مقالات > داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۹ تعداد بازدید: 70

 داعش پس از ناكامي در تأسيس دولتظهور داعش، نوعي تهديد جديد براي صلح و امنيت جهاني بود که اساساً با هر پديده مشابهي که پيش از اين به وجود آمده بود، متفاوت مي­نمود. گروه تروريستي القاعده در اواسط سال 2000 ميلادي در زمان تشديد تحرکات ضد آمريکايي، ميزاني از محبوبيت يا حداقل احساس همدردي کسب کرد؛ اما مدل آن هيچ­گاه نمي­توانست تهديدي واقعي براي روش اخواني و مدل تغييرات سياسي مدنظر آنان باشد.



نویسنده: شادي حميد[1]مدير «مرکز خاورميانه» دانشگاه استنفورد و عضو پروژه «روابط آمريکا با جهان اسلام» در انديشکده بروکينز

مترجم: حسين جعفري موحد پژوهشگر علوم سياسي و روابط بين الملل

 

 ظهور داعش، نوعي تهديد جديد براي صلح و امنيت جهاني بود که اساساً با هر پديده مشابهي که پيش از اين به وجود آمده بود، متفاوت مي­نمود. گروه تروريستي القاعده در اواسط سال 2000 ميلادي در زمان تشديد تحرکات ضد آمريکايي، ميزاني از محبوبيت يا حداقل احساس همدردي کسب کرد؛ اما مدل آن هيچ­گاه نمي­توانست تهديدي واقعي براي روش اخواني و مدل تغييرات سياسي مدنظر آنان باشد. القاعده هر چند هم­چون داعش در انجام عمليات تروريستي در دنياي غرب و خاورميانه از تبحر خاصي برخوردار بود، اما ثابت کرد که در تحقق بخشيدن به موفقيت­ها در چارچوب حکومت ناتوان است. در اين زمينه مي­توان به مناطق نسبتاً بي قانون يمن، عراق و سومالي اشاره کرد که القاعده نتوانست در اين مناطق، موفقيتي در زمينه تأسيس حکومت کسب کند. مهم­تر از همه اين­که، القاعده هر چند از طريق انجام حملات تروريستي چشمگير توانست خود را مطرح کند، اما مدل حکومتي که داشت، نتوانست توجه جهانيان و همچنين ده­ها هزار مبارز از گوشه و کنار جهان را به خود جلب کند. جداي از اين مسأله، القاعده همواره بيش از داعش خود را با ملزومات حکومت وفق داده بود.

 

ويليام مک کانتس[2]  با بررسي جالبي که در مورد سير تکاملي القاعده انجام داده، به اين نتيجه رسيده است که رهبران ارشد القاعده دائم در حال ارزيابي و برآورد کردن سياستمداران هستند. يکي از اين سياستمداران، عادل العباب[3] از شخصيت هاي برجسته مذهبي گروه القاعده در شبه جزيره عربستان است. عباب، گاهي اوقات سخناني همانند اين جمله بر زبان جاري مي­کند: «بزرگ­ترين مشکلي که ما در اين­جا با آن مواجه هستيم، فقدان خدمات عمومي­اي مانند دفع فاضلاب و تأمين آب است و ما تلاش مي­کنيم راه­حل­هايي را براي اين مشکل پيدا کنيم».(1) نصير الوحيشي[4]، فرمانده القاعده يمن در سال 2012 طي نامه­اي به همتاي خود در مغرب اسلامي، او را به اجراي تدريجي مجازات­هاي مربوط به حدود اسلامي فراخواند. او در قسمتي از نامه خود نوشت: «شما نمي­توانيد مردمي را که حتي اصول نماز خواندن و عبادت را نمي­شناسند، به خاطر نوشيدن الکل مجازات کنيد.»(2)

 

اين نوع صحبت­ها هيچ­گاه به مذاق رهبران داعش خوش نيامد. ديدگاه آنها نسبت به اجراي قوانين اسلامي، تماميت­خواهانه و بي رحمانه بود و افراد تحت حاکميت آنها بايد به سرعت اين احکام را فرا گيرند. داعش تاکنون تمام اعمالي را که القاعده فقط مي­توانست رؤياي آن را داشته باشد، انجام داده است. در حالي­که ايده ايجاد «خلافت» براي القاعده يک آرزو بود، اين ايده براي داعش چيزي بود که حتماً و در کوتاه­ترين زمان بايد انجام مي­شد. انتظار، از ويژگي­هاي انسان­هاي ضعيف و ناتوان بود. افرادي در ميان داعش حضور داشتند که اگر تأسيس خلافت اعلام نمي­شد، در حال آماده شدن براي شورش بودند.

موسي سرانتونيو[5]، نومسلمان استراليايي و از حاميان داعش مانند بسياري ديگر معتقد است که ضوابط و معيارهاي ايجاد خلافت اسلامي در 29 ژوئن 2014 به خوبي بررسي شده بود.(3) يکي از اين معيارها که بسيار واضح هم هست، اين است که: «شما براي اين کار، بايد به اندازه کافي قلمرو سرزميني تصرف(و البته حفظ) کنيد.» داعش پس از تصرف موصل در ژوئن 2014، منطقه­اي تقريباً به اندازه کشور مجارستان يا ايالت ايندياناي آمريکا را تحت حاکميت خود داشت. تصرف دومين شهر بزرگ عراق از سوي داعش منجر به شکل­گيري احساس نوظهوري در ميان رهبران جهان براي اقدام فوري عليه آن گرديد.

 

با در نظر گرفتن سرعت رشد گروه تروريستي داعش، حساسيت رسانه­اي نسبت به اين پديده قابل درک بود و شايد حتي توصيه مي­شد. بر خلاف بيشتر گروه­هاي تروريستي، داعش علاقه زيادي به حکومت درازمدت و ايجاد ساختارهاي دولتي داشت و اين علاقه به خوبي در تبليغات اين گروه قابل مشاهده بود. مطالعه­اي که در سال 2015 صورت گرفت، نشان داد که حدود 45 درصد فعاليت­هاي رسانه­اي داعش با ارسال پيام­هايي درباره پليس راهنمايي و رانندگي، امور خيريه، سيستم­هاي قضايي، بيمارستان­ها و پروژه­هاي کشاورزي بر روي ساخت خلافت و حمايت از آن متمرکز بوده است. همان­گونه که پاتريک اسکينر [6] از گروه سوفان[7] اظهار داشت، «آنها به زنان و کودکان نياز دارند، آنها معتقدند که يک دولت دارند و بايد نگاه به آينده داشته باشند.»(4) اين­گونه تبليغات باعث ايجاد جاه­طلبي­هاي گسترده­اي در اين گروه شده است.

 

از زمان الغاي خلافت در سال 1924، هيچ­گاه تلاش جدي­اي جهت احياي مجدد خلافت صورت نگرفته بود. اکنون داعش و شاخه­هاي آن در ليبي، صحراي سيناي مصر و نيجريه مي­توانند ادعا کنند که نخستين گروهي بوده­اند که جهت تحقق اين موضوع تلاش کرده­اند. الگوي حکومت­داري اين گروه ممکن است يکي از وحشتناک­ترين مدل­هاي حکومتي باشد، اما با اين وجود، يک الگوي خاص و متمايز بود. داعش بر خلاف اخوان المسلمين و ساير گروه­هاي اسلام­گرا، علاقه کمي به حفظ ساختارهاي موجود دولتي داشت.

 

ابوبکر الناجي[8]  از نظريه­پردازان گروه تروريستي داعش در کتاب «مديريت توحش»[9] که در سال 2004 آن را به رشته تحرير درآورده، مقدمه­اي باعنوان «نظم جهاني که از دوران پيمان سايکس پيکو[10] بر جهان تحميل شده است» آورده است.(5) داعش به شيوه­اي متظاهرانه، درصدد بود تا توافق­نامه دوران جنگ جهاني اول بين بريتانيا و فرانسه که پس از فروپاشي امپراطوري عثماني، مرزهاي کشورهاي عراق، سوريه، اردن، لبنان و ترکيه را ترسيم کرده بود، از ميان بردارد و آن را ناديده بگيرد. اين گروه پس از تصرف موصل در ژوئن 2014 تصاويري از يک بولدوزر را که در حال از ميان برداشتن خاكريزهاي موجود در مرز ميان عراق و سوريه بود، منتشر کرد. داعش با ادغام مناطقي از مرز عراق و سوريه، استان يا ولايت فرات که شامل شهر بوکمال در غرب سوريه و شهر القائم در شرق عراق مي­شد را ايجاد کرد.(26) گروه تروريستي داعش با تکيه بر جاه­طلبي­هاي فراملي خود، اين دو شهر سوري و عراقي را به عنوان يک واحد سياسي مجزا تحت حکومت خود داشت.(6)

 

براي طرفداران داعش، آخرين دستگاه خلافت، خلافت عثماني بود؛ اما آخرين الگوي خلافت براي آنها، خلافت خلفاي راشدين که از اصحاب پيامبر بودند، به شمار مي­رفت. با اين وجود، اين موضوع داعش را از توجه به امپراطوري عثماني که به دولت­هاي ساختگي تقسيم شد، به عنوان اولين گناه عصر مدرن، باز نمي­دارد. از ديدگاه آنها وابستگي اين دولت­هاي جديد به برخي مفاهيم سکولار شهروندي و نهادهاي قانونگذاري که خارج از چارچوب قوانين الهي قانون وضع مي­کنند، توهين به ايدئولوژي سلفي، جهادي داعش است. ناجي در رساله خود، اخوان المسلمين را به تلاش جهت شستشوي مغزي جوانان مسلمان براي پذيرش طرح «اهريمني»، «فاسد» و «سکولار» اين دولت­ها متهم مي­کند.(7)

 

دولت اسلامي (داعش) همچنين به دفعات به يک دوره تاريخي ديگر که به عصر طلايي اسلامي[11] مشهور است ارجاع مي­دهد: دوران حکومت  هارون­الرشيد (809 -763 پس از ميلاد) در دوره خلافت عباسي که بغداد در اوج شکوه و عظمت خود بود.(8) بدون شک از ديدگاه داعش، خلفاي عباسي که طرفدار فلسفه يونان بودند و از اشعار مربوط به شراب و داستان­هاي عاشقانه غيرمشروع لذت مي­بردند، در شرايط کاملاً مذهبي مي­توانستند مرتد باشند، اما روشن است كه ارجاعات متعدد به هارون­الرشيد با اعطاي وزن تاريخي به جاه­طلبي­هاي دولت اسلامي(داعش) در مقابل اکثريت شيعه بغداد، يک اقدام واضح تاکتيکي به شمار مي­رود. همان­گونه که مک کانتس[12] مي­نويسد: «جهادي­ها (صرفاً) قدرت هارون­الرشيد را يادآوري مي­کنند، نه شرارت­ها و بي تقوايي او را».(9)

 

گروه­هاي سلفي-جهادي گاهي اوقات خود را به عنوان موحدين يا يکتاپرستان معرفي مي­کنند. يکتاپرستي در انگاره سلفي، باوري است که بر اساس آن «تمام صفاتي که در قرآن به خداوند نسبت داده شده است، بايد به صورت عيني قابل درک باشد.»(10) از اين­رو، چون يگانگي يا توحيد خداوند، محيط بر همه امور است و به عنوان پايه و اساس اعتقادات اسلامي به شمار مي­رود، پس قلمرو و ملک او نمي­تواند تقسيم شود. در نهايت، اگر چنين يگانگي­اي در حوزه معنوي وجود داشته باشد، به اين معني است که اين وضعيت بايد به جهان مادي از جمله به حوزه قانون­گذاري و حکومت نيز تسري پيدا کند. (به عبارت ديگر، اگر يک پارلمان منتخب دموکراتيک، قانوني را با رأي اکثريت تصويب کند که دولت را ملزم به قطع دست دزدان کند، باز هم نقض توحيد و بنابراين زمينه­اي براي تکفير خواهد بود.)

 

اگر چه متقدمان داعش در القاعده، نقد نابجا و تند و تيزي از تطابق اخوان المسلمين با دولت سکولار ارائه کردند، اما خود از ايجاد يک جايگزين منسجم براي آن باز ماندند. اين جايي است که داعش خلأ ايدئولوژيکي و فکري را پر کرده و چشم­اندازي را براي آن­چه که خلافت اسلامي جديد مي­توانست در عمل به آن تحقق بخشد، فراهم کرده است. بر خلاف اخوان­المسلمين که معتقد به پذيرش دولت موجود و «اسلامي­سازي» آن بود، داعش معتقد به ساخت يک بنيان کاملاً متفاوت بود. براي رسيدن به وفاداري به متن مقدس بايد از صفر شروع مي­شد؛ چون هر زمان که اسلام­گرايي و دولت مدرن تلاش مي­کردند با هم منطبق شوند، مشکلاتي به وجود مي­آمد. اين يک برداشت جديد و نسبتاً متمايز از اسلام عمل­گرا از سوي ايدئولوگ­هاي امروزي اسلام­گرا بود که دولت-ملت را به عنوان موتور محرک اسلامي­سازي تلقي مي­کردند.

 

همان­گونه که پيش از اين مشاهده کرديم، تنش­هاي موجود ميان الزامات دنيوي حکومت و مطلق­گرايي مذهبي، وضعيت ناخوشايندي را ايجاد مي­کند. به اعتقاد من، چنين تنش­هايي وقتي که به گروهي مانند داعش با اهداف گستاخانه حداکثري مي­رسد، به ده برابر افزايش مي­يابد. با اين حال، داعش که هيچ حاميِ دولتي نداشت، به كار اضمحلال دولت-ملت و ساختار منطقه­اي و همچنين از بين بردن پيچيدگي­هاي بي پايان جريان اصلي اسلام­گرايي اقدام نمود. به بيان ديگر، ماهيت تماميت­خواهانه داعش اشتباه نيست و اين مسأله، جزء ذات اين الگوي حکومتي است.

 

احتمال کمي وجود دارد که اين موضوع در بلندمدت پايدار باشد.(11) آيا يک فرد يا يک سازمان مي­تواند در يک زمان هم محتاط و هم بي پروا باشد؟ اين بحران زماني شدت بيشتري مي­گيرد که داعش به عمليات­هاي تروريستي بزرگ خارج از کشور مانند حملات نوامبر 2015 پاريس روي مي­آورد که اقدامات تلافي­جويانه گسترده­اي را به دنبال دارد و پروژه حکومت او را به مخاطره مي­اندازد. با اين وجود، اين­که اين اقدامات داعش غيرقابل تحمل است، به اين معني نيست که اين گروه نمي­تواند الهام­بخش يک اقليت کوچک، اما پرسروصدا در جهان اسلام باشد. داعش حتي اگر فردا صبح هم نابود شود، هنوز هم به عنوان يکي از موفق­ترين و متمايزترين پروژه­هاي دولت­سازي اسلامي در دهه­هاي اخير مطرح خواهد بود.[13]

 

يک دولت يا تشکلي که مي­خواهد، در ارائه کارکردها و نقش­هاي مربوط به دولت موفق باشد، بايد توانايي تأمين برخي از حداقل­هاي قانون و نظم را داشته باشد. براي حداکثرگرايان ايدئولوژيک، اين گام اوليه بسيار ضروري است. بدون نظم، قانون نمي­تواند وجود داشته باشد. بزرگ­ترين فرصت به وجود آمده براي داعش، فروپاشي ساختارهاي دولتي در سوريه و عراق در دوران پس از بهار عربي بود. به دنبال خلأ به وجود آمده در حوزه سياست و قدرت، گروه­هاي افراطي توانستند وارد عمل شده و سطحي از امنيت را براي مردم سوريه و عراق به ارمغان بياورند. يک تبعه سوري اهل رقّه[14] مي­گويد ممکن است از ايدئولوژي داعش متنفر باشد، اما هنوز هم از آن گروه «حمايت» مي­کند؛ چون برخورداري از حداقل امنيت، بهتر از نداشتن آن است. در اين­جا مطلق­گرايي داعش، به طور عجيبي به پيشبرد اهداف اين گروه کمک کرد. ايجاد ترس و وحشت در ميان مردم، کمک شاياني به پروژه دولت­سازي داعش کرد. پس از سقوط يک کشور و تنزل آن به وضع طبيعي (ماقبل تشکيل دولت) با فرقه­هاي متخاصم و رواج اقدامات تبهکارانه، هر گروهي که به دنبال استقرار دوباره نظم در جامعه باشد، بايد انحصار استفاده از زور را تصاحب کند. بدين معني که بايد ديگر مدعيان حکومت را به طور کامل شکست دهد و در يک منطقه دچار جنگ و خشونت، وحشي­گري بيشتري لازم است؛ چيزي که داعش آن را به خوبي به نمايش گذاشت.

 

آن­چه که باعث مي­شود، گروه داعش در منظر غرب، عجيب و غريب جلوه کند، لذت بردن آنها از وحشي­گيري و بي رحمي است. اگر اين گروه به تصاحب حکومت علاقمند است، چرا بسياري از ملزومات و مؤلفه­هاي آن را ناديده مي­گيرد؟ در اين نکته ترديدي نيست که رهبران داعش وحشي­گري­هاي خود را از منظر مذهبي توجيه مي­کنند و حتي آن را الزامي مي­دانند، ضمن اين­که انجام اين اقدامات وحشيانه، برخي از منافع سازماني­شان را نيز تأمين مي­کند. القاي ترس و وحشت در دل مخالفان، روحيه آنها را تضعيف مي­کند و آنها را به جاي مقاومت، به فرار از ميدان جنگ و تسليم وا مي­دارد. داعش با پشتکار و تلاش فراوان، جنگجوياني سرسخت که از هيچ چيزي نمي­ترسند و از مرگ استقبال مي­کنند را پرورش داده است. توانايي اعمال و کاربرد خشونت سهمگين، خارج از ميدان جنگ نيز اثر بازدارنده داشته و موجب افزايش هزينه­هاي کسي که به دنبال به چالش کشيدن اين گروه در قلمرو خودش است، مي­شود. براي مثال، داعش در اکتبر 2014 بيش از 150 عضو يک قبيله سني عراقي به نام البونيمر[15] را پس از تصرف روستاي هيت[16] اعدام کرد و به جاي دفن اجساد، آنها را در گودالي رها کرد؛ اين پيامي روشن براي افراد ديگري در عراق است که ممکن است خود را بر سر راه آنها قرار دهند و براي آنان مزاحمت ايجاد كنند.(12)

 

راه ديگري براي درک وحشي­گري داعش وجود دارد كه هيچ ارتباطي با دين ندارد؛ چيزي که خود ناجي در نوشته­هايش به آن اشاره مي­کند: «کسي که قبلاً در جهاد شرکت کرده است مي­داند که جهاد چيزي نيست جز خشونت، زمختي، ايجاد وحشت، ترساندن (ديگران) و قتل عام.[17] من در مورد جهاد و مبارزه صحبت مي­کنم و کسي نبايد آن دو را با هم اشتباه بگيرد».(13) ناجي در قسمت ديگري از رساله­اش اذعان مي­کند که وحشي­گري تأسف­بار و حتي غم­انگيز است، اما به دليل ماهيت استثنايي درگيري­هاي مدرن، به يک شر ضروري و لازم تبديل شده است.

 

همان­گونه که پيش از اين نيز مشاهده کرديم، موضوع توجيه عدل الهي در قبال وجود شر، مستلزم پاسخ گويي به بسياري از سؤالات هميشگي و بنيادين انسان است: چرا خداوند انجام منکر را در جهان روا مي­داند؟ کافران و منکران وجود خداوند، وجود شر و بي تفاوتي ظاهري خداوند نسبت به آن را به معناي بي اعتباري بسياري از اعتقادات الهي مي­دانند.[18] اسلام­گرايان، به ويژه آنهايي که از تيره سلفي-جهادي هستند، وجود شر و منکر در اشکالي مانند ظلم و تعدي نسبت به مسلمانان، الغاي خلافت و وحشي­گري در جنگ را به عنوان بخشي از تنازع کيهاني مي­بينند. آنها نيز مانند ديگران، البته با روش خاص و بغرنج خود، در حال درک و فهم اين مسائل غامض و دشوار بنيادين هستند.

 

 اگر شر و پليدي وجود دارد، پس بايد با آن مبارزه کرد. تا زماني که احساس حقارت وجود دارد و داستان جهان اسلام در عصر مدرن، داستان بسيار تحقيرآميزي است، بنابراين کساني نيز خواهند بود که از طريق افراط­گرايي مداوم به دنبال رفع آن احساس حقارت هستند. در اينجا مناسب است به مطلبي ارزشمند از يک مقاله جذاب که به قلم ضياء ميرال[19] به نگارش درآمده است، اشاره کنيم. او مي­نويسد: «ما با سرگرم شدن به سؤال سطحي چگونه دين منجر به خشونت مي­شود، سؤال مهم­تري را فراموش کرده­ايم و آن سؤال اين است که خشونت چگونه منجر به تغيير دين و اعتقادات ديني مي­شود؟» ميرال اين موضوع را مطرح مي­کند که چه چيزي ممکن است موجبات تحريك و برانگيخته شدن يک جهادگراي مذهبي کم­سواد اروپايي را فراهم کند؟ براي بسياري از مبارزان فرانسوي، انگليسي يا بلژيکي اولين دغدغه لزوماً دغدغه خداشناسي يا الهيات نيست.(14)

 

ابوبکر البغدادي، رهبر گروه تروريستي داعش، در نوار ضبط شده­اي در ماه مي سال 2015 بر واقعيت­هاي سرکوب و مهاجرت تأکيد مي­کند و از مسلمانان مي­خواهد که هجرت را به خلافت تبديل کنند. او در اين نوار ضبط شده مي­گويد: «ما از شما مي­خواهيم که از زندگاني توأم با تحقير، خفت­بار، پست، گمراهي، بيهودگي و فقر دست کشيده و به زندگي سرشار از افتخار، احترام، فرمان­روايي، دولت­مندي و ديگر مواردي که دوست داريد روي بياوريد؛ فتح و پيروزي از ناحيه خداوند است و موفقيت نزديک است».(15) ميرال توضيح مي­دهد كه نقطه انحراف جهادگران اروپايي، يک نوع قرائت اخلاقي و معنوي از جهان از طريق تجربه شخصي و رسيدن به اين نتيجه است که جهان پيرامون آنها فاسد، پر از هرج و مرج و ناعادلانه است. او در نهايت اين­گونه نتيجه­گيري مي­کند: «به عبارت ديگر، در زمان مباحث معرفتي مربوط به اين­که چه زماني و چگونه مسلمانان امکان دارد درگير جهاد خشونت­آميز شوند، سؤالات اساسي­تري پيش از اين مطرح شده و پاسخ هم داده شده است.»(16)

 

وحشي­گري جهادگرايان سلفي، محصولي از يک دنياي خشن و عاري از احساسات است. حتي اگر اين جنگ­جويان مقدس در مناطق تحت اشغال خودشان با شکست مواجه شود، به کشورهاي پيرامون خود (جهت انجام عمليات تروريستي) نظر دارند. به دليل گستردگي مفهوم امت اسلامي در سطح جهان، آنها احساس مي­کنند که اين بي عدالتي­ها در جهان اسلام مرتبط با خودشان است. بنابراين طبيعي است که تعاليم وحشي­گري ناجي زمينه­اي براي بروز يک جنگ داخلي خونين در عراق و شکل­گيري احساس انقياد در ميان مسلمانان، به ويژه مسلمانان اهل سنت در جهان عرب شد.

 

اگر به اين باور برسيد که در دنيا چيزي جز ظلمت و تاريکي نيست، در آن صورت مفاهيم مدرن محدوديت مي­توانند مطلوب به نظر برسند، اما اين مفاهيم در شرايط جنگي کاربرد اندکي دارند. ابومحمد العدناني،[20] سخنگوي داعش مي­گويد: «شما به مدت يک سال نرمش و مسالمت­جويي را در عراق به نمايش گذاشتيد و ما به شما گفتيم که مماشات و بردباري با رافضي­ها {اصطلاحي توهين­آميز براي شيعيان} بي فايده است و صلح­طلبي با آنها کاري از پيش نمي­برد؛ مراقب باشيد در مقابل آنها دست­ها را پايين نياوريد که اگر امروز از رافضي­ها شکست بخوريد، برده آنها خواهيد شد».(17)

 

داعش چگونه حکومت مي­کرد؟

 

هنگامي که سرزميني تصرف مي­شود و اشغال آن تحکيم مي­شود، چه اتفاقي مي­افتد؟ تاريخ مملو از نمونه­هايي از گروه­ها و دولت­هاي افراطي است که ازخون­ريزي و قتل و غارت و لذت بردن از آن هيچ ابايي ندارند. داعش پس از اشغال بخش­هايي از عراق با عنايت به بي توجهي جامعه بين­المللي، شروع به ايجاد ساختارهاي سازماني نسبتاً پيچيده و توسعه­يافته کرد. اين ساختارها هر چند -به عنوان مثال براي ارائه خدمات اساسي و پايه­اي- نسبتاً مؤثر بودند، اما مهم­تر از همه، نشان­گر تلاش جاه­طلبانه­اي جهت بازنگري در ماهيت دولت اين کشور بودند. اين ساختارهاي شرعي مبسوط -پيرامون دادگاه­هاي منسجم شريعت، فتواهاي الزام­آور و کدهاي مالياتي دقيق- در راستاي يک تلاش جدي براي نهادينه کردن و اصلاح جنبه­هاي مختلف نظمي قاعده­محور ايجاد شدند. اندرو مارچ[21] و ركين[22] از محققان دانشگاه ييل[23]، اين وضعيت را «قانون­مندي وسواسي» ناميدند.(18)

 

مارچ و رکين در مقاله­اي وزين در فصلنامه  فارين افرز[24] در مورد رويکرد داعش نسبت به قانون و حکومت، اشاره مي­کنند که سيستم قضايي اين گروه به سه نوع دادگاه متمايز، از جمله دادگاه عالي اسلامي و ديوان الحسبه که با پرونده­هاي ارائه شده توسط پليس اخلاق سر و کار دارد، تقسيم شده است.(19)

 

بوروکراسي مذهبي داعش در استان حلب سوريه به طور شگفت­انگيزي عريض و طويل بود. تا ژوئن 2014 اين گروه توانست پنج دادگاه، ده شعبه اصلي ديوان الحسبه، يازده دفتر دعوه، ده ايستگاه پليس، پنج دفتر خدمات مربوط به توزيع آب، برق، نان و ساير کالاها و بيست و دو «مؤسسه شريعت» با تمام نقش­هاي دقيق مندرج براي ارائه سرويس به 2/1ميليون نفر ساکنين اين استان تأسيس کند.(20) به عنوان مثال، ديوان الحسبه موظف به «ترويج تقوا و پاکدامني و ممانعت از انجام گناه» بود که اين وظيفه، «خشکاندن ريشه­هاي معصيت» را نيز در بر مي­گرفت.(21) نيروهاي ديوان الحسبه يا پليس اخلاق مسئوليت داشتند جهت اطمينان از بسته بودن مغازه­ها در هنگام نماز، جلوگيري از کلاه­برداري در بازارها و از بين بردن لانه­هاي مواد مخدر و فساد گشت­زني کنند.(22) دفتر دعوه، مسئوليت تبليغات مسلکي، تعليم و تربيت مذهبي و انتشار بروشورهايي با موضوع آموزش مردم در حوزه امور ديني را به عهده داشت.(23) در يکي از ويدئوهاي تبليغاتي داعش، يک رزمنده خوش­روي خارجي از کارآيي نظام قضايي شريعت در استان ادلب[25] در شمال شرقي سوريه ستايش مي­کند و از سرعت رسيدگي به پرونده­ها ابراز رضايت كرده و اظهار مي­دارد که «به ياري خداوند» ميزان جرايم کاهش يافته است.(24) در اين ويدئو تأکيد مي­شود که داعش با تحميل قوانين شريعت، از جمله قوانين حدود، ميزان توهين به مقدسات، «پديده­اي که مردم شام از آن رنج مي­بردند» را کاهش داد.(25)

 

داعش بي­رحم­ترين و وحشي­ترين دولت در جهان عرب بود. مجازات هاي آن افراطي و متجاوزانه بوده و برخي از آنها چيزي جز ساديسم نبودند.(26) البته دولت­هاي عربي نيز ممکن است در اعمال مجازات­هايي مانند سنگسار، گردن زدن و مصلوب نمودن بي­رحمي کمتري داشته باشند، اما در قضاوت­هاي­شان در مورد جرايم، مستبدانه و دل­بخواهي عمل مي­کنند؛ به گونه­اي که شهروندان به سختي مي­توانند تشخيص دهند که خطوط قرمز کجاست. همين ترس از عدم شناخت خطوط قرمز، ناخودآگاه در ميان مردم ايجاد وحشت مي­کند.  در اين كشورها اجراي مجازات­ها اغلب به هوا و هوس مجريان و ارتباطات سياسي متهم بستگي دارد. اين وضعيت با حکومت قانون کمتر هم­خواني دارد. در عوض، حاکمان مستبد با استفاده از قانون، از نظام حقوقي جهت به حاشيه راندن مخالفان و جمع­آوري ثروت شخصي استفاده ابزاري مي­کنند.(27)

 

در منطقه­اي که در اکثر موارد، هيچ تصور واقعي از مفهوم شهروندي وجود ندارد، داعش فرصت ايفاي نقشي فعال براي طرفداران خود، از طريق روش­هايي مانند مشارکت در فريضه جهاد، حمايت از اقتصاد دولت نوپا و يا اجابت دعوت خليفه جهت تأمين پزشکان و مهندسين بيشتر، فراهم نمود. براي يک سلفي-جهادي که مايل به داشتن يک زندگي خطرناک و نسبتاً خشن است، اين فرصتي براي همکاري در پروژه ايجاد نوع متفاوتي از دولت در قلب جهان عرب است. اما براي ديگراني که ممکن است با داعش اختلاف نظر داشته باشند، قرارداد اجتماعي جداگانه­اي ارائه نشده است. اگر شما يک مسلمان اهل سنت هستيد و موافق اطاعت از قوانين آن هستيد، داعش خدمات مختلفي به شما ارائه مي­دهد و حمايت قانوني محدودي از شما خواهد داشت.[26]

 

هدف داعش از ايجاد هماهنگي در خدمات مؤسسات و دستگاه­هاي اداري موجود، ارائه خدمات بحراني بود. همان­گونه که مارا رکين[27] يادآوري مي­کند، وقتي که داعش منطقه جديدي را به تصرف درمي­آورد، «به پزشکان و ارائه­دهندگان خدمات پزشکي تا زماني که مايل به ارائه مراقبت­هاي بهداشتي به جهادگران داعش باشند، اجازه مي­داد که در شغل خود باقي بمانند.»(28) با اين وجود، اولويت اصلي اين گروه ايجاد مؤسسات جديدي بود که به آن در خودکفايي بيشتر کمک مي­کرد و اين امر نشان­دهنده التزام داعش به تأسيس يک دولت بلندمدت بوده است. براي مثال، اداره بهداشت داعش در شهر رقه سوريه يک دانشکده پزشکي جديد افتتاح کرد و فراخوان پذيرش از فارغ­التحصيلان دبيرستاني صادر نمود.(29) دولت خودخوانده داعش دقيقاً يک دولت رفاه نبود، اما با توجه به استانداردهاي پايين منطقه، خدماتي بيش از آن­چه در بخش­هايي از عراق، سوريه، يمن و ليبي ارائه مي­شود، ارائه مي­داد.

 

هر دولتي علاوه بر حکومت­داري بايد نسبت به دنياي پيرامون خود نيز موضع­گيري خاصي داشته باشد، حتي اگر آن دولت از سوي هيچ کشوري در سطح جهان به رسميت شناخته نشده باشد. داعش يک «نظريه» روابط بين­المللي را مطرح کرد که از ديدگاه ناظران بيروني بسيار افراطي بود. اما در اينجا هم يک استراتژي وجود داشت. به لحاظ تاريخي، شرع مقدس اسلام بين دارالاسلام و دارالکفر تمايز ايجاد کرد. بنابراين تمام کساني که خارج از قلمرو اسلام زندگي مي­کنند، در دارالحرب هستند. در شماره اکتبر 2014 نشريه دابق[28]، مجله انگليسي زبان گروه داعش، مقاله­اي با عنوان «نابودي منطقه خاکستري» بر اين تعريف از دارالاسلام تأکيد کرد. نويسنده در اين مقاله مي­نويسد: «جهان در تدارک حماسه نهايي به دو بخش تقسيم شده است؛ بخشي براي اهل ايمان و بخشي ديگر براي کفار.»(61) داعش با گنجاندن مخالفان مسلمان خود در رديف مرتدين، آنها را در معرض وحشي­گري بي حد و حصر خود قرار مي­دهد. براي مثال، اين گروه تروريستي به خود اجازه مي­دهد يک خلبان اردني را زنده زنده در آتش بسوزاند. داعش همچنين از تمايز بين دارالاسلام و دارالحرب براي بکارگيري و جذب نيرو استفاده مي­کند؛ با اين استدلال که بر مسلمين واجب است که به قلمرو حکومت اسلامي مهاجرت کنند. ابوبکر البغدادي در سخنراني ماه مه 2015 خود اعلام کرد: «براي مسلماني که توانايي مهاجرت به قلمرو دولت اسلامي را دارد، يا قادر به حمل سلاح در محل زندگي خود است، هيچ عذري وجود ندارد؛ براي اين­که خداوند تبارک و تعالي او را به هجرت و جهاد فراخوانده و جنگيدن (با کفار) را بر او واجب نموده است.»(30)

قوانين و مقررات متفاوتي براي مسيحيان تحت حاکميت دولت اسلامي وجود دارد. منابع بسيار زيادي جهت حکومت­داري در دسترس مسلمانان است، اما داعش پيش از اين­که به اين منابع رجوع و عمل کند، به سياست­هاي خود در نحوه برخورد با مسيحيان اتکا دارد. اين گروه با استناد به يک سند بر جاي مانده از قرن هفتم ميلادي که عمر، خليفه دوم، درباره مسيحيان بلاد تازه فتح شده شام ارائه داده بود، قوانيني را در اين زمينه تنظيم کرد. داعش در ماه مي 2014 سند مشابهي را، البته با کمي تجديدنظر، شامل سيزده بند در ارتباط با مسيحيان شهر رقه منتشر نمود. اندرو مارک در تحليل اين سند يادآور مي­شود که داعش برخي خواسته­هاي جديد را که به اين گروه در کنترل شهر رقه کمک مي­کند به آن اضافه کرده است؛ از جمله درخواست از مسيحيان جهت «ارائه گزارش و تحويل کساني که عليه دولت اسلامي توطئه مي­کنند.»(31) داعش با يک سابقه وحشي­گري بي نظير در رقه، به حقوق مسيحيان در آن شهر تجاوز کرد، بدون اين­که هيچ­گونه تجديدنظري در متن مقدس قرن هفتمي انجام دهد.

 

داعش يک گروه متشرع است و منابع و احاديث نبوي را از علماي قرون نخستين اسلامي تا علماي بدعت­گذار بحث­برانگيزي همچون ابن تيميه و نيز از علماي متأخر و امروزي طرفدار مکتب فوق العاده محافظه­کارانه وهابي عربستان سعودي دريافت مي­کند. همان­گونه که گريم وود[29] اشاره مي­کند: «استفاده دقيق داعش از زبان و اتکاي صرف به تفسيرهاي خود از شرع مقدس اسلام ، از آن يک دشمن عجيب و غريب، تندخو و بي رحم و در عين حال محققانه و قابل پيش­بيني ساخته است.»(32) اين بدان معنا نيست که اين گروه «اسلامي» است -يا هر چيز ديگري که ممکن است آن معنا را برساند-  بلکه به اين معني است که داعش فکر مي­کند اسلامي است و اين­که رويکرد خود را از کتاب آسماني قرآن اقتباس مي­کند.(33) بيشتر تحليل­هاي صورت گرفته در مورد ظهور داعش، بر روي درآمدها و منابع قابل توجه اين گروه متمرکز است: سلاح­هاي پيشرفته (که برخي ساخت آمريکا هستند)، توليد نفت آن، (34) و سودهاي سرشار آن از قاچاق آثار باستاني.(35) با اين حال، تمرکز بر عوامل مادي و ارقام دلار به خوبي نمي­تواند پاسخ­گوي اين سؤال باشد که چرا و چگونه داعش اين­ اندازه متمايز و خطرناک است. اين گروه قطعاً يک تشکيلات اقتصادي سودآور است، اما آن­چه که داعش را از هر گروه شبه نظامي ديگري در سوريه يا عراق متمايز مي­کند، ديدگاه خاص آن در مورد قانون، حکومت و دولت است.

 

ثناسيس کمبانيس[30] روزنامه نگار مي­نويسد: «امروز در الگوي دولت اسلامي داعش يک ديدگاه واحد جايگزين از مفهوم شهروندي وجود ندارد که در منطقه ارائه شود.(36)

 

تلاش­هاي بين المللي براي خشکاندن منابع مالي داعش، همراه با هزينه­هاي سنگين جنگ بي پايان، فشار قابل توجهي بر اين گروه تحميل کرده ا ست. (پيرو اين شرايط) داعش همچون بسياري از رژيم­هاي بحران­زده ماليات­ها را افزايش داده و جريمه­هاي سنگيني را بر مردم تحميل مي­کند. دغدغه جبران خسارت­هاي داخلي به همراه حملات تروريستي به اهداف خارجي، موجب تشديد تنش­ها در گروهي مانند داعش که به دنبال معرفي خود به عنوان يک دولت است، اما با اقدام به فعاليت­هاي تروريستي در اقصي نقاط جهان همچون يک بازيگر غيردولتي رفتار مي­کند، شده است. همان­گونه که روکين مي­گويد: «اگر داعش منابع قابل توجهي را جهت تأمين مالي حملات تروريستي و عکس­العمل­هاي ناشي از اين حملات صرف کند، شهروندان تحت حاکميت اين گروه مي­بايست منتظر افزايش ماليات­ها و هزينه­هاي خدماتي حتي بيش از اين هم باشند.»(37)

 

داعش معيار جديدي را به گروه­هاي افراطي ارائه و نشان داد که تصرف و نگهداري بخش­هاي وسيعي از يک منطقه امکان­پذير است و اين­که اين اقدام مي­تواند حتي بدون بهره­مندي از حمايت گسترده عمومي حاصل شود. داعش موفق به تأسيس يک دولت شناخته شده مذهبي شد. اقدامي که تقريباً تمام گروه­هاي اصلي اسلام­گرا پيش از اين از انجام آن ناکام مانده بودند. علاوه بر اين، تصويري که داعش از خلافت ارائه داد، هر چند روح و معناي اسلام را تحريف کرد، اما موجب تحريک بخش کوچک اما قابل توجهي از مسلمانان گرديد. جايي که احياي خلافت تنها در حد يک ايده بود، اکنون تأسيس شده بود و براي نخستين بار از سال 1924 به  عينيت رسيده بود.

 

همان­گونه که پيش از اين اشاره شد، گروههايي مانند اخوان المسلمين اميدوار بودند که اسلام و قوانين اسلامي را با الگوي دولت- ملت مدرن تطبيق دهند و بسياري از الزامات اساسي آن را بپذيرند. پيشگامان آنها به اصطلاح مدرنيست­هاي اسلامي ناميده مي­شدند. سازمان­هاي الهام گرفته از اخوان المسلمين، با چند استثنا، در تلاش هستند تا فاصله­هاي موجود ميان قوانين اسلامي پيشامدرن و هنجارهاي مدرن بين­المللي را به حداقل برسانند. گروه­هايي مانند اخوان المسلمين در مصر، النّهضه در تونس و حزب عدالت و توسعه مراکش با استفاده از اصطلاحاتي مانند «دولت مدني»، «حاکميت عمومي»، «حقوق زنان» و «شهروندي» رويش داشته­­اند. اين موضوع به معناي اين نيست که آنها ليبرال هستند، بلکه به اين معناست که اين گروه­ها مشتاق  هستند که به عنوان بازيگران مشروع و «عادي» در نظام بين­الملل شناخته شوند. برخي از احزاب اسلامي مانند النّهضه براي کسب اعتماد شکاکان داخلي و همچنين نخبگان سياسي ايالات متحده و اروپا، در معرفي خود ضمن تأکيد بر اسلام­گرايي­شان از ادبيات ليبراليسم و حقوق بشر جهاني بهره مي­برند.

 

الگوي مورد نظر داعش اين است که تمام اين ملاحظات بايد ناديده و مورد بي اعتنايي قرار گيرد يا جايگزين شود. حتي اين گروه از ناديده گرفتن هنجارهاي مدرن لذت مي­برد و شادماني مي­کند. آن­گونه که اندرو مارچ اشاره مي­کند: «سلفي-جهادي­هاي داعش به ويژه از آن رويه­هايي که مي­توان به پيامبر و مسلمانان صدر اسلام نسبت داد و باعث رنجش  احساسات مدرن است استقبال مي­کنند.»(38) به اين ترتيب، داعش به جاي آن­که تمام شريعت اسلامي را مورد عمل قرار دهد، به صورت گزينشي، بخشي از آن را انتخاب کرده و اجرا مي­کند.

 

آنها نمي­توانند بدون داشتن درکي صحيح و روشن از کسي خود را به جاي او قرار دهند. اگر گروهي مانند داعش در قرون هفت يا هشت ميلادي بود، بسياري از اقدامات تهاجمي­اش -مانند الزام مسيحيان به پرداخت ماليات ويژه- به اندازه امروز با شدت و تندي همراه نبود. همان­طور که فاضل استدلال مي­کند: «داعش ادعا مي­کند که در موضوع به بردگي گرفتن غيرمسلمانان و اعدام اسراي مسلمان و غيرمسلمان، هنجارها و الگوهاي مسلمانان صدر اسلام در جنگ­هاي قرن هفتم ميلادي را به اجرا مي­گذارد؛ اما اين مسأله که مسلمانان صدر اسلام برخي اسيران خود را به بردگي مي­گرفتند و برخي ديگر را اعدام مي­کردند، اقدام آنها در آن زمان مطابق با استانداردهاي مرسوم و متداول جنگ بود که از سوي طرفين در درگيري ها به اجرا گذاشته مي­شد؛ بنابراين اين قوانين به  عنوان قوانين رايج و عرفي جنگ در قرن هفتم ميلادي قابل درک­تر است تا به عنوان قوانين دائمي جنگ­ها در اسلام.»(39)

 

به عبارت ديگر، برخي اقدامات حضرت محمد(ص) و اصحابش که 14 قرن پيش انجام شده­اند، اگر امروز انجام مي­شدند، به يقين احساسات دوره مدرن را مي­رنجاندند؛ زيرا آن اقدامات بر استانداردهاي دوران مدرن منطبق نبودند، بلکه مبتني بر معيارهاي زماني و مکاني دوران خودشان بودند.[31] انتظار هر چيز ديگري به جز اين بي معني است. (بارزترين مثال براي اين مورد، بنيان­گذاران آمريکا هستند که حتي سخنان، اقدمات و اعتقادات آنها پس از گذشت دو قرن همچنان مورد احترام مردم آمريکاست. در صورتي که اقدامات و ديدگاه­هاي آنها (همچون برده­داري و نگرش آنان نسبت به حقوق زنان) با استانداردهاي امروز متعصبانه و افراطي تلقي مي­شود.) هر سنت ديني به همان اندازه که جهاني و قابل اجرا در همه زمان­ها به شمار مي­رود، بايد مطابق با ذهنيت، هنجارها و آداب و رسوم بافت محلي خاص آن منطقه در هر زمان خاصي رشد کند و تکامل يابد.

 

چنين ملاحظاتي به اين بحث بي پايان مربوط مي­شود که آيا اسلام ديني «خشن» است؟ پيامبر اسلام مؤسس يک دولت بود و ايجاد دولت از منظر تاريخي يک فرايند خشن و سختي بوده که پيش از هر چيز مستلزم تسخير و کنترل قلمرو بوده است. بنابراين نزول آيات مربوط به صحه گذاشتن بر استفاده از زور در قرآن طبيعي بود.[32] چگونه مي­تواند غير از اين باشد؟ با اين وجود، بيشتر علماي اسلامي اين مطلب را تأييد مي­کنند که آيات مربوط به خشونت و استفاده از زور به يک دسته شرايط و موقعيت­هاي خاص وابسته بودند و اين وظيفه روحانيون و علما بود که تشخيص دهند که جنگ، چه زماني توجيه­پذير است و چه زماني توجيه­پذير نيست و همچنين اين­که چگونه بايد انجام شود. اين در واقع همان فقه جهاد است.(40) با اين وجود، داعش علاقه زيادي به اين موضوع ندارد. آنها به عنوان يك گروه سلفي، خود را محدود به سنت کلاسيک قرون گذشته نمي­کنند. ما بايد به ياد داشته باشيم که سنت يک نيروي محافظه­کارانه است، بدون آن تقريباً همه چيز امکان­پذير است. داعش و طرفدارانش همانند پروتستان­هاي افراطي، خواستار بازگشت به سرچشمه و خشکاندن منبع انحرافات در نطفه هستند.

 

در قلب مباحث مربوط به آينده اسلام­گرايي به طور عام و آينده دولت اسلامي به طور خاص، اين سؤالات بي نهايت جذاب قرار دارند که ما به عنوان موجودات انساني چه هستيم، واقعاً چه مي­خواهيم و در واقع، منتهاي آرزوي­مان چيست؟ در سال 1940 جورج اورول[33]، پيش از آن­که زواياي مختلف جنايات هيتلر و شدت اين جنايات آشکار شود، دربار? کتاب «نبرد من» هيتلر مطالعه­اي انجام داد. او در اين مطالعه به بسياري از مطالبي که امروزه براي ما ژرف و ناشناخته است، دست يافت: از جمله اين­که هيتلر به دنبال کشف چيزي عميق، ناآرام و وحشتناک در طبيعت انساني بود. در بيان اسلام­گرايان، او  به وجود عنصر قدرتمند فطرت -شخصيت دروني يا غريزه- در انسان پي برد. اورول نوشت:

 

هيتلر نادرستي نگرش لذت­گرايانه به زندگي را درک کرده است. تقريباً تمام انديشه غربي پس از جنگ جهاني دوم و همه انديشه­هاي مترقي به طور ضمني تصور مي­کنند که موجودات انساني تمنايي فراتر از آرامش، امنيت و دوري از درد و رنج ندارند.... هيتلر از آن­جايي که در ذهن فارغ از لذت­گرايي خود با قدرت استثنايي آن را احساس مي­کند، مي­داند که انسان­ها نه تنها به دنبال آرامش، امنيت، ساعات کاري کوتاه، بهداشت، کنترل زاد و ولد و به طور کلي عقل سليم هستند، آنها همچنين حداقل به­طور متناوب خواستار مبارزه و فداکاري هستند، حتي بدون يادآوري طبل، پرچم و رژه وفاداري. با اين حال، فاشيسم و نازيسم از نظر روان­شناختي بسيار بهتر از هر مفهوم لذت­گرايانه ديگري درباره زندگي هستند .... در حالي­که سوسياليسم و حتي کاپيتاليسم با سوءنيت به مردم مي­گويند «ما زمانه خوبي را به شما عرضه مي­کنيم»، هيتلر به آنها مي­گويد: «من به شما نبرد، به خطر افتادن و کشته شدن را عرضه مي­کنم» و در نتيجه همه ملت خودشان را به پاي او مي­افکنند.(41)

 

من همواره براي درک اين موضوع تلاش خواهم کرد. اگرچه من به چيزهاي مشخصي اعتقاد دارم و با شور و شوق فراوان به آنها ايمان دارم، اما هرگز مشتاق پيوستن به ارتش، شبه­نظاميان و يا شورشيان نيستم. بيش از بيست هزار خارجي وارد سوريه شده­اند تا براي هدفي که به وضوح به آن ايمان دارند بجنگند. داعشي­ها از کشتن و کشته شدن لذت مي­برند. تيم روابط عمومي داعش در کنار اخبار مربوط به اعمال قانون شريعت و پيروزي­هاي نظامي اين گروه در ميدان نبرد، تصاويري از سربازان خود را نيز منتشر مي­کند که مردان جوان به خون آغشته بر روي سلاح­هاي خود غلتيده و کشته شده­اند. من از صميم قلب اميدوارم ميل به کشتن، نابود کردن و مردن براي چيزي بزرگ­تر از خودمان از بين برود. اما به خوبي به اين مسأله واقف هستم که اگرچه تمايلات اين­چنيني مي­توانند کاهش يافته و محدود شوند، اما نمي­توانند کاملاً از بين بروند.

 

جريان اصلي اسلام­گرايي همواره در ميان مردم طرفداران بيشتري از داعش خواهد داشت. اخوان المسلمين و گروه­هاي وابسته به آن در سراسر منطقه خاورميانه، با وجود اين­که اکنون به درجات مختلف در حال مبارزه هستند، جنبش­هاي توده­اي هستند که صدها هزار، بلکه ميليون­ها نفر حامي و طرفدار دارند، اما داعش توانست اين مسأله را به اثبات برساند که تعداد نسبتاً کمي از افراد متعهد به يک ايدئولوژي خاص نيز مي­توانند تأثير زيادي بر نظم منطقه­اي و بين­المللي و شايد حتي در دوره­اي از تاريخ بر جاي بگذارند. با اين وجود، گروه­هايي همچون داعش براي بقا و موفقيت، به محيطي مساعد نيازمند هستند. بنابراين، همان­گونه که مذهب و ايدئولوژي اهميت دارند -و ترديدي در اين نيست که داعش تفسير خود از اسلام را کاملاً جدي مي گيرد- ايده­ها به خودي خود کافي نيستند. شايد شکل­گيري داعش اجتناب­ناپذير بود، اما غالب شدن آن اين­چنين نبود.

 

اين گروه به طور قابل توجهي از ناکامي­هاي آشکار حکام عرب، نظم منسوخ منطقه­اي و يک جامعه بين­المللي که تمايلي به اقدام در سوريه که در جنگ داخلي وحشيانه­اي فرو افتاده بود نداشت، سود برد. مطلق­گرايي مذهبي در مناطق جنگي، اين يقين و قطعيت را به انسان مي­بخشد که هيچ امر مسلمي وجود ندارد. اين هم يکي از تراژدي­هاي بزرگ بهار عربي و از پيامدهاي خونين آن است.

 

پي نوشت:

1.William McCants, The ISIS Apocalypse: The History, Strategy, and Doomsday Vision of the Islamic State (New York: St. Martin’s Press, 2015), p. 57.

2. Ibid., p. 61.

3.Graeme Wood, “What ISIS Really Wants,” Atlantic, March 2015, http://www.theatlantic.com/features/a ... isis-really-wants/384980/.

4. Skinner, quoted in ibid.

5. Abu Bakr Naji, in The Management of Savagery: The Most Critical Stage through Which the Islamic Nation Will Pass, trans. William McCants, 2006, https://azelin.files.wordpress.com/201 ... ch-the-umma-will-pass.pdf.

2015, https://isdarat.org/15917.

6. Aymenn al-Tamimi, “Islamic State ‘Euphrates Province’ Statement: Translation and Analysis,” September 10, 2014, http://www.aymennjawad.org/2014/09/is ... hrates-province-statement.

7. Naji, Management of Savagery, p. 5.

8. William McCants, “Why Islamic State Really Wants to Conquer Baghdad,” Brookings Institution, November 12, 2014, http://www.brookings.edu/blogs/markaz ... hdad-of-al-rashid-mccants.

9. Ibid.

10. Yasir Qadhi, “Experts Weigh In (Part 5): Is Quietist Salafism the Alternative to ISIS?” Brookings Institution, April 1, 2015, http://www.brookings.edu/blogs/markaz ... salafism-experts-weigh-in.

11. William McCants, e-mail message to the author, September 27, 2015.

12. Martin Chulov, “ISIS Kills Hundreds of Iraqi Sunnis from Albu Nimr Tribe in Anbar Province,” Guardian, October 30, 2014, http://www.theguardian.com/world/2014 ... is-killed-isis-albu-nimr; “Hundreds of Iraqi Tribesmen Opposed to Islamic State Found in Mass Graves,” Reuters, October 30, 2014, http://www.reuters.com/article/2014/1 ... ave-idUSKBN0IJ1DI20141030.

13. Naji, Management of Savagery, p. 72.

14. Ziya Meral, “The Question of Theodicy and Jihad,” War on the Rocks, February 26, 2015, http://warontherocks.com/2015/02/the- ... on-of-theodicy-and-jihad/.

15. Quoted in Elias Groll, “I’m Back! Baghdadi Appeals to Muslims to Sign Up with Islamic State,” Foreign Policy, May 14, 2015, http://foreignpolicy.com/2015/05/14/i ... gn-up-with-islamic-state/.

16. Meral, “Question of Theodicy.”

17. Abu Mohammed al-Adnani, “The Scout Doesn’t Lie to His People,” Al-Furqan Media, January 2014, p. 5, Jihadology, https://azelin.files.wordpress.com/201 ... ie-to-his-people22-en.pdf.

18. Andrew W. March and Mara Revkin, “Caliphate of the Law: ISIS’ Ground Rules,” Foreign Affairs, April 15, 2015, https://www.foreignaffairs.com/article ... /2015-04-15/caliphate-law.

19. Ibid.

20. Charles C. Caris and Samuel Reynolds, “ISIS State Governance in Syria,” Middle East Security Report 22, Institute for the Study of War, July 24, pg. 27,http://www.understandingwar.org/sites ... files/ISIS_Governance.pdf.

21. Ibid.

22. “Al-Furqan Media Presents a New Video Message from the Islamic State of Iraq and al-Sham: ‘The Best Ummah,’” Jihadology, May 28, 2014, http://jihadology.net/2014/05/28/al-f ... or-the-good-of-the-ummah/.

23. Caris and Reynolds, “ISIS Governance in Syria,” p. 27.

24. “Non-Syrian ISIL Court Judge Speaks about the Supremacy of Islamic Courts in Syria,” YouTube, posted by Eretz Zen, November 23, 2013, https://www.youtube.com/watch?v=76_K9zwNBuw.

25. Ibid.

26. “Manbij and the Islamic State’s Public Administration,” Goha’s Nail, August 22, 2014, https://gohasnail.wordpress.com/2014/0 ... es-public-administration/.

27. Ibid.

28. “The Fading of the Grayzone,” Dabiq, October 2014, p. 44, http://media.clarionproject.org/files ... -4-the-failed-crusade.pdf.

29. “A New Audio Message from Abu Bakr al-Baghdadi ~ March Forth Whether Light or Heavy,” May 14, 2015, https://pietervanostaeyen.wordpress.co ... h-whether-light-or-heavy/.

30. Andrew March, “Experts Weigh In (Part 3): How Does ISIS Approach Islamic Scripture?” Markaz, Brookings Institution, May 5, 2015, http://www.brookings.edu/blogs/markaz ... is-scripture-march-dhimma.

31. Graeme Wood, “What ISIS’s Leader Really Wants,” New Republic, September 1, 2014, http://www.newrepublic.com/article/11 ... -caliphate-syria-and-iraq.

 

32. I discuss the complex relationship between the Islamic State and Islam in greater depth in “Does ISIS Really Have Nothing to Do with Islam?” The Washington Post, November 18, 2015,https://www.washingtonpost.com/news/ac ... tics-carry-serious-risks/.

33. Erika Solomon, Guy Chazan, and Sam Jones, “ISIS Inc: How Oil Fuels the Jihadi Terrorists,” Financial Times, October 14, 2015, http://www.ft.com/intl/cms/s/2/b82349 ... f0900a.html#axzz3ofUahGsh. For more on ISIS sources of funding, see Charles Lister, “Profiling the Islamic State,” Brookings Doha Center, November 2014,http://www.brookings.edu/~/media/Rese ... 0lister/en_web_lister.pdf.

34. Heather Pringle, “ISIS Cashing in on Looted Antiquities to Fuel Iraq Insurgency,” National Geographic, June 27, 2014, http://news.nationalgeographic.com/ne ... -antiquities-archaeology/.

35. Thanassis Cambanis, “The Surprising Appeal of ISIS,” Boston Globe, June 29, 2014, http://www.bostonglobe.com/ideas/2014 ... PQ3i4eBXt1o0hI/story.html.

36. Revkin, “Experts Weigh In: Is ISIS Good at Governing?”

37. March, “Experts Weigh In (Part 3).”

38. Fadel, “Experts Weigh In (Part 4).”

39. For an overview of the scholarly tradition on the question of war and jihad, see Khaled Abou El Fadl, “The Rules of Killing at War: An Inquiry into Classical Sources,” The Muslim World 89 (April 1999).

40. I thank Will McCants for underscoring this point.

41. George Orwell, “Review of Mein Kampf by Adolf Hitler,” New English Weekly, March 1940, https://docs.google.com/file/d/0BzmBhYakPbYtT3k5cDd4Sm1SRUE/edit.

 

 

[1] . Shadi Hamid

[2] . William McCants

[3] . Adil al-Abab

[4] . Nasir al-Wuhayshi

[5] . Musa Cerantonio

[6] . Patrick Skinner

[7] . Soufan Group

[8] . Abu Bakr Naji

[9] . The Management of Savagery

[10] . Sykes-Picot

[11] . Islamic golden age

[12] . McCants

[13]. البته اين موضوع قابل انکار نيست که داعش در اين دوره نسبتاً طولاني، توفيق چشمگيري در تشکيل يک دولت به معناي واقعي کلمه نداشت. (مترجم)

[14] . Raqqa

[15] . Albu Nimr

[16] . Heet

[17]. اين تصوير از جهاد، هيچ تناسبي با فريضه جهاد در اسلام و با سيره پيامبر، صحابه و اهل بيت عصمت و طهارت(ع) ندارد. فريضه جهاد در شرع مقدس اسلام، شرايط و ويژگي­هايي دارد كه آن را از جنگ هاي قدرت­طلبانه و سلطه­جويانه متمايز مي­سازد. قتل و کشتار اقليت هاي ديني مانند کردها، شيعيان و ايزدي­ها تنها به دليل اختلاف ديني و مذهبي، کشتار کودکان، ابداع شيوه­هاي جديد و وحشتناک قتل و کشتار، زنده به گور کردن و زنده سوزاندن اسرا، ذبح، مثله کردن، جدا کردن سر قربانيان از پيکر آنها، تخريب و انهدام بسياري از اماکن مقدس و زيارتي مسلمانان و مسيحيان و ديگر اقليت­هاي مذهبي و ديني و ترويج خشونت، از جمله آموزش کودکان بر قتل و کشتار انسان­ها و ده­ها مورد جنايت ديگر كه گروه تروريستي داعش در عراق و سوريه مرتكب شدند، هيچ سنخيتي با آموزه هاي اسلام كه هدف اصلي آن هدايت بشريت بوده است، ندارد. (مترجم)

[18]. بحث شرور و تناقض آن با عدل الهي مسأله­اي است که از زمان افلاطون و ارسطو ذهن فيلسوفان را به خود مشغول داشته و موضوع كتاب­هاي كلامي مفصلي شده است. استاد مطهري در کتاب­هاي عدل الهي، انسان و سرنوشت، علل گرايش به ماديگري، درس­هاي اسفار (جلد 1) و اصول فلسفه و روش رئاليسم به بررسي اين مسأله و ارتباط آن با عدل الهي و مسأله قضا و قدر پرداخته است. (مترجم)

[19] . Ziya Meral

[20] . Abu Mohamed al-Adnani

[21] . Andrew March and Mara Revkin

[22] . Mara Revkin

[23] . Yale University

[24] . Foreign Affairs

[25] . Idlib

[26]. البته به اين نكته بايد توجه داشت كه بر اساس آمارهاي ارائه شده از سوي مسئولين كشور عراق، بيشتر قربانيان داعش از اهل سنت بوده­اند. (مترجم)

[27] . Mara Revkin

[28] . Dabiq

[29] . Graeme Wood

[30] . Thanassis Cambanis

[31]. بدون شك اگر برنامه ها و اقدامات پيامبر(ص) خوب فهميده و تشريح شود، بسيار انساني تصوير خواهد شد و حتي انسان مدرن در برابر آنها خضوع خواهد كرد. پيامبر اعظم(ص) به نص قرآن، پيامبر رحمت و پيام­آور صلح و صفا بود (انبياء، 107). با بررسي دقيق و منصفانه تاريخ اسلام و همچنين معارف دين اسلام با دلايل مختلف اين نکته به دست مي­آيد که عامل گسترش دين اسلام در جهان، اعمال خشونت و زور شمشير نبوده است؛ بلکه برنامه‌هاي جامع و همسويي دين اسلام با فطرت و خرد بشري موجب شد که اين دين در پيشاپيش همه عوامل در قلب­هاي افراد و ملت­ها نفوذ نمايد. اگر يك سويه به آيات جهاد در قرآن نگاه شود، اين تصور به ذهن خواهد رسيد كه دين اسلام دين خشونت است؛ ولي با ديدي وسيع­تر به قرآن كريم و به خصوص توجه به قبل و بعد آيات جهاد به خوبي روشن مي­شود كه خود جهاد نيز نوعي رحمت و صلح­طلبي و ايجاد امنيت در جامعه است. از بررسي جنگ­هاي اسلامي نيز به خوبي آشكار مي­شود كه قسمتي از اين جنگ­ها جنبه دفاعي داشته و برخي نيز كه جنبه جهاد ابتدائي داشته است، براي كشورگشايي و اجبار افراد به آيين اسلام نبوده است، بلكه براي واژگون كردن خرافات و دفع فتنه­اي بود كه عليه اسلام زمينه­سازي مي­شد؛ يعني پيامبر اسلام مي­ديد مثلاً مشركان در تحرك و تدارك سپاه براي ضربه زدن به اسلام هستند، يا دولت روم قصد حمله دارد، بنابراين به سوي آنها حركت مي­كرد تا جلو فتنه­انگيزي­هاي آنان را بگيرد و شاهد گوياي اين سخن آن است كه در تاريخ اسلام، مشاهده شده است هنگامي كه شهري فتح مي­شد، به پيروان مذاهب ديگر آزادي مي­دادند و اگر ماليات مختصري به نام «جزيه» از آنان دريافت مي­شد، به خاطر تأمين امنيت و هزينه نيروهاي حافظ امنيت بوده است، زيرا جان و مال و ناموس آنها در پناه اسلام محفوظ بود و حتي مراسم عبادت خويش را آزادانه انجام مي دادند. (مترجم)

[32]. دين اسلام در هيچ‌يک از آموزه‌هايش در ابتدا سفارش به برخوردهاي خشونت‌آميز و انتقام‌جويي نکرده و نمي‌کند. خشونت و انتقام در جايي است که دشمن به هيچ‌يک از قوانين و تعهدات انساني، اجتماعي پاي­بند نباشد و درصدد از بين بردن اساس دين اسلام باشد. اين‌جا است که دستور «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّار»،[سوره فتح: 29] کاربرد پيدا مي‌کند، وگرنه پيامبر مأمور به عفو و مدارا بود و خشونت در دستور کارش قرار نداشت: «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلين؛ عفو را پيشه کن و به نيکى فرمان ده و از جاهلان اعراض کن.» (اعراف، 199) بنابراين، اگر در قرآن کريم آياتي به چشم مي‌خورد که از آنها بوي خشونت استشمام مي‌شود، تماماً در راستاي دفاع از مظلومان و ستم‌ديدگان در برابر ستم‌گران و متجاوزان به حقوق مردم است. ستم‌گراني که از رأفت اسلامي سوءاستفاده نمود و به تعهداتي که خود با مسلمانان بسته بودند نيز پاي­بند نمانده‌اند. هم? آيات قتال در قرآن كريم، دربار? مشرکان و کافران و اهل كتابي است كه براي نابود كردن اسلام و مسلمانان نقشه ريخته و لشكر كشيده­ يا جمعي از محرومان و مستضعفان ايمان آورده­اند، ولي ظالمان و كافران به آنان اجازه برگزاري مناسك ديني را نداده و به دنبال آن بوده­اند كه آنان را به کفر و شرک سابق بازگردانند يا اجازه دعوت منطقي و برهاني به مبلغان اسلام نداده و محرومان و مستضعفان را در بندگي و بردگي و جهل و بي خبري نگه داشته و مانع رسيدن دين حيات­بخش و آزادي­دهنده به آنها بوده­اند. در چنين مواردي اسلام به مسلمانان اجازه داده دست به شمشير ببرند و در مقابل هجوم دشمن از خود دفاع كنند يا به نجات مستضعفان در بند جهل و ظلم و كفر بپردازند و اين، اجازه­اي كاملاً انساني و منطقي است. (مترجم)

[33] . George Orwell

 منبع: فصلنامه علمی تخصصی حبل المتین، مقاله 7، دوره ششم، شماره 21، زمستان 1396، صفحه 130-160

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش