداتی علیه بشر فارغ از نژاد، مذهب و ملیت ایجاد می‏کنند و دولت-ملت‏ها را با چالش‏های جدی در حوزه اشباع سرزمینی و ثبات سیاسی مواجه می‏سازند. همچنین نظام بین‏الملل نیز به واسطه آن‏که اعضایش مورد تهدید قرار گرفته‏اند خود نیز در معرض تهدید قرار گرفته است و حتی فراتر از آن؛ نئوتروریست‏ها به دنبال طرح جدیدی برای نظام بین‏الملل هستند،طرحی -که به زعم آنان- عادلانه‏تر باشد.

 

منابع

۱.    ابن تیمیه، احمد، درء تعارض العقل و النقل، به کوشش محمد رشاد سالم، ریاض: دارالکنوز الادبیه، ۱۳۹۱ق.

۲.    ارس، بولنت، القاعده،جنگ علیه تروریسم و ترکیهدرسیاست خارجی‏ حزب عدالت و توسعه ترکیه، ترجمه حسن نقدی‏نژاد و امیر محمد سوری، پژوهش‏ نوزدهم، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، ۱۳۸۶.

۳.    احمدوند، شجاع، رویکردی نظری به مفهوم بنیادگرایی(با تأکید بر بنیادگرایی یهودی)، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره اول، شماره ۲، ۱۳۸۵.

۴.    امام‏زاده فرد، پرویز و رضا درداد، درویش، دکترین امنیت ملی امریکا؛ گذشته، حال و چشم‏انداز آینده، کتاب امریکا ۷، تهران، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‏المللی ابرار معاصر تهران، ۱۳۸۴.

۵.    ایسنا، افزایش تعداد آوارگان عراقی به بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن به نشانی www.isna.ir ، تاریخ ۱۴/۸/۱۳۹۳.           

۶.    بدی،توماسجی، «تعریف تروریسم بین‏المللی؛ نگرش علمی»، ترجمه سیدرضا میرطاهر، فصلنامه مطالعات‏راهبردی، شماره ۵ و ۶، ۱۳۸۷.

۷.    بخشی شیخ احمد، مهدی، «القاعده و تروریسم مذهبی»، فصلنامه علوم سیاسی، سال‏ یازدهم، شماره ۱۴، بهار ۱۳۷۸.

۸.    بهاری، بهنام و بخشی شیخ احمد، مهدی تحول مفهوم تروریسم؛ از انگیزه تا گستره فعالیت‏، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، سال هشتم، شماره ۷۲، ۱۳۹۰.

۹.    بی نام، «تروریسم مذهبی»: خروجی ادبیات سیاسی جریان سلفی است، شیعه نیوز، منتشر شده در نشانی

www.shia-news.com تاریخ ۲۸/۱/۹۳.

۱۰. پاکتچی، احمد، تعریف و رابطه دو مفهوم سلفیه و بنیادگرایی، پایگاه پژوهشی تخصصی وهابیت شناسی، منتشر شده در نشانی: http://www.vahhabiyat.com/main.aspx?catid=۰&typeinfo=۱&lid=۰&mid=۲۱۵۳

۱۱. پورسعید، فرزاد، «تروریسم نوین و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران»، مجله مطالعات‏ راهبردی، شماره ۴، ۱۳۸۵.

۱۲. پورسعید، فرزاد، «تحول تروریسم در روابط بین الملل»، مجله مطالعات راهبردی، شماره ۴۶، زمستان ۱۳۸۸.

۱۳. حشمتی، امیر، دولت-ملت ناکام در مصر، منتشر شده در سایت زیر: amirheshmati.ir/fa/index.php?ID=۷۹، ۱۴/۹/۱۳۹۳.

۱۴. خراسانی، رضا، «تروریسم مذهبی، خروجی ادبیات سیاسی جریان سلفی است»، شیعه نیوز، ۲۸/۱/۱۳۹۳.

۱۵. دهقانی فیروزآبادی، سید جلال، تحول نظریه‏های منازعه و همکاری در روابط بین‏الملل، پژوهش حقوق و سیاست، شماره ۸،۱۳۸۱.

۱۶. زمان‏لو، حسین، تروریسم از منظر تئوری‏های روابط بین‏الملل، سایت دیپلماسی ایرانی، ۱۸/۴/۱۳۹۳.

۱۷. سلیمانی، رضا، «آشفتگی معنایی تروریسم»، فصلنامه علوم سیاسی، سال نهم، شماره ۶۳، زمستان ۱۳۸۵.

۱۸. عالم، عبدالرحمن، آنارشیسم؛گذشته،حال و آینده، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۵۶، پاییز ۱۳۸۳.

۱۹. قنوجی، صدیق، ابجد العلوم، به کوشش عبدالجبار زکار، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۷۸م.

۲۰. قوام، عبدالعلی، روابط بین‏الملل: نظریه‏ها و رویکردها، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۴.

۲۱. قوام، عبدالعلی، بررسی تطبیقی پدیده تروریسم از دیدگاه نظریه‏های ارتدوکس و انتقادی: مطالعه موردی حزب کارگران کردستان ترکیه، فصلنامه رهیافت‏های سیاسی و بین‏المللی، شماره ۲۲، تابستان۱۳۸۹.

۲۲. گیدنز، آنتونی، جامعه‏شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشر نی، ۱۳۷۶.

۲۳. مشیرزاده، حمیرا، تحول در نظریه‏های روابط بین‏الملل، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۴.

۲۴. مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، ج۷، تهران: دارالکتب‏الاسلامیه، ۱۳۹۰.

۲۵. مولایی، حسین، بازی غرب با گروه‏های تروریستی و تکفیری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، منتشر شده در سایت مرکز، ۱۳۹۳.

۲۶. نقیب‏زاده، احمد، «کارکردهای آشکار و پنهان تروریسم»، زمانه، شماره ۱۵، آذر۱۳۸۵.

۲۷. والت، استفان ام، روابط بین‏الملل: یک جهان،‏ چندین تئوری(۱)، ترجمه حسن مهدویان، منتشر شده در

http://www.bashgah.net/fa/content/show/۲۰۲۱۵ ،۱۳/۴/۱۳۹۳.

۲۸. یزدانی، عنایت‏الله و ایزدی، هجرت، تروریسم اسلامی: افسانه یا واقعیت، مجله علوم سیاسی، شماره ۳۹ و ۴۰، پاییز و زمستان ۱۳۸۶.

۲۹.                         Ashraf, M. A, ۲۰۰۴, .True Islamic Teachings Compared to Al _ Qaeda.s Doctrine., The Review of Religions, Vol. ۹۹, No. ۴, April.

۳۰.                         Baylis, John & Smith, Steve, ۲۰۰۵, The Globalization of World Politics,An Introduction to International Relation, oxford: oxford Up, the Second edition.

۳۱.                         Barzegar, Keyhan, ۲۰۰۵, .The Middle East and the «New Terrorism».,Journal on Science and World Affairs, Vol. ۱, No. ۲.

۳۲.                         Bergesen, Albert J. & Omar A.Lizardo, ۲۰۰۴, «International Terrorism and the World _ System», Sociological Theory, Vol. ۲۲, No. ۲.

۳۳.                         Beam, Louis, ۱۹۹۲, .Leaderless Resistance.,The Seditionist, Issue۱۲, February, also available at: www.louisbeam.com/leaderless.html.

۳۴.                         Brown, Cady, ۲۰۰۷, .The New Terrorism Debate., Alternatives:Turkish Journal of International Relations, Vol. ۶, No. ۳ & ۴, Full& Winter.

۳۵.                         Campbell, James (۲۰۰۰). «On Not Understanding the Problem» in Hype or Reality?The new terrorism and mass casualty attacks, Brad Roberts (ed), Alexandria: the hemical and Biological Arms Control Institute.

۳۶.                         «Foreign jihadists flocking to Iraq and Syria on ‹unprecedented scale› - UN»,۲۰۱۴, available at:

       http://www.theguardian.com/world/۲۰۱۴/oct/۳۰/foreign-jihadist-iraq-syria-unprecedented-un-isis, ۳۰ October.

۳۷.                         Garrison, Arthur H, ۲۰۰۳, «Terrorism: the Nature of Its History», Criminal Justice Studies, Vol. ۱۶ (۱).

۳۸.                         Gomaa, Ahmed M, (۱۹۸۳), «Islamic Fundamentalism in Egypt during the ۱۹۳۰s and ۱۹۷۰s: Comparative Notes», Islam, Nationalism and Radicalism in Egypt and the Sudan, New York: Preager.

۳۹.                         Jackson, Richard (۲۰۰۹), «Knowledge, Power and Politics in Study of Political Terrorism», Critical Terrorism Studies: A new Research agenda, New York, Routledge.

۴۰.                         Laqueur, Walter, ۱۹۹۶,»Postmodern Terrorism»,Foreign Affairs,Vol.۷۵,No.۵.

۴۱.                         Lesser, Ian O, ۱۹۹۹, .Countering The New Terrorism: Implications for Strategy., in: Countering the New Terrorism, eds. Ian O. Lesser et al, Santa Monica, Calif: RAND.

۴۲.                         Manin, Bernard, ۲۰۰۸, .The Emergency Paradigm and The NewTerrorism., Publie dans Sandrine Baume, Biancameria Fontana, (dir, de), Les Usages de la Separation des Pouvoirs, Paris, Michel Houdiard.

۴۳.                         Mora, Edwin, Sunni Muslim ‹Extremists› Committed ۷۰٪ of Terrorist Murders in ۲۰۱۱, available at: http://cnsnews.com/news/article/sunni-muslim-extremists-committed-۷۰-terrorist-murders-۲۰۱۱, August ۳, ۲۰۱۲ .

۴۴.                         Ranstorp, Magnus, ۱۹۹۶, «Terrorism in the Name of Religion», Journal of International Affairs, Vol. ۵۰, No. ۱, summer.

۴۵.                         Rapaport, David C, ۲۰۰۴, «The Four Waves of Modern Terrorism»,

       In: A. K. Cronin and J. M. Ludes (eds.), Attacking Terrorism: Elements of a Grand Strategy, Georgetown University Press.

۴۶.                         Shughart, William F, ۲۰۰۶, «An Analytical History of Terrorism, ۱۹۴۵ _ ۲۰۰۰», Public Choice, Vol. ۱۲۸, No. ۱, spring.

۴۷.                         Spencer, Alexander, ۲۰۰۶, .Questioning the Concept of «New Terrorism».,Peace Conflict and Development, Issue ۸, January.

۴۸.                         Tran, Mark and Weaver, Matthew, Isis announces Islamic caliphate in area straddling Iraq and Syria Available at:http://www.theguardian.com/ world/۲۰۱۴/jun/۳۰/isis-announces-islamic-caliphate-iraq-syria

۴۹.                         Tucker, david, ۲۰۰۱, «what›s new aboat the new Terrorism and how dangerous is it?» terrorism and political volence, No.۱۳, autumn.

۵۰.                         Turabi, Hassan, ۱۹۹۲, The Islamic Awakening,s Second Wave, New Perspectives Quarterly, V.۹.

۵۱.                         Weinberg, Leonard & Ami Pedahzur & Sirvan Hirsh _ Hoefler, ۲۰۰۴, «The Challenge of Conceptualizing Terrorism», Terrorismand Political Violence, Vol. ۱۶, No. ۴.

۵۲.                         Zalman, Amy, ۲۰۱۴, What›s So New about the «New Terrorism»?, available at:http://terrorism.about.com/b/۲۰۰۸/۰۳/۰۱/whats-so-new-about-the-new-terrorism.htm.

 فصلنامه علمی تخصصی حبل المتین، مقاله 3، دوره پنجم، شماره چهاردهم، بهار 1395، صفحه 46-68

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش