مقالات > خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۱۵ تعداد بازدید: 67

در این مقاله سعی شده است با تکیه بر متون معتبر و اولیه تاریخی مفاهیم تکفیر، حبط اعمال و خوارج، ریشه¬یابی لغوی، مفهومی و تاریخی و نوع تفکر و موضع¬گیری¬های تندروها در زمان پیامبر اکرم (ص) و سپس پیدایش رسمی خوارج در زمان حضرت علی(ع) مورد بررسی قرار گیرد.



چکیده

در این مقاله سعی شده است با تکیه بر متون معتبر و اولیه تاریخی مفاهیم تکفیر، حبط اعمال و خوارج، ریشه¬یابی لغوی، مفهومی و تاریخی و نوع تفکر و موضع¬گیری¬های تندروها در زمان پیامبر اکرم (ص) و سپس پیدایش رسمی خوارج در زمان حضرت علی(ع) مورد بررسی قرار گیرد. همچنین به مشترکات و پیوند تاریخی بین تکفیر و خوارج و مشابهت مواضع خوارج با تکفیری¬های امروزی توجه شده و به طور گذرا و پس از بیان تحلیل¬هایی از خوارج در صدر اسلام و مقدس¬نمایی¬های ظاهری آنان، روند گذر و سیر خوارج و تکفیر از گذشته تاکنون تشریح گردد. در بخش پایانی و نتیجه¬گیری مقاله نیز سعی بر این بوده است که جنبه¬های مختلف شرعی، حقوقی، اجتماعی رواج و حاکمیت تفکر تکفیری و خوارجی¬گری در جامعه اسلامی و جهانی و اثرات سوء عمومیت یافتن این تفکر و لزوم مقابله فکری با آن در موارد مستقل از یکدیگر ذکر گردد.

کلیدواژگان: تکفیر؛ افراط؛ خوارج؛ مارقین؛ حکمیت؛ تفرقه؛ کافر؛ توبه   

«بزودی پیروانی خواهد یافت که به خاطر ژرف¬نگری در دین، از دین بیرون خواهند رفت.» توصیف پیامبر اکرم(ص) در مورد شکل¬گیری خوارج « به خدایی که جان من در کف اوست در پشت مردان و رحم زنانند، هر یک از آنها خروج کند پس از او دیگری مانند وی بیاید ...» حضرت علی (ع) در مورد خوارج مقدمه نمی¬توان انکار کرد که متأسفانه در چند سال اخیر، جهان اسلام دچار یکی از بزرگ¬ترین معضلات و مشکلات خویش گشته است. این مشکل، نه تهاجم خارجی یهود یا صلیبیون، بلکه مطرح شدن پدیده افراط¬گرایی و تکفیر در جهان اسلام توسط همان صلیبیون و یهودیان و یا با حمایت آنها و بجان هم انداختن مسلمین و ایجاد ناامنی و بی¬ثباتی در کشورهای مسلمان است؛ تا جایی که این امر، علاوه بر قتل و غارت¬ها و ضعیف کردن بنیه اقتصادی کشورهای مسلمان، موجبات بدبینی و نشان دادن چهره¬ای خشن از اسلام، این دین صلح و آرامش و نجات¬بخش، در نزد جهانیان می¬گردد.

این پدیده، با نوع و روش جدید اگر چه از «مشکلات غرب¬ساخته» برای مسلمین است، اما سابقه¬ای دیرینه در اسلام داشته و از زمان پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) به شکل¬های مختلف خود را نشان داده است که تاریخی¬ترین نمود آن در صدر اسلام، فرقه خوارج در دوران خلافت و امامت حضرت علی(ع) است که بعدها به شکل¬هایی نظیر وهابیت تا دوران ما تداوم یافته است.

در این مقاله سعی داریم با اتکای به متون تاریخی معتبر اسلامی و کتب معتبر حدیثی و تحقیقات تاریخی مکتوب، پیشینه و سابقه اولین حرکت تکفیری و افراطی در جهان اسلام یعنی خوارج را از منظر فکری و چگونگی پیدایش آن را مورد بررسی قرار داده و بدون تکیه بر وقایع¬نگاری آن، صرفاً از لحاظ اندیشه خارجی¬گری و تندروی و پیش افتادن در دینداری از پیامبر(ص) و خلیفه و امام! را مورد توجه و مداقه نظر قرار دهیم. به طور قطع، برای درک بهتر از جریان¬های تکفیری معاصر و دانستن مشابهت¬های عملکردهای تکفیری¬ها و افراطیون اولیه و فعلی می¬تواند چگونگی پیدایش و افکار خوارج مهم باشد؛ زیرا برای درک و بهتر هر رویداد اجتماعی، باید ریشه¬ها و سوابق آن را شناخت و سپس برای برون¬رفت از آن اقدام کرد.

 از این رو، گمان بر این است که بدون توجه به اجزا و زوایای اندیشه¬های خوارج و درک حالات و اعتقادات و اندیشه¬های آنان نمی¬توان از پدیده تکفیر و افراط، شناخت دقیقی بدست آورد. مفهوم تکفیر تکفیر، لغتی عربی از ماده کَفَرَ و باب تفعیل و به صورت متعدی و در معانی مختلفی آمده است. از جمله «پوشیدن چیزی را» و یا «لباس پوشیدن بر روی زره و پوشاندن آن را» و حتی در معنی کاملاً متفاوت با مفهوم فعلی آن و به معانی «در گذاشتن از گناه کسی»، «پاک کردن خداوند گناه کسی را»، «ناچیز کردن گناه را»، «فروتنی کردن و دست بر سینه نهادن پیش کسی»، «کفاره دادن سوگند و جز آن» و حتی به مفهوم اسم به کار رفته است که به معنی نام تاج پادشاهی و بر سر نهادن تاجی را که به دیدنش خضوع لازم آید نیز آمده است (دهخدا، 1377 ج 5: 691)

اگر چه در ابتدا و در اغلب کاربردهای تاریخی، این لغت به معنی کافر خواندن روایت نشده است؛ اما بر اثر استعمال فراوان به حدی این مفهوم آورده شده است که اکنون این معنی عمومیت یافته و به طور خاص و امروز به معنای رایج و مصطلح آن و به قول دهخدا «به بی دینی نسبت کردن»، «به کفر منسوب کردن کسی را» و «کافر خواندن کسی را» آمده است(همان) و در این مورد دهخدا نیز بیتی رندانه و عرفانی را به عنوان شاهد ذکر می¬کند: دانی که چنگ و عود چه تقریر می¬کنند پنهان خورید باده که تکفیر می¬کنند امروزه نیز در عرف رسانه¬ها، کاملاً این لغت به عنوان «خروج کسی از دایره¬ی دین اسلام» معنی می¬دهد و به کار می¬رود.

احباط و تکفیر در قرآن شریف

کلمه¬ی تکفیر با این تلفظ نیامده و ترکیبات دیگری از این لغت مانند «کَفَروا» و «کافَرون» ذکر شده است. آنچه در قرآن به این معنی مورد نظر است، به صورت «حبط» و جمع آن «احباط» است و حتی در برخی متون اسلامی، کلمه¬ی حبط به جای تکفیر آمده است؛ بدین معنی که احباط، اصطلاحی در علم کلام است که در آن، گناه موجب از میان رفتن طاعت و ثواب می¬گردد و به خصوص، متکلمان معتزله بیشتر به این مورد پرداخته¬اند و بر این باورند که هر گاه از شخص مسلمان که طاعت خداوند را به جای آورده و به این دلیل، سزاوار ثواب و پاداش آخرت است، گناهانی سر زند که عقوبت آن از پاداش طاعت وی بیشتر باشد، این گناهان طاعت¬ها و پاداش¬های او را محو می¬کند؛ چنان¬که گویی هیچ طاعتی نکرده است. اما اگر ثواب فرد بیش از گناهانش باشد، موضوع تکفیر پیش می¬آید و این ثواب¬ها، گناهان او را محو می¬کند و می¬پوشاند (موسوی بجنوردی، 1391، ج 6: 639). مشخص است که در این¬جا، تکفیر به معنی لغوی اول آن به کار رفته و نه اصطلاح امروزین آن. این موضوع، بحثی کلامی و خارج از این مقاله است و در این مورد، اندیشمندان و متکلمین معتزله و اشاعره و امامیه بحث‌های مفصلی دارند و متکلمین امامیه (شیعه) غالباً این¬گونه احباط را نمی¬پذیرند.

ریشه لغوی و مفهومی افراطی¬گری و خارجی¬گری

 اصلی¬ترین و مشهورترین معنی و مفهوم افراط «از حد درگذرانیدن»، «از حد در گذشتن»، «گزافکاری» و «تجاوز از حد کمال» و مقابل تفریط، تقصیر و کوتاهی در امری می¬باشد(دهخدا، 1377: 3042). بر این اساس، افراط کردن به معنی از حد در گذشتن و زیاده¬روی کردن در کاری و اسراف است و افراطی، شخصی است که در موردی، از حد میانه و اعتدال گذشته و براساس تصور خودش در مفهومی که مورد نظر است، بسیار زیاده¬روی کرده است. خوارج و خارجی¬گری نیز همین مفهوم افراط و زیاده¬روی را داشتند و به فرموده پیامبر(ص) در پیش¬بینی آ«ها در واقعه تقسیم غنایم غزوه حنین، به خاط زیاده¬روی در دین، از دین بیرون رفتند و کار را بدان¬جا رساندند که خود را دیندار و برترین انسان روی زمین پس از پیامبران دانستند و حضرت علی(ع) را متهم به کفر نموده! و خواستار توبه ایشان و بازگشت به اسلام گردیدند!! و قرآن ناطق و سمبل دینداری و ایمان و محور اسلام و دیانت را کافر خواندند! به همین دلیل است که آنها را مارقین نیز نامیده¬اند که اسم فاعل از مصدر مروق و معنی آن، تیری است که به نشانه نخورد و از آن بگذرد و چون خوارج در کار احتیاط در دین، از اطاعت امام زمان خود بیرون شدند، این لقب به آنان داده شد (شهیدی، 1371: 144).

ریشه لغوی خَرجَ و مرقَ یکی است و هر دو یک مفهوم را بیان می¬کنند. لغت خارجی را به طور اعم به معنی کسی که بر خلیفه و حاکم وقت خروج و شورش می¬کند، دانسته و به طور اخص به پیروان خوارج و کسانی که بر حضرت علی(ع) خروج کرده و شوریدند، گفته می¬شود؛ گر چه بعدها خوارج تبدیل به فرقه¬های مذهبی و کلامی و سیاسی شده و در جهان اسلام پراکنده شدند، ولی به پیروان هر یک از آنها نیز خارجی گفته می¬شد. پیوند تاریخی بین خوارج و تکفیر به شکل عجیبی بین افراط¬گرایی دینی و مذهبی و تکفیر به عنوان آخرین حد و مرز تندروی در دین و صرفاً خود را مسلمان دانستن و دیگران را غیرمسلمان، پیوند به وجود می¬آید. بر این اساس، خوارج بلافاصله پس از اعتراض بر حضرت علی(ع) در پذیرش حکمیت در صفین که خود در ابتدا حامی و عامل آن بودند و چون نتیجه آن دلخواه¬شان نبود، معترض گردیدند و بلافاصله آخرین موضع ممکن را در مخالفت گرفتند و حتی نگفتند که در این مورد، اشتباه یا قصور یا بی دقتی شده است، بلکه آخرین حربه ممکن یعنی تکفیر مسلم و آن هم برترین مسلم موجود را اعلام کردند! و بر خلاف نص صریح قرآن و فرموده پیامبر اکرم (ص) اقدام کردند که در حجه¬الوداع فرمود: «خدا خون¬ها و مال¬های شما تا هنگامی که خدا را ملاقات کنید، مانند این روز بر شما حرام کرده است.» (ابن هشام، بی¬تا: 675) بدین ترتیب خوارج، اولین تکفیرکنندگان دیگر مسلمانان در تاریخ اسلام شدند و از همین جاست که اصولاً بین تندروی و افراط¬گری و تکفیر پیوندی نامرئی برقرار است و افراط¬گرایان فعلی جامعه اسلامی نیز بلافاصله به همان حربه تکفیر برادران مسلمان خود متوسل می¬شوند و با جسارت و بی توجهی مسلمانی را که خداوند کریم می¬گوید «حتی اگر در لفظ، کلمه توحید را گفت، باید مسلمان بدانید و حق کشتن او را ندارید» (نساء، 94) تکفیر نموده و واجب¬القتل می¬دانند! و یا ده¬ها حدیث صحیح نبوی را از منابع معتبر در مورد تکفیر نکردن مسلمان را نادیده می-گیرند و فوراً حکم حبط اعمال و عبادات اسلامی وی را صادر و خلاف فرموده¬ی صریح و صحیح پیامبر اکرم(ص)، او را تکفیر می¬کنند؛ آنجا که پیامبر(ص) فرمودند: «هر کس به برادر مومن خود بگوید، ای کافر! همانا کفر به یکی از آن دو بر می¬گردد.» (البخاری، ج 6: 543) همچنین بسیاری از احادیث دیگر در صحاح سته در این رابطه وجود دارد که حتی شاید برخی از خوارج، خود شنونده مستقیم آن حدیث¬ها از زبان پبامبر(ص) بوده اند و همگی دال بر عدم تکفیر دیگر مومنین است و این موارد جدا از آیات قرآنی، همچون آیه 94 سوره نساء و آیه 208 سوره بقره و رفتار عملی پیامبر(ص) و اصحاب بر عدم تکفیر است. چنین است که خوارج، پیامبر اکرم (ص) را حتی از نزدیک دیده بودند و شاهد نزول وحی و سامع احادیث ایشان بودند؛ ولی از شدت عدم بصیرت و کج¬اندیشی و افراط¬گری چنین شدند و حتی بر قرآن ناطق، آیاتی از قرآن را می¬خواندند و خود را عالم¬تر به مفهوم پیام آیه از ایشان می¬دانستند و برداشت سطحی و عوامانه خود را از آیه در مقابل بزرگترین عامل و مفسر قرآن عنوان می¬نمودند و با گفتن «لا حکم الا لله» فقط به ظاهر قرآن استناد کرده و از محتوای حقیقی آن غافل بودند. همان¬گونه که اکنون نیز خوارج زمان و تکفیری¬های جدید با شعار «الله اکبر» و و شعارها و نوشته¬های اسلامی، مسلمانان را می¬کشند و قتل و غارت می¬کنند! به نظر می¬رسد که گویا خوارج پس از 1400 سال دوباره متولد و احیا شده¬اند. اگر چه زمان و سال¬ها تغییر کرده است، اما خشک¬اندیشی، عدم درک صحیح قرآن و حدیث و رفتارهای تندروانه و افراطی و تکفیری یادآور همان نخلستان¬های نهروان است و شاید به همین دلیل، حضرت علی(ع) به عبدالله بن عباس که او را برای گفتگو نزد خوارج فرستاده شده بود فرمود: «برای آنان از قرآن حجت میاور، زیرا ظاهر قرآن تاب تحمل معنی¬های گوناگون دارد، بلکه از حدیث پیامبر اسلام(ص) استفاده کن.» (شهیدی، 1371: 144)، ولی دریغ که نه آنها و نه اینها حدیث را هم به مانند آیه شنوا و عامل نبوده و نیستند. نخستین بارقه¬های افراط¬گرایی و خارجی¬گری در عهد پیامبر(ص) نخستین بارقه¬های خارجی¬گری و حرکات تند و افراطی و اصطلاحی که امروز پیش افتادن از امام و رهبر در تفکر اسلامی عنوان می¬شود، هنگام تقسیم غنایم جنگی پس از غزوه حنین دیده می¬شود؛ آن¬جا که پیامبر اکرم(ص) غنایم فراوان را بین مسلمین تقسیم فرمود و حتی هنگام تقسیم، ردای حضرت را بردند! و ایشان فرمودند: «ردای مرا پس دهید، به خدا گر به شماره درختان تهامه گوسفند ]یاشتر[ داشتم همه را میان شما تقسیم می¬کردم می¬دیدید که من بخیل و ترسو و دروغگو نیستم ... من در این غنایم جز خمس چیزی ندارم که آن را هم به شما رد می-کنم...» (ابن هشام، بی¬تا: 596) ولی برخی افراد به دادن غنیمت به بزرگان قریش که تا پیش از این، جزء مخالفین اسلام بودند معترض بودند، در حالی که پیامبر(ص) این واگذاری غنایم به آنها را «مؤلفه قلوبهم» نامید و در سخنانی پر شور که جمع را به گریه انداخت، هدفش را از این¬گونه تقسیم بیان فرمود و تعلق خاطر خویش به انصار را اعلام نمود. ولی در این میان، شخصی از بنی¬تمیم به پیامبر(ص) گفت: «محمد عدالت کن، چه می¬بینیم از عدالت به یک سو رفته¬ای! پیغمبر(ص) فرمود: وای بر تو، اگر من عدالت نکنم، چه کسی عدالت خواهد کرد؟ عمربن خطاب(رض) گفت: یا رسول¬الله رخصت می¬دهی او را به خاطر نافرمانی و اهانت به شما بکشم؟ ولی پیامبر(ص) فرمودند: نه او را رها کن که به زودی پیروانی خواهد یافت که به خاطر افراطی¬گری در دین از دین بیرون خواهند رفت.» (شهیدی، 1371: 96) این مرد که ذوالخویصره لقب داشت، بعدها از سرکردگان خوارج شد و در جنگ نهروان کشته شد. بدین¬ترتیب، این اولین حرکت و ندای افراط¬گری و پیش افتادن در ادعای دینداری حتی از پیامبر(ص) است که بعدها فجایعی بزرگ در جهان اسلام را باعث شد. وجود چنین افراد و تفکراتی که در سال¬های آخر حیات رسول اکرم(ص) خود را نشان داد، در دوران خلفای راشدین نیز به صورتی پنهان در جامعه اسلامی وجود داشت و گاه نمودهایی می¬یافت، ولی به طور مشخص و در قالب یک تفکر علنی و حرکتی آشکار و تند، در زمان حضرت علی(ع) و پس از قضایای جنگ صفین پدید آمد. همین مطلب را ابن اثیر نیز هنگام تقسیم غنایم غزوه حنین تاکید می¬کند و ذوالخویصره را تمیمی می¬داند و از قول پیامبر اکرم(ص) در مقابل خواست عمر(رض) برای کشتن وی آورده است: «بگذار باشد که او، یاران و پیروانی خواهد داشت که در دین، تعمق و افراط می¬کنند تا از آن برون آیند و بگریزند؛ مانند تیری که از کمان رها شود، در پیکان نگاه می¬کنید چیزی نمی بینید، در تیر تأمل می¬کنید اثری از آن نمی¬بینید، آن تیر رها می¬شود و چیزی از آن نمی¬ماند (کنایه خروج از دین) خون و آنچه درون انسان است ریخته و بیرون آمده است» (ابن اثیر، بی¬تا: 326) و جالب آن¬که ابن اثیر از قضایای بعدی خوارج به عنوان «جنایات بنام دین» به سبب همان پیروان یاد می¬کند. به سبب همین تفسیر رسول اکرم(ص) است که آنها بعدها مارقین نامیده شدند که تیرگذرنده از حد و هدف است. پبدایش خوارج؛ نخستین تکفیرکنندگان در اسلام با وجود زمینه قبلی و فکری در بعضی افراد و برای تفکر افراط و خارجی¬گری، به طور رسمی می¬توان شکل-گیری خوارج به عنوان یک فرقه و رفتار مذهبی سیاسی که بعدها تبدیل به نوعی روش کلامی و فقهی نیز شد و شعبه¬ها و اندیشه¬های گوناگونی پیدا کرد را مربوط به وقایع پس از قبول حکمیت توسط حضرت علی(ع) در جنگ صفین دانست. براساس متون معتبر تاریخی، پس از آن¬که عمروعاص توانست با حیله استفاده از قرآن، لشکریان علی(ع) را در آستانه پیروزی متوقف کند، با وجود عدم تمایل حضرت و یاران صدیقش برای ترک مخاصمه و حکمیت و تمایل قلبی و تشخیص استراتژیکی آنان برای ادامه جنگ تا پیروزی کامل، گروهی از نفرات با کشیدن شمشیر ایشان را وادار به قبول حکمیت کردند! و قرآن ناطق را در مقابل قرآن¬های چرم و کاغذ وادار به سکوت کردند و با سطحی¬نگری و مقدس¬مآبی گفتند که چگونه در مقابل قرآن شمشیر کشیم! مورخ بزرگ مسلمان، طبری از قول علی(ع) می¬گوید: «... اینها اهل دین و قرآن نیستند، من آنها را بهتر می¬شناسم و از کودکی آنها را دیده¬ام، در بزرگی نیز با آنها بوده¬ام؛ بدترین کودکان بوده¬اند و بدترین مردان. وای بر شما، اینان که نمی¬دانند در قرآن چیست و آن را به نفاق و مکر بالا برده¬اند» (طبری، 1369: 2563) ولی آنان ساده¬لوحانه گفتند: «ای علی! اکنون که ترا به کتاب خدای عزوجل می¬خوانند بپذیر، وگرنه ترا و کسانت را به آنها تسلیم می¬کنیم یا چنان می¬کنیم که با پسر عفان کردیم ... به خدا اگر نپذیری با تو چنان می¬کنیم.» (همان) همین افراد که بعداً سران خوارج شدند، حضرت را مجبور کردند که مالک اشتر را از آستانه پیروزی برگرداند که مسعودی در مروج¬الذهب، همین قول را اندکی خلاصه¬تر و در مواردی عیناً تائید می¬کند و سرانجام کار به تعیین حَکَم و آنهم تحمیل ابوموسی اشعری می-رسد (مسعودی، 1356، ج 19: 748)، در حالی که علی(ع) مایل به ابن عباس یا مالک اشتر بود. بدین¬سان، آن¬گاه که طرفین کار را به حکم واگذار نموده و از میدان معرکه صفین بر می¬گردند، در سپاه عراق نوعی تزلزل و پشیمانی به وجود می¬آید و اولین اعتراض¬کنندگان به حکمیت، همان مجبورکنندگان به حکمیت و هسته اصلی خوارج هستند؛ به قول مسعودی «شعار لا حکم الا لله در سپاه عراق فراوان شد و هر گروه، دیگری را درباره رأیی که داشته بود ملامت می¬کرد» (همان، 753) علی(ع) به کوفه درآمد و دوازده هزار کس از قاریان و غیر قاریان از او جدا شدند و به «حرورا» یکی از دهکده¬های کوفه رفتند و این گروه در آنجا، ابن ربعی تمیمی را پیشوا و عبداله بن کوارا به رهبری خود برگزیدند و به طور رسمی و با شعار اعتراض به قبول حکمیت انشعاب نموده و گروه فکری جدیدی را تشکیل دادند و به قول طبری «این نخستین مرحله ظهور این فرقه بود که به علی اعلان جنگ کردند و معترض شدند که چرا بنی آدم را در کار خدا عزوجل حکمیت داده و گفتند حکمیت خاص خداست سبحانه و جنگ انداختند» (طبری، 1369: 2573) تکفیر مومن¬ترین انسان توسط خوارج در حالی که زمزمه¬های اعتراض و افراط و تکفیر در طی هشت ماهی که پس از قرار حکمیت تا انجام آن وقت گذاشته شده بود، جریان داشت؛ نخستین تکفیرها بر حضرت در این زمان اطلاق شد و حتی قبل از صدور رأی حکمیت و آن ماجرا و فریب بزرگ که خود مجالی وسیع و تحلیلی خاص می¬طلبد، گروهی از ساکنین اردوگاه حرورا به علی می¬گفتند که تو با قبول حکمیت کافر شده¬ای! توبه کن و به گناهت اقرار کن و از حکمیت چشم بپوش تا ما با دشمنانت بجنگیم. آنها استدلال¬های عالمانه و متکی بر قرآن حضرت و استناد به آیه 93 سوره نحل «و اوفو بعهدالله» را نپذیرفته و اصرار می¬ورزیدند که باید از گناه پذیرش حکمیت توبه کنی! و حتی می¬گفتند ما اشتباه کردیم که بر حکمیت اصرار کردیم، تو نباید به حرف ما توجه می¬کردی! و این بسیار لجوجانه و کودکانه بود که مایه¬ای جز کج¬فهمی نداشت. پس از آن¬که رأی حکمیت صادر شد، خوارج بر نظر خویش محکم¬تر شدند و آن¬گاه که حضرت در مسجد خطبه می¬خواند یا حضور می¬داشت، همین شعار را از گوشه و کنار سر می¬دادند و حضرت می¬گفت: «الله اکبر، سخن حقی است که منظور باطل از آن دارند؛ اگر خاموش مانند، جزو جماعت می¬باشند و اگر سخن کنند، با آنها صحبت گوییم و اگر بر ضد ما قیام کنند، به جنگ¬شان رویم » آنها جسارت را بدان¬جا رساندند که یکی از آنان به نام عبدالرحمن بن سعید بکائی نزد حضرت آمد و خطاب به ایشان آیه «کسانی که پیش از تو بوده¬اند وحی شد که اگر شرک بیاری، عملت تباه می¬شود و از زیانکاران می¬شوی» (زمر، 65) را خواند و حضرت نیز در جوابش فوراً این آیه را خواندند: «صبر کن که وعده خدا درست است و آن کسان که یقین ندارند ترا به سبک¬سری واندارند.» (روم، 60) حضرت علی(ع) همچنان با آنها مدارا می¬کرد و می¬فرمود: «تا جزء ما باشید، به مسجدهای خدا راه¬تان می¬دهیم که در آنجا ذکر خدا کنید، مادام که با ما همدستی کنید، غنیمت از شما باز نمی¬داریم و با شما جنگ نمی¬کنیم تا خودتان آغاز کنید» اما سرانجام عبدالله وهب با کمک از خوارج بصره و نیز حمزه بن سنان و حر قوص بن زهیر، مردم را به دور خود جمع کردند و با همین شمار و مقدس¬نمایی¬ها در نهروان اردو زدند. به قول محقق بزرگ مسلمان، حسن ابراهیم حسن، پیدایش این گروه مایه حیرت است؛ زیرا خروج آنها دلیل درستی نداشت. آنها بودند که علی (ع) را به پذیرش داوری واداشتند که به ناچار به آن رضایت داد و شگفت به دستاویز چیزی که خودشان در پذیرفتن آن اصرار داشتند، ضد علی (ع) برخاستند. او نظر می¬دهد که «آنچه مسلم است آنها میان مسلمانان تفرقه انداختند و به چیزی که آن را حق می¬پنداشتند، فریفته شدند» (حسن، 1386) خوارج زمان ما و تکفیری¬ها و افراط¬گرایان فعلی نیز فریفته چیزی هستند که آن را حق می¬پندارند و دین بدون آگاهی عمیق و شناخت زیربنایی آن را برگزیده¬اند. به همین دلیل، در علل پیدایش خوارج به عواملی همچون «زندگی بدوی و خشن و مبتنی بر شجاعت و غارت¬گری»، ساده¬لوحی و افتخار آنها بر قرائت قرآن در منطقه کوفه و بصره بدون تعمق کافی و زمینه¬های اختلافات به علت جنگ¬های جمل و صفین و نیز فعالیت¬های ابوموسی اشعری و همفکران وی و قاعدین زمان اشاره می¬کنند، اما مهمترین عاملی که محقق ارجمند تاریخ اسلام، دکتر منتظرالقائم به عنوان عامل پیدایش خوارج مطرح می¬کند این است که عدم بصیرت و معرفت و درک عمیق نسبت به دین سبب عدم شناخت جایگاه علمی و الهی حضرت علی(رض) از سوی خوارج شده بود و نخستین مسلمان و شهسوار اسلام را به کفر متهم ساختند.» (منتظرالقائم، 1384: 353) خوارج و مقدس¬نمایی نکته جالب این است که خوارج به ظاهر سخت مقید به عبادات و قرائت قرآن بوده و ظواهر شریعت را کامل انجام می¬دادند و شعار و حرکات¬شان اسلامی نشان می¬داد؛ در حالی که به علت همین کج¬فهمی احکام دینی، مهمترین اصول دین¬داری را به آسانی فدای برخی ظاهرنمایی¬ها می¬کردند و مشابه اخلاف تکفیری خود عمل می¬نمودند. به عنوان مثال؛ یکی از حوادثی که نمونه مقدس¬مآبی و خشونت توأم با افراط¬گری می¬باشد، ماجرای برخورد خوارج با عبدالله بن خباب از اصحاب و بزرگان اسلام است که خوارج، او و همسر باردارش را در کنار اردوگاه خود بازداشت کرده و به وضع فجیعی پس از بازجویی و دفاعش از دینداری علی(ع) به اتهام این¬که، «تو کسان را به سبب نام¬های¬شان دوست می¬داری و نه اعمال¬شان! به خدا تو را طوری بکشیم که هیچ کس را نکشته باشیم» (طبری، 1369: 2606) و او را زیر درخت نخلی بردند تا بکشند، در همین زمان خرمایی از نخل افتاد و یکی از خوارج آن را به دهان نهاد، دیگری گفت به ناروا و بی بها می¬خوری (و طبعاً برایت حرام است) و او آن را از دهان بیرون انداخت و یا همان فرد، خوکی از اهل ذمه را با شمشیر خویش بزد و پیش صاحب خوک رفت و از او رضایت طلبید و رضایتش را جلب کرد، اما لحظاتی بعد در حالی که به او گفته بودند مترس و در امانی، به وضع فجیعی سرش را بریدند که خونش در جوی آب ریخت و گوسفندوار سرش بریده شد و زنش را که می¬گفت من یک زنم و مگر از خدا نمی¬ترسید، شکمش را دریدند و جنین وی را بیرون آوردند! و چند زن مسلمان دیگر را نیز به همین ترتیب کشتند (همان). بدین¬گونه حجت را بر علی(ع) و یارانش تمام کردند و حضرت به سر وقت آنان رفت و نصیحت¬شان کرد، ولی خوارج بانگ برداشتند که با اینان سخن مگوئید و برای دیدار خدا آماده شوید! آیا این شعارها و حرکات و مقدس¬نمائی¬ها آشنا به نظر نمی¬آید؟ آیا از پس چهارده قرن دوباره احیاء نشده است؟ و در پایان، از خوارج بیش از ده تن نماندند و از یاران علی بیش از ده نفر کشته نشدند. تداوم تکفیر از خوارج تاکنون آیا با کشته شدن خوارج ماجرا پایان یافت؟ پرداختن به جزئیات جنگ نهروان و برخورد علی (ع) با خوارج حتی در جنگ و پس از آن و مهربانی وی حتی به بازماندگان¬شان خارج از این مقاله است، ولی شاید زیباترین پاسخ را به این سوال، شخص علی(ع) می¬دهد؛ آنگاه که یاران وی گفتند خدا برای همیشه ریشه آنها را قطع کرد؟ ایشان گفتند: «ابدا، به خدائی که جان من به کف اوست در پشت مردان و رحم زنانند. هر یک از آنها خروج کند، پس از او دیگری مانند وی بیاید تا میان دجله و فرات، یکی خروج کند که مردی شمط نام همراه وی باشد و مردی از خاندان ما برون شود و او را بکشد و پس از او تا روز قیامت خارجی نباشد» (مسعودی، 1356، ج 1: 766) همان¬گونه که علی(ع) گفت خوارج ماندند و در زمان امام حسن(ع) فجایعی ایجاد کردند و جنگ¬های فراوانی در دوره اموی و عباسی به راه انداختند و به صورت مکتبی کلامی و فقهی درآمدند و مرتکب گناه کبیره را کافر و واجب¬التوبه می¬دانستند و خود به فرقه¬های گوناگونی بدل شدند که در قرون بعدی بیشتر به شکل فرقه¬ها و نحله-های فکری درآمدند و در زمینه نظامی و جنگی کمرنگ شدند. فرقه¬های اباضیه و ازارقه، نمودهای تفکر خارجی-گری در قرون بعدی هستند تا آن¬که در اواسط قرون اسلامی بار دیگر و از همین نگاه ایمان و کفر، دوباره در اندیشه¬های ابن تیمیه دمشقی و به شکلی ملایم¬تر پدیده بدعت مطرح گردید و اگر چه خود مدعی تکفیری¬گری نبود، اما پیروانش با برداشت از اندیشه¬های فقهی او، تکفیر و افراط¬نگری و افراط¬گرائی نسبت به بقیه فرقه¬های اسلامی را مطرح کرده و گسترش دادند که نمونه بارز آن، اندیشه¬های وهابیت و تبعات آن در جهان اسلام بود. این اندیشه، اگر چه گسترش کمی فراوان نیافت، ولی در برخی نقاط به حاکمیت رسید و سرانجام در سی ساله اخیر به دنبال تشکیل گروه¬های مذهبی در افغانستان برای مبارزه با اشغال¬گران کمونیست با این اندیشه¬ها و با الهام از اندیشه¬های گذشتگان در برخی کشورهای عربی شکل گرفت و به تدریج به صورت شعبه¬های گوناگونی از اندیشه تندروانه و تکفیری در همه جهان اسلام گسترش یافت و شعبه¬های گوناگونی یافت. امروز نیز این تفکر به صورت مشکلی برای اسلام صلح¬جو و مسالمت¬پذیر درآمده و چهره خشونت¬آمیزی از اسلام از افغانستان و پاکستان تا نیجریه و سومالی و بویژه عراق و سوریه ایجاد کرده است که اصول و نگاه آن با تکفیری¬های نخستین اسلامی همسان است و گویی خوارج به عنوان پیشینه تاریخی این حرکت تولدی دوباره یافته است. پیامدها و آثار سوء جریان¬های تکفیری در جوامع اسلامی پدیده تکفیر دارای پیامدهای سوئی می¬باشد که در اینجا به طور اجمال به آن¬ها اشاره می شود: 1. ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمین به مصداق آیه شریفه¬ی «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ». (آل عمران، 105) موجب از بین رفتن عزت و شوکت مسلمین و موجب تحریض و تشویق کفار برای حمله به اسلام و مسلمین می¬باشد (مکارم شیرازی، 1388: 63). 2. رواج تکفیر، موجب بی اعتمادی فرقه¬های مختلف مسلمان به یکدیگر و گسترش روحیه واگرایی و ضد وحدت اسلامی شده و موجب تفرقه در شرایطی که به شدت مسلمین نیاز به همگرایی و اعتماد دارند، خواهد شد و باعث از بین رفتن انس و الفت میان مسلمین و جایگزینی کینه و نفرت شده و هر فرقه¬ای بدون داشتن دلایل شرعی معتبر فرقه دیگری را تکفیر خواهد. در حالی که به قول شیخ احمد جام، «جمله اهل قبله را مسلمان خواندن و به بدکاری ایشان رقم کفر برای¬شان ناکشیدن و...» از شرایط مؤمنان است (جامی، 1389: 78). 3. تکفیر، موجب معرفی شدن چهره¬ای خشن و خلاف صلح و صفا و تساهل به جهان گردیده و موجب بهانه برای اسلام¬هراسی و اسلام¬ستیزی و رماندن جوانان علاقمند به اسلام در جوامع اروپایی و آمریکایی خواهد گشت و بدین¬ترتیب اسلام در ذهن آنها، مکتبی خشن و بی رحم جلوه¬گر خواهد شد. 4. با گسترش تکفیر و درگیری¬های فرقه¬ای بین مسلمین، زمینه برای جنگ¬های داخلی و تضعیف اقتصادی و نظامی ملل مسلمان فراهم شده و باعث نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی استکبار در این کشورها و سلطه آنها بر مسلمین خواهد گشت که خلاف قاعده نفی سبیل به عنوان یک اصل معتبر اسلامی می¬باشد و دیانت و اقتصاد و نوامیس مسلمانان را در معرض خطر قرار خواهد داد. 5. از اثرات دیگر رواج تکفیر، نتایج و تبعات شرعی آن خواهد بود که متأسفانه کمتر به آن توجه شده است. مواردی همچون تحریم زوجیت بین کافر و مسلمان، به هم ریختگی مبحث ارث و میراث، ولایت و کنترل والدین بر فرزندان و اطاعت فرزندان از والدین، دفن مردگان در قبور با توجه به موضوع مسلم یا کافر بودن و غسل و تکفین، اباحه¬گری در ازدواج موجب می¬شود که نظام حقوقی جوامع مسلمان بهم ریخته شود. بدین لحاظ، از گذشته تا حال هیچ¬گاه تکفیر مورد توجه نبوده و همواره علما و بزرگان با آن مخالفت کرده¬اند و شرایط آن را سخت و حتی غیرممکن دانسته¬اند و عالمی سختگیر مانند امام محمد غزالی(ره) احتمال رهایی هزار کافر را بر اثر تکفیر بهتر از آن می¬دانست که مبادا یک مسلمان با حکم تکفیر کشته شود. 6. جنبه دیگر خطر گسترش تکفیر، به خطر افتادن حقوق اهل ذمه و حتی کفار در جوامع اسلامی است که همیشه در طول تاریخ، با آرامش و امنیت کامل در کنار مسلمانان زیسته¬اند؛ گر چه در نقطه مقابل کفار در گذشته و اکنون بر اقلیت مسلمان ظلم و ستم روا می¬دارند که نمونه آن، مسلمانان میانمار و آفریقای مرکزی در حال حاضر می-باشند. ولی گسترش تکفیر و افراط¬گرایی، موجب تهدید کلیساها و معابد غیرمسلمانان از سوی تندروان شده است که نمونه آن، تخریب کلیساها و کشتار مسیحیان در مصر، عراق و سوریه است که در طول تاریخ اسلام سابقه نداشته است. نگرانی دیگر از رواج افراط¬گرایی و تکفیر، از بین رفتن آثار تاریخی، فرهنگی و هنری می¬باشد که با انفجار و تخریب قبور انبیاء و ائمه و اصحاب و بزرگان دینی در سوریه و عراق و نیز غارت موزه¬ها و از بین بردن آثار فرهنگی و تاریخی ملت¬های مسلمان شاهد آن هستیم. امید است با توفیق خداوند، مسلمین با عنایت و توسل به قرآن و سنت و اتکای حقیقی به آن، اختلافات داخلی و تکفیر همدیگر را کنار گذاشته و در مقابل تفاوت نظرهای همدیگر سعه صدر نشان داده و همه¬ی فرقه¬ها و مذاهب اسلامی بدون استثنا، از تندروی و افراط¬گرایی نسبت به هم و فرقه¬ی مقابل دست بردارند و بار دیگر همچون صدر اسلام در برابر دشمنان متحد گردند تا توفیق الهی نصیب¬شان گردد.

مراجع

1. قرآن کریم 2. ابن اثیر، عزالدین علی، کامل (تاریخ بزرگ ایران و اسلام)، ترجمه عباس خلیلی، به تصحیح مهیاد خلیلی، تهران: موسسه مطبوعاتی علمی تهران. 3. ابن هشام، سیرت رسول¬الله، ترجمه سیدهاشم رسولی، تهران: کتابفروشی اسلامیه. 4. البخاری، محمدبن اسماعیل، (1390)، صحیح بخاری، ترجمه عبدالله نور احراری، تربت جام: شیخ اسلام احمد جام. 5. حسن، ابراهیم حسن، (1386)، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بدرقه جاویدان. 6. دهخدا، علی اکبر، (1377) فرهنگ لغات، تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. 7. شهیدی، سیدجعفر، (1371)، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران: مرکز نشر دانشگاهی تهران. 8. طبری، محمدبن جریر، (1369)، تاریخ طبری (الرسل و الملوک)، ج6، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 9. عبدالباقی، محمد فواد، لولو و مرجان (احادیث مشترک امام بخاری و امام مسلم)، (1391)، ترجمه ابوبکر حسن¬زاده، تهران: احسان. 10. مسعودی، (1356)، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده ج1 بنگاه ترجمه ونشر کتاب تهران. 11. مکارم شیرازی، ناصر، (1388)، ترجمه قرآن حکیم و شرح آیات منتخب، قم: اسوه. 12. منتظرالقائم، اصغر، (1384)، تاریخ اسلام تا سال چهلم هجری، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان. 13. موسوی بجنوردی، کاظم، (1391) دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. 14. جامی نامقی، احمد، (1389)، بحارالحقیقه، تصحیح و توضیح حسن نصیری جامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

منبع: فصلنامه تخصصی حبل المتین، مقاله 7، دوره ششم، شماره 18، بهار 1396، صفحه 165-181

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش