مقالات > پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۵/۷ تعداد بازدید: 115

یکی از وظایف مهم مسلمان این است که عقیده و اعتقادش را خالص نموده و از هرگونه شرک و بدعت بری و پیراسته باشد. یکی از مسائلی که لازم است بحث شود «تبرک و برکت طلب نمودن» از غیر خداوند است که گاهی متأسفانه در اثر عدم آگاهی و یا بی‌توجهی مسلمانان گرفتار افراط و تفریط شده و از مسیر حق خارج می‌شوند و بنابراین در این مقاله بر آن شدیم مقداری در این باره منابع دینی را جستجو نموده و عقیده حق را در این زمینه ارائه کنیم.



نویسند: مولوی محمّد اسفندفر

اشاره

یکی از وظایف مهم مسلمان این است که عقیده و اعتقادش را خالص نموده و از هرگونه شرک و بدعت بری و پیراسته باشد. یکی از مسائلی که لازم است بحث شود «تبرک و برکت طلب نمودن» از غیر خداوند است که گاهی متأسفانه در اثر عدم آگاهی و یا بی‌توجهی مسلمانان گرفتار افراط و تفریط شده و از مسیر حق خارج می‌شوند و بنابراین در این مقاله بر آن شدیم مقداری در این باره منابع دینی را جستجو نموده و عقیده حق را در این زمینه ارائه کنیم. ان‌شاءالله.

 

تبرک در لغت و اصطلاح

تبرک و برکت در لغت به معنای دوام داشتن چیزی است (العین، ج5، ص348) که در آن معنای زیادی گرفته شده است، ولی برکت زیادی است که با حواس پنج­گانه حس و درک نمی‌شود برخلاف زیادی که با حواس ظاهری درک می‌شود (ابوهلال عسکری، الفروق اللغوی، ص96).

 

اما در اصطلاح، به طلب زیادی خیر و هر چیزی که دارای خیر زیاد باشد، برکت گفته می‌شود، طلب خیر و برکت از چیزی که از نظر شرع دارای برکت است و شارع هم اجازه داده باشد، به اجماع و اتفاق علما حتی ابن‌تیمیه هم جایز و صحیح است مثل بیت‌الله، آب زمزم، مساجد سه‌گانه (مسجد‌الحرام، مسجدالاقصی و مسجدالنبی) و دیگر مساجدی که به نام خدا بنا شده باشد، سرزمینهای مقدس حجاز، مجالس علم و قرائت قرآن و مجالس صالحان.

 

البته روشن است که تبرک هر چیز به مقتضی و مناسب خودش خواهد بود، مثلاً تبرک به بیت‌الله با استلام ارکان بیت‌الله، طواف در اطراف او خواهد بود و تبرک به آب زمزم با نوشیدن و پاشیدن آن به سر و صورت خواهد بود. باید توجه داشت که مسلمانان در هیچ­یک از این موارد آنها را در تبرک و برکت دادن مستقل نمی‌دانند، بلکه خداوند آن برکت را در آنها قرار داده و اثرگذاری و برکتش هم در دست خدا و اذن خداوند است.

 

با توجه به اختلاف موارد تبرک جستن و نحوه آن، ما در این مقاله، نظر هریک از فرق و مذاهب اسلامی را به طور جداگانه بررسی خواهیم نمود.

 

دیدگاه شیعیان

شیعیان معتقد هستند که تبرک از آثار انبیا، ائمه اهل‌بیت و اولیای الهی و قبور آن بزرگواران جایز است و هیچ اشکالی ندارد. آنان برای صحت عقیده خود به آیات قرآن، روایات نبوی و آثار وارده از سلف صالح استدلال کرده‌اند که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

 

1. خداوند از حضرت یوسف حکایت می‌کند که او به برادرانش فرمود: «اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلى‏ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلى‏ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً» (یوسف، 93-96)؛ «این پیراهن من را ببرید پس او را بر صورت پدرم بیندازید چشمان او بینا می‌شود پس هنگامی که بشارت دهنده آمد او را بر صورت او انداخت پس بینایی او برگشت». بدون شک این رفتار و عمل دو پیامبر از پیامبران الهی مبنای توحیدی داشته است که خداوند از آنها نقل نموده و آن را با سکوت خود تأیید کرده است.

 

2. محدثان احادیث نبوی، صاحبان صحاح و مسانید، نقل کرده‌اند که مسلمانان به محضر رسول اکرم(ص) مشرف شده به آب دهان حضرت طلب تبرک نموده و از آب دهان حضرت برای بیماریهای خود طلب استشفا ‌کرده‌اند، حتی امام احمد بن حنبل و ... از حضرت علی(ع) نقل نموده که من در فتح خیبر به شدّت مبتلا به چشم‌درد بودم رسول خدا(ص) آب دهانش را بر چشمان من مالید، بعد از آن هرگز مبتلا به چشم­درد نشدم (مسند احمد بن حنبل، ج1، ص78؛ هیثمی، مجمع‌ الزوائد، ج6، ص151).

 

3. حاکم با ذکر سند از محمد‌ بن حاطب نقل نموده، مادرم ام‌جمیل می‌گفت: من با تو چند شب در مدینه بودیم یک شب می‌خواستم برایت غذا درست کنم آتش را روشن نموده دیگ را روی آتش گذاشتم، خودم به دنبال هیزم رفتم، برگشتم که تو دیگ را روی دست خود ریخته و دستهای تو سوخته بود، من تو را خدمت رسول‌الله(ص) بردم عرض کردم: یا رسول‌الله! این محمد‌ بن حاطب اولین کسی است که به اسم مبارک شما نام‌گذاری شده است، حضرت دستهای خود را روی سر تو کشیده، دعا نمود سپس مقداری از آب دهان مبارک خود در دهان تو ریخت و مقداری را هم روی سوختگی دستت مالید فرمود: ای پروردگار مردم! شفا بده که تو شفا دهنده هستی، شفایی نیست مگر شفای تو که هیچ دردی را باقی نمی‌گذارد، پس ما از نزد آن حضرت بلند شدیم در حالی که دست تو خوب شده بود (المستدرک علی ‌الصحیحین، ج4، ص63).

 

4. محدثان نقل نموده‌اند هر نوزادی که در مدینه به دنیا می‌آمد او را خدمت رسول‌الله(ص) می‌آوردند که آن حضرت او را تبرک کند (همان، ج4، صصص479 -481).

 

بخاری و ... از اسماء بنت ابی‌بکر(رض) نقل نموده‌اند، وقتی که عبدالله به دنیا آمد، من او را به خدمت رسول‌الله(ص) آوردم حضرت هم خرمایی را جوید، سپس آن را در دهان او گذاشت و او را تبرک کرد (صحیح بخاری، ج4، ص259؛ ج6، ص216؛ صحیح مسلم، ج6، ص175؛ مسند احمد بن حنبل، ج6، ص347).

 

5. مورخان و محدثان نقل نموده‌اند، هنگامی که رسول خدا(ص) وضو می‌گرفت، مسلمانان با آبی که از اعضای مبارک حضرت می‌ریخت، طلب تبرک نموده و حتی نزدیک بود که به خاطر آن به نزاع و جنگ برخیزند (تاریخ طبری، ج3، ص275؛ صحیح بخاری، ج3، ص180؛ سنن نسائی، ج1، ص87).

 

6. بخاری در حالات ابی‌محذوره نقل کرده که حضرت رسول اکرم(ص) بر سر او دست کشیده بوده و ایشان موهای خود را به احترام دست آن حضرت تا آخر عمر کوتاه و اصلاح نمی‌کرد تا اینکه از دنیا رفت (بخاری، التاریخ‌ الکبیر، ج4، ص178).

 

7. بلاذری نقل نموده وقتی که دست خط رسول‌الله(ص) به دست عمر ‌بن ‌عبدالعزیز رسید، آن را به چشمانش کشیده بوسید و به واسطه آن تبرک جست (بلاذری، فتح البلدان، ج1، ص13).

 

8. بخاری از ابی‌برده نقل کرده است: هنگامی که وارد مدینه شدم، عبدالله ‌بن‌ سلام را ملاقات کردم او به من گفت: به منزل من بیا تا در ظرفی که رسول‌الله(ص) با آن آب آشامیده سیراب شوی و در مکانی که آن حضرت نماز گزارده نماز بخوانی، من هم به منزل ایشان رفتم با آن ظرف آب نوشیدم و در آن مکان نماز خواندم (صحیح بخاری، ج8، ص154).

 

مسلمانان نه تنها به آثار حضرت رسول‌الله(ص) متبرک می‌نموده‌اند، بلکه از اولاد و فرزندان آن حضرت هم طلب تبرک می‌کرده‌اند.

 

ابن‌سعد و ابن‌عساکر با ذکر سند از ابی‌عون نقل نموده­اند، هنگامی که امام حسین(ع) از مدینه عازم مکه بود از چاه ابن‌مطیع عبور نمود، ایشان عرض کرد: یابن ‌رسول‌الله! این چاه ما آب فراوانی داشت ولی امروز هرچه دلو را داخل آن می‌کنیم هیچ آبی ندارد و آب آن به زمین فرو رفته و خشک شده است، ای کاش دعا می‌کردید که خداوند به او برکت عنایت فرماید، حضرت مقداری از آبی که در دلو بود مضمضه کرده در داخل چاه ریخت هم آب آن چاه فراوان شد و هم شیرین شد (ابن‌سعد، الطبقات‌ الکبری، ج5، ص144؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج14، ص182).

 

احترام و اظهار محبت به انبیا و اولیای الهی به واسطه آثار و متعلقات آنان و نگهداری از آنها از شعائر الهی است که قرآن به طور مطلق به مسلمانان دستور می­دهد (حج، 32).

 

پس در تبرک جستن به آثار و متعلقات انبیا هیچ فرقی بین مرده و زنده آنان نیست و در طول تاریخ، همه مسلمانان به آثار و چیزهایی که به رسول اکرم(ص) تعلق داشته است تبرک می‌جسته‌اند؛ زیرا مقام و شرافت انبیا با مرگ آنان زایل و برطرف نمی‌شود، بلکه آنان در عالم برزخ زنده هستند و پیش خداوند روزی می‌خورند؛ چون قرآن می‌گوید: «شهدا زنده هستند و پیش خداوند روزی می‌خورند (بقره، 154؛ آل‌عمران، 169) و مقام انبیا از مقام شهدا افضل است.

 

هیچ مسلمانی در تبرک جستن از آنان و آثار آنان، آنها را سجده و عبادت نمی‌کند، بلکه عبادت مخصوص خداوند است؛ زیرا عبادت عبارت است از نهایت خضوع در مقابل معبود که سرچشمه گرفته باشد از توجه قلب به عظمت آن به اعتقاد اینکه برای آن سلطنت و قدرت مستقل و مطلق است که عقل آن را درک نمی‌کند (تفسیر المراغی، ج1، تفسیر سوره حمد).

 

دیدگاه علمای دیوبندی

دانشمندان دیوبندی هم در تبرک جستن، همان نظر شیعیان را دارند و معتقد هستند که اگر آثار پیامبر(ص) مانند تار موی مبارک حضرت، پیراهن، نعلین و ... حتی یک تسمه از آنها با سند صحیح و یقینی اثبات شود، از هر چیزی بالاتر و ارزشمندتر است و هیچ مال و منالی با آن برابری نمی‌کند و اگر با سند قطعی اثبات نشده باشد باز نسبت به آن بی‌ادبی و بی‌احترامی نمی‌کنند.

 

احترام و تبرک طلب نمودن از اشیائی که با ذات مقدس حضرات انبیا مخصوصاً رسول اکرم(ص) به نحوی انتساب پیدا کرده و تعلق دارد حتی جاهایی که آنان رفته و پا نهاده یا دست زده­اند و توجه به آنها باعث یادآوری از آنان می‌شود، مثل احترام و تبرک طلب نمودن از خود آنان است، پس همان‌گونه که احترام خود آنان لازم و ضروری است، احترام آن اشیاء هم لازم است.

 

همین­طور تعظیم تبرکات و آثار اولیا الله را لازم و ضروری دانسته و سبب خیر و برکت می‌دانند، ولی هیچ‌گاه در مقابل آنان رکوع و سجده نمی‌کنند. خلاصه هر بزرگی را به اندازه بزرگی آنان تعظیم و احترام و از آثار و متعلقات آنان تبرک می‌جویند نه در حد عبادت و پرستش.

 

به هر حال برای مسلک صوفیان، محبت اولیا و تبرک نمودن به آثار آنان، یک حقیقت و واقعیت شرعی است و از هرگونه غلو و مبالغه، قید رسم‌بندی زمانی و مکانی و رسومات خاصی پرهیز می‌کنند.

 

علمای دیوبندی برای صحت و جواز تبرک به همان ادله که شیعیان ـ تبرک به آب دهان، آب وضوی حضرت رسول‌الله(ص) و ... ـ ذکر نموده، استدلال کرده‌اند (ر.ک: دیدگاه شیعه) و علاوه بر آنها به موارد زیر هم استدلال نموده‌اند:

 

تبرک به جای دست رسول‌الله(ص)

مسلمانان در طول تاریخ به تمام اشیائی که به هر نحوی متعلق به رسول‌الله(ص) بوده حتی اثر دست آن حضرت احترام می‌کرده‌اند.

 

بخاری از صفیه بنت بحیره نقل نموده، موهای سر ابی‌محذوره این­قدر بلند بود که اگر باز می‌کرد به زمین کشیده می‌شد، وقتی که از او سؤال می‌شد: چرا موهایت را کوتاه نمی‌کنی؟ جواب می‌داد که این جای دست رسول‌الله(ص) است؛ زیرا آن حضرت دستهای مبارک خود را بر موهای جلو سرم کشیده و من آن را به احترام پیامبر به عنوان یادگار حفظ کرده‌ام. او موهای خود را کوتاه نکرد تا اینکه از دنیا رفت (بخاری، التاریخ ‌الکبیر، ج4، ص178).

 

تبرک به موی پیامبر(ص)

مسلمانان به قدری به آثار و یادگاریهای حضرت رسول‌الله(ص) احترام می‌گزاردند که حتی اجازه نمی‌دادند که دست کفار به آنها برسد.

 

مورخان نقل نموده‌اند، در یکی از جنگها کلاه جنگی خالد از سرش به زمین افتاد و او بسیار تلاش نمود که آن را از زمین بردارد و از مسلمانان کمک خواست حتی چند نفر از صحابه به شهادت رسیدند، بعد از جنگ بعضی از مجاهدان از او پیش خلیفه شکایت کردند و خلیفه از او سؤال کرد که چرا این کار را کردی؟ او جواب داد: خود این کلاه هیچ ارزشی برای من ندارد، ولی در آن موی مبارک پیامبر بود که اولاً من نمی‌خواستم دست کفار و مشرکان به آن برسد و ثانیاً نمی‌خواستم از برکت موی حضرت محروم شوم.

 

دهها دلیل دیگر از سنت و سیره مسلمانان وجود دارد که بر جواز تبرک به آثار پیامبران و لزوم محافظت و احترام از آنها دلالت می‌کند.

 

تبرک به دست علما و صلحا

علما و فقهای مذاهب اسلامی نه تنها تبرک به آثار انبیا و اولیای الهی را جایز می‌دانند، بلکه تبرک و احترام به دست علما و صلحا را هم جایز می‌دانند.

 

حفصکی می‌گوید: بوسیدن دست عالم و اشخاص باتقوا و پرهیزکار برای «تبرک» هیچ اشکالی ندارد، بلکه گفته شده بوسیدن دست آنان سنت است (الدر المختار، ج6 ص701؛ احسن ‌الفتاوی، ج1، ص398).

 

ابن‌عابدین در توضیح عبارت ایشان می‌گوید: بوسیدن دست عالم و سلطان عادل سنت است و شرنبلالی گفته است: از مفاد احایث، سنت آن بلکه مندوب و مستحب بودن آن استفاده می‌شود، همان‌گونه که عینی گفته است.

 

سپس می‌گوید حاکم با سند صحیح نقل نموده، مرد عربی خدمت حضرت رسول‌الله(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول‌الله! معجزه‌ای به من نشان بدهید که به ایمان و یقینم افزوده شود، حضرت فرمود: برو پیش آن درخت و او را دعوت کن، آن مرد عرب آمد گفت: ای درخت تو را رسول خدا دعوت می‌کند، درخت حرکت کرد آمد پیش حضرت و به او سلام کرد پس سر جای خود برگشت، مرد عرب با دیدن آن معجزه، عرض کرد: یا رسول‌الله! اجازه بده من شما را سجده کنم، حضرت فرمود: اگر به کسی دستور می‌دادم که در مقابل انسانی سجده کند به زنان دستور می‌دادم که بر شوهران خود سجده کنند، ولی سجده مخصوص خداوند است و هیچ انسانی حق ندارد در مقابل غیر خدا سجده کند، اما حضرت به او اجازه داد که دست و پای ایشان را ببوسد (حاشیه رد المختار، ج6، ص701؛ المستدرک علی‌الصحیحین، ج4، ص172).

 

قاضی عیاض می‌گوید: این روایت دلالت می‌کند که بوسیدن دست و پای انسان فاضل به خاطر زهد، صلاح، علم و شرف، توسط انسان مفضول جایز است، بلکه مستحب است به قصد تعظیم امر دینی انجام بگیرد، همان‌گونه که نووی فرموده؛ زیرا احادیث فراوان و صحیح وارد شده است که مسلمانان دست رسول‌الله(ص) را می‌بوسیده‌اند، با این بیان بطلان فتوای کسانی که گفته‌اند: «بوسیدن دست علما و ... مطلقاً جایز نیست» معلوم می‌شود (خفاجی، نسیم ‌الریاض شرح‌ الشفا، ج3، ص50).

 

ابی‌داود زارع(رض) نقل نموده، ما در وفد و مهمانی عبدالقیس به مدینه آمده بودیم، وقتی که آنجا رسیدیم با عجله و شتاب از یکدیگر سبقت و پیشی می‌گرفتیم و دست و پای پیامبر اکرم(ص) را می‌بوسیدیم (سنن ابی‌داود، ج2، ص524؛ احسن ‌الفتاوی، ج1، ص398).

 

دیدگاه وهابیت

متأسفانه عده‌ای به تبع عبدالوهاب و او به تبع ابن‌تیمیه، هرگونه توسّل و تبرک به غیر خداوند را شرک و کفر می‌دانند و آنان معتقد هستند که هرکسی، از غیر خدا جلب منفعت و دفع ضرر را طلب کند او را اله و معبود قرار داده است. پس هرکسی از سنگ و چوب، قبر و قبه، تبرک طلب کند آنها را خدا و معبود خود برگزیده است و هرکسی نبی، ولی، ملک، جنّ و ... را بخواند و از آنها طلب یاری و کمک کند، یا برای آنان نذر نموده و قربانی کند، او از اسلام خارج شده و کافر است.

 

سبکی می‌نویسد: ابن‌تیمیه گفته: طلب حوائج از میّت یا به واسطه آن، مسح و بوسیدن قبور، سجده بر آن و امثال این کارها جایز نیست؛ زیرا خدا و پیامبر دستور نداده و هیچ­یک از ائمه و پیشوایان مسلمانان مستحب ندانسته و هیچ­کدام از سلف صالح انجام نداده‌اند. هیچ فرقی بین قبر نبی(ص) و غیر آن نیست و هیچ کس از صحابه، خداوند را به مخلوقاتش قسم نداده‌اند؛ زیرا همه اینها از موارد و مصادیق شرک است (سبکی، شفاء السقام، ص248).

 

اشتباه ابن‌تیمیه

متأسفانه ابن‌تیمیه در فتوای خود اشتباه کرده؛ زیرا به ضرورت دین و سیره سلف صالح این فتوا باطل است و آنان به بعضی از مردگان صالح تبرک می‌کرده­اند، چه رسد به انبیا و فرستادگان الهی و هرگز قبور آنان با قبر انسانهای عادی یکسان نیست و هرکس آنان را از مقامی که دارند پایین بیاورد کافر است همان‌گونه که اگر آنان را از مقام بشری که دارند بالاتر ببرند مشرک هستند (همان، ص250).

 

صحابه کرام قبر حضرت رسول‌الله(ص) را بسیار احترام و به آن تبرک می‌کرده‌اند. احمد و هیثمی از داود ‌بن ‌ابی‌صالح(رض) نقل کرده‌اند: مروان روزی وارد روضه رسول‌الله(ص) شد، مردی (ابوایوب انصاری) را دید که صورت خود را بر سنگ قبر رسول‌الله(ص) گذاشته بود، مروان دست بر شانه او گذاشت و گفت: ای مرد می‌دانی چه می‌کنی؟ پس آن مرد برگشته و خطاب به مروان گفت: آری می‌دانم که چه می‌کنم! من به خاطر این سنگها نیامده‌ام، بلکه برای رسول‌الله(ص) آمده‌ام ... (مسند احمد بن حنبل، ج5، ص422؛ هیثمی، مجمع ‌الزوائد، ج4، ص2؛ ج5، ص245).

 

 با توجه به این روایات باید گفت: اگر مراد و مقصود از لمس و بوسیدن قبور، عبادت و پرستش صاحبان قبر یا سنگهای قبر باشد یا آنان را در مقابل خداوند مستقل و دارای قدرت بداند بدون شک همه مسلمانان آن­گونه تبرک طلب نمودن را حرام، شرک و کفر می‌دانند و هیچ فرقی بین انسان و غیر انسان، نبیّ و غیر نبی نیست و به هر صورت مسلمانان از آن باید پرهیز کنند.

 

اما اگر مراد از تبرک طلب کردن این باشد که آن اشیای متبرکه هیچ استقلال و اختیار از خود ندارند و خداوند به احترام تعلق آنها به پیامبران و اولیای الهی در آنها تبرک و برکت قرار داده و تمام اختیار و اثرش در دست خداوند است. این‌گونه تبرک طلب کردن هیچ اشکال ندارد؛ زیرا در قبور انبیا، اولیا و هرگونه اشیائی که متعلق به آنان است، به خاطر حرمت و احترام آنها برکت قرار داده و تمام اثر و برکات آنها در دست قدرت الهی است و او همان‌گونه که قدرت دارد در گیاه و علفی اثر و برکتی قرار دهد که بیماری را شفا بدهد، قدرت دارد که همان اثر را در آب دهان، آب وضو، قبر نبی و ولی خود قرار دهد که بیمار را شفا دهد.

 

حمل خاک از اماکن متبرکه

برداشتن خاک، سنگ و ریگ از اماکن مقدس و حمل آن از جایی به جای دیگر به قصد تبرک کراهت دارد و هیچ فرقی بین خاک قبور و غیر آن، قبر نبی و ولی و غیر آنها نیست.

 

صاحب کتاب «جواهر الفتاوی» می‌گوید: خاکی که بعضیها از مکه برمی‌دارند و معروف است به خاک حمزه، کراهت دارد، همان‌گونه خوردن خاک کراهت دارد؛ زیرا در حدیث از آن منع شده و این کراهت شامل همه خاکها می‌شود و هیچ فرقی بین آنها نیست (جواهر الفتاوی، ج5، ص341).

 

البته باید توجه داشت ظاهراً بعضی از مسلمانان سلف این عمل را مکروه نمی‌دانسته­اند؛ زیرا بعضی از مورخان نوشته‌اند: رزین برای علی ‌بن‌ عبدالله ‌بن ‌عباس نوشت: یک لوحی از سنگهای کوه «مروه» برایم بفرست که بر آن سجده کنم (اخبار مکه، ج2، ص151).

 

ساختن گنبد و بارگاه

امام شهید حسن‌البنا(رض) می‌نویسد: اظهار محبت و احترام به انبیا، اولیای الهی و صالحانی که از آنها کردار نیک باقی مانده و عمل صالح انجام داده‌اند و از آنان کرامتهای فراوانی دیده شده است، موجب تقرب به خداوند می‌شود و هیچ فرق بین حیات و پس از آن نیست.

 

دیدار از قبرستانها و به زیارت اهل قبور رفتن با مراعات کیفیتی که در سنت وارد شده است، از مستحبات است، اما استمداد، طلب یاری کردن از صاحبان قبور، فراخواندن آنان برای برآوردن نیازها، درخواست قضای حاجات از دور و نزدیک، ساختن ضریح، گنبد و بارگاه روی قبرشان، چراغانی کردن آن، مسح قبرها و ضریحشان و دیگر اعمالی که عوام‌الناس گاهی در کنار قبرها انجام می‌دهند، از گناهان کبیره است و مقابله با آنها واجب است؛ زیرا هیچ­یک از آنها مالک هیچ نفعی و ضرری برای خودشان نیستند، چه رسد که به دیگران چیزی بدهند.

 

آداب زیارت قبور

در پایان توجه خوانندگان محترم را به آداب زیارت از دیدگاه دانشمندان اهل‌سنت جلب می‌کنم، اکثر فقها و دانشمندان اهل‌سنت گفته‌اند: هنگام تشرف به زیارت قبور انبیا، اولیا و عموم مسلمانان قصد زیارت کنند، تحصیل رضایت خداوند، اصلاح قلب و رساندن خیر به واسطه دعا به اموات باشد که در کنار قبر آنان پشت به قبله و رو به قبر ایستاده، برای آنان طلب دعا کنند و نباید دست را روی قبر آنان بگذارند و نباید آنها را ببوسند؛ زیرا این عمل از اعمال یهود و نصاری بوده است و هر عملی که خارج از سنت باشد، نباید انجام بدهند و هیچ­کدام از اینها از پیامبر(ص) ثابت نشده است.

 

حال توجه خوانندگان را به عبارت چند تن از فقها و محدثان جلب می‌کنم:

 

1. شامی: «خوابیدن نزد قبر کراهت دارد و طلب حاجت به طریق اولی مکروه است، بلکه هر چیزی که در سنت وارد نشده است، کراهت دارد. آنچه که از سنت ثابت شده، فقط زیارت قبور و دعا برای اموات است در حالی که در کنار قبر ایستاده باشد» (شامی، ج1، ص846).

 

2. طحطاوی: «هنگام زیارت قبور قصد وجه‌الله و قربت، اصلاح قلب و نفع رساندن به میّت به واسطه تلاوت قرآن شود و نباید قبور را مس کنند و نباید آنها را ببوسند؛ زیرا آن از عادات اهل‌کتاب است و در اسلام بوسیدن قبور معهود و معلوم نشده مگر بوسیدن حجرالاسود و رکن یمانی، غزالی در «احیاء العلوم» گفته است: در زیارت قبور مستحب است که پشت به قبله در مقابل صورت میّت ایستاده و برای او دعا کند، آنها را لمس نکند و بوسه نزند؛ زیرا این از عادات یهود و نصاری است» (حلبی، صص375و376).

 

3. ابولیث: «مستحب و سنت بودن دست کشیدن روی قبور دانسته نشده است و من در آن اشکالی نمی‌بینم، شمس‌الائمه گفته: این بدعت است و غزالی گفته: این از عادات نصاری است، بدون شک آن بدعت است و هیچ سنتی در آن نیست و از احدی از صحابه هم نقل نشده است» (صغیری، ص300).

 

آداب زیارت قبر نبی اکرم(ص)

فقها درباره زیارت سیدالسادات و فخر موجودات حضرت محمد(ص) نیز گفته‌اند که دست زدن به دیوار، حجره مشرفه و ضریح اقدس جایز نیست (قاضی عیاض، الشفاء، ص84).

 

ملا علی قاری در شرح قول قاضی عیاض «لا یمسّ القبر بیده» می‌نویسد: «همین­طور به دیوار قبه، بارگاه و شبکه‌های حجره حضرت نباید لمس و مسّ کند و آن را به بغل گیرد؛ زیرا این اعمال از صحابه کرام(رض) نقل نشده است و فاصله داشتن از قبر نزدیک‌تر به مقام ادب است و این اعمال از عادات نصاری است، آن طور که غزالی نقل کرده است» (ملا علی قاری، شرح‌ الشفاء علی هامش شرح خفاجی، ص517).

 

سمهودی می‌نویسد: «از آداب زیارت این است که از دست زدن، بوسیدن در و دیوار قبر حضرت رسول‌الله(ص) و دور زدن در اطراف آن و نماز خواندن به طرف آن اجتناب شود و ادب اقتضا می‌کند که از قبر فاصله بگیرند، همان‌گونه که در حال حیات حضرت به محضرش مشرف می‌شدند، فاصله می‌گرفتند، این راه راست و محل اتفاق علما است. برکت در این نیست که دست به آن بزند، بلکه برکت در این است که موافقت با دستور شریعت شود و غزالی گفته: مسّ کردن به قبر از عادات یهود و نصاری است».

 

اقشهری از زعفرانی نقل نموده که گذاشتن دست بر قبر و بوسیدن آن بدعت است و انکار شده است؛ زیرا انس بن مالک شخصی را دید که دست خود را روی قبر گذاشته است، او را از آن عمل نهی و منع نمود و فرمود: ما این اعمال را در عصر حضرت انجام نمی‌دادیم (سمهودی، وفاء الوفاء، ج4، ص1402).

 

شبیه این عبارت از علامه زمخشری هم نقل شده است (زمخشری، کبری، ص564). البته نظرات فوق قابل بررسی است که در این باره نکاتی را بیان می‌کنیم.

 

نکته قابل توجه

باید توجه داشت که عده‌ای از فقهای اهل‌سنت، مثل فقهای شیعه، معتقد هستند که اگر لمس و بوسیدن قبور انبیا و اولیای الهی مجرد تبرک باشد، اشکال ندارد (شیروانی، حواشی شیروان، ج3، ص175؛ ج4، ص145)؛ زیرا همان‌گونه که بوسیدن دست و پای آنان در زمان حیاتشان، بوسیدن دست عالمان دینی، زاهدان و ترک کنندگان دنیا (نووی، المجموع، ج4، ص636؛ همو، روضة ‌الطالبین، ج5، ص374) بوسیدن حجرالاسود، ارکان کعبه (شافعی، الام، ج2، ص186؛ نووی، المجموع، ج8، ص35؛ شربینی، مغنی ‌‌المحتاج، ج3، ص135؛ رافعی، فتح العزیز، ج7، ص316) و بوسیدن صورت اموات توسط بستگان و دوستانشان (نووی، المجموع، ج5، ص127؛ همو، روضة ‌الطالبین، ج5، ص374) و ... جایز و مستحب است، بوسیدن قبور انبیا و اولیای الهی و چیزهایی که به آنان تعلق دارد مثل محراب و منبر پیامبر اکرم(ص) برای مجرد تبرک هیچ اشکالی ندارد.

 

عبدالله ‌بن ‌احمد بن حنبل می‌گوید: از پدرم سؤال کردم مردی می‌آید، کنار منبر حضرت رسول‌الله(ص) آن را لمس نموده می‌بوسد و خودش را تبرک می‌کند و در کنار قبر آن حضرت، همین عمل را انجام می‌دهد برای رسیدن به ثواب و قرب الهی، آیا جایز است؟ پدرم فرمود: بلی، هیچ اشکالی ندارد (العلل و معرفة الرجال، ج2، ص492، ح3243).

 

از این گفتار احمد بن حنبل به خوبی استفاده می‌شود همان‌گونه که تبرک به آثار حضرت در زمان حیاتش جایز و مشروع است، پس از مرگ او هم جایز است؛ زیرا کسی که به ضریح پیامبر تبرک می‌کند در واقع به خود آن حضرت تبرک می‌کند که در عالم برزخ زنده و شاهد اعمال امتش هست و بنابراین هرکسی آن سنگ، چوب و آهن ضریح حضرت را می‌بوسد به قصد احترام رسول‌الله(ص) می‌بوسد و با بوسیدن آنها تبرک می‌کند وگرنه آن سنگ و چوبها هیچ ارزشی ندارد، جز اینکه یک نوع تعلق به حضرت رسول‌الله(ص) دارد.

 

به قول شاعر:

امر علی الدیار، دیار سلمی/ اقبل ذا الجدار و ذا الجدار

ما حبّ الدیار، شعفن قلبی/ و لکن حب من سکن الدیار

یعنی بر دیار و شهر سلمی گذر می‌کنم و در و دیوار آن را می‌بوسم، دوستی آن دیار قلب من را شاد نمی‌کند، بلکه دوستی کسی که ساکن آن شهر است، قلبم را به وجد و سرور می‌آورد. لازم به یادآوری است هیچ مسلمانی وقتی که از دست حضرت، آب دهانش، آب وضویش، سنگ قبرش، چوب منبرش و ... و سایر انبیا و اولیای الهی، طلب تبرک و استشفا می‌کرده و می‌کند، آنها را مستقل در اثرگذاری نمی‌داند، همان‌گونه خود آنان را هم در مقابل خداوند مؤثر مستقل نمی‌داند، بلکه طلب تبرک و استشفا از آثار آنان برای این است که خداوند دستور داده که آنان را احترام نموده و دوست داشته باشید و به آنان اظهار محبت کنید و مسلمانان با اظهار محبت به آنان به سوی خداوند تقرب می‌جویند.

 

سیره سلف صالح

به نظر می‌رسد آنچه که امام شهید حسن‌البنا گفته به طور مطلق صحیح نیست، بلکه باید بین قبور انبیا، اولیا و صلحا با دیگر قبرها، فرق گذاشت؛ زیرا سیره سلف صالح این بوده که برای قبور بزرگان دینی و رهبران مذهبی گنبد و بارگاه می‌ساخته و در کنار بارگاه آنان دعا و نیایش می‌کرده و آنان را نزد خداوند وسیله قرار می‌داده و به وسیله آنان از خداوند حاجات خود را طلب می‌کرده‌اند، حتی پیروان ادیان الهی گذشته از روح پیامبر اکرم(ص) حتی قبل از تولد ایشان استمداد و استفتاح می‌کرده و خداوند هم به واسطه توسّل آنان به رسول اکرم(ص) به آنان کمک نموده و مشکلات آنان را برطرف نموده و آنان را بر دشمنانشان به واسطه توسّل حضرت پیروز می‌کرده (ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ج2، ص378؛ قرطبی، الجامع لاحکام ‌القرآن، ج2، ص27؛ سیوطی، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج1، ص88) و قرآن این توسّل و استفتاح آنان را تأیید کرده است (بقره، 89).

 

خود انبیای گذشته (آدم، موسی، نوح، ابراهیم، عیسی و ...) به روح رسول مکرم متوسل شده و از خداوند به واسطه او استمداد نموده و مشکلاتشان را حل می‌کرده‌اند. روایات فروان با اسناد صحیح در این باره نقل شده است (المستدرک علی الصحیحین، ج2، ص615؛ سبکی، شفاء السقام، صص294-297).

 

مسلمانان در طول تاریخ در کنار قبور انبیا، اولیا و صلحا حاضر شده، آنان را وسیله قرار داده و از خداوند حل مشکلات و برآورده شدن حاجات خود را خواسته‌اند، حتی بعضی از فقها فرموده‌اند: اگر لمس و بوسیدن قبور و ضریح آنها مجرد تبرک باشد، هیچ اشکال حتی کراهت هم ندارد، بلکه مستحب است (شیروانی، حواشی شیروان، ج3، ص175؛ ج4، ص145).

 

البته بدون شک مسلمانان برای آنان هیچ قدرت و استقلالی قائل نیستند و آنان را مالک هیچ نفع و ضرری نمی‌دانند، بلکه فقط آنان را وسیله درگاه الهی دانسته و سبب و مجاری فیض خداوند می‌دانند و بنابراین خودشان را به آنان و متعلقاتشان تبرک می‌کنند.

 

قبور بسیاری از انبیا گنبد دارد

اما در مورد ساختن گنبد و بارگاه بر قبور، تمام قبور انبیای گذشته، صلحا و ائمه مذاهب اسلامی و قبر رسول اکرم(ص) از همان قرون اولیه و سده‌های اول اسلام دارای گنبد و بارگاه بوده و هیچ­کسی از صحابه، تابعان، علما و دانشمندان اسلامی تا عصر ابن‌تیمیه (د 728ق) مخالفت نداشته و نکرده‌اند، بلکه بعضی از علما فتوا داده‌اند: اگر کسی وصیت کرده مقداری از اموالم را برای ساختن و عمارت قبور انبیا، علما و صلحا خرج کنید، این وصیت نافذ و لازم‌الاجرا است؛ زیرا باعث احیای زیارت و تبرک می‌شود (دمیاطی، اعانة ‌الطالبین، ج3، ص236).

 

در میان علما فقط ابن‌تیمیه با ساختن گنبد و بارگاه بر قبور آنان مخالفت نموده و پیروان او در هر کجا که قدرتشان رسیده، گنبد و بارگاه اولیا و صلحا را که سلف صالح ساخته بودند، تخریب کردند، ولی در عین حال در سراسر کشور‌های اسلامی، قبور اولیا، صلحا و پیشوایان مذاهب اسلامی مثل قبر ابوحنیفه و شاگردش ابویوسف در بغداد دارای گنبد، ضریح و بارگاه مجللی است، در هر شبانه‌روز دهها نفر از پیروان و مریدان آنان به زیارتشان مشرف شده و تبرک می‌جویند و هیچ­کسی نگفته که آن را خراب کنید که بدعت و حرام است.

 

تصحیح اعتقاد مسلمانان

بدون شک یکی از وظایف علما و دانشمندان اسلامی، مبارزه با خرافات و بدعتها و بیان صحیح معارف دین برای مردم است، ولی عملی که در اسلام مباح و جایز و از طرف شارع مقدس تشریع شده است، ما حق نداریم از پیش خودمان حرام اعلام کنیم، بلکه اگر عده‌ای از انسانهای جاهل از آن بد استفاده نموده و مرتکب گناه و معصیت می‌شوند، باید علما آنان را هدایت و راهنمایی کنند و معارف دین را برای آنان به طور صحیح بیان کنند.

 

شکی نیست که مسلمانان آگاه در مقام دعا در کنار قبور انبیا و اولیا توجه دارند که آن صاحب قبر ـ نبی باشد یا ولی باشد ـ هیچ استقلال و اختیار از خود ندارد و بلکه قصد و اعتقادشان در هنگام دعا این است که آنان وسیله و سببی هستند که خداوند از طریق آنها این مشکل من را حل کند و آنان فقط مجرای فیض و رحمت خداوند هستند که در واقع دعا کننده حل مشکل خود را از بارگاه الهی طلب می‌کند و انبیا و اولیا فقط وسیله می‌باشند. این‌گونه توسّل هیچ اشکالی ندارد؛ زیرا در وسیله قرار دادن هیچ فرقی بین زنده و مرده آنان نیست؛ چون اثرات تمام اسباب و وسایل در دست قدرت الهی است و او همان‌گونه که قدرت دارد در گیاه و علفی اثری قرار دهد که بیماری را شفا بدهد قدرت دارد که همان اثر را در قبر نبی و ولی خود قرار دهد و بیماری را شفا بدهد.

 

شاه عبدالعزیز دهلوی(رض) می‌گوید: در مقام استمداد و استعانت اگر کسی بنده مقرب و مکرم درگاه خداوند را به درگاه او واسطه قرار دهد، بهتر است و می‌تواند آن بنده مکرّم و مقرّب را ندا کند: ای بنده مقرّب الهی و ای ولی خدا! من را نزد خداوند شفاعت کن و از خدا بخواه که فلان مشکل من را حل نموده و حاجتم را برآورده کند که در واقع در این‌گونه موارد انسان حاجت خود را از خداوند قادر مطلق می‌خواهد و آن بنده مقرّب فقط وسیله و سبب است و هیچ فرقی بین حیات و ممات انبیا و ارواح کامل نیست، بلکه ارواح انبیا در اثر آزاد شدن از قید ماده و بدن، بعد از مرگ، کمال بیشتری پیدا نموده و ترقی کرده است، چنان‌که سیوطی در کتاب «شرح‌ الصدور» به طور مفصل آن را ذکر نموده و با احادیث فراوان اثبات کرده است و در کتاب «شرح مشکوة» هم بیان شده است. پس همان‌گونه که آنان در حال حیات وسیله هستند، در حال ممات هم می‌توانند وسیله باشند (فتاوی عزیزی، ج2، ص108؛ شاه محمد اسحاق صاحب، مائة مسائل، صص26-37؛ مولانا محمد سرفراز خان، سماع الموتی، صص101-104).

مجله علمی تخصصی حبل المتین، دوره اول، شماره اول، زمستان 1391، صفحه 154-168.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش