مقالات > راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۱۶ تعداد بازدید: 84

این مقاله‏، توصیف و تحلیلی با هدف زیر ذره ‏بین بردن مهم‏ترین تفکرات، نگرش‏ها، فعالیت‏ها و اقدامات نبی اکرم(ص) در مواجهه با اقوام است و ضمن بهره‏ گیری از سیره‏ ی ‏آن حضرت در صدر اسلام، سعی در ارائه الگویی به روز شده‏ از توجه به اقوام در مکتب مدیریتی و پیامبراکرم(ص) در عصر حاضر دارد.



نویسندگان

خضر شمسی؛ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‏ریزی شهری دانشگاه آزاد سمنان (شافعی مذهب)

خالد عیسی ‏زاده؛ دانشجو دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه آزاد اسلامی دامغان (شافعی مذهب)

چکیده

در بررسی تاریخ اسلام، سیره پیامبر(ص) و تحلیل رویدادها و حوادث دوران رسالت آن حضرت و نیز بازشناسی کیفیت موضع‏گیری‏های پیامبر اکرم(ص) در برابر رخدادهای گوناگون زمان، همواره موضوع مطالعه تحلیل‏گران بوده است. در این بین، مسأله «قومیت‏ها و اقوام» و بررسی نحوه رفتار رسول اکرم (ص) در مواجهه با آنان از جمله موارد مهم است. امروزه هنوز جوامع و حکومت‏هایِ متشکل از اقوام گوناگون، به صورت شایسته و همراه با عدالت مدیریت نمی‏شوند و پیرامون این جوامع را هاله‏ای از مسائل و مشکلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... دربرگرفته است. این مقاله‏، توصیف و تحلیلی با هدف زیر ذره‏بین بردن مهم‏ترین تفکرات، نگرش‏ها، فعالیت‏ها و اقدامات نبی اکرم(ص) در مواجهه با اقوام است و ضمن بهره‏گیری از سیره‏ی ‏آن حضرت در صدر اسلام، سعی در ارائه الگویی به روز شده‏ از توجه به اقوام در مکتب مدیریتی و پیامبراکرم(ص) در عصر حاضر دارد. در نتیجه، انتظار می‏رود که با وام‏گرفتن از مهم‏ترین راهکارها و فعالیت‏هایی‏ که اسوه عدالت اجتماعی، پیامبر(ص)، در صدر اسلام جهت مدیریت اقوام به‏کار بردند، به بهترین نحو بتوان زمینه‏های برون‏رفت از معضلات و مسائل جوامع امروزی در زمینه مدیریت اقوام را به وجود آورد.

کلیدواژگان: پیامبر(ص)؛ قومیت؛ مدیریت عدالتمند   

 ۱. مقدمه

اگر چه اصطلاح «اتنیسیتی»(در فارسی به معنای قومیت)، ریشه در اصطلاح یونانی آتنوس/اتنیکوس دارد که معمولاً برای اشاره به بت‏پرستان خارج از تمدن هلنی و سپس برای اشاره به غیریهودیان یا غیرمسیحیان و افراد درجه دوم به کار می‏رفت، ولی استفاده‏ی علمی و عمومی از آن تقریباً جدید است. دی ریسمن در ۱۹۵۳ اصطلاح قومیت را در جامعه‏شناسی جعل کرد، ولی در دهه‏های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، این اصطلاح مورد استفاده گسترده واقع شد (مالشویچ، ۱۳۹۰، ۱۳).

 

قوم یا گروه قومی به اجتماع کوچک‏تری از یک اجتماع بزرگ‏تر اطلاق می‏شود که تعلقات خونی، نیاکانی و یا اسطوره‏ای موجبات همبستگی و پیوند آنان را براساس سلسله مراتب اجتماعی و سیاسی فراهم می‏آورد. حال آن‏که قومیت به منزله‏ی یک صفت به مثابه‏ی تعلق خاطر و دلبستگی به گروه قومی خاص که با شناسه‏های فرهنگی نظیر زبان، مذهب، آداب و رسوم، پیشینه‏ی تاریخی و آئین مشترک و نیز مهم‏تر از همه «آگاهی قومی» و «سیاسی شدن گروه‏های قومی» شناخته می‏شود (مقصودی، ۱۳۸۰، صص ۲۱۹ و ۲۲۰).

 

در بررسی تاریخ اسلام، سیره‏ی نبوی همواره از جمله موضوعات مهم و مورد مطالعه اندیشمندان مسلمان بوده است. تحلیل رویدادها و حوادث ویژه‏ی تاریخ اسلام و نیز بازشناسی کیفیت موضع‏گیری‏های پیامبر اکرم(ص) در برابر رخدادهای گوناگون زمان، همواره موضوع مطالعه تحلیل‏گران تاریخ اسلام بوده است (حسینی، ۱۳۷۹، ۸۷) و در این بین، مسأله «قومیت‏ها و اقوام» و بررسی نحوه‏ی رفتار پیامبر اکرم (ص) در مواجهه‏‏ی با آنان، از جمله موارد مهم است.

 

معروف‏ترین و مهم‏ترین قبایل جزیره‏العرب هنگام ظهور اسلام، قبیله‏ی «قریش» در مکه و اطراف آن، دو قبیله‏ی بزرگ «اوس» و «خزرج» در یثرب، قبایلی از یهود بنی قینقاع، بنی نضیر، بنی قریظه و بنی بَهًدل در یثرب و نواحی آن مانند خیبر، وادی القرای، تَیًما و قبیله ثقیف در طائف و... بودند (رفیعی، ۱۳۸۵، ۲۳). در کنار آنها، از همان سال‏های آغازین ظهور اسلام و تشکیل حکومت اسلامی، جمعیت و گروه‏هایی از پیروان ادیان مختلف بدون آن‏که به اسلام بگروند، در کنار مسلمین در سرزمین‏های اسلامی باقی ماندند که این امر، زمینه شکل‏گیری اقلیت‏های دینی و ضرورت توجه به حقوق آنها را در دولت اسلامی فراهم نمود (بهادری جهرمی، ۱۳۹۱، ۱۲۳).

 

۲. قومیت

از جمله اصطلاحات گنگ و مبهم در تحقیقات اجتماعی که با پیچیدگی‏های مفهومی بسیاری همراه است، واژه‏های مترادف و هم‏سنخِ قوم، قومیت، هویت قومی و گروه قومی می‏باشد. ریشه‏ی واژه‏ی قومیت از واژه یونانی «Ethnos» مشتق شده است که به تفاوت‏ها و تمایزات میان مردم اشاره دارد(عظیمی، ۱۳۸۵، ۶۴). واژه قومیت، بیشتر استفاده‏ی کاربردی دارد و برداشت‏های متفاوتی از آن صورت گرفته است. در این میان، تعریف آنتونی اسمیت دارای کاربرد بالایی است: «قوم عبارت از یک جمعیت انسانی مشخص با یک افسانه اجداد مشترک، خاطرات مشترک، عناصر فرهنگی، پیوند با یک سرزمین تاریخی و یا وطن و میزانی از حس منافع و مسئولیت است که عناصر محوری هویت، اعتقاد، آگاهی و فرهنگ مشترک را داراست.» (اسلامی، ۱۳۸۵، ۱۹۶).

 

تعاریف اولیه‏ی صورت گرفته از واژه «Ethnicity» ناظر بر تفاوت‏های نژادی افراد بوده است. اما با گسترش مطالعات، عنصر فرهنگ با تمامی ابعادش در تعریف این واژه محوریت می‏یابد؛ به طوری که این واژه در مورد افرادی به کار گرفته می‏شود که به واسطه تفاوت‏های فرهنگی(آداب و رسوم، هنر، ادبیات، رقص، موسیقی، نوع پوشش و...) از سایرین متمایز می‏شوند (عظیمی، ۱۳۸۵، ۶۴). آنچه تاریخ کوتاه این اصطلاح نشان می‏دهد، این حقیقت است که «قومیت» معناهای چندگانه‏ای در بردارد. این انعطاف‏پذیری و ابهام مفهومی، زمینه‏ی مساعدی را برای وقوع سوءفهم‏ها و نیز سوءاستفاده‏های سیاسی ایجاد می‏کند. تعریف‏های نهادینه و دیوان‏سالارانه از واژه قومیت، مثل تعریف رسمی یک دسته از افراد تحت عنوان «اقلیت قومی» یا «گروه قومی»، نه تنها عامل بسیار نیرومندی است که باعث شیءشدگی روابط گروهی و فردی می‏شود، بلکه این گونه تعریف‏ها عامل سرکوب نیز به شمار می‏آیند (مالشویچ، ۱۳۹۰، ۱۵).

 

٢-١. اسلام در مواجهه‏ با اقوام

شبه جزیره‏العرب با وسعت بیش از ۳ میلیون کیلومتر، از صحراهای ریگ‏زار و خشک با حاشیه‏ی باریکی از زمین‏های مسکونی غالباً محصور به دریا و بعضاً نواحی کوهستانی معتدل و حاصل‏خیز تشکیل شده است. معروف‏ترین و مهم‏ترین قبائل شبه جزیره‏العرب هنگام ظهور اسلام، قبیله «قریش» در مکه و اطراف آن، دو قبیله بزرگ «اوس» و «خزرج» در یثرب و نیز قبایلی از یهود بنی قینقاع، بنی نضیر، بنی قریظه و بنی بَهًدل در یثرب و نواحی آن مانند خیبر، وادی القرای، تَیًما و قبیله ثقیف در طائف و... بودند. قومیت‏هایی از مسیحیت نیز در جنوب شبه جزیره‏العرب در شهر نجران می‏زیستند. بدین ترتیب قومیت‏های مختلف با روحیات و گرایش‏های فکری و اعتقادی گوناگون هنگام طلوع خورشید اسلام در شبه جزیره‏العرب زندگی می‏کردند(رفیعی، ۲۳).

 

در آن اعصار، اعراب به نژاد عرب افتخار و مباهات می‏نمودند و براساس نژاد عربی، خود را ممتاز از دیگران می‏شمردند، یهود نیز خود را «شعب‏الله»(ملت برگزیده خدا) به شمار می‏آوردند و می‏گفتند: «بنی اسرائیل» براساس همبستگی خونی و وحدت نژادی، فرزندان خدا هستند و بر همین اساس، امتیازات خاصی دارند، اما قرآن که در راه تأسیس یک جامعه جهانی بود، با اساس این دو نوع ملیتِ مبتنی بر وحدت نژادی سرسختانه مبارزه کرد (مجتهد شبستری، ۱۳۴۶، ۸۸).

 

از منظری دیگر، می‏توان گفت که اسلام محمدی(ص)، در زمانی سرزمین حجاز را به فروغ تابان خود روشنی بخشید که جاهلیت به معنای تام و تمام آن بر بیشتر مردمان پنجه افکنده بود. بخش مهمی از فعالیت پیامبر(ص) و خاندان و یاران دین‏ورزِ آن حضرت در جامعه‏ای که خصومت‏ها و مودت‏ها در آن، با عناوین قبیله‏ای و نژادی تشخیص یافته بود، صرف تفهیم این حقیقت وحیانی شد که گرامی‏ترین بندگان خداوند، پرهیزگارترین آنهاست و به خاطر نژاد و قومیت، عرب را بر غیرعرب و غیرعرب را بر عرب و این قبیله را بر آن قبیله، برتری نیست. یکی از معجزات پیامبر اکرم(ص) همین بود که توانست سید قریشی و برده‏ی حبشی را در کنار هم بنشاند، صُهیبِ رومی و سلمان فارسی را در همین صف قرار دهد، آشکارا تفاخُرهای نژادی و قومی را الغاء فرماید و اعلام نماید آنچه مایه‏ی برتری می‏شود، ایمان و عمل صالح است (جهانبخش، ۱۳۸۲، ۶).

 

جان دیون پورت می‏نویسد: اسلام، اصول عدالت مطلق را نه فقط میان پیروانش، بلکه در میان کسانی که مغلوب قوای اسلام می‏شدند و در پناه حکومت اسلامی زندگی می‏کردند، برقرار کرد، علمای سایر ادیان را از پرداخت کلیه مالیات‏های ثابتی که بر کلیسا یا دستگاه روحانیت تحمیل شده بود و همچنین از انواع مالیات‏هایی که به طبقه‏ی حاکمه پرداخت می‏شد معاف کرد (حجتی کرمانی، ۱۳۴۸، ۱۶).

 

محمد مرادی در مقاله‏ای تحت عنوان «کاوشی در قوم و قومیت در قرآن» در باب تعامل با قومیت‏ها از زبان قرآن این‏گونه می‏نویسد؛ «حاصل نگاه به آیات قرآن که با تعبیرهای گوناگونی در آن، از اقوام و گروه‏ها یاد شده و دارای آیات و داده‏های بسیاری هم هست، نشان می‏دهد که قوم و یا گروه‏های اجتماعی، واقعیت‏هایی‏اند که لحاظ قومیت و یا گروه و نژاد خاص بودن و یا طائفه‏ی ویژه داشتن و نیز عشیره، قبیله، تیره و تبار فلان داشتن، در تعریف جایگاه‏شان نقشی ندارد. از این رو، یاد کردن از دسته‏ها با عنوان قوم، نه براساس تعریف لغوی و یا مردم شناسانه‏ی آن است، بلکه اشاره به جمعیتی دارد که وجود داشته‏اند و در برابر دعوت به حقیقت، کارکردی از خود نشان داده‏اند. بر اساس این گزارش‏ها، واقعیت خارجی گروه‏ها، صنف‏ها و قشرهای اجتماعی پذیرفته شده و در جایی مورد انکار قرار نگرفته و یا دستوری برای کناره‏گیری از آنها نرسیده و نیز توصیه به ادغام آنها و نادیده گرفتن هویت‏های قومی شان نشده است (مرادی، ۱۳۸۶، ۴۸-۴۹).

 

متأسفانه جهان اسلام قرن‏ها است که گرفتار بیماری ناسیونالیستی شده و گروهی از روشنفکرمآبان خودباخته و بیش از همه حکومت‏های وابسته و حافظ منافع بیگانه، ملل اسلامی را به نژادپرستی و تعصب‏های قومی تشویق کرده و می‏کنند. آنان به منظور این‏که ملت‏های مسلمان را ضعیف نگهدارند و نیروهای آنان را در اثر اختلافات نژادی به نابودی بکشانند، مسائلی از قبیل عرب و عجم را در میان‏شان مطرح می‏کنند و بدین وسیله، در تمام جوامع اسلامی به جای وحدت و اخوت که باید همواره بر سراسر مسلمین جهان حاکم باشد، کینه‏توزی و اختلاف با یکدیگر را دامن می‏زنند (خیرخواه، ۱۳۶۲، ۴۵).

 

٢-٢. تعامل و مسامحه در مبانی فکری پیامبر اسلام

در دورانی که کرامت انسانی، جایگاهی در زندگی اجتماعی بشر نداشت، پیامبر اعظم(ص) براساس آموزه‏های اسلامی اعلام کرد که کرامت انسان، موهبتی الهی است؛ مانند وجدان و عقل که دو نعمت بزرگ خداوندی برای انسان است. این کرامت، از پشتوانه ای منطقی برخوردار است و ریشه در بُعد معنوی و روحانی انسان دارد؛ چون این کرامت را خدا به انسان عطا کرده است؛ کرامتی که همه‏ی انسانها در آن مساوی هستند (سلیمی، ۱۳۸۶، ۱۵).

 

انسجام ملی، از مسائلی است که وجود آن، نقش محوری در ماندگاری یک حکومت دارد. هر حکومتی برای بقای خود، نیازمند اتحاد اقشار مختلف جامعه حول یک محور است. زمامدار برای بقای زمامداری خویش، باید میان مردم تحت حاکمیّت خود، یکپارچگی و احساس مشترک ایجاد نماید. در پرتو این احساس مشترک است که همدلی و همدردی میان اقشار گوناگون جامعه شکل می‏گیرد؛ بسیاری از ناملایمات و ناهمواری‏های اجتماعی که به صورت عادی، موجب دشمنی، افتراق و درگیری‏های قومی می‏گردد، رنگ می‏بازند؛ آستانه تحمل مردم بالا می‏رود، گذشت نسبت به یکدیگر و عفو از خطاهای دیگران در میان مردم ارزشمند می‏شود و نزاع‏ها جای خود را به دوستی می‏دهد. عملکرد پیامبر اکرم(ص) در طول دوران زمامداری، گویای چنین رویکردی است. تصمیم‏گیری‏های حکومتی و اوامر هدایتی آن حضرت در دوره‏ی راهبردی امت نوپای اسلامی، چهره‏ی زیبایی از یک زمامدارِ مرشدِ آگاه و حاکمِ هادیِ زیرک را تصویر می‏نماید. تأکیدات قولی و عملی رسول گرامی اسلام بر ایجاد و حفظ وحدت دینی میان مسلمانان از آشکارترین جلوه‏های اوامر اجتماعی ایشان است (مفتح، ۱۳۸۷، ۱۰۹).

 

تعالیم رسول گرامی اسلام و سیره‏ی نورانی ایشان که ملهم از دین مبین اسلام است، به سبب بهره‏مندی از یک تلقی مصالحه‏جویانه و مبتنی بر مدارا و مروت به خوبی می‏تواند داعیه‏دار همزیستی سازنده‏ی انسان‏ها باشد. همان‏طوری که پیش از این اشاره شد، وجود مبانی مشترک نظری و کلامی در معتقدات دینی و احیای آن، زمینه‏ساز این زندگی مسالمت‏آمیز میان ادیان است، گرچه هر کدام بستر تاریخی ویژه و خاص خود را دارند (حیدری، ۱۳۸۷، ۵۰).

از آنچه که گذشت، می‏توان دریافت که در تلقی اسلام، لازم است در قبال مشرکان موضعی برآمده از مدارا و در قبال اهل کتاب، موضعی مقرون به رسمیت شناختن و مروت اتخاذ گردد و این مواضع، بالطبع هر گونه خشونتی را علیه آنان از بیخ و بن نفی می‏کند(حیدری، ۱۳۸۷، ۴۲).

 

٢-٢-١. پیامبر اسلام(ص) و تعامل با مخالفان و منافقان

مخالفان پیامبر(ص) به طور کلی به سه دسته مشرکان، منافقان و اهل کتاب تقسیم می‏شوند. ایشان در برابر بت‏پرستان و مشرکان قریش، چه در آن زمان که در مکه و در آغاز بعثت بود و قدرت و حکومتی نداشت، چه آن هنگام که به مدینه آمده و مسلمین دارای قدرت و شوکتی شده بودند، با مدارا و مسالمت آمیز رفتار می‏نمود که برخی از این رفتارهای مسالمت‏آمیز و مدارای پیامبر با مشرکان عبارتند از:

- دعای پیامبر(ص) برای مشرکان

- صلح حدیبیه

- عفو عمومی مکه و سران کفر (سعادت، ۱۳۸۵، ۱۶۱ -۱۶۶)

منافقان، جریانی سیاسی-اجتماعی بودند که حدود یک سوم از اجتماع مدینه را شامل می‏شدند. آنان مدعی ایمان به خدا بودند و در ظاهر به رسالت پیامبر(ص) اقرار داشتند، اما ایمان‏شان ظاهری بود و تنها تظاهر به اسلام می‏کردند. آنان در هر دسیسه‏ای که به منظور برچیدن موجودیت نهضت اسلام برانگیخته می‏شد، شرکت جسته و هر روز به اقدام خطرناکی علیه رهبر نهضت(پیامبر اعظم(ص)) دست می‏یازیدند که چند مورد از آنها عبارتند از: «نیرنگ و فریبکاری با پیامبر و مسلمین، تحقیر و تمسخر پیامبر(ص) و مسلمانان، تفرقه‏افکنی، خیانت، تحریک و ترغیب دشمنان و مخالفین.» (زمانی محجوب، ۱۳۹۰، ۷- ۱۳).

 

بیشترین نمونه‏های تحمل و مدارای پیامبر (ص) با منافقان مدینه نقل شده است (سعادت، ۱۳۸۵، ۱۶۷). نبی اکرم(ص) در تعامل با منافقین، در مرحله اول با تکیه بر اصل امر به معروف و نهی از منکر سعی نمود کسانی را که هنوز نفاق در وجودشان ریشه ندوانیده بود و ناآگاهانه به دام نفاق افتاده بودند، با منطق، استدلال و روشنگری به مسیر حقیقت رهنمون ساخته و به آغوش اسلام راستین بازگرداند. در مرحله بعد، پیامبر(ص) به افشاگری و بر ملا ساختن ماهیت خائنانه آنها پرداخت، آخرین شیوه‏ی برخورد با حزب نفاق، مبارزه‏ی قهرآمیز و سرکوب قاطع آنان بود (زمانی محجوب، ۱۳۹۰، ۱۴).

 

٢-٢-٢. پیامبر اسلام و تعامل با قبایل

مهم‏ترین و معروف‏ترین قبایل شبه‏جزیره‏العرب هنگام ظهور اسلام، قبیله «قریش» در مکه و اطراف آن، دو قبیله بزرگ «اوس» و «خزرج» در یثرب و نیز قبائلی از یهود بنی قینقاع، بنی نظیر، بنی قریظه و بنی بهدل در یثرب و نواحی آن مانند خیبر، وادی القری، و تیما و قبیله بزرگ ثقیف در طائف بودند. قومیت‏های از مسیحیت نیز در جنوب شبه‏جزیره‏العرب در شهر نجران می‏زیستند (رفیعی، ۲۳). پیامبر(ص) در اولین تعالیم خود، موقعیت و ساختار نظام قبیله‏ای را با خطر و بحران جدی روبرو ساخت. در واکنش به آنچه که اسلام با آن به مخالفت برخاسته بود، رؤسای قبایل کوشیدند موضعی تهاجمی اتخاذ کنند. گروهی از آنان گمان می‏بردند که پیامبر(ص) می‏کوشد زعامت و رهبری را از دست آنان خارج سازد و قبایل آنان را تحت سلطه خویش درآورد. از آنجا که پیامبر(ص) می‏دانست حساسیت زعمای قبایل به خاطر کاهش نفوذ و قدرت و به مخاطره افتادن منافع مادی است، تلاش کرد در جهت تألیف قلوب آنان گام‏هایی بردارد. هدایا و تقسیم غنایم و فئ بین آنان، تأثیر زیادی در جذب آنان داشت. همچنین در مواقع مختلف، رسول خدا(ص)، از غنایم جنگی سهمی افزون بر دیگران به این افراد می‏داد. در فتح مکه نیز امتیازاتی به ابوسفیان، بزرگ مکه داد؛ از جمله این‏که اعلام شد هر کس به خانه‏ی ابوسفیان پناه ببرد، ایمن است (قائدان، ۱۳۷۶، ۵۴).

 

در رابطه با دفاع از قبایل در سیره نبوی، آن‏گونه که از شواهد تاریخی پیداست؛ قبیله خزاعه در صلح حدیبیه نقش اساسی داشته و یکی از هم‏پیمانان پیامبر در این صلح بودند و می‏توان گفت که جرقه فتح مکه در میان قبیله خزاعه زده شده است. زیرا انگیزه‏ی رسول خدا(ص) برای فتح مکه، پاسخ به پیمان‏شکنی قریش در جریان درگیری یکی از هم‏پیمان‏های آنان با خزاعیان بوده است. در نتیجه می‏توان گفت که اهمیت قبایل نزد پیامبر به گونه‏ای بوده است که در مواقع لزوم حتی حاضر به دفاع از آنان و لشکری جهت حمایت از آنان بوده است (خانجانی، ۱۳۸۱، ۱۰۲).

 

انجام بعضی اقدامات صلح‏جویانه و نوع‏دوستانه از جانب پیامبر(ص)، فضای مثبتی برای کاهش میزان خصومت و کینه‏جویی قریش نسبت به اهل مدینه فراهم آورد، چنان‏که در سال پنجم هجری، وقتی مردم قریش دچار خشکسالی شدند و به دلیل درگیری با مدینه‏النبی قادر به اعزام کاروان‏های تجاری خود نبودند؛ پیامبر(ص) که خواست دل آنان را به دست بیاورد، به همین جهت، عمرو بن امیه ضمری را همراه نامه‏ای و مقداری خرما برای ابوسفیان فرستاد و از وی مقداری پوست درخواست کرد، ابوسفیان نیز خواسته پیامبر را اداء کرد. نمونه‏ای دیگر از این گونه اقدامات، وقتی است که از پی ایمان آوردن برخی از اهل یمامه که محل تأمین گندم قریش بود و به دنبال قطع صدور گندم به ایشان، کار بر قریش چنان سخت شد که به پیامبر(ص) متوسل شدند و از وی خواستند که از پیروان خود بخواهد مانع مرگ ناشی از گرسنگی آنان شود و رسول خدا(ص) خواسته آنان را اجابت کرد. نمونه‏ی دیگر رفتار مسالمت‏آمیز پیامبر با طوایف غطفان است. آن حضرت به هنگام بازگشت از غزوه دومه‏الجندل در اواخر ربیع الاول سال پنجم، به عیینه بن حصن رهبر بنی فزاره که سخت گرفتار قحطی و خشکسالی بودند، اجازه داد که احشام خود را در مراتع اطراف مدینه به چرا ببرند(سینائی، ۱۳۸۵، ۹۰).

 

٢-٢-٣. پیامبر و تعامل با اقلیت‏ها

به شهادت تاریخ، مبانی و اصول دین مبین اسلام در حمایت از حقوق اقلیت‏ها در قرن هفتم میلادی برای نخستین بار، گام بزرگی بوده که در راه تحقق عدالت، آزادی و برابری انسان‏ها برداشته شده است. حقوق اقلیت‏ها یکی از موضوعات مهم در تاریخ اسلام است که همواره مورد توجه متفکران و غیرمسلمانان قرار گرفته است و پیامبر(ص) در سیره و رفتار خویش به خوبی احترام به حقوق اقلیت‏ها را به نمایش گذاشته است و بدون شک، الگوی رفتاری همه مسلمانان در این موضوع و موضوعات دیگر است. تاریخ، رفتار پیامبر(ص) با اقلیت‏هایی که در پناه حکومت ایشان در مدینه و اطراف آن می‏زیستند را ثبت کرده است (بهادری جهرمی و احمدزاده، ۱۳۹۱، ۱۲۵).

 

جایگاه ویژه‏ای که برخی مسلمانان غیرعرب به واسطه‏ی ایمان خود نزد پیامبر داشتند، گویای برابری نژادی انسان‏ها است. پیامبر اسلام خشم سلمان فارسی، صهیب یونانی و بلال حبشی، که هر سه آنها عجم و غیرعرب بودند، را خشم خداوند تلقی کرد. بلال، به عنوان اولین مؤذن اسلام انتخاب شد و علاوه بر مؤذنی، عهده‏دار امور مالی پیامبر نیز بود. در خصوص اقلیت‏های دینی نیز پیامبر آنها را در حفظ آئین خود و انجام مراسم دینی آزاد گذاشت. در پیمان عمومی با یهود و پیمان با سه گروه معروف یهود (بنی قینقاع، بنی قریظه و بنی نضیر) در برابر تعهداتی که آنها به عهده گرفتند، آزادی آنها در حفظ آئین خود و دفاع از آنها در صورت وقوع جنگ بین آنها و دیگران تضمین شد. در پیمانی که بین پیامبر و نصارای نجران نیز منعقد شد؛ پیامبر بر آزادی آنها در حفظ آئین خود تأکید ورزیدند و اعلام کردند که کشیشان آنها از کار برکنار نخواهند شد (اصغری آقامشهدی، ۱۳۸۷، ۴۰).

 

میدان دادن به قومیت‏ها در مبانی فکری پیامبر اسلام، جایگاه ویژه‏ای داشته است. آن‏گونه که یکی از یاران باوفای پیامبر یعنی سلمان فارسی که غیرعرب بوده است، چه در زمان قیادت پیامبر(ص) و چه بعد از ایشان در زمان خلافت خلفا، بهای زیادی به اندیشه‏های وی داده می‏شد. آن‏گونه که ملیحه مهدوی در مقاله‏ای تحت عنوان «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی سلمان فارسی» این‏گونه می‏نویسد: «سلمان فارسی با ذهن وقاد و تدبیر و چاره‏اندیشی‏هایی که بارها و بارها در صحنه‏های تاریخ اسلام از خود نشان داده است، در هیأت یک مدیر با تدبیر و اندیشمندی همه‏جانبه‏نگر جلوه‏گر می‏شود. او دارای یک شخصیت چندبعدی است، در عین زهد و پارسایی، مرد عبادت، علم، دانش و عمل است. آن هنگام که مسئولیت امارت مداین را می‏پذیرد و یا آن زمان که در جنگ خندق و طائف، ابتکارهای مؤثری می‏اندیشد و یا همواره مشاور حضرت رسول است و یا حضرت، بسیار با او به شور می‏نشیند، همه و همه حکایت از آن دارد که سلمان با آن‏که پشت میز و نیمکت‏های دانشگاه‏های امروزی ننشسته و کتاب‏های علم مدیریت را تورق نکرده است، اما یک ذوق مدیرانه در نهاد او وجود دارد که هیچ کار و برنامه‏ای را بی‏تأمل و اندیشه پی نمی‏ریزد» (مهدوی، ۱۳۸۶، ۱۲۷).

 

٢-٢-٣-١. پیامبر اسلام(ص) و تعامل با قوم یهود

یهود، عنصر مهمی در جامعه مدینه محسوب می‏شد. در نتیجه پیامبر(ص) از آغاز هجرتش به مدینه، بنایش بر جذب این قوم به دین اسلام بود. ایشان در مرحله اول به دلجویی از یهودیان و جلب قلوب آنها به اسلام پرداخته، آنان را به همزیستی و توافق در اصول مشترک دعوت می‏نمایند (زمانی محجوب، ۱۳۸۵، ۱۲۴).

 

برخورد پیامبر با یهود مدینه، براساس پیمانی بود که آنان خود با پیامبر بسته بودند. در پیمان‏نامه‏ها قید شده بود که در صورت پیمان‏شکنی، پیامبر مجاز به کشتن مردان، به اسارت بردن زنان و فرزندان و به غنیمت بردن اموال آنان است. اما یهودیان، همواره علیه رسول خدا(ص) و مسلمانان اقداماتی انجام دادند و به مبارزه‏ی علنی و یا فتنه‏انگیزی‏ها و توطئه‏های پنهانی پرداختند و با دشمنان اسلام مشارکت نمودند و بدین‏سان، به نقض قرارداد و پیمان‏شکنی پرداختند و چنان‏که برخی از تواریخ و گزارش‏ها نشان می‏دهند، یهودیان خود به نتیجه عمل‏شان آگاه بودند. (سعادت، ۱۳۸۵، ۶۹)

 

٢-٢-٤. پیامبر اسلام و تعامل با قومیت‏ها

٢-٢-٤-١. پیامبر اسلام و اندیشه‏ها، تعامل‏گرایانه با قومیت‏ها و سفیران آنها

با تحقق حاکمیّت اسلام در منطقه‏ی حجاز و برچیده شدن سفره‏ی نظام قبیلگی از این سرزمین، رسول خدا(ص) در اندیشه‏ی گسترش دعوت اسلامی به آن سوی مرزهای حجاز افتاد؛ چرا که رسالت او فراتر از قوم عرب و حجاز بود. در این مرحله از برخورد پیامبر(ص) با قومیت‏ها، چند گروه متنفذ وجود داشتند؛ یکی، شاهان و سران کشورهای بزرگ آن روز، دوم، مقامات مذهبی مسیحی و سوم، رؤسای قبایل معروف و بزرگ در نواحی مختلف شبه‏جزیره‏العرب و شامات (رفیعی، ۱۳۸۵، ۳۱).

 

دقت در مجموع مواضع بنیانگذار اسلام در خصوص موضوع قومیت و نیز اقوام مختلف در دو ساحت نظری و رفتاری، چه به صورت حضوری و عینی و یا نوشتاری، اعم از نامه و قرارداد، این نتیجه را می‏دهد که آن حضرت در همه این مواضع، همان‏گونه که قرآن در آیات متعدد، او را بدین ویژگی‏ها ستوده است، برخوردی هدایت‏گرانه و دلسوزانه داشت و وجودش برای همه قومیت‏ها، اعم از عرب و غیرعرب، رحمت بود (رفیعی، ۱۳۸۵، ۳۱- ۳۲). از سال ششم هجری، شاهد ورود هیئت‏های نمایندگی دولت‏ها، قبائل و گروه‏های مذهبی بود و سال به سال بر تعداد وفود و اهمیت مذاکراتی که با پیامبر(ص) به عمل می‏آوردند و نتایج آن افزوده می‏شد. پیامبر(ص) با احترام کامل از هیئت‏های نمایندگی استقبال می‏نمود و با صداقت و قاطعیت با آنان مذاکره می‏کرد و به آنها اطمینان می‏داد که می‏توانند در کنار مسلمانان، از آرامش و امنیت برخوردار باشند(عمیدزنجانی، ۱۳۶۰، ۲۰۴).

 

رسول گرامی اسلام(ص)، نه تنها وفاداری به قول و قرارهای بین مسلمانان را ضروری می‏شمرد، بلکه نسبت به پیمان‏شکنی و نقض قرارداد با کفار نیز هشدار می‏داد و خود را مدافع یکایک آنان می‏شمرد. اصل وفاداری به شروط و عهد و امان و تعهدات از روشن‏ترین شاخص‏های فرد مسلمان و امت اسلامی است. رسول اکرم(ص) با عبارات گوناگون این نکته را گوشزد فرموده است که مؤمنان به عهد و پیمان خویش وفادارند(مهدی پور، ۱۳۸۵، ۹). از این رو، می‏توان گفت که پیامبر اسلام این‏گونه به قول و قرارهای خود در جهت شناساندن دین اسلام به دیگر اقوام پایبند بوده است تا توانسته باشند چهره زیبایی از دین اسلام در میان جوامع دیگر ارائه کند.

 

با توجه به نامه‏های پیامبر(ص) به سران کشورها، روشن می‏شود که اسلام از همان آغاز، فکر همزیستی مسالمت‏آمیز با پیروان ادیان الهی را مطرح ساخته است. بنابراین بر این نکته تأکید می‏گردد سیره پیامبر(ص)، بر انکار ملیت‏ها و عدم استقلال داخلی آنان استوار نبوده است و با وجود جهانی بودن آئین اسلام، موجودیت قبایل، ملت‏ها و ادیان دیگر؛ چه در قلمرو حکومت اسلامی و چه خارج از آن، محفوظ بوده است. (کریمی‏نیا، ۱۳۸۵، ۸۳)

 

٢-٢-٤-٢. پیامبر اسلام و قشربندی اجتماعی

پیامبر گرامی اسلام، دست‏کم با چهار نوع قشربندی اجتماعی مبارزه نمود، که عبارتند از: تبعیض قومی نژادی، نظام بردگی، تبعیض جنسیتی و قشربندی مبتنی بر متغیر اقتصادی. اما در صدر اسلام و میان اعراب جاهلی، الگوهای مختلفی از نابرابری وجود داشت، که نابرابری مبتنی بر قومیت و نژاد، یکی از بنیادی‏ترین آنها بود. متغیرهایی همچون «عرب»، «عجم»، «سیاه» و «سفید» بنیادهایی بودند که گروه‏های اجتماعی براساس آنها به میزان متفاوتی از منابع و مزایای اجتماعی دسترسی داشتند. پندار خودمحوربینانه اعراب، به آنها ذهنیتی بخشیده بود که براساس آن، هویت و کرامت انسانی سایر گروه‏های قومی و اجتماعی که از آنها به عنوان «عجم» یاد می‏شد، بی‏ارزش تلقی می‏گردید، اما پیامبر اسلام(ص) با نفی هر نوع ملاک برتری جز معیار «تقوا» و حفظ ارزش‏های برتر انسانی، با این وضعیت مبارزه کرد (اسلم جوادی، ۱۳۸۵، ۷۸).

 

 نتیجه‏ گیری

توجه به حقوق قومیت‏ها که امروزه یکی از مباحث مهم حقوق بشر است، از صدر اسلام مورد توجه شارع مقدس بوده است. رفتار پیامبر اعظم(ص) با قومیت‏ها و اقلیت‏های نژادی و دینی، مایه‏ی افتخار هر انسانی به ویژه مسلمانان می‏باشد. زیرا پیامبر، بارها بر تساوی نژادی انسان‏ها تأکید کرده است. جایگاه ویژه‏ای که برخی مسلمانان غیرعرب به واسطه‏ی ایمان خود نزد پیامبر داشتند، گویای برابری نژادی انسان‏ها است. پیامبر اسلام خشم سلمان فارسی، صهیب یونانی و بلال حبشی، که هر سه آن‏ها عجم و غیر عرب بودند، را خشم خداوند تلقی می‏کرد. بلال به عنوان اولین مؤذن اسلام انتخاب شد و علاوه بر مؤذنی، عهده‏دار امور مالی پیامبر نیز بود.

 

در خصوص اقلیت‏های دینی نیز پیامبر، آنها را در حفظ آئین خود و انجام مراسم دینی آزاد گذاشت. در پیمان عمومی با یهود و پیمان با سه گروه معروف یهود(بنی قینقاع، بنی قریظه و بنی نضیر) در برابر تعهداتی که آنها به عهده گرفتند، به آزادی آنها در حفظ آئین خود و دفاع از آنها در صورت وقوع جنگ بین آنها و دیگران می‏توان اشاره کرد. در پیمانی که بین پیامبر و نصارای نجران نیز منعقد شد، پیامبر بر آزادی آنها در حفظ آئین خود تأکید ورزیدند و اعلام کردند که کشیشان آنها از کار برکنار نخواهند شد.

 

با توجه به مطالب فوق، می‏توان این‏گونه نتیجه گرفت که در زمانه‏ای که ما در آن می‏زییم و همه گونه آئین فکری برای تصمیم‏گیری در مورد نحوه برخورد با قومیت‏ها و نژادهای گوناگون مورد آزمایش قرار گرفته است، واضح و مبرهن شده است که صحیح‏ترین و عدالت‏مندانه‏ترین شیوه برخورد، همانی بود که پیامبر اکرم در سده‏های اولیه اسلام نسبت به قومیت‏ها داشت. بنابراین مرور این تفکرات تاریخی و ارزشمند در این دوران می‏تواند مشکلات زیادی را که فرا روی حکومت‏های جهان علی‏الخصوص مسلمان را رفع کند.

 

منابع:

۱.    اسلامی، علیرضا، «قومیت و ابعاد آن در ایران»، نشریه علوم سیاسی، سال نهم، شماره ۳۴، تابستان ۱۳۸۵.

۲.    اسلم جوادی، محمد، «پیامبر اعظم(ص) و نظام قشربندی اجتماعی»، نشریه ادیان و عرفان معرفت؛ شماره ۱۱۰، بهمن ۱۳۸۵.

۳.    اصغری آقامشهدی، فخرالدین، «حقوق اقلیت‏ها از نظر پیامبر اسلام و حقوق ایران»، مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان، سال هفتم، شماره ۲۳، پائیز ۱۳۸۷.

۴.    بهادری جهرمی، علی و احمدزاده، امید، «بررسی حقوق اقلیت‏های دینی و نژادی در حکومت پیامبر اسلام (ص)»، فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، سال اول، شماره دوم، زمستان۱۳۹۱.

۵.    جهانبخش، جویا، «اسلام فراتر از قومیّت»، نشریه هنر و معماری: مهر(فرهنگی، هنری، اجتماعی)، شماره ۲۸، آذر ۱۳۸۲.

۶.    حجتی کرمانی، علی، «اسلام آئین زندگی: حقوق اقلیت‏های مذهبی؛ اقلیت‏ها در پناه حکومت اسلامی»، نشریه فلسفه و کلام: درس‏هایی از مکتب اسلام، سال دهم، شماره ۴، اردیبهشت ۱۳۴۸.

۷.    حسینی، سیدحسین، «وحدت اسلامی و راهکارهای سیاسی-فرهنگی پیامبر اکرم (ص)»، نشریه معرفت، شماره ۳۳، ۱۳۷۹.

۸.    حیدری، احمدعلی، «مروت و مدارای پیامبر اسلام (ص)»، فصلنامه خط اوّل، سال دوم، شماره ۷، زمستان، ۱۳۸۷.

۹.    خانجانی، قاسم، «نقش قبیله خزاعه در سیره نبوی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، آبان و آذر ماه، ۱۳۸۱.

۱۰. خیرخواه، کامل، «وحدت بر محور مکتب اسلام»، نشریه درس‏هایی از مکتب اسلام، سال ۲۳، شماره ۳، خرداد ۱۳۶۲.

۱۱. رفیعی، علی، «قومیت‏ها در اندیشه و رفتار پیامبر اعظم (ص)»، فصلنامه پیام، شماره ۷۹، ۱۳۸۵.

۱۲. زمانی محجوب، حبیب، «یهود، رویاروی پیامبر اعظم (ص)»، نشریه علوم سیاسی حصون، شماره ۹، پاییز ۱۳۸۵.

۱۳. زمانی محجوب، حبیب، «مدیریت پیامبر اعظم (ص) در برابر فتنه‏های منافقان»، نشریه حصون، شماره ۳۰، خرداد و تیر۱۳۹۰.

۱۴. سعادت، احمد، «مدارای پیامبر اعظم (ص) با مخالفان و دگراندیشان»، نشریه طلوع، سال پنجم، شماره ۲۰؛ زمستان ۱۳۸۵.

۱۵. سعادت، احمد، «مدارای پیامبر اعظم (ص) و نابردباری یهودیان»، نشریه ادیان و عرفان معرفت، شماره ۱۱۰، بهمن ۱۳۸۵.

۱۶. سلیمی، عبدالحکیم، «نگاهی گذرا به نقش پیامبر (ص) در احیاء و توسعه حقوق بشر»، فصلنامه حکومت اسلامی، سال دوازدهم، شماره چهارم، زمستان ۱۳۸۶.

۱۷. سینائی، سید عطاءالله، «تحول روابط پیامبر اعظم (ص) و قریش از غزوه‏ی احزاب تا صلح حدیبیه»، نشریه تاریخ دانشگاه آزاد محلات، شماره ۲، پائیز ۱۳۸۵.

۱۸. عظیمی، میترا، «قومیت و قوم‏گرایی»؛ نشریه اجتماعی گزارش، شماره ۱۷۷، مرداد ۱۳۸۵.

۱۹. عمیدزنجانی، عباسعلی، «گوشه‏ای از دیپلماسی پیامبر اسلام مذاکره با سفرا و نمایندگان قبائل و گروه‏های مذهبی و دولت‏ها»؛ نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۲۳، مرداد ۱۳۶۰.

۲۰. قائدان، اصغر، «ساختار نظام قبایل از عصر جاهلی تا رحلت پیامبر(ص)»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۱۳۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۶.

۲۱. کریمی‏نیا، محمدمهدی، «سیره و رفتار مسالمت‏آمیز پیامبر اعظم(ص) با غیرمسلمانان»، نشریه فقه و اصول میقات حج، شماره ۵۶، تابستان ۱۳۸۵.

۲۲. مالشویچ، سینیشا، «جامعه شناسی قومیت»، ترجمه پرویز دلیرپور، تهران، انتشارات آمه، ۱۳۹۰.

۲۳. مجتهد شبستری، محمد، «وحدت جهانی بشر؛ ایده‏ای مافوق ملیت‏ها»، حکومت جهانی: اصول فکری، سال نهم، شماره ۲، ۱۳۴۶.

۲۴. مرادی، محمد، «کاوشی در قوم و قومیت در قرآن»، نشریه میثاق امین، فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، پیش شماره دوم، بهار ۱۳۸۶.

۲۵. مفتح، محمدهادی، «اخلاق سیاسی در رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله، نشریه علوم قرآن و حدیث: علوم حدیث، سال سیزدهم، شماره ۲، تابستان ۱۳۸۷.

۲۶. مقصودی، مجتبی، «قومیت‏ها و هویت فرهنگی ایران»، نشریه نامه پژوهش، شماره ۲۲و۲۳، ۱۳۸۰.

۲۷. مهدوی، ملیحه، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی سلمان فارسی»، فصلنامه تخصصی فقه و تاریخ تمدن، سال چهارم، شماره سیزدهم، پائیز ۱۳۸۶.

۲۸. مهدی‏پور، محمود، «پیامبر اعظم (ص) و تعهدات اجتماعی»، نشریه فقه و اصول مبلغان، شماره ۸۸، اسفند ۱۳۸۵.

منبع: فصلنامه علمی تخصصی حبل المتین، مقاله 6، دوره پنجم، شماره چهاردهم، بهار 1395، صفحه 94-105

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش