مقالات > بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۸ تعداد بازدید: 45

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»پژوهش حاضر با عنایت به کاربردهای قرآنی واژه‌ی «کفر» به سیر تطور معنایی آن در زبان‌های سامی و از جمله زبان عربی پرداخته و سپس به بررسی خاستگاه واژه و ریشه‌شناسی آن می‌پردازد.



نویسندگان: دکتر آذرتاش آذرنوش (1) مریم قاسم‌ احمد (2)

چکیده:

کاربرد واژه‌ها در معانی حقیقی یا مجازی زمان خود از ویژگی‌هایی است که هر گوینده‌ای در کلام خویش به آن اهتمام ویژه دارد. براین اساس، معانی‌ای که پس از ایراد سخن برای واژگان پدید می‌آید هرگز نمی‌تواند مراد گوینده‌ی آن سخن باشد و مخاطبان آن سخن نیز نمی‌توانند مفاد کلام را طبق معانی جدید واژه‌ها، استنباط کرده و به صاحب سخن نسبت دهند، بلکه باید ذهن را از معناهایی که پس از ایراد سخن برای الفاظ به وجود آمده منصرف ساخت و بر مبنای معانی الفاظ در زمان ایراد سخن، مقصود گوینده را دریافت. این حقیقت در رابطه با درک و فهم واژگان قرآن کریم از اهمیت دوچندانی برخوردار است، زیرا قرآن کریم با زبان عصر نزول سخن گفته و واژگان را در معانی رایج آن زمان به کار برده است. براین اساس پژوهش حاضر با عنایت به کاربردهای قرآنی واژه‌ی «کفر» به سیر تطور معنایی آن در زبان‌های سامی و از جمله زبان عربی پرداخته و سپس به بررسی خاستگاه واژه و ریشه‌شناسی آن می‌پردازد. علاوه بر این، دیدگاه‌های تفسیری و روایی نیز در خلال پژوهش مورد بررسی قرار گرفته و در پایان با نقد و بررسی برابر نهاده‌های واژه‌ی «کفر» در برخی از شاخص‌ترین ترجمه‌های فارسی، مفهومی دقیق‌تر برای این واژه و مشتقات آن بدست داده می‌شود. در این پژوهش دو معادل برای واژه‌ی «کفر» و مشتقات آن پیشنهاد می‌شود: نخست مفهوم ناسپاسی (نعمت و ...) و دوم مفهوم انکار خداوند (نقطه‌ی مقابل ایمان).

کلید واژه‌ها: کفر، زبان‌های سامی، ریشه‌شناسی، ترجمه، بررسی زبان شناختی.

مقدمه

آنگاه که با فرمان (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ)، رسول کرامت و هدایت مورد خطاب قرار گرفت، پرده‌ی جهل و ظلمت شکافته شد تا بشر به یمن تدبّر و تفکّر، صحیفه‌ی هدایت را بگشاید و فرامین سعادت را در آن بجوید. اما فهم و دریافت این صحیفه‌ی هدایت قطعاً لوازمی می‌طلبد که بدون در اختیار داشتن آن هرگز نمی‌توان در ساحل سعادتش رحل اقامت افکند. یکی از این لوازم، درک و دریافت مفاهیم آیات قرآن کریم، و معانی واژه‌های آن با توجه به فرهنگ زمان نزول آیات است.
از آنجا که ممکن است واژه‌ها در طول زمان و حتّی در یک زمان در میان اقوام و مناطق مختلف، معانی گوناگون و متعددی داشته باشند؛ برای فهم واژگان قرآن باید معانی واژه‌ها را در عصر نزول و در قبایل و اقوام مرتبط با منطقه و فضای نزول قرآن، بدست آورد. قرآن کریم با زبان مردم عصر نزول سخن گفته (ابراهیم/4) و واژگان را در معانی رایج آن زمان به کاربرده است. (رضا، المنار، ج 1، ص 21) از سوی دیگر در قرآن کریم به طور طبیعی از واژه‌های دخیل و کلمات معرّب که قبل از نزول قرآن و بعضاً به دلیل روابط تجاری، فرهنگی و اجتماعی قوم عرب با سایر اقوام در میان مردم رایج بوده، استفاده شده است. علاوه بر آن که در قرآن کریم مطالب فراوانی در خصوص امت‌های پیشین و اقوام غیرعرب بیان شده است که در این مطالب برخی اعلام و اصطلاحات ویژه‌ی آنها استعمال شده است. به همین دلیل در مواردی که معنای کلمات معرّب و یا اصطلاحات مربوط به اقوام و ملل گذشته نامعلوم بوده و با تتبّع در مفاهیم آن کلمات در زبان مرجع، مفاد آن‌ها در عبارات قرآنی روشن می‌شود، بررسی زبان شناختی چنین واژه‌هایی ضروری می‌نماید.
پژوهش‌های واژه‌شناسی و ریشه‌شناسی در این باره به صورت ویژه، از سده‌ی 19 م به دست خاورشناسان آغاز شد. اما این موضوع به طور کلی چنین بود که می‌کوشیدند ریشه یا ترکیبات و عبارات قرآنی را در کتب آسمانی دیگر و تفاسیر آنها باز یافته، و به استناد آن ادّعا کنند که قرآن کریم، ساخته‌ی دست بشر و تقلیدی از تورات و انجیل است. این گونه قرآن ستیزی هنوز هم ادامه دارد و شاید بتوان گفت که به شدّت آن نیز افزوده شده است.
خوشبختانه در موج دیگری از پژوهش‌های قرآنی، گروهی که بیشتر دغدغه‌ی علم داشتند تا تعصّب، آثار شایسته‌ای پدید آوردند که اکنون مورد استفاده‌ی ما قرار گرفته است. از این میان می‌توان به دائرة‌المعارف‌های زیر اشاره کرد:
- «دائرةالمعارف اسلام» (EI2= Encyclopedia of Islam)
- «دائرة‌المعارف دین» (ER = Encyclopedia of The Religion)
- «دائرة‌المعارف قرآن» (EQ = Encyclopedia of The Quran) و ...
از دائرةالمعارف‌های داخلی نیز می‌توان به «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی» و «دانشنامه‌ی جهان اسلام» اشاره کرد.
در زمینه‌ی ترجمه‌ی قرآن نیز از سده‌های نخستین اسلامی تاکنون، ترجمه‌های متعدّد به قصد انتقال معانی و مفاهیم آیات قرآن به افراد فارسی زبان و ناآشنا با ادبیات عربی به نگارش درآمده است. ایرانیان نخستین‌بار در میانه‌های قرن چهارم ق دست به ترجمه‌ی قرآن زدند و کارشان هم شیوه‌ای خاص داشت که بهتر است آن را معادل‌یابی بخوانیم تا ترجمه. پس از آن به تدریج ترجمه تحوّل یافت. و مسیر تحوّل آن چنین بود که از یک‌سو واژه‌های عربی فزونی می‌یافت، و از سوی دیگر دستور زبان فارسی در آنها بیشتر مراعات می‌شد. اما طی 800 – 900 باری که دانشمندان از آغاز تاکنون به ترجمه‌ی قرآن دست زده‌اند، از یک‌سو عدم معادل‌یابی دقیق برای تمامی واژگان به زبان فارسی، و از سوی دیگر بروز اشتباه در برخی از ترجمه‌ها و تکرار آن در سایر ترجمه‌ها، امکان دستیابی به درک و دریافتی صحیح و دقیق از واژگان قرآن کریم را با مشکلاتی همراه کرده است؛ مراجعه به ترجمه‌های کهن و جدید قرآن نشان می‌‌دهد که مترجمان ما علی‌رغم اهتمام فراوانی که در ترجمه‌ی این متن مقدس از خود نشان داده‌اند، در موارد متعدّدی معادل‌های دقیق و درستی برای واژگان قرآنی بدست نداده‌اند و گاه چنان این برابر نهاده‌های نادرست تکرار می‌شوند که به عنوان مفهوم قطعی واژه در نظر گرفته می‌شوند، حال آنکه در برخی از آیات چنین معادل‌هایی یا جهان‌بینی و انسان‌شناسی موردنظر قرآن به هیچ وجه سازگار نیست.
براین مبنا در پژوهش حاضر برآنیم تا با بررسی واژه‌ی «کفر» از دید ریشه‌شناسی و نیز تحول تاریخی معنایی آن، پاسخی برای پرسش‌های زیر بدست دهیم:
1. معنای بنیادین این واژه چه بوده است و معانی ثانوی چگونه از این برخاسته است؟
2. ریشه‌شناسی واژه‌ی «کفر» چه نقشی در روند فهم و معادل‌یابی آن دارد؟
3. ترجمه‌های موجود تا چه اندازه توانسته‌اند مقصود و مفهوم دقیق آیات را آنچنان که هست به خواننده‌ی فارسی زبان منتقل کنند؟
4. از میان برابر نهاده‌های واژه‌ی مذکور در طول تاریخِ ترجمه‌ی قرآن، کدام ترجمه‌ها معادل‌های صحیح‌تری را برگزیده‌اند؟

کاربرد قرآنی واژه‌ی «کفر»

واژه‌ی «کفر» با دیگر مشتقّاتش نظیر «کُفر»، «کَفَرَه»، «کُفّار»، «کَفّارَة»، «کَفور»، «کُفران»، «کافِر»، بیش از 500 مرتبه در آیات قرآن به کار رفته است؛ ما در این مقاله، برای پرهیز از اطاله‌ی کلام و با تکیه بر نتیجه بدست آمده، این واژه و مشتقاتش را در دو دسته از آیات، مورد بررسی قرار داده‌ایم.
الف: آیاتی که واژه‌ی کفر و مشتقات آن در مفهوم پوشانندگی نعمت، گناهان و ... به کار رفته است. دو نمونه از آیات این دسته عبارتند از :
1.فَاذْكُرُونِی أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُواْ لِی وَلاَ تَكْفُرُونِ (بقره/152)
2. أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَةَ اللّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (ابراهیم/28)
ب: آیاتی که واژه‌ی کفر و مشتقات آن در مفهوم انکار خداوند و در نقطه‌ی مقابل ایمان به کار رفته است. دو نمونه از آیات این دسته عبارتند از:
1- فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكْفَرْتُم بَعْدَ إِیمَانِكُمْ ... (آل عمران/ 106)
2-هُوَ الَّذِی جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَن كَفَرَ فَعَلَیْهِ كُفْرُهُ ... (فاطر/ 39)
جستجو در منابع لغوی، ما را به این حقیقت سوق می‌دهد که این واژه در اصل بر معنای پوشش و ستر دلالت دارد.
پس بهتر آن است که تقابل معنایی کفر و ایمان را به کناری نهاده، در جستجوی مفاهیم اولیه و سپس تطور معنایی «کفر» برآییم تا بتوانیم مفاهیم واقعی کاربرد این واژه را در قرآن کریم به دست آوریم.

واژه‌ی «کفر» در قاموس‌های عربی

از میان معانی ذکر شده در کتاب العین (نزدیکترین قاموس عربی به زمان نزول قرآن) مفهوم پوشاندن و پنهان کردن مفهوم غالبی است که برای این واژه، ذکر شده است. روایات و شواهد شعری مختلفی که کتب لغت برای این واژه ذکر کرده‌اند، نظر خلیل را تأیید می‌کند؛ چنانچه در این بیت شعر "تهذیب" نیز می‌بینیم:

فوَرَدَت قبلَ انبلاجِ الفجرِ *** و ابنُ ذُکاءٍ کامنٌ فی کفرِ

او پیش از سپیده‌دمان فرا رسید. و آن هنگام، صبح هنوز در درون «کفر» پنهان بود. «ابن ذکاء» یعنی صبح، و عبارت «کامنٌ فی کفر» یعنی آن‌چه که در تاریکی شب پنهان بود.
صاحب "مفاییس" نیز از بیت زیر در تایید مفهوم پوشاندن مدد جسته است:

حَتّی إذا ألقَت یداً فی کافِرٍ *** وَ أَجَنَّ عَوراتِ الثُّغورِ ظَلامُها
(الزوزنی، معلقة لبید، ص 111، ب 65)
تا آن که [خورشید] دست به دامن شب (= سیاهی پوشنده) فرو برد و سیاهی‌های آن مرزهای پرخطر را پنهان کرد.
در قرآن کریم نیز واژه «کفّار» به معنای کشاورزان استعمال شده است:
كَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ (حدید /20).
در روایتی، ابوعمران جوینی در خصوص عبارت: كَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ (محمد/2)، روایتی را مبنی بر عبرانی بودن واژه‌ی «کفر» و به معنای «مَحا عَنهُم» نقل می‌کند (سیوطی، 1362)، 41).
برای دریافت مفهوم جامع و کاملی از این واژه، معانی به کار رفته در کتب لغت (العین؛ تهذیب؛ جمهرة؛ مقاییس؛ قاموس؛ تاج؛ لسان؛ EQ, EI2) را از نظر می‌گذرانیم:
1-تقابل کفر با شکر، چرا که کافر، نعمت خدا و آیات و نشانه‌های او را می‌پوشاند و با ناسپاسی از آنها سرباز می‌زند (العین؛ تهذیب؛ جمهرة؛ مقاییس؛ قاموس؛ تاج؛ لسان؛ EQ, EI2)
2- تقابل کفر با ایمان، چرا که بی‌ایمانی حق را می‌پوشاند (العین؛ تهذیب؛ جمهرة؛ مقاییس؛ قاموس؛ تاج؛ لسان؛ EQ, EI2)
3- پوشیدن لباس روی زره، (چرا که در این حالت لباس زره را می‌پوشاند. در مورد چنین فردی «قدکفر دِرعَهُ» گفته می‌شود؛ البته به مردی که با سلاح، خودش را می‌پوشاند نیز مکفّر می‌گویند) (همان)
4- قیری که برای پوشاندن کشتی استفاده می‌شود (العین؛ تهذیب؛ لسان)
5- شب و دریا، (به شب از آنجا که روشنایی را می‌پوشاند، کافر می‌گویند. شاهد این سخن شعر لبید است که در صفحه‌ی 5 آورده شد. به نهر بزرگ نیز چون خشکی‌ها را می‌پوشاند، کافر می‌گویند.) (العین؛ تهذیب؛ جمهرة؛ مقاییس؛ قاموس؛ تاج؛ لسان؛ EQ, EI2)
6- روستاهای دور از شهر و تمدّن را «کفر» و «کفور» می‌گویند؛ مانند: کفر توثا و کفر ابیا ... البته شاید هم از آن جهت که دوری مسافت، این روستاها را از چشم می‌پوشاند، این‌گونه نامیده شده‌اند (همان)
7- کشاورزان، (عرب‌ها به کشاورزان کافر می‌گویند چرا که آن‌ها بذر را در زمین مخفی می‌کنند) (همان)
8- پوشاننده‌ی گناهان، (در روایات از روزه، صدقه و مواردی این چنین، به «کفاره» و «کفارات» تعبیر شده است، چرا که کفاره، چیزی است که به واسطه‌ی آن، گناه پوشانده می‌شود (همان)
9- پوشاننده‌ی نعمت (کفران)، (همان)
10- برائت، (کتب لغت از «کفرتُ» در آیه: «إِنِّی كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ» (ابراهیم/22)، به برائت تعبیر کرده‌اند (همان).

واژه‌ی «کفر» در زبان‌های سامی

تقریباً همه دانشمندان گذشته برای ریشه‌ی «کفر»، معنای پوشاندن پیشنهاد کرده‌اند (To conceal a thing, To cover) (نک: مثلاً: مشکور)؛ در زبان عبری کفر (KPR)، در آرامی (kepar) و در سریانی (kpar) (به معنی پوشاندن و مخفی کردن) آمده است. در مندایی (kpr) به معنی شستن و زایل کردن ذکر شده است، واژه کفر در هزوارش) (KPRWN+tan) به معنای انکار و رد کردن) آمده است (همان).
«دائرةالمعارف اسلام» معنای اولیه‌ی نهفتن (obliterating) و پوشش (covering) ، و بعدها معنای پنهان کردن احسان (ناسپاسی) (concealing benefits) را در اشعار کهن عرب و پس از آن در قرآن برمی‌شمارد اما تحولات بعدی را احتمالاً متأثر از سریانی و آرامی می‌داند (EI2).
«کَفَرَ» در آرامی، سریانی و عبری به معنای پوشاند و مخفی کرد، آمده است (مشکور/2)
جفری (1386: ص 360)، واژه‌ی «کفر» را در اصل به معنی پوشیدن و پنهان کردن می‌داند و برهمین اساس نیز آن را با معادل‌هایی در آرامی و سریانی مطابق می‌داند.
کَفَرَ (kaffara) در عبری به معنای پاک کردن گناه یا معصیت و در سریانی (kipper) آمده است (سفر حزقیال، 20/42 و 20/45).

ریشه شناسی

جفری (1386: ص 360)، واژه‌ی «کفر» را دارای کاربردی عام، و به طور قطع عربی می‌داند، اما بر این باور است که به عنوان یک اصطلاح دینی خاص، از کاربردهای خارجی تأثیر پذیرفته است. علاوه بر این، احتمال می‌دهد که صورت کافر به معنای بی‌ایمان و کفر به معنای بی‌ایمانی، مستقلاً از عبری و سریانی گرفته شده باشد.
ریکمنس نیز به وجود کافر و کفر در کتیبه‌های ثمودی به صورت نام خاص اشاره دارد. (همان، ص 361) و هوروویتس معتقد است که صیغه‌ی کفاره به صورت مستقیم از یهودیان گرفته شده است (همانجا).
در این میان هرتسفلد، هوروویتس و توری، زبان عربی را در کاربرد واژه کفاره تحت تأثیر شدید جامعه یهود می‌دانند (همانجا) و پاوتز و مینگانا تأثیرات متعلق به استعمال واژه کفاره را با منابع مسیحی مرتبط می‌دانند (همانجا).
واژه‌ی «کفر»، به همین صورت و با مفهوم ناسپاسی و بی‌ایمانی در عبری (kopar) و سریانی (kopuruta) نیز آمده است (همانجا)؛ تقریباً تمام منابع «کفر» را به عنوان ریشه این واژه در نظر گرفته و سایر کاربردهای آن را از همین واژه مشتق دانسته‌اند. (العین، تهذیب، لسان، ... ).
از دیگر اشکال کاربردهای این واژه کَفَرَ می‌باشد (به معنای بخشیدن) که، در آرامی به صورت (kpr)، در پالمیری (KPRW) در نبطی (KPR) آمده است. علاوه بر این صورت کافر و کفور در سریانی و مندایی نیز (kapura) و (kopura) دیده شده است (همان) .

معانی قرآنی

اکنون پس از بررسی نظر پیشینیان و معاصران در خصوص مفهوم واژه‌ی «کفر» شاید بتوان مفاهیم به کار رفته در "قرآن کریم" را بررسی کرد.
پس از مقایسه‌ی بیش از 500 مورد کاربرد واژه‌ی «کفر» و مشتقات آن در "قرآن کریم" در می‌بایم که، این آیات از دو حال خارج نیستند؛ این واژه با مشتقاتش در قرآن کریم در دو مفهوم ناسپاسی: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَةَ اللّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (ابراهیم/ 28)، و در تقابل با ایمان: فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكْفَرْتُم بَعْدَ إِیمَانِكُمْ ... (آل عمران/ 106)، به کار رفته است. البته مفهوم پوشاندن هم در چندجا قابل توجه است؛ اما از آن‌جا که مفاهیم ناسپاسی و بی‌ایمانی هر دو بر پایه‌ی معنای پوشاندن استوارند، ما به همان دو دسته اشاره می‌کنیم؛ زیرا در مفهوم ناسپاسی، از آن جهت که فرد، نعمت‌های الهی را پنهان داشته و زبان به شکر باز نمی‌کند، مفهوم پوشاندن، هویداست چنانکه بنابه گفته‌ی بیضاوی (261/5)، واژه‌ی کفور از ماده‌ی «کَفَرَ» شدت کفر را نشان می‌دهد و برانسانی دلالت می‌کند که تمام نعماتی را که از آن بهره‌مند گردیده به فراموشی سپرده و برخلاف آن کوچکترین زیانی را که در زندگی متحمل گردیده در خاطر نگاه داشته است. در بی‌ایمانی نیز فرد، یگانگی خداوند و عظمتش را پوشانده و مخفی می‌دارد.
ایزوتسو (ص 240) نیز عنصر اصلی واژه‌ی «کفر» را پوشاندن و نهان‌ساختن می‌داند؛ او همچنین معتقد است که «کفر» در بافت‌هایی که به عطا و دریافت موهبت‌ها مربوط می‌شود، به طور طبیعی معنای پنهان داشتن یا نادیده گرفتن نعمت‌های رسیده به انسان را پیدا می‌کند و در نتیجه مفهوم ناسپاسی می‌یابد.
گاهی در "قرآن کریم"، خداوند از سپاسگزاری خود سخن می‌گوید: وَمَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِیمٌ (بقره/ 158) و به این حقیقت اشاره می‌کند که او هیچ عمل صالحی را بدون اجر و پاداش نمی‌گذارد و به طور قطع اجری عظیم برای آن، منظور می‌دارد. این اندیشه اساسی، در قرآن در قالب لفظ «کفر» بیان می‌شود: فَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْیِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (الأنبیاء / 94). گاهی خداوند فهرستی تفصیلی از نعمت‌هایی را که به انسان ارزانی داشته، به نام آیات می‌خواند و آن‌گاه اشاره می‌کند که با وجود این همه نعمت که به آدمیان عطا نموده، بیشتر آنان وظیفه‌ خویش را که شکرگزاری است، به دست فراموشی می‌سپارند. خداوند در این آیات انسان را به علت ناسپاسی و کفران نعمت ظلوم و کفّار می‌خواند: وَآتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (إبراهیم/ 34).
"قرآن کریم" از بی‌ایمانی و بی‌اعتقادی برخی از بندگان سخن به میان می‌آورد. بی‌ایمانی این افراد تنها محدود به اعتقاد به رستاخیز نیست؛ بلکه آنها مدام در هر چیزی که به نظرشان معقول نمی‌آید تردید می‌کنند. این ویژگی دقیقاً ضدّ ایمان است چرا که ایمان از انسان می‌خواهد که تسلیم بلاشرط در برابر فرمان‌های خدا باشد؛ این مفهوم از واژه‌ی «کفر» دقیقاً در تقابل با ایمان است. «کفرم در این حالت یعنی عدم پذیرش اصل اساسی اسلام – یعنی اعتقاد به خدا و روز رستاخیز – است. از این رو ارتباطی با واکنش عاطفی سپاس و شاکر بودن پیدا نمی‌کند، بلکه موضوع بر محور پذیرفتن یا نپذیرفتن به وسیله‌ی خرد آدمی استوار است: وَقَالُواْ إِنْ هِیَ إِلاَّ حَیَاتُنَا الدُّنْیَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُواْ عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَیْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُواْ بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُواْ العَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ (الأنعام 30 و 29).
هر چند ریشه «کفر» به این دو معنای مختلف به کار می‌رود، اما گاهی بسیار دشوار می توان مرزی قاطع میان دو معنای ناسپاسی و بی‌ایمانی کشید؛ چرا که در اندیشه‌ی قرآنی این دو معنی با هم در ارتباطند.
در حقیقت مفهوم اولیه، همان مفهوم پوشانندگی است. گاهی توسط انسان بر نعمت‌های الهی پوششی قرار می‌گیرد که منجر به نادیده گرفتن آن و ناسپاسی می‌شود. گاهی نیز انسان عظمت خالق را در دل خود پوشیده داشته قدرت او را انکار می‌کند که این همان تقابل با ایمان و به معنای انکار است.
به هر حال، واژه‌ی «کفر» از آن جهت که یکی از دو معنای ناسپاسی یا بی‌ایمانی را دربردارد دارای ایهام است. در تایید این مطلب می‌توان به حدیث جالبی در صحیح بخاری (کتاب ایمان، حدیث 2) اشاره نمود که نشانگر ابهام واژه‌ی «کفر» در ذهن مسلمانان صدر اسلام است. در این حدیث آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌ (و آله) فرمود: «آتش جهنم را به رویا دیدم و بیشتر ساکنان آن زنانی بودند که در این جهان کفر ورزیده بودند. سؤال شد یعنی به خداوند کافر بودند؟ فرمود: نه، منظور من از کفر، ناسپاسی نسبت به شوهرانشان و ناسپاس بودن در برابر نیکی است»؛ این حدیث به خوبی بیانگر حالت تردید در فهم معنای واژه‌ی «کفر» است.
در آیات الهی بیشتر اشاره به رحمت و نعمت‌هایی است که خدا به آدمیان عطا نموده و لازمه‌ی آن شکرگزاری و سپاسگزاری از جانب بنده است. همچنین می‌تواند به معنای نشانه‌ها و مظاهر ملکوت الهی و قدرت خداوندی هم باشد؛ از این جهتِ دوم، انتظار می‌رود که آیات الهی، برانگیزاننده‌ی حیرت و شگفتی و سپاس در درون آدمی و سوق دهنده او به سوی ایمان به پروردگار باشند و اگر چنین نباشد فرد، کافر خوانده می‌شود (ایزوتسو، 1378، 241).
اینک پس از اشاره به دو مفهوم متفاوت واژه‌ی «کفر» در آیات قرآن کریم، به بررسی نظر مترجمان می‌پردازیم تا بدانیم چه اندازه توجه به این دو مفهوم در ترجمه‌های قرآن کریم مورد نظر قرار گرفته است. البته لازم به ذکر است از آنجا که ابهامات در ترجمه‌ی واژه‌ی «کفر» متعلق به مواردی است که این واژه دارای مفهوم ناسپاسی است، در بررسی ترجمه‌های قرآن کریم تنها به چند نمونه از آیات در این دسته اشاره می‌کنیم:
1) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَةَ اللّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (ابراهیم/ 28)

معادل فارسی

کفر

کفران

ناسپاسی

کافر شدن

کافرشدن و ناسپاس شدن

نام ترجمه‌ی کهن

 

ابوالفتوح

طبری، نسفی

اسفراینی

میبدی

نام ترجمه‌ی معاصر

آیتی، بهرام‌پور، رهنما، فولادوند، الهی قمشه‌ای

مکارم، مشکینی

انصاری، معزی

 

 


همان‌گونه که می‌بینیم برخی از ترجمه‌ها، واژه‌ی «کفر» را در این آیه‌ی شریفه به جای ناسپاسی به «کفر» معنا کرده‌اند. البته گزینه‌ی کفران نیز، اگرچه ترجمه صحیحی است، اما بهتر آن است که به ناسپاسی ترجمه شود چرا که کفران، واژه‌ای برگردان به فارسی نیست. همچنین بیان ناسپاسی و کافر شدن در ترجمه به صورت توأم، خود نشانگر سردرگمی مترجم درباره‌ی واژه‌ی «کفر» است که می‌بایست در ترجمه یکی از دو مفهوم ذکر شود.
2) فَإِذَا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِكُونَ لِیَكْفُرُوا بِمَا آتَیْنَاهُمْ وَلِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (عنکبوت/ 65 و 66)

معادل فارسی

کفران

کافر شدن

انکار کردن

ناسپاسی

کفر فزودن

کفور

نام ترجمه کهن

 

طبری، ابوالفتوح

 

نسفی

میبدی

اسفراینی

نام ترجمه معاصر

آیتی، الهی‌ قمشه‌ای

رهنما

مکارم، بهرام‌پور، فولادوند

 

 

 


در این آیه نیز عبارت « لِیَكْفُرُوا» به معنای ناسپاسی ورزیدن است. چرا که بحث از نعمت‌هایی است که خداوند اعطا کرده و مردمان آنها را سپاسگزاری نمی‌کنند، در حالی که در برخی از ترجمه‌ها، این عبارت، به کافر شدن و انکار کردن ترجمه شده است.
3) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُورًا (إسراء/ 89)

معادل فارسی

کفر و طغیان (عناد)

ناسپاسی

کفران نعمت

انکار

کافر شدن

جحود و کفران

انکار و کفران

نام ترجمه کهن

نسفی

میبدی

ابوالفتوح

 

طبری

اسفراینی

 

نام ترجمه معاصر

الهی قمشه‌ای

گرمارودی، رهنما، معزی، انصاری، آیتی

 

مکارم

 

 

مشکینی


در این آیه نیز سخن از عنایات خداوند به مردم در قرآن است، اما بیشتر مردمان به جای سپاسگزاری در مقابل الطاف الهی به ناسپاسی می‌پردازند. سردرگمی مترجمان در خصوص ترجمه‌ی این واژه نیز مشهود است؛ در حالی که اگر این واژه به ناسپاسی ترجمه شود، ترجمه‌ی دقیق بدست داده خواهد شد.
4) وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِیسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِینَ (بقره/34)

معادل فارسی

کافران

نام ترجمه کهن

اسفراینی، نسفی، ابوالفتوح، میبدی، طبری، سورآبادی

نام ترجمه معاصر

آیتی، الهی‌قمشه‌ای، بهرام‌پور، رهنما، فولادوند، مکارم، انصاری، معزی، گرمارودی


هنگامی که این آیه را در کنار سایر آیاتی که به جریان خلقت آدم و سجده فرشتگان اشاره دارند، - به خصوص در آیات 10 تا 17 سوره‌ی مبارکه اعراف – بررسی می‌کنیم، به نظر می‌رسد که در این آیه سخن از انکار موهبت‌هایی است که ابلیس از جانب خداوند دریافت داشته است نه انکار وجود خداوند. مثلاً این که خداوند او را از آتش آفریده اما انسان را از خاک؛ و به زعم او آتش برتر از خاک است. به همین دلیل شاید بتوان به قطع در خصوص این آیه گفت که در این‌جا سخن از انکار خداوند از سوی ابلیس نبوده، بلکه سخن از ادعای ناسپاسانه‌ی ابلیس است که موهبت خلقت خودش را از آتش، برتر از موهبت خداوند نسبت به انسان و خلقت او از خاک می‌داند. و در ادامه آیه از سوی خداوند تأکید می‌شود که در نتیجه چنین گمان ابلیس از ناسپاسان نعمات الهی گردید. چرا که او به جای سپاسگزاری از این موهبت به گردنکشی و خودبینی پرداخته، آنچنان فریفته موقعیت خود شد، که گویی فراموش کرد که این موهبت‌ها از جانب خداست؛ به همین دلیل شاید بتوان گفت که سخن از کفر ابلیس، در حقیقت، اشاره به ناسپاسی او در مقابل عنایات الهی است که البته مخالفتی با تبدیل آن به بی‌ایمانی در مراحل بعد ندارد و چنان که پیش از این گفتیم، معنای پوشیده داشتن نعمت، از معانی اولیه‌ی واژه‌ی «کفر» بوده که در لسان قرآن گاهی با تطور معنایی خود در قالب کفر به معنای بی‌ایمانی و نقطه مقابل ایمان مطرح شده است.

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

1-واژه‌ی «کفر» در اصل به معنای ستر و پوشش است؛ معنای ناسپاسی نیز از همین‌جا بر می‌خیزد.
2- در حقیقت معنای نخست این واژه، پوشاندن است که با تطور معنایی آن در ادبیات قرآن کریم، گاهی به صورت خاص در مقام انکار مقام ربوبی به کار رفته است؛ هر چند که معنای نخست واژه یعنی همان پوشاندن نعمت‌ها و ناسپاسی نیز، در بسیاری از آیات، دیده می‌شود.
3- از آنجا که مشتقات مختلف واژه‌ی «کفر» به طور قطع و یقین در معنای خاصی (ناسپاسی یا بی‌ایمانی) به کار نرفته‌اند، شاید با توجه به موارد استعمال واژه‌ی «کفر» در قرآن کریم، بتوان گفت که، هرجا واژه‌ی «کفر» یا مشتقات آن در رابطه با نعمت‌ها و مواهب خداوندی بر انسان به کار می‌رود، معنای ناسپاسی، و هر جا که در نقطه‌ی مقابل ایمان و موارد وابسته به آن استعمال می‌شود، به معنای بی‌ایمانی است. به همین دلیل جایگزین ساختن معنای ناسپاسی در ترجمه‌ی واژه‌ی «کفر»، در تمام این دسته از آیات به شرح زیر پیشنهاد می‌شود:
1) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَةَ اللّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (ابراهیم/ 28)
آیا ندیده‌ای آن کسان را که در برابر نعمت خدا ناسپاسی کردند و مردم خود را در دیار هلاک فرود آوردند؟
2) فَإِذَا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِكُونَ لِیَكْفُرُوا بِمَا آتَیْنَاهُمْ وَلِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (عنکبوت/ 65 و 66)
چون به کشتی نشستند خدا را با اخلاص در دین او خواندند و چون نجاتشان داد و به خشکی آورد، شرک آوردند. بگذار تا به آنچه به آنان داده‌ایم ناسپاسی کنند و بگذار تا برخوردار شوند، زودا که بدانند.
3) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُورًا (إسراء/ 89)
و به راستی در این قرآن از هرگونه مَثَلی، گوناگون آوردیم، ولی بیشتر مردم جز به ناسپاسی رو نمی‌آورند.
4) وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِیسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِینَ (بقره/34)
و چون به فرشتگان گفتیم: آدم را سجده برید، پس سجده بردند جز ابلیس [که] سربپیچید و تکبر ورزیده، و از ناسپاسان گردید.

 

پی‌نوشت‌:

1. استاد دانشگاه تهران.
2. دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران.

منابع :
قرآن کریم.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دارصادر، بیروت، 1414 ق، چاپ سوم.
الأزهری، أبومنصور محمدبن أحمد، معجم تهذیب‌اللغة، تحقیق ریاض زکی قاسم، دارالمعرفة، بیروت، 1422 ق.
اسفرایینی، ابوالمظفر شاهفور بن طاهر، تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1375، چاپ اول.
ایزوتسو، توشیهیکو، مفاهیم اخلاقی – دینی در قرآن مجید، نشر فرزان، 1378، چاپ اول.
البخاری، ابوعبدالله محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1401 ق.
بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1420 ق.
بلاشر، رژی، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه‌ی آذرتاش آذرنوش، مؤسسه‌ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1363.
بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد بن بلعمی، تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمه‌ی تاریخ طبری)، تصحیح محمدتقی بهار، انتشارات اداره‌ی کل نگارش وزارت فرهنگ، تهران، 1341.
جفری، آرتور، واژه‌های دخیل درقرآن کریم، ترجمه‌ی فریدون بدره‌ای، توس، تهران، 1386، چاپ دوم.
حسین، طه، من تاریخ الأدب العربی، دارالعلم للملایین، بیروت، 1970 م.
رازی، أبوالفتوح، روض‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن مشهور به تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 1408 ق.
الراغب الإصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم/ الدار الشامیة، دمشق/ بیروت، 1412 ق، چاپ اول.
رضا، محمدرشید، المنار، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا
الزمخشری، محمودبن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دارالکتاب العربی، بیروت، 1407 ق.
الزوزنی، الحسین‌بن أحمد، شرح المعلقات السبع، قم، منشورات أرومیه، 1405 هـ.
سورآبادی، ابوبکر عتیق بن‌محمد، تفسیر سورآبادی، تحقیق: علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، فرهنگ نشر نو، تهران، 1380 ش، چاپ اول.
سیوطی، جلال‌الدین، المتوکلی (ریشه‌یابی واژه‌ها در قرآن) ترجمه محمدجعفر اسلامی، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1362 ش.
طبری، محمدبن جریر، ترجمه‌ی تفسیر طبری، تحقیق حبیب یغمایی، توس، تهران، 1356.
فراهیدی، خلیل بن‌احمد، کتاب العین، انتشارات هجرت، قم، 1410 ق، چاپ دوم.
فره‌وشی، بهرام، فرهنگ فارسی به پهلوی، انجمن آثار ملی، تهران، 1352.
فولادوند، محمدمهدی، ترجمه‌ی قرآن، دارالقرآن الکریم، قم، 1378.
فیض کاشانی، ملامحسن، الأصفی فی تفسیرالقرآن، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1418 ق.
کتاب مقدّس (عهد عتیق و عهد جدید)، ترجمه‌ی فاضل‌خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، انتشارات اساطیر، تهران، 1380.
کمال‌الدین، حازم علی، معجم مفردات سامی فی اللغة العربیة، مکتبة الآداب، 1993 م.
مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق.
مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران، 1357.
مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360.
مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه‌ی قرآن، تحقیق هیأت علمی دارالقرآن کریم، دارالقرآن الکریم، قم، 1380.
المیبدی، أبوالفضل رشیدالدین، کشف الأسرار و عدة الأبرار، به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، امیرکبیر، تهران، 1371.
نسفی، ابوحفص‌ نجم‌الدین عمر، تفسیر نسفی، تصحیح عزیزا‌لله جوینی، سروش، تهران، 1376.
ECY = Dictionnair du Coran, sous la direction de Mohammad Ali Amir-Moezzi, Robert Laffant, Paris, 2007
EI2 = Encyclopedia of Islam.
EQ = Encyclopedia of The Quran
ER = Encyclopedia of The Religion
MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971
منبع مقاله: مجله‌ی ادب عربی، شماره‌ی 3، سال 4، پاییز 1391

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش