مقالات > آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۱۰ تعداد بازدید: 88

يکي از شبهاتی که بارها از سوي وهابيت مطرح شده است ، شرک دانستن هر گونه استعانت از غير خداست. در اين مقاله به بررسي وپاسخ اين شبهه مي پردازيم که: آيا استعانت از غير خدا جايز است؟



نويسند: مولوي سالارزهي  

 مقدمه

شناخت و آگاهي از مسائل ديني و آموزه‌هاي اسلامي علاوه بر اينکه يک فريضه و وظيفه ديني براي همه مسلمانان حتي در شرايط عادي و معمولي است، يک ارزش و فضيلت نيز محسوب مي‌گردد، اما گاهي شرايط ضرورت اجتناب‌ناپذير در دوراني است که اعتقادات و ارزش‌هاي ديني که به مسائل ديني و مذهبي اهميت داده و هر جا که با ابهام و سؤالي روبرو شد در صدد رفع آن برآيد تا هم به آگاهي‌هاي خود بيفزايد و هم به ديگران سودي رسانده باشد، همان‌طور که قرآن کريم مي‌فرمايد: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون‏» با بهره‌گيري از اين آيه مبارکه بر علماء لازم است که با آگاهي از مسائل ديني به سؤالات، پاسخ مناسب داده و وظيفه اسلامي و ديني خود را انجام دهند.

 

از آنجا که برخي از سؤالات و ابهامات مذهبي به وسيله برخي از فرقه‌ها به‌ويژه وهابيت در بين مسلمانان مطرح شده است،لازم است همه دلسوزان اسلام وجامعه اسلامي که توان وبضاعتي براي پاسخگويي دارند به دفاع از انديشه ناب اسلامي برخيزند وبه تکليف خود در اين راستا که پاسخ به شبهات است عمل نمايند. يکي از اين شبهات که بارها از سوي وهابيت مطرح شده است ، شرک دانستن هر گونه استعانت از غير خداست. در اين مقاله به بررسي وپاسخ اين  شبهه مي پردازيم که: آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

 

استعانت عبارت است از طلب ياري نمودن از ديگري (اشيا يا انسان) براي انجام و اتمام کاري که خود انسان به تنهايي از عهده انجام آن بر نمي‌آيد.[1]

بدون شک خداوند حيات و دوام موجودات مادي را بر اساس اسباب و مسببات، تعاون و همکاري قرار داده و استوار کرده است و هيچ موجود مادي داراي حيات -حتي موجوداتي که حيات و زندگي نباتي دارند- در اين عالم بي‌نياز از موجودات مادي ديگر نمي‌باشند بلکه در سراسر نظام عالم ماده يک داد و ستد، کمک‌دهي و کمک‌رساني، خدمت‌گيري و خدمت‌رساني، استفاده و افاده حاکم است که بدون آن نظام عالم ماده مختل شده و از هم مي‌پاشد.

 

بشر يک موجود اجتماعي است و نياز بي‌شمار او فقط از راه هم‌ياري و کمک‌رساني برآورده مي‌شود که هرکس به نحوي به استعداد، حرفه و شغل ديگري نيازمند است و به هم‌ديگر کمک‌رساني مي‌کنند مثلاً مهندس به خياط، خياط به پزشک، پزشک به معمار، معمار به نجار، نجار به آهنگر و... همه به يک‌ديگر نيازمند و براي برطرف کردن نياز‌هاي خود از ديگري استعانت و ياري مي‌گيرند.

 

بديهي و روشن است که اين نوع استعانت و ياري خواستن در هيچ دين و شريعتي ممنوع نيست و هيچ عاقلي آن را انکار نمي‌کند زيرا خداوند، نظام عالم و بشر را اين‌گونه خلق کرده است که به هم‌ديگر خدمت‌رساني نموده و هم‌ديگر را به خدمت بگيرند[2] و اما استعانت و کمک‌گيري از طريق غير مادي، نظير استعانت از نماز و انجام عبادت و طلب دعا از انبيا و اوليا براي هدايت به راه راست که استعانت از طريق غير مادي است باز اشکالي ندارد و آيات قرآن و روايات بر جواز و صحت آن دلالت مي‌کند و نياز به بحث ندارد بلکه مورد اتفاق است. اما براي روشن‌تر شدن موضوع در ادامه مطالبي ارائه مي‌گردد:

 

 سنت خداوند

خداوند متعال بر اساس حکمت خود و مصلحت مخلوقات سنت خود را در عالم بر اين استوار نموده است که هر کاري در اين عالم را با اسباب و وسايل انجام دهد و براي رسيدن به هر کاري اسباب خاص خودش را قرار داده است که با استفاده از آن اسباب و برطرف کردن موانع به نتيجه مطلوب و مورد نظر مي‌توان رسيد و در فطرت انسان استعداد و معرفتي را قرار داده است که با آن مي‌تواند اسباب و وسايل هر کاري را شناسايي نموده و براي رسيدن به مطلوب خود از آن‌ها استفاده کند و لذا به مسلمانان دستور داده است که هم‌ديگر را در کار‌هاي خير ياري و کمک کنيد[3] و اگر بيمار شديم براي شفا يافتن به پزشک مراجعه نموده و از دارو استفاده کنيم و براي پيروزي بر دشمن، نيرو جمع کرده و سلاح تهيه کنيم و براي تحصيل و تکثير گندم زراعت نموده و کشاورزي کنيم و آن‌ها را آفت‌زدايي نموده و موانع را برطرف کنيم و براي تحصيل روزي به دنبال کار و کسب برويم و هکذا...

 

مسلمانان در تمام اين موارد آن‌ها را فقط به عنوان سبب، وسيله و مجاري فيض خداوند دانسته و از آن‌ها استفاده مي‌کنند زيرا کمک کننده مستقل فقط خداوند است[4] همان‌گونه که شفا دهنده مستقل[5] ياري کننده مستقل[6] و... خداوند متعال است و اثرگذاري همه آن اسباب در اختيار خداوند است و خودشان هيچ‌گونه اثري به طور مستقل ندارند و لذا مسلمانان از آن‌ها استفاده مي‌کنند و اثرگذاري آن‌ها را به اراده خداوند واگذار مي‌کنند مثلاً به وسيله دارو بيمار را شفاء مي‌دهد؛ به وسيله نيروي انساني و اسلحه ما را بر دشمن ياري نموده و پيروز مي‌کند و همين‌طور اسبابي که براي ما معلوم نيست باز به خداوند واگذار نموده و از او کمک مي‌خواهيم که او دعاهاي ما را شنيده و اجابت مي‌کند.

 

بنا بر آنچه که گفته شد استعانت و استمداد از ارواح انبيا و اولياي الهي به اعتقاد اين که اين‌ها استقلال دارند جايز نيست و حرام و شرک است اما به اعتقاد اين که آنان هم غير مستقل هستند و فقط سبب، وسيله و مجاري رحمت خداوند بوده و مثل بقيه اسباب، هيچ اختياري از خود ندارند، اشکالي ندارد زيرا استمداد و استعانت، گاهي عملي است مانند اين که ما براي شفاي بيماري، اقدام به خوردن دارو مي‌کنيم و گاهي گفتاري است مثلاً براي شفاي بيماري خود از انبيا کمک طلب مي‌کنيم يعني هر دو اثر از طرف خداوند است گاهي امکان دارد به وسيله دارو شفا بدهد و گاهي هم امکان دارد به واسطه توسل به نبي شفا بدهد و يا در مورد پيروزي بر دشمن امکان دارد خداوند به وسيله نيروي انساني و اسلحه ياري کند و امکان دارد به وسيله نيروي غيبي و توسل به انبيا ياري و نصرت کند. هر دو در اختيار خدا و از طرف خداوند است و هيچ کدام مستقل نيست.

 

ابن‌کثير از ابن‌عباس نقل نموده، اهل‌کتاب پيش از تولد حضرت رسول خاتم(ص) هر وقت با دشمنان روبرو مي‌شدند شکست مي‌خوردند ولي وقتي که به آن حضرت متوسّل مي‌شدند پيروز مي‌شدند و قرآن هم اين توسّل، استعانت و طلب فتح کردن آنان را تأييد نموده و مي‌فرمايد:

 

قبل از بعثت، اهل‌کتاب به واسطه آن حضرت (ص) استفتاح و طلب پيروزي نموده و پيروز هم مي‌شدند اما وقتي که آن حضرت به رسالت مبعوث شد متأسفانه کفر ورزيدند.[7]

 

آنان با اين دعا به آن حضرت متوسّل شده و از او کمک مي‌خواسته‌اند:

«اللّهمَّ إنّا نَسْألُک بِحَقِّ النَبِي الأُمِّي الَّذِي وَعَدْتَنا أنْ تُخْرِجَهُ لَنا فِي آخِرِ الزَّمانِ إلاّ تَنْصُرَنا عَلَيْهِمْ

پروردگارا! ما از تو سؤال و درخواست مي‌کنيم به حق محمد نبي ‌اُمّي که به ما وعده دادي در آخر زمان او را مبعوث کني ما را بر کفار نصرت و ياري فرما».[8]

 

 کار‌هاي مختص خدا

آنچه که محل بحث اين مقاله است استعانت‌هايي است که مختص خداوند متعال است يعني استعانت و کمک خواستن از غير خداوند در انجام کار‌هايي که پروردگار عالم در قرآن به خود نسبت مي‌دهد و انجام آن در دست او است.

 

اين نوع استعانت امکان دارد بر سه نوع واقع شود:

1.اين که انسان از غير خداوند مثل فرشتگان، پيامبران، اوليا و... کمک بخواهد به اعتقاد اين که او همانند خداوند، قادر، مختار و مطلق است که حاجات و نيازهاي او را برآورده سازد. اين نوع استعانت کفر و شرک آشکار است حتي گروهي از مشرکان و بت‌پرستان هم درباره بت‌هاي خود چنين اعتقادي نداشته‌اند و آن‌ها را قادر و مختار مطلق نمي‌دانستند بلکه هر کدام از بت‌ها را در محدوده‌ها و کارهاي خاصي مؤثر مي‌دانستند.

 

2.استعانت و کمک خواستن از غير خداوند به اعتقاد اين که او در نظام عالم مؤثر و يک نوع استقلالي از خود دارد و يا به اعتقاد اين که خداوند بخشي از قدرت و کار‌هاي خود را در اختيار او قرار داده و به او واگذار کرده است که (العياذ بالله) او مي‌تواند خداوند را تحت تأثير خواسته‌هاي خود قرار دهد و قدرت خداوند در مقابل اراده او محدود است. اين نوع کمک خواستن همان شرک بت‌پرستان و مشرکين است که اسلام آن را باطل مي‌داند و به مسلمانان دستور داده است که بگوييد: «ايّاک نستعين» يعني فقط از خداوند کمک مي‌خواهيم که غير از او در اين عالم، موجود مختار مطلق و مستقلي وجود ندارد.

 

3.استعانت خواستن از غير خدا به اعتقاد اين که او در نزد خداوند قرب و مقام دارد و خداوند او را مظهر اسماي حسناي خود، مجراي رحمت و فيض خود قرار داده ولي آنان هيچ‌گونه اختيار و استقلالي از خود ندارند بلکه هر چه دارند خداوند به آن‌ها عنايت کرده و لحظه به لحظه به او عطا مي‌کند که اگر خداوند بخواهد به او ندهد و يا آنچه که داده است از او بگيرد مي‌تواند از او بگيرد و با اين اعتقاد انسان از او کمک بخواهد که خداوند به برکت مقام و منزلت او مشکلاتش را حل نموده و حاجتش را برآورده کند. اين نوع استعانت و کمک خواستن از غير خداوند هيچ اشکالي ندارد زيرا آن غير خدا فقط يک سبب و وسيله‌اي بيش نيست و خداوند از طريق او فيض خودش را به انسان مي‌رساند و در اين باره آيات و روايات فراواني بر آن دلالت مي‌کند حتي خود خداوند به مؤمنان مي‌فرمايد: شما با کفار بجنگيد که من با دست شما آن‌ها را عذاب مي‌کنم[9] يعني خداوند دست مؤمنان را مظهر اسم «قهار و جبار» خودش قرار داده و کفار را عذاب مي‌کند.

 

 اعتقاد مشرکين

 مشرکان درباره بت‌ها و قديسين از فرشتگان و بشر اعتقاد دارند که آنان از خود استقلال دارند و يا معتقد هستند که خداوند مديريت بخش‌هايي از حوداث عالم را به آن‌ها واگذار نموده است که آنان با استقلال خود اداره نموده و کار‌هاي مخصوص خداوند را بدون اذن و قدرت او انجام دهند، خلاصه آنان بت‌هاي خود را در کار‌هاي خدائي شريک خدا مي‌دانند و براي آنان استقلال و قدرتي در عرض استقلال و قدرت خداوند قائل بوده و هستند.

 

متأسفانه حتي بعضي از فرقه‌هايي که ادعاي اسلام مي‌کنند مثل غالي‌ها هم درباره انبيا و قديسين بشري غلو نموده و اين‌گونه فکر مي‌کنند زيرا اين‌ها وقتي که ديدند فرشتگان، قديسين بشر و انبيا کارهايي را انجام داده و مي‌دهند که فوق قدرت مخلوقات عادي است تصور کرده‌اند که خداوند کار‌هاي خود را به آنان تفويض و واگذار نموده است و آن‌ها را در نظام و حوادث عالم شريک خداوند دانسته و براي آنان در انجام کار‌هاي خارق‌العاده استقلال قائل شده‌اند.

 

ولي مسلمانان در اين موارد -که از غير خدا کارهاي خارق‌العاده سر مي‌زند و کار‌هايي را انجام مي‌دهند که فوق قدرت انسان‌هاي عادي است- معتقد هستند که آنان به اذن و قدرت خداوند کار‌هاي خارق‌العاده را انجام مي‌دهند و آنان فقط مظهر و مجراي فيض الهي هستند مثلاً فرشته‌اي که به حضرت مريم فرزند بخشيد رسول و فرستاده خداوند است[10] و همين طور بقيه فرشتگاني که در اين نظام عالم تدبير کنندگان امور «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْرا»[11] هستند و کار‌هاي مختلفي که در بعض آيات به آنان نسبت مي‌دهد -مثل اماته و احيا، نزول قرآن و باران، هدايت و...- ولي در آيات ديگر همان کارها را از مختصات خداوند مي‌داند پس فرشتگان، انبيا و قديسين بشري با اختلاف مراتب، مقامات و درجاتي که دارند مأموران الهي هستند که به اذن خداوند مأموريت خودشان را انجام مي‌دهند.

 

پس کارهايي که مختص خداوند است اگر توسط غير خداوند انجام مي‌گيرد فقط او مجراي فيض خداوند است مثلاً حضرت عيسي(ع) که مردگان را زنده مي‌کند و يا مجسمه گلي را جان مي‌دهد مرتب مي‌گويد: من از خودم هيچ قدرتي ندارم بلکه به اذن خداوند و پروردگارم اين کارها را انجام مي‌دهم[12] و يا اگر با صداي حضرت ابراهيم(ع) پرندگان زنده مي‌شوند به فرمان و دستور خداوند است[13] و صداي حضرت ابراهيم فقط مظهر و مجراي اسم «محيي» خداوند است.

 

 انبيا در آوردن معجزه استقلال ندارند

با توجه به آنچه که گفته شد از بديهيات و مسلمات عقائد مسلمانان است که معجزات صادر شده از انبيا کار خداوند است که به دست آنان انجام مي‌گيرد و آنان از خودشان هيچ‌گونه اختيار و استقلالي ندارند و يا اگر از اولياي الهي کرامت سر مي‌زند همه آن‌ها به اذن، قدرت و فرمان خداوند انجام مي‌گيرد، مثلاً در مورد معجزه حضرت رسول‌الله(ص) که در جنگ بدر يک مشت شن و ماسه را به سوي کفار پرتاب کرد و همان به صورت خارق‌العاده باعث شکست مشرکان شد خداوند خطاب به پيامبر اکرم(ص) مي‌فرمايد:

«وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـکِنَّ اللَّـهَ رَمَى

هنگامي که تو آن سنگ‌ريزه‌ها را انداختي، تو نينداختي بلکه خداوند آن‌ها را انداخت».[14]

يعني اي پيامبر! تو استقلال نداشتي بلکه به کمک، قدرت و هدايت ما انداختي و ما بوديم که براي آن‌ها چنان اثري قرار داديم تا باعث شکست مشرکين شد و دست تو مظهر و مجراي فيض الهي براي مسلمانان و غضب الهي براي کفار و مشرکان بود.

 

پس معجزاتي که انبيا انجام مي‌دهند در عين حال که کار آنان است کار خداوند است زيرا در همان آيه فوق در عين حال که انداختن را به پيامبر نسبت مي‌دهد از آن حضرت سلب نموده و به خدا نسبت مي‌دهد پس فاعليت آنان طولي است يعني فاعليت انبيا در آوردن معجزه در طول فاعليت خداوند است. زماني که قوم نوح به او گفتند:

 

«قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَکْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيکُم بِهِ اللَّـهُ إِن شَاءَ وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ

 

اي نوح! با ما بسيار جدال و گفت و گو کردي، ما ديگر از جدال و گفت و گوي تو خسته شديم اگر راست مي‌گويي که ما ايمان نياوريم به عذاب الهي گرفتار مي‌شويم، پس آن عذاب را بيار! حضرت نوح(ع) فرمود: فقط خداوند اگر بخواهد آن عذاب را بر شما مي‌آورد و شما نمي‌توانيد او را عاجز کنيد».[15]

 

يعني آوردن عذاب به صورت خارق‌العاده و معجزه در دست من نيست بلکه در اختيار خداوند است که اگر بخواهد او عذاب را مي‌آورد و شما نمي‌توانيد جلوي آن را گرفته و خداوند را عاجز کنيد.

همچنين قرآن درباره گفت و گوي عده‌اي از انبيا(ع) با قومشان اشاره مي‌کند که آنان به انبياي خود مي‌گفتند:

 

«قَالُوا إِنْ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا تُرِيدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا کَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُّبِينٍ قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ وَلَـکِنَّ اللَّـهَ يَمُنُّ عَلَى مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَا کَانَ لَنَا أَن نَّأْتِيَکُم بِسُلْطَانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّـهِ وَعَلَى اللَّـهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

 

شما مثل ما بشر‌ هستيد و هيچ امتياز و برتري بر ما نداريد بلکه با اين حرف‌ها و ادعاهاي خود مي‌خواهيد ما را از پرستش و عبادت خدايان آبا و اجداديمان باز داريد! و اگر راست مي‌گويد معجزه‌اي را به صورت آشکارا بياوريد! انبياي الهي در جواب آنان مي‌گفتند: بلي ما هم مثل شما بشر هستيم ولي امتياز ما اين است که خداوند بر ما منت گذاشته و به عنوان پيامبران خود انتخاب و برگزيده است و لذا بر ما وحي مي‌کند، اما در مورد آوردن معجزه خداوند اين حق را به ما نداده است که به طور مستقل و با اختيار خودمان هر وقتي بخواهيم براي شما معجزه بياوريم بلکه معجزه در اختيار او است اگر به ما اجازه دهد آن را مي‌آوريم».[16]

 

پس هيچ نبي و يا ولي‌يي چنين اختياري ندارد که هر وقت و هر کاري را که بخواهد به صورت مستقل و بدون اذن الهي معجزه و يا کرامت را ظاهر نموده و به مردم نشان دهد.

 

 منبع قدرت و وسيله

براي روشن شدن مطلب يک نمونه و مثالي بيان مي‌کنيم.

شما در يک اتاقي نشسته‌ايد که نور آن توسط يک لامپ و هواي سرد آن توسط يک پنکه تأمين مي‌شود، آيا اين لامپ در نور دادن و پنکه در حرکت خود و توليد هواي سرد، اختيار و استقلال دارد يعني هيچ وابستگي و رابطه با کارخانه برق ندارد؟ شکي نيست که آن لامپ نور خود را لحظه به لحظه از کارخانه مي‌گيرد اگر يک لحظه رابطه‌اش با کارخانه و منبع انرژي قطع شود آن لامپ هيچ نوري توليد نخواهد کرد و آن پنکه هيچ حرکتي و هوايي توليد نخواهد کرد زيرا اين لامپ در نور دادن خود و پنکه در حرکت و توليد هوا هيچ استقلالي ندارد بلکه به طور مستقيم در اثر آن ارتباط با منبع انرژي، نور و هواي سرد توليد مي‌کند، ولي در عين حال نمي‌شود گفت: که اين لامپ و پنکه در توليد نور و هواي سرد هيچ نقشي ندارد بلکه اين‌ها وسيله و مجاري انتقال نور و هواي سرد از کارخانه به مردم هستند.

 

پيامبران(ع) هم اين گونه‌اند يعني در هر لحظه و هر کار خود محتاج و نيازمند افاضه فيض خداوند هستند که کارهاي خودشان را در سايه قدرت و مشيت او انجام مي‌دهند ولي در عين حال اين طور نيست که وجود انبيا(ع) در رساندن فيض الهي به عالم هيچ نقشي نداشته باشد بلکه آنان وسيله و مجاري فيض الهي هستند و خود خداوند آنان را مجاري فيض خود قرار داده است.

 

نقطه اختلاف مثال با انبياي الهي(ع) در اينجا است که در مورد مثال کارخانه برق بدون لامپ اصلاً قدرت انتقال نور و انرژي را ندارد ولي در مورد انبيا، خداوند کار‌هاي خارق‌العاده را که توسط انبيا انجام مي‌دهد مي‌تواند بدون آنان انجام دهد ولي سنت الهي بر اساس مصلحتي که او مي‌داند بر اين جاري و استوار شده است که کارها را بدون اسباب و وسيله انجام ندهد و صدور معجزات وابسته به وجود انبيا و فرشتگان باشد.

 

با توجه به آنچه که گفته شد، روشن مي‌شود که همه امور در سايه قدرت و مشيت خداوند و به وسيله و وساطت انبيا انجام مي‌گيرد و فاعليت آنان طولي است يعني فاعليت انبيا از قدرت خداوند ناشي مي‌شود همان‌گونه که نوشتن قلم از دست و قدرت دست از خود انسان و قدرت انسان هم از قدرت خداوند ناشي مي‌شود و فاعليت آنان طولي است هيچ کدام از آنان در مقابل قدرت خداوند استقلال و اختيار ندارد و لذا ما نوشتن را، هم به قلم، هم به دست و هم به خود انسان نسبت مي‌دهيم و چنان که به خداوند هم نسبت داده مي‌شود.

 

آب دهان حضرت رسول‌الله(ص) نقش دارد

با توجه به آنچه که بيان شد وظيفه ما آن است که وجود پيامبران را به عنوان وسيله در انجام کارها تعظيم کنيم و از آنان به عنوان وسيله درگاه خداوند استعانت بجوييم در غير اين صورت از افاضه فيض خداوند محروم خواهيم شد همان‌گونه که اگر کسي لامپ و پنکه تهيه نکند و از وجود آن‌ها قدرداني نکند از برکت نور و هواي سرد محروم خواهد شد، اگر انسان قلم و دست نداشته باشد از نوشتن محروم خواهد ماند و لذا در روايات آمده که حضرت رسول‌الله(ص) آب دهانش را به بدن بيمار مي‌ماليد و از خداوند برايشان، شفا طلب مي‌کرد.

 

حاکم با ذکر سند از محمد‌بن‌حاطب نقل نموده، مادرم ام‌جميل مي‌گفت: من با تو چند شب در مدينه بوديم يک شب مي‌خواستم برايت غذا درست کنم آتش را روشن نموده ديگ را روي آتش گذاشتم، خودم به دنبال حطب و هيزم رفتم، برگشتم که تو ديگ را روي دست خود ريختي و دست‌هاي تو سوخته بود، من تو را خدمت رسول‌الله(ص) بردم عرض کردم: يا رسول‌الله! اين محمد‌بن‌حاطب اولين کسي است که به اسم مبارک شما نام‌گذاري شده است حضرت دست‌هاي خود را روي سر تو کشيده، دعا نمود سپس مقداري از آب دهان مبارک خود در دهان تو ريخت و مقداري را هم روي سوختگي دستت ماليد فرمود: اي پروردگار مردم! شفا بده که تو شفا دهنده هستي، شفايي نيست مگر شفاي تو که هيچ دردي را باقي نمي‌گذارد، پس ما از نزد آن حضرت بلند شديم در حالي که دست تو خوب شده بود.[17]

 

 افراط و تفريط هر دو گمراهي است

متأسفانه مردم در توسل و استعانت از غير خدا گرفتار يک افراط و تفريط عجيبي شده‌اند، عده‌اي هرگونه توسّل و استعانت از غير خدا را شرک دانسته و آن را به عمل مشرکان تشبيه نموده و مسلمانان را به شدت از آن منع مي‌کنند، عده‌اي ديگر هم بر خلاف آنان، انبيا و اوليا را مستقل دانسته از آنان حاجت و برطرف شدن مشکلات خود را مي‌خواهند، ولي با بياني که گذشت روشن شده که توسّل به انبيا و اوليا و استعانت از آنان نه مطلقاً ممنوع است و نه مطلقاً جايز بلکه اگر کسي به اين که آنان مختار کل و به صورت مستقل عمل مي‌کنند اعتقاد داشته باشد اين‌گونه استعانت شرک و حرام است اما اگر آنان را وسيله و مجاري فيض خداوند بداند و در انجام کارها از آنان استعانت و کمک بخواهد جايز است و هيچ اشکالي ندارد زيرا خداوند در موارد فراواني حتي اين‌گونه توسّل و استعانت را از انبيا نقل نموده و تأييد کرده است[18] بلکه در موارد ديگر دستور داده است که براي رسيدن به فلاح و رستگاري در نزد خداوند وسيله تهيه کنيد.[19]

 

پس بايد با جان و دل تلاش نمود که راه راست و هدايت را پيدا نموده و در آن صراط مستقيم گام برداريم و از هرگونه افراط و تفريط پرهيز کنيم که در اين صورت رسيدن به پيروزي و موفقيتِ دنيا و سعادتِ آخرت، قطعي و حتمي است و اگر خداي ناکرده راه افراط و تفريط را طي کرديم به اهداف دنيا و آخرت نخواهيم رسيد.

 

 هرگونه خضوع عبادت نيست

بعضي‌ها هرگونه خضوع و احترام در مقابل انبيا و اوليا و طلب حاجت و استعانت از آن‌ها را عبادت دانسته و آن را حرام مي‌داند در حالي که هرگونه احترام و خضوع و استعانت عبادت نيست بلکه عبادت عبارت است از نهايت خضوع در مقابل کسي به اعتقاد اين که او معبود بوده و صلاحيت پرستش را دارد و استعانت هم در صورتي حرام و ممنوع است که درخواست کننده اعتقاد داشته باشند که آنان در کمک‌رساني خودشان مستقل هستند. استاد احمد مصطفي مراغي مي‌نويسد:

 

«العباده خضوع ينشأ عن استشعار القلب بعظمة المعبود اعتقاداً بأنّ له سلطاناً لايدرک العقل...فمن يتذلل الملک لا يقال إنّه عَبَدَهُ لانّ سبب التذلل معروف و هو امّا الخوف من جوره و ظلمه و امّا رجاء کرمه و جوده

عبادت عبارت است از خضوع و تذلل که سرچشمه گرفته باشد از توجه قلب به عظمت معبود و اعتقاد به اين که براي آن سلطنت و قدرتي است که عقل درک نمي‌کند پس کسي که در مقابل سلطان و حاکمي خضوع و تذلل کند گفته نمي‌شود که او سلطان را عبادت کرده زيرا علت آن معلوم است يا از ترس جور و ظلم است يا به اميد کرم و بخشش او است».[20]

سپس ايشان مي‌فرمايد: براي عبادت صورت‌ها و اشکال مختلفي است که به اختلاف اديان و به مقتضي زمان تشريع شده است و همه آن‌ها براي توجه بشر به سوي آن ملک و سلطان مقتدر و بلندمرتبه و براي اصلاح اخلاق و تهذيب نفس انسان تشريع شده است و اگر عبادت اين آثار را نداشته باشد يعني انسان را فقط متوجه خداي يگانه نکند و اخلاق انسان را اصلاح ننمايد آن عبادت تشريع شده از طرف دين نيست.

 

يکي از بالاترين و ارزشمندترين عبادت‌ها نماز است که انسان را به قرب الهي رسانده و از فحشا و منکرات باز مي‌دارد. رسول خدا(ص) فرموده: اگر نماز، انسان را از فحشا و منکرات باز ندارد آن نماز باعث دوري و فاصله انسان از خدا خواهد شد.

 

 استعانت فقط از خدا

سپس ايشان در ادامه مي‌فرمايد: همان‌گونه که خداوند به ما امر کرده که غير او را عبادت و پرستش نکنيم به ما دستور داده است که از غير او استعانت و کمک هم نخواهيم، يعني استعانت و کمک از غير او به اعتقاد اين که آن غير خداوند، استقلال و اختيار دارد و بدون اذن و قدرت خداوند مي‌تواند کاري انجام دهد و به ما کمک کند، ممنوع و حرام است.

 

ولي بايد توجه داشت که معناي اين مطلب، ابطال استفاده از اسباب و وسايل براي انجام کارها نيست زيرا سنت الهي بر اين استوار است که هيچ کاري را بدون وسيله و اسباب مادي و معنوي انجام ندهد و لذا خداوند متعال فرموده:

 

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون‏

 

اي مؤمنان تقواي خداوند را پيشه نموده و به سوي قرب او وسيله تهيه کرده و در راه خدا جهاد کنيد باشد که رستگار شويد».[21]

 

اين نوع استعانت و با اين اعتقاد که هيچ چيزي و کسي غير خداوند در عالم مستقل و صاحب اختيار مطلق نيست و او فقط استقلال دارد و مشکلات را حل و برطرف مي‌کند مترادف با «توکّل بر خداوند» است و کمال توحيد و يگانه‌پرستي است که با اين ديدگاه و اعتقاد، انسان، بنده خالص خداوند و انسان آزاده در ميان مردم خواهد بود.

 

 اعمال مردم و فتواي بعض علما

معارف ديني اگر درست بيان نشود مردم گرفتار اشتباه شده و گمراه مي‌شوند از جمله «توسّل» (مترادف با توّکل بر خداوند) که در اثر بدفهمي عوام‌الناس و اهتمام نداشتن بعضي از علما در بيان صحيح آن، عده‌اي تصور مي‌کنند که توسّل به غير خدا با توکّل بر خداوند منافات دارد و نبايد از اسباب و وسايل مادي و معنوي استفاده کنيم و هرگونه توسّل و وسيله گرفتن از غير خداوند و کمک خواستن از اسباب و وسايل مادي و معنوي با توکّل قابل جمع نيست و موجب شرک مي‌شود.

 

متأسفانه گاهي براي بعضي از علما هم اشتباه شده و مردم را از هرگونه استعانت از غير خدا منع نموده و آن را بدعت و شرک حساب مي‌کنند، بدون اين که از عقائد و نحوه استعانت آنان سؤال کنند که آنان با چه انگيزه و اعتقادي استعانت مي‌کنند؟ همين که مي‌بينند و يا مي‌شنوند بعضي از مسلمانان انبيا و اولياي الهي را وسيله قرار داده و از خداوند به برکت آنان حاجتشان را طلب مي‌کنند فوري مردم را منع نموده و فتوا مي‌دهند که اين کار حرام، بدعت و شرک است! پس انجام ندهيد![22]

 

چون اين‌ها به ظاهر اعمال مسلمانان نگاه مي‌کنند مي‌بينند که آنان گاهي به کنار قبور انبيا، اولياي الهي و شهداي راه خدا مثل قبر رسول اکرم(ص) و کنار قبر حمزه سيدالشهداء و... رفته و دعا مي‌کنند و يا از ارواح آنان طلب دعا مي‌کنند که خداوند فلان مشکل ما را حل کند و فلان حاجت ما را برآورده نمايد و... تصور مي‌کنند که آن‌ها به صورت مستقل و مستقيم از خود آنان حاجت طلب مي‌کنند و لذا فتوا به منع مي‌دهند.

 

در اين موارد امکان دارد بعضي از عوام‌الناس و مسلمانان ضعيف‌الايمان گرفتار اشتباه و شرک شوند که مثلاً آن نبي و ولي خدا را مستقل و صاحب اختيار تصور نموده و از او حاجت خود را بخواهد ولي عموم مسلمانان که به ضرورت عقل و نقل از کتاب و سنت مي‌دانند هيچ مؤثر مستقل و صاحب اختياري غير از خداوند متعال در عالم وجود نداد، در هنگام استعانت و کمک خواستن از آنان توجه دارند که آن‌ها را به عنوان وسيله دانسته و حاجت خود را از خدا مي‌خواهند.

 

 بايد معارف دين صحيح بيان شود

يکي از مهم‌ترين وظيفه علما و دانشمندان اسلامي اين است که با توجه به قرآن و سنت نبوي، معارف دين را براي مردم درست و صحيح بيان کنند نه اين که مردم را از اصل اعمالي که دين آن را صحيح دانسته و ده‌ها دليل از قرآن و سنت بر آن دلالت مي‌کند، منع کنند.

 

اگر مراد استمداد و استعانت کننده اين باشد که اين صاحب قبر، مرده و ساير چيزها از اسباب و وسايل، کاري را به صورت مستقل انجام مي‌دهد و حاجت من را او برآورده مي‌کند و او خودش مشکل‌گشا است، بدون شک اين استمداد و استعانت حرام، ممنوع و شرک خالص است و فرقي بين زنده و مرده، انسان و غير انسان، نبي و غير نبي نيست و به هر صورت شرک است و مسلمانان بايد از او پرهيز کنند و وظيفه علما است که به آنان نحوه صحيح توسّل را بيان نموده و عقائد آن‌ها را تصحيح کنند نه اين که از اصل يک عمل مشروع و صحيح، مسلمانان را باز دارند.

 

اگر مراد استمداد کننده اين باشد که آن نبي و ولي هيچ استقلال و اختيار از خود ندارد و در هنگام دعا قصد و اعتقادش اين باشد که او وسيله و سببي است که خداوند از طريق او اين مشکل من را حل کند و او فقط مجراي رحمت خداوند است که در واقع دعا کننده حل مشکل خود را از بارگاه الهي طلب مي‌کند او فقط وسيله است، اين‌گونه توسّل هيچ اشکال ندارد باز هيچ فرقي بين زنده و مرده، قبل از دفن و بعد از دفن، انسان و غير انسان نيست زيرا اثرات تمام اسباب و وسايل در دست قدرت الهي است و او همان‌گونه که قدرت دارد در گياه و علفي اثري قرار دهد که بيماري را شفا بدهد قدرت دارد که همان اثر را در قبر نبي و ولي خود قرار دهد.

 

جناب حضرت شاه عبدالعزيز دهلوي مي‌گويد: استمداد و استعانتي جايز است که انسان محتاج، حاجت خود را فقط از خداوند ربّ‌العزت بخواهد و اگر کسي بنده مقرب و مکرم درگاه او را واسطه قرار دهد بهتر است که اين‌گونه دعا کند: خداوندا! به برکت فلان بنده که با رحمت خود او را گرامي داشته‌اي فلان حاجت من را برآورده فرما. يا آن بنده مکرّم و مقرّب را ندا کند که اي بنده مقرّب الهي و اي ولي خدا من را در نزد خداوند شفاعت کن و از خداوند قادر متعال بخواه که فلان مشکل من را حل نموده و حاجتم را برآورده کند. در واقع در اين‌گونه موارد انسان حاجت خود را از خداي قادر مطلق مي‌خواهد، عطا کننده و مسئول پروردگار متعال است و آن بنده مقرّب فقط وسيله و مجراي فيض خداوند است و در اين‌گونه موارد هيچ شائبه شرک نيست بلکه مثل توسّل و طلب دعا نمودن از صالحان و دوستان خداوند در حال حيات است که به اتفاق مسلمانان جايز است و هيچ فرقي بين حيات و ممات انبيا و ارواح کامل نيست بلکه ارواح انبيا در اثر آزاد شدن از قيد ماده و بدن بعد از مرگ، کمال بيشتري پيدا نموده و ترقي کرده است چنان که علامه سيوطي در کتاب «شرح‌الصدور» به طور مفصل آن را ذکر نموده و با احاديث فراوان اثبات کرده است و در کتاب «شرح مشکوة» هم بيان شده است. همان‌گونه که آنان در حال حيات وسيله هستند در حال ممات هم مي‌توانند وسيله باشند[23] حتي از بعضي روايات و احاديث استفاده مي‌شود که نه تنها توسل به انبيا و اولياي الهي بعد از تولد آنان جايز است بلکه پيش از تولد آنان نيز جايز و مطلوب بوده و خداوند به برکت آن توسل مشکلات توسل کنندگان را برطرف و خطاهاي آنان را مورد عفو و مغفرت قرار داده است.[24]

 

اما بعد از تولد و بعثت رسول اکرم(ص) صحابه گرام هم در زمان حيات و هم بعد از رحلت آن حضرت اين‌گونه توسّل را به آن حضرت داشته‌اند.

 

 توسل به رسول خدا(ص) در حال حيات

بخاري از انس نقل نموده، در عصر خلافت خليفه دوم قحطي شد و عمر(رض) در حضور همه صحابه چنين دعا نمود:

«اللَّهُمَّ إِنَّا کُنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْکَ بِنَبِيِّنَا فَتَسْقِينَا وَإِنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْکَ بِعَمِّ نَبِيِّنَا فَاسْقِنَا

پروردگارا! ما اين‌گونه بوديم که به سوي تو به نبي خودمان متوسل مي‌شديم پس ما را با آب باران سيراب مي‌کردي و اينک همانا به عموي نبي‌مان متوسّل مي‌شويم پس ما را سيراب کن».[25]

 

از اين روايت به روشني استفاده مي‌شود که توسّل به حضرت رسول‌الله(ص) سيره و روش مسلمانان بوده زيرا عمر‌بن‌خطاب(رض) به خداوند عرضه مي‌کند که پروردگارا! ما بوديم که به نبي خودمان متوسّل مي‌شديم (ماضي استمراري).

 

 توسل به رسول‌الله(ص) بعد از رحلت آن حضرت

بعد از رحلت حضرت هم صحابه گرام و تابعين به آن حضرت متوسّل مي‌شدند.

طبراني با سند صحيح از عثمان‌بن‌حنيف روايات کرده که مردي براي انجام کاري مکرر نزد خليفه سوم(رض) رفت و آمد مي‌نمود ولي ايشان به کارش رسيدگي نمي‌کرد آن مرد پيش عثمان‌بن‌حنيف آمده و از گرفتاري خود به او شکايت کرد و ايشان گفت: برو وضو بگير و به مسجد رفته دو رکعت نماز بخوان بعد از نماز پيامبر اکرم(ص) را وسيله قرار بده و بگو:

 

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُکَ وَأَتَوَجَّهُ إِلَيْکَ بنبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ، يَا مُحَمَّدُ إِنِّي أَتَوَجَّهُ بِکَ إِلَى رَبِّي فَتَقْضِي لِي حَاجَتِي وَتُذَکُرُ حَاجَتَکَ

خداوندا! نيازم را از تو مي‌خواهم و به پيامبرمان محمد(ص) پيامبر رحمت به سوي تو توسّل جسته و رو مي‌آورم، يا رسول‌الله! به واسطه تو به پروردگارم رو مي‌آورم که نياز و حاجتم را برآورده کند، آنگاه حاجت خود به ياد آور»[26]

 

مرد رفت و آنچه را که عثمان‌بن‌حنيف به او تعليم داده بود انجام داد و سپس به در خانه عثمان‌بن‌عفان(رض) رفت همين که به در خانه ايشان رسيد دربان آمد دستش را گرفت و پيش خليفه سوم(رض) برد و ايشان در کنار خود روي فرش نشاند و گفت: چه حاجتي داري؟

 

مرد حاجت خود را به ايشان گفت و او هم برآورده کرد سپس به او گفت: تا اين ساعت حاجتت را به ياد نداشتم پس از اين هر موقع نيازي داشتي پيش ما بيا.

 

مرد، از خانه عثمان(رض) بيرون رفت و در بين راه به عثمان‌بن‌حنيف رسيد و گفت: خدا خيرت بدهد که درباره نيازم با عثمان‌بن‌عفان(رض) صحبت کردي زيرا او اصلاً به نيازم و خودم توجّه نمي‌کرد ولي بعد از صحبت شما من را مورد احترام قرار داده و حاجتم را برآورده نمود.

 

عثمان‌بن‌حنيف گفت: به خدا قسم من اصلاً درباره شما با او صحبت نکردم بلکه من در زمان حيات رسول‌الله(ص) شاهد بودم و خودم ديدم مرد نابينايي نزد حضرت آمد و از فقدان چشم خود به حضرت شکايت نمود و ايشان به او فرمود: نمي‌تواني بر نابينايي خود صبر کني؟ عرض کرد: يا رسول‌الله! من عصا کش و راهنما ندارم و گرفتار مشقت شده‌ام پيامبر آنچه را که من به تو تعليم دادم به آن مرد تعليم داد به خدا قسم هنوز ما نرفته بوديم و مشغول صحبت بوديم آن مرد بر ما وارد شد گويي که هرگز نابينا نبوده است.

 

اين روايت بهترين دليل است بر جواز توسّل به ميّت و مخاطب ساختن پيامبر اکرم(ص) بعد از رحلت ايشان زيرا عثمان‌بن‌حنيف گفت: بگو يا رسول‌الله!

 

پس بعد از رحلت پيامبر(ص) توسّل به آن حضرت جايز است زيرا توسّل به جسم نبي مکرم نيست که با مرگ او جايز نباشد بلکه توسّل به روح پاک او و به مقام نبوت و رسالت حضرت است که با مرگ از بين نمي‌رود.

 

 راه فلاح و رستگاري

حضرت شاه محمد اسماعيل شهيد در کتاب «صراط مستقيم» مي‌فرمايد: خداوند تبارک و تعالي مسلمانان را به وسيله گرفتن به سوي خودش ارشاد کرده و دستور داده است زيرا در قرآن فرموده:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون

اي مؤمنان تقواي خداوند را پيشه نموده و به سوي قرب او وسيله تهيه کرده و در راه خدا جهاد کنيد باشد که رستگار شويد‏».[27]

خداوند در اين آيه رسيدن به فلاح و رستگاري را در چهار چيز قرار داده است:

1.ايمان 2.تقوي 3.تهيه وسيله 4.جهاد در راه خدا. در ادامه ايشان مي‌فرمايد: از آداب دعا کردن اين است که انبيا و بندگان صالح و نيک را در پيشگاه خداوند وسيله قرار دهيم.[28]

ملا علي قاري در کتاب «شرح‌النقايه» مي‌نويسد: اگر کسي در دعاي خود بگويد: اللهم اني اسئلک بحق فلان -نبيّاً کان او وليّاً- و بحق البيت او المشعر الحرام و... بعضي‌ها گفته‌اند اين‌گونه دعا کردن حرام است زيرا هيچ مخلوقي حقي بر خداوند ندارد.

سپس جواب مي‌دهد که اين‌گونه دعا و توسّل کردن اشکالي ندارد اگرچه هيچ مخلوقي بر خداوند حق وجوبي ندارد که خداوند از اول و اصل بدهکار مخلوقي باشد زيرا خداوند با فضل و کرم خود براي آنان حقي را بر خود قرار داده است.[29]

 

امکان دارد که مراد از حق، حرمت و عظمت آنان باشد پس در همه اين موارد از باب وسيله قرار دادن است که خداوند فرمود: «به سوي خداوند وسيله فراهم کنيد» و از آداب دعا، توسّل نمودن و وسيله قرار دادن انبيا و اوليا است همان‌گونه که در کتاب «احصن الحصين»[30] آمده است در روايات هم اين‌گونه آمده است، اللهم اني...[31]

 

حديثي که ايشان اشاره کرده است، احمد و ديگران از ابي‌سعيد خدري نقل نموده، رسول خدا(ص) فرمود هر کسي از خانه‌اش براي نماز خارج شود و اين‌گونه دعا کند:

 

«الّلهُمَّ اِنّي اَسئَلُکَ بِحَقِّّ السّائِلينَ عَلَيکَ وَ اَسأَلُکَ بِحَقِّ مَمشايِ هذا فَإِنّي لَم اَخرُج اشراً و لا بَطَراً و لا رِياءً و لا سُمعَةً. و خَرجَت اتّقاءَ سَخَطِک وَابتِغاءَ مَرضاتِکَ فَأَسئَلُکَ أَن تُعيذَني مِنَ النّارِ وَ اَن تَغفِرَلي ذُنُوبي

 

پروردگارا! به حق سؤال کنندگان بر تو و به حق حرکت و راه رفتنم به سوي تو پس من براي خوش‌گذراني و فساد، براي ريا و خودنمايي خارج نشده‌ام پس من را از آتش جهنم نجات بده».[32]

 

خداوند هفتاد هزار ملک را مأمور مي‌کند که براي او طلب استغفار و مغفرت کند و خداوند با رحمت خود از او استقبال مي‌کند.

 

ابن‌عابدين پس از نقل همين عبارت ملا علي مي‌نويسد: علامه مناوي گفته در حديث آمده است:

 

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُکَ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَيْکَ بِنَبِيِّکَ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ

 

پروردگارا! همانا من به نبي تو که نبي رحمت است از تو سؤال مي‌کنم و به سوي تو روي آورده‌ام».

 

سپس مي‌گويد: سبکي گفته: توسّل به نبي به سوي پروردگار، خوب و پسنديده است و هيچ يک از علماي گذشته و متأخرين آن را منکر نشده و با او مخالفت نکرده‌اند فقط ابن‌تيميه چيزي جديد و بدعتي را در دين گذاشت که هيچ عالمي پيش از او نگفته بود.[33]

پی نوشت:

[1] - ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج13، ص298

[2] - قرآن کريم، سوره زخرف، آيه 32

[3] - قرآن کريم، سوره مائده، آيه 2

[4] - قرآن کريم، سوره اعراف، آيه 128

[5] - قرآن کريم، سوره شعراء، آيه 80

[6] - قرآن کريم، سوره روم، آيه 5 و 47

[7] - قرآن کريم، سوره بقره، آيه 89

[8] - ابن‌کثير، البدايه و النهايه، ج2، ص378، قرطبي، الجامع لاحکام‌القرآن، ج2، ص27، سيوطي، الدرالمنثور في تفسيرالمأثور، ج1، ص88، کتاب وسيله دفاعي، ص203

[9] - قرآن کريم، سوره توبه، آيه 14

[10] - قرآن کريم، سوره مريم، آيه 19

[11] - قرآن کريم، سوره نازاعات، آيه 5

[12] - قرآن کريم، سوره آل‌عمران، آيه 49

[13] - قرآن کريم، سوره بقره، آيه 260

[14] - قرآن کريم، سوره انفال، آيه 17

[15] - قرآن کريم، سوره هود، آيه 33-32

[16] - قرآن کريم، سوره ابراهيم، آيه 10-11

[17] - المستدرک علي‌الصحيحين، ج4، ص63

[18] - قرآن کريم، سوره نمل، آيه 38

[19] - قرآن کريم، سوره مائده، آيه 35

[20] - تفسير المراغي، ج1، تفسير سوره حمد

[21] - قرآن کريم، سوره مائده، آيه 35

[22] - ر. ک. تأليفات رشديه، ص68 و 110 و 132

[23] - فتاوي عزيزي، ج2، ص108، شاه محمد اسحاق صاحب، مأه مسائل، ص26-37، مولانا محمد سرفراز خان، سماع الموتي، ص101-104. مکتبه صفدريه، گوجرانواله، پاکستان

[24] - المستدرک علي‌الصحيحين، ج2، ص615، البدايه و النهايه، ج2، ص378، الجامع لاحکام‌القرآن، ج2، ص27، الدرالمنثور في تفسيرالمأثور، ج1، ص88

[25] - صحيح بخاري، ج2، ص16 و ج4، ص209، سنن بيهقي، ج3، ص352

[26] - طبراني، المعجم‌الصغير، ج1، ص183 و المعجم‌الکبير، ج9، ص31

[27] - قرآن کريم، سوره مائده، آيه 35

[28] - فيوضات حسيني و تحفه ابراهيميه، ص70-75

[29] - قرآن کريم، سوره انعام، آيه 45

[30] - احصن‌الحصين، ص5، طبع مصر

[31] - ملا علي قاري، شرح‌النقايه، ج2، ص326 کتاب الکراهه، مولانا حسين علي نقشبندي، فيوضات حسيني و تحفه ابراهيميه، ص74

[32] - مسند احمد، ج3، ص20، سنن ابن‌ماجه، ج1، ص256

[33] - ردالمختار، ج5، ص281 

منبع: http://www.dmsonnat.ir/

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش