مقالات > بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۴/۱۶ تعداد بازدید: 82

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامیفَتک، اغتیال و اِرهاب، اصطلاحاتی است که بیانگر مفهوم ترور در آن دوره به شمار می‌رود. از آن جا که سیره‌ی نبوی جایگاه منبع گونه در فقه مذاهب اسلامی دارد، سنت قولی، فعلی و تقریری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره‌ی پدیده‌ی ترور مورد بررسی تاریخی- فقهی قرار گرفته است.



نویسنده: علی الهی خراسانی

چکیده

عمومی‌ترین ویژگی تروریسم، خشونت یا تهدید به استفاده از خشونت می‌باشد. بنیادگرایی تکفیری که روش برخورد با دشمن را کافر دانستن غیر خود حتی در دیگر مذاهب اسلامی می‌داند، بیشترین توانایی را برای دست زدن به رفتارهای تروریستی در خود دارد.

فَتک، اغتیال و اِرهاب، اصطلاحاتی است که بیانگر مفهوم ترور در آن دوره به شمار می‌رود. از آن جا که سیره‌ی نبوی جایگاه منبع گونه در فقه مذاهب اسلامی دارد، سنت قولی، فعلی و تقریری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره‌ی پدیده‌ی ترور مورد بررسی تاریخی- فقهی قرار گرفته است.

کشتنِ ابوعَفَک، عصماء بنت مروان، کعب بن اشرف، ابن سنینه و ابورافع به دست مسلمانان در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از جمله مواردی است که می‌تواند به عنوان ترور معرفی شود و مورد اشکال قرار گیرد که بدان پاسخ داده شده است چگونه این رفتارها هم‌پوشانی منطقی و عقلانی با سخن کلیدی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دارد که فرمود: «إن الإسلام قید الفتک»؛ اسلام مانع ترور است.

هم‌چنین باید گفت ترورهای تکفیری هیچ سنخیتی با جهاد ابتدایی، جهاد دفاعی و عملیات شهادت طلبانه ندارد.

بخش اول: کلیات

تعریف ترور

الف- ترور در فرهنگ علوم سیاسی

ترور از کلمه لایتن (ere) terr گرفته شده است و به معنای ترس و وحشت است. در فرهنگ علوم سیاسی، ترور به معنای هر نوع اقدامی جهت پیشبرد اهداف با توسل به ایجاد وحشت به کار می‌رود. (1)

کارهای خشونت آمیز حکومت‌ها از قبیل حبس، شکنجه، اعدام که مخالفان خود را سرکوب می‌کنند و آنان را به ترس می‌افکنند در شمار تروریسم قرار دارد و از آن، به تروریسم دولتی یاد می‌شود. (2)

شیوه‌های به کار رفته از طرف تروریست‌ها عبارتند از: هواپیماربایی، گروگان‌گیری، خرابکاری، بمب‌گذاری، بانک زنی، آدم رباییِ سیاسی و آدم کشی. (3)

در قانون داماتو (قانون تحریم ایران و لیبی توسط آمریکا) اقدام تروریستی بین المللی به عملی گفته می‌شود که:

الف- برای جان انسان، خشونت آمیز یا خطرناک باشد، یا این که ارتکاب آن در حوزه صلاحیت ایالات متحده یا هر کشور دیگر، جرم جنایی محسوب شود؛

ب- ظاهراً با اهداف زیر انجام شود:

1- ایجاد ارعاب و وحشت و فشار بر اشخاص غیرنظامی؛

2- حکومت از طریق ارعاب و فشار؛

3- تأثیرگذاری بر رفتار حکومت از طریق سوء قصد یا آدم ربایی. (4)

ب- تروریسم؛ خشونت سازمانی

مجموعه تعاریف ارائه شده از تروریسم در دانشنامه‌ها و فرهنگ‌ها مفاهیمی مانند ترساندن، خشونت، تغییر وضع موجود، سازمان‌مند بودن یا تشکیلاتی بودن اقدام کننده را مورد توجه قرار داده‌اند. با وجود این با توجه به تعاریف مختلف، شاخه‌ها و اجزای مفهومی تروریسم به شرح زیر ترسیم گردیده است:

1- خشونت:

عمومی‌ترین ویژگی تروریسم، خشونت یا تهدید به استفاده از خشونت می‌باشد.

2- قربانی:

انتخاب تصادفی یا از روی هدف غیرنظامیان یکی از ویژگی‌ها و معیارهای اقدامات تروریستی است. در این خصوص برخی گروه‌های تروریستی نظیر «اتا» یا ارتش جمهوری‌خواه ایرلند قبل از حملات خود به مردم هشدار می‌دهند تا از شمار قربانیان کاسته شود و برخی نظیر القاعده به دنبال بیشترین قربانی می‌باشند.

3- هدف:

هدف تروریسم ایجاد وحشت و ترس در قربانی است که این قربانی می‌تواند حکومت، کل جامعه یا گروهی از اعضای جامعه باشد. اقدامات تروریستی بر این اساس برای جلب توجه گسترده مردم طراحی می‌شوند و به دنبال ایجاد شوک روانی و برهم زدن امنیت در جامعه می‌باشند.

4- انگیزه:

اقدمات تروریستی ممکن است برای رسیدن به اهداف سیاسی یا مذهبی انجام شود و یا ممکن است براساس کسب منافع شخصی صورت گیرد.

5-قانون‌مندی:

غیرقانونی بودن از ویژگی‌های بارز تروریسم است. (5)

با توجه به تعاریف و ویژگی‌های تروریسم، اقدامات حکومت‌های قانونی را نمی‌توان به عنوان اقدام تروریستی در نظر گرفت مگر آن که کار آن‌ها پنهانی و در زمانی غیر از جنگ انجام شود. اقدامات جنگی اصولاً در حوزه‌ی تروریسم قرار نمی‌گیرد. اما می‌توان حمایت‌های حکومتی که در آن یک حکومت از فعالیت تروریستی در یک کشور دیگر حمایت به عمل می‌آورد را اقدام تروریستی قلمداد کرد. این نوع از تروریسم را برای فعالیت گروه‌هایی وابسته به حکومت مانند سازمان سیا، موساد و ... تحت عنوان «تروریسم دولتی» استفاده کرده‌اند.

غیرقانونی بودن به عنوان یک شاخصه ابتدا حکومت‌ها را از دایره تروریسم خارج می‌نماید، اما در شاخصه عامل اقدام تروریستی، حکومت‌ها نیز با یک قید وارد دایره تروریسم می‌شوند و آن این که اقدامات آنان غیرقانونی باشد. اما کاملاً روشن نیست اقدامات یک حکومت علیه حکومت دیگر با کدام قانون سنجیده می‌شود: قوانین داخلی کشور عمل کننده یا حقوق بین الملل. با وجود این، اشاره به دوران جنگ و صلح تا حدودی گرایش را مشخص می‌کند و معلوم می‌شود که در دوران جنگ میان کشورها، هیچ کدام از اقدامات کشورها علیه یکدیگر را نمی‌توان در دایره تروریسم قرار داد. (6)

تروریسم و بنیادگرایی تکفیری

در تعریفی می‌توان بنیادگرایان را کسانی دانست که هم در معانی و هم در الفاظ متون مقدس جمود دارند. بنیادگرایی، خواهان حاکمیت فرهنگ گذشته و سلف است و این گذشته‌خواهی را از راه‌های سیاسی افراطی و گاه نظامی قابل دست‌یابی می‌داند. (7) بنیادگرایی در حقیقت خروج از عقلانیت و اعتدال رفتاری است. این تفکر که بنیادگرایی لزوماً به خشونت می‌انجامد، نادرست و غیرواقعی است، هر چند که با توجه به خواسته‌های بنیادگرایان، احتمال فرو غلطیدن آنان در دامان خشونت، همواره تهدیدکننده و توجه برانگیز بوده است.

اما در این میان، بنیادگرایی تکفیری که روش برخورد با دشمن را کافر دانستن غیر خود حتی در دیگر مذاهب اسلامی می‌داند، بیشترین توانایی را برای دست زدن به رفتارهای تروریستی در خود دارد. بنیادگرایی هنگامی سطح گسترده‌تری از تهدید را برای خاورمیانه و جهان ایجاد کرد که به سلفی‌گری وهابیت راه یافت و در قالب جنبش‌های رادیکال و افراطی و مسلح وهابی بازسازی گشت. (8) گروه‌های تروریستی مانند القاعده و یا داعش براساس بنیادگرایی و شیوه‌ی تکفیر، ترور و خشونت طلبی خویش را بدین اصل باطل پیوند می‌زنند که «هدف، وسیله را توجیه می‌کند» و قدرت خود را در ترورهای بیشتر به صورت هجوم‌های وحشیانه یا عملیات‌های انتحاری تعریف می‌نماید. از این رو ادبیاتی در عرصه تروریسم پژوهی شکل گرفته است که حذف کامل و فیزیکی چنین گروه‌های بنیادگرایی تکفیری و خشونت طلب تنها راه پایان دادن به تهدیدات آن‌هاست.

بخش دوم: ترور و سنت نبوی

واژه‌شناسی ترور در زبان عربی

معنای ترور با سه واژه در ادبیات قدیم و جدید عرب بیان می‌شود:

1- فَتک:

در «لسان العرب» و «العین» این واژه به معنای اهتمام ورزیدن به چیزی و انجام آن اگر چه به صورت قتل است، اما فاتک به گستاخ و جسور و کسی که با نیرنگ و یا ناگهانی شخصی را می‌کشد و جنایت می‌کند، معنا شده است. (9)

هم چنین به کسی که از غفلت شخصی استفاده کرده، به او نزدیک شده و او را مجروح سازد و یا به قتل برساند، فاتک گفته می‌شود. (10)

در ادبیات معاصر، اصطلاح فَتک را برای ترور به ندرت به کار می‌برند. در کتاب «فرهنگ اصطلاحات معاصر» فَتک بِ» به معنای ترور کرد، کشت، از میان برد و به قتل رسانده آمده است. (11) اما در «فرهنگ معاصر» آذرنوش، «فَتک» به کشتار، آدم کشی و قتل معنا شده است. (12) در «فرهنگ فرزان» و «قاموس آکسفورد» نیز ترور به فتک برگرداننده نشده است. (13)

2- إرهاب:

در ادبیات قدیم این واژه و مشتقات آن به معنای ترس، دلهره و وحشت است، (14) و از قتل یا کشتن ناگهانی، سخنی به میان نیامده است. در قرآن کریم نیز (إِیَّایَ فَارْهَبُونِ‌) (15) و (تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ) (16) به معنای ترس است.

اما در فرهنگ امروزین، «ارهاب» دقیقاً به معنای ترور است (17) و به تروریست «ارهابی» گفته می‌شود. (18)

3- اغتیال:

در ادبیات گذشته و امروز، این واژه به یک معنا به کار برده می‌شود. قَتَله غلیه: یعنی پنهانی و به شکلی که مقتول با خبر نشود، او را از پای درآوردن. (19)

امروزه تنها معنای اغتیال، ترور است. (20)

ترور در روایات

با مروری بر کتاب‌های روایی در می‌یابیم که ترور، تنها با واژه «فتک» بیان شده است. (21) «ارهاب» در روایات اندکی به معنای ترساندن آمده است (22) و «اغتیال» نیز از معنای حقیقی تهی شده و در روایات- که تعداد آن‌ها کم است- معنایی کنایی و مجازی دارد. (23)

اگر در روایاتی که در آن‌ها «الفتک» وارد شده است. بنگریم، پی خواهیم برد که معنای این واژه در سنت قولی و نیز فرهنگ آن زمان بیانگر کاری ناپسند و ضد ارزش است و مفهومی منفی در بر دارد، به گونه‌ای که گفته شده «ایمان در گروِ ترک ترور (فتک) است». (24)

برای نمونه به چند روایت می‌پردازیم:

1- پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «وقتی در معراج بودم، چیزها و مواردی دیدم، پرسیدم این‌ها چیست؟ گفتند این‌ها نشانه‌های آخرالزمان است. پرسیدم: چه زمانی آخرالزمان است؟ خداوند عزوجل فرمود: آخرالزمان وقتی است که علم محو شود و جهل ظاهر گردد. قاریان قرآن زیاد شوند و عمل کاهش یابد، ترور بالا رود، فقهای هدایتگر اندک و فقهای گمراه و خیانت کار زیاد و شعر فراوان شود.» (25)

2- در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید آمده است:

هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) رحلت فرمودند و علی (علیه السلام) به غسل و دفن آن حضرت مشغول بود، با ابوبکر بیعت شد. در این هنگام زبیر و ابوسفیان و گروهی از مهاجران با عباس و علی (علیه السلام) برای تبادل نظر و گفت و گو خلوت کردند. آنان سخنانی گفتند که لازم تهییج مردم و قیام بود. عباس گفت: سخنان شما را شنیدم و چنین نیست که به سبب اندک بودن یاران خود از شما یاری بخواهیم و چنین نیست که به سبب بدگمانی، آرای شما را رها کنیم. ما را مهلت دهید تا بیندیشیم. اگر برای ما راه بیرون شدن از گناه فراهم شد. حق میان ما و ایشان بانگ برخواهد داشت، بانگی چون زمین سخت و دشوار. و در آن صورت دست‌هایی را برای رسیدن به مجد و بزرگی فرا خواهیم گشود که تا رسیدن به هدف، آنها را جمع نخواهیم کرده و اگر چنان باشد که به گناه درافتیم، خودداری خواهیم کرد و این خودداری هم به سبب کمی شمار و کمی قدرت نخواهد بود. به خدا سوگند! اگر نه این است که اسلام مانع از هرگونه غافل‌گیری و ترور است، چنان سنگ‌های بزرگ را بر هم فرو می‌ریختیم که صدای برخورد و ریزش آن از جایگاه‌های بلند به گوش رسد. (26)

3- ابوصباح کنانی به امام جعفرصادق (علیه السلام) می‌گوید: یکی از همسایه‌هایم که از قبیله همدان و نامش جعدبن عبدالله است، به علی (علیه السلام) دشنام می‌دهد. آیا اجازه می‌دهی که او را بکشم؟ امام فرمود: اسلام ترور را منع کرده است. (27)

رفتارهای ترورگونه‌ی اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برخی از کافران و یهودیان به گونه‌ای توسط برخی از اصحاب کشته شدند و برای هر خواننده‌ای سؤال و ابهام پیش می‌آید که آیا این اقدام اصحاب به واقع، ترور بوده است؟ آیا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این نوع کشتن‌ها را تأیید می‌کرده است؟ و اساساً فلسفه‌ی کشتن این افراد چیست؟

ابتدا نگاهی به تاریخ قتل‌ها و افراد کشته شده می‌افکنیم.

1- کشتن ابوعَفَک

ابوعفک، مردی یهودی و از طایفه‌ی بنی عمرو بن عوف بود و بدون آنکه اسلام آورد در اشعار خویش مردم مدینه را بر ضد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تحریک می‌کرد. وی می‌گفت: سواری که به سراغ قوم من آمد، قوم من را متفرق کرد.

واقدی صاحب «المغازی» اشاره‌ای به درخواست رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای از میان بردن شر او (ابوعفک) ندارد، (28) اما در روایات ابن اسحاق این مطلب آمده است: به هر روی سالم بن عمیر که خود از همین طایفه بود، وی را به قتل رساند. (29) هر چند بلاذری می‌گوید: روایت دیگر حکایت از آن دارد که حضرت علی (علیه السلام) وی را به قتل رسانده است. (30)

زنی مسلمان در اشعاری از قاتل ابوعفک ستایش کرد و با «حنیف» خواندن آن مسلمان گفت: ‌ای کاش می‌دانست که کشنده‌ی او انسان بوده یا فرشته!» (31)

به نظر می‌رسد کشتن ابوعفک قبل از جنگ بدر بوده است. (32)

2- کشتن عصماء بنت مروان

عصماء بنت مروان که از بنی امیه بن زید و همسر یزید خطمی بود، نسبت به کشتن ابوعفک شکایت و اعتراض داشت. وی در اشعاری، اوسیان و خزرجیان را بر ضد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تحریک می‌کرد. ضمن بدگویی به اسلام و پیروانش، انصار پیروی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را نکوهش و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را هجو می‌کرد.

او در اشعارش به انصار می‌گفت: چرا از غریبه‌ای که نه از بنی مراد است و نه از بنی مذحج، پیروی کرده‌اید؟

این دو قبیله از قبایل یمنی و بنابراین قحطانی بودند. انصار نیز یمنی بودند، در حالی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) عدنانی بود. بدین ترتیب این زن بر آن بود تا یمنی‌ها را وادار کند تا از حمایت یک غریبه‌ی عدنانی دست بردارند. از جمله کارهای زشت او، انداختن کهنه‌های نجاست زنانه در مسجد بنی خطمه بود. (33)

عمیربن عدی که عصماء همسر یکی از افراد طائفه او (بنی خطمه) بود، تصمیم گرفت تا وی را به قتل برساند. واقدی می‌گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در آن زمان در بدر بود. این مطلب با شعر عصماء که خطاب به مردم مدینه می‌گوید: بعد از کشته شدن سران قوم هنوز به او امید دارند سازگار نیست. (34)

در روایت ابن اسحاق آمده است که پیامبر، شعر آن زن را شنید و از مردم خواست تا کسی او را از شرّ زن ایمن سازد. (35) بلاذری نیز می‌گوید: وقتی او تصمیم به قتل گرفت، مسلمانان در بدر بودند. او صبر کرد تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بازگشت. آن‌گاه اجازه گرفت و آن زن را به قتل رساند. (36)

حسان بن ثابت در اشعاری چند از کار این جوان غیور که «پیش از سپیده، خون گرم آن زن را ریخت» ستایش کرده و آرزو کرد که «خدا تو را از شربت سرد بهشت سیراب کند آن‌گاه که نعمت برایت فراوان است.» (37) پس از این واقعه کسانی از بنی خطمه که از ترس بر شرک خود باقی بودند جرأت یافته ایمان خویش آشکار کردند. (38)

3- کشتن کعب بن اشرف

کعب بن اشرف از چهره‌های برجسته یهودی مدینه بود. وی در اصل از طایفه‌ی بنی طیء اما مادرش از یهودیان بنی النضیر بود. (39) وی از کسانی بود که به آزار رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌پرداخت.

پیروزی مسلمانان و شکست مشرکان در غزوه‌ی بدر بر یهودیان بسیار سنگین آمد. کعب بن اشرف پس از بدر به مکه رفت. او بر کشته‌های بدر گریه کرد و اشعاری در مرثیه‌ی کشتگان قریش خواند و آنان را بر ضد مسلمانان تحریک کرد. (40) جالب آن است که هر کجا کعب بر قومی فرود می‌آمد، حسان به دستور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به هجو آن قوم مشرک می‌پرداخت. از آنجا که هجویات حسان قوی بود، آن قوم، برای آنکه گرفتار هجو بیشتری نشوند کعب را از خود دور کردند. (41)

ابن اسحاق علاوه بر فعالیت‌های وی بر ضد اسلام، از اشعاری که وی سروده و نام زنان مسلمان و زنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در آن‌ها می‌آورده (تشبیب) یاد کرده است. (42) او این گونه مسلمانان و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مورد آزار قرار می‌داد.

کشتن کعب کار ساده‌ای نبود؛ زیرا او سخت مراقب خود بوده و در خانه‌ی قلعه مانند خود در میان یهودیان بنی النضیر زندگی می‌کرد. مشکل اصلی همین بود تا اینکه محمد بن مسلمه و ابونائله تصمیم گرفتند با فریب کعب او را از خانه بیرون آورند ابتدا ابونائله برای مکر خویش از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) اجازه گرفت. (43)

ابونائله- که با محمد بن مسلمه و کعب بن اشرف برادران رضاعی بودند- نزد کعب رفته و پس از آنکه آن اطراف خلوت شد به وی گفت: آمدن این مرد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای ما بلا بود. تمامی عرب به جنگ ما آمدند و از یک کمان بر ما تیراندازی کردند. راه‌ها بر ما مسدود گشته، خود و خانواده‌مان گرفتار مشکل شده‌ایم. او به کعب گفت: همراه عده‌ای قصد خوار کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را دارد. پس از آن گفت که می‌خواهد قدری خرما از او بخرد اما پولی ندارد، در عین حال حاضر است تا سلاح‌های چندی را گرو بگذارد. این در اصل مکری بود از سوی مسلمانان تا اگر وقتی دیگر با سلاح آمدند کعب هراس نکند چون او به طور طبیعی احساس وحشت می‌کرد. شباهنگام مسلمانان عازم شدند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تا بقیع بدرقه‌شان کرد.

ابونائله درب خانه‌ی کعب را زد و کعب خواست تا بیرون آید. در این حال همسرش مانع او شده و به او گفت که تو در حال جنگی و چنین کسی در این وقت نباید از خانه خارج شود. کعب سخن زن را نپذیرفت و بیرون آمد. آنها قدری با یکدیگر گفت و گو کردند و پس از آن با توافق او به سوی منطقه‌ای به نام «شرج العجور» به راه افتادند. در راه ابونائله دست به موهای کعب کشیده و از عطری که بر سرش زده بود تعریف کرده وی بار دوم نیز چنین کرد تا او مطمئن شود و سوم بار، موهای بلند او را در دستانش پیچیده او را زمین زد و دیگران گفت تا او را بکشند. پس از آن، به سرعت از محله‌ی بنی النضیر- که به خاطر فریاد کعب؛ آتش بر بام‌های خود روشن کرده بودند- گریختند و به سوی مسجد آمدند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) که مشغول نماز بود با شنیدن صدای تکبیر آنان بیرون آمده از ایشان استقبال کرد. (44)

داستان کشتن کعب بن اشرف را عباد بن شبر به نظم درآورده است. او تأکید می‌کند که آنها پنج نفر بودند و خداوند نفر ششم آنان بود. کشتن کعب، یهودیان مدینه را به شدت ترساند. «فلیس بها یهودی! الا و هو خائف علی نفسه». (45)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فردای آن روز فرمود هر کس از بزرگان یهود را دیدند بکشند و بدین ترتیب تا مدتی یهودیان سرشناس ظاهر نمی‌شدند. (46)

مدتی نگذشت که یهودیان بار دیگر آزار مسلمانان و فسادافکنی را در پیش گرفتند؛ امام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مسلمانان را به آرامش توصیه نمود؛ (47) البته غیر از آنان که عهد را می‌شکنند و خطر جدیدی برای اسلام به شمار می‌روند. (48) به گزارش ابن سعد، پس از قتل کعب، یهودیان نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمدند و گفتند رفیق ما به ترور کشته شده است. آن حضرت کارهای زشت کعب و هجوهای او را به یادشان آورد و از آنان خواست تا از نو پیمان صلحی با او ببند و بستند. ابن سعد می‌گوید آن پیمان نزد علی (علیه السلام) بوده است. (49)

4- کشتن ابن سنیه

زمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود به هر یک از سران یهود دست یافتید او را بکشید، محصیه بن مسعود از اوس، یکی از تجار یهود به نام ابن سنینه را که طرف تجاری او بود، به قتل رساند. حویصه برادر محیصه به وی اعتراض کرد؛ اما محیصه گفت: حتی اگر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور قتل تو- که برادرم هستی- می‌داد، تو را نیز می‌کشتم. حویصه گفت: دینی که تو را به این جا رسانده باید چیز شگفتی باشد. این مسأله، زمینه را برای اسلام آوردن وی فراهم کرد. (50)

5- کشتن ابی رافع

خزرجیان در سال سوم هجری چون دیدند افتخار کشتن کعب نصیب اوس شده، او رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای کشتن ابی رافع ابن التحقیق اجازه گرفتند و او را کشتند. ابی رافع مردی یهودی بود که با کعب بن اشرف در عناد و آزار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و تعدی علیه ایشان همراهی می‌کرد. (51)

منطق هم‌پوشانی رفتار و گفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

پیامبر خود فرموده است: «إن الاسلام قید الفتک». (52) و مومن دست به ترور نمی‌زند. در تاریخ نیز آمده است که مسلم بن عقیل با آن که به راحتی می‌توانست عبیدالله بن زیاد را در خانه‌ی ‌هانی بن عروه و با نقشه قبلی، ترور کند؛ اما از این کار منصرف شد. پس از آن که دلیل نکشتن عبیدالله را از او جویا شدند. گفت: پیامبر فرمودند اسلام ترور را منع کرده است. (53)

آیا میان این گفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و رفتار ایشان مبنی بر دستور با تأیید کشتن برخی معاندان تناقضی وجود دارد!؟ در پاسخ باید گفت: هیچ منافاتی بین آن دو نیست؛ زیرا «فتک» کشتن از روی مکر و فریب است؛ یعنی کسی را که از جانب تو احساس امنیت می‌کرده است به قتل برسانی. (54)

اگر در ترور رواج پیدا کند، امنیت از بین رفته و آرامش از هر انسانی گرفته می‌شود. بنابراین حضرت مسلم به درستی عبیدالله را ترور نکرد، زیرا عبیدالله در خانه‌ی ‌هانی احساس امنیت می‌کرده است و اعلان جنگی میان آن‌ها رخ نداده بود.

افسوس که مورخ مشهوری نکشتن عبیدالله به دست مسلم را زیر سوال می‌برد و گفته مسلم بن عقیل را که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از ترور نهی فرموده، بدون دلیل می‌داند. او بر آن است که این کار مسلم و گفته او، با رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مغایر است! (55)

حقانیت رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

شیعه برخلاف اشعریانِ عقل‌گریز، افعال خداوند و رفتار فرستاده‌ی او را بر پایه‌ی عدالت می‌داند که عقل، ملاک تشخیص آن است، از این رو باید تمام رفتارهای پیامبر

(صلی الله علیه و آله و سلم) عادلانه باشد و حتی غباری از ظلم بر آن ننشیند.

از سوی دیگر «ترور» جایگاهی در اسلام ندارد و با عدالت هرگز جمع نمی‌شود، کشتن برخی از معاندان به دستور یا تأیید پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) چگونه توجیه می‌شود؟ برخی از شرق نگاران همواره بر این پندار باطل هستند که پیامبر اسلام، اهل ترور بوده است.

«کارل آرمسترانگ» نویسنده‌ای غربی است که کتاب وی با عنوان زندگی نامه پیامبر اسلام محمد پرفروش‌ترین کتاب سال آمریکا پس از حادثه یازده سپتامبر شد. او در مقدمه کتاب خود می‌نویسد:

«برای من خیلی دردناک بود که تروریست‌ها خود را پیرو صدیق (صلی الله علیه و آله و سلم) دانسته و باور داشتند که پا در جای پای او می‌گذارند.» (56)

نویسنده‌ی کتاب سعی داشته که انصاف را رعایت کند و برخلاف دیگر نویسندگان غربی چهره‌ی صلح‌طلب پیامبر اسلام را نشان دهد. و به حق رنگ و بویی از آن در کتاب دیده می‌شود. با وجود این نگرش همو می‌نویسد:

... موقعی که «کعب» از مکه بازگشته و مشغول تهیه اشعار جدید برای تهییج دشمنان اسلام بود، محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور داد او را ترور نمایند. محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) همیشه شعرا را به دیده ظن و بدگمانی می‌نگریست: «گفتار آنان همیشه جنبه جادویی داشت. در عربستان شاعر همیشه به عنوان سلاح و مرگباری محسوب می‌گردیده... (57)

این تهمت‌های ناروا، ما را بر آن می‌دارد که رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را براساس چهارچوب فرهنگ و اهداف اسلام تحلیل کنیم.

هدف تمامی ادیان الهی برقراری عدالت اجتماعی است و تکامل اخلاقی و معنوی جامعه در گروی اجرای این مهم است. در مواردی که حقوق شخصی مطرح است، می‌توان مدارا و تسامح نمود؛ اما آن جا که حقوق اجتماعی و از همه مهم‌تر حقوق معنوی جامعه به خطر می‌افتد و می‌رود تا امنیت معنوی خدشه پذیرد؛ تساهل هرگز روا نیست. با قاطعیت باید با تجاوزگران برخورد نمود، آنان که حتی نظم عمومی جامعه را بر هم می‌زنند و فضای سیاسی را پرآشوب می‌کنند.

بر پایه‌ی عدالت، ابتدا زمینه هدایت و اصلاح فراهم می‌شود و اگر متخلف در تجاوز خود عناد و پای فشاری ورزید، بایستی ریشه‌ی فساد را خشکاند.

با تامل در اقدامات تجاوزگران که به کشتن اصحاب منتهی شده- بنابر آنچه گذشت می‌توان موارد زیر را یافت:

- هجو، تمسخر و تحقیر پیامبر و مسلمانان در گفتارهای آشکار خویش؛

- توطئه و طرح نقشه علیه اسلام؛

- تحریک دشمنان و ایجاد انگیزه بر نبرد با مسلمانان؛

- شکستن پیمان صلح و ترویج عهدشکنی و نفاق؛

- تفرقه‌افکنی و ایجاد تردید میان مسلمانان؛

- شکنجه روحی از راه بدنامی به ناموس پیامبر و مسلمانان.

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان حاکم اسلامی و براساس قضاوت خویش- نه از روی اجتهاد بلکه با اتصال به علم الهی- افرادی را که مرتکب این اعمال تجاوزگرانه شدند، مجرم شناخت و دستور به قتل آنها داد؛ چرا که آنان محارب و مفسد فی الارض شناخته شدند.

بدین‌گونه کشتن انسان‌ها باید براساس دلیل و قانونی باشد. پدیده‌ی ترور، اقدامی وحشت‌زا، ترس‌آفرین و رعب انگیز است که بر پایه‌ی اهداف شوم و حسدها و کینه‌ها انجام می‌گیرد. اما اقدام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آرامش را برای جامعه اسلامی به ارمغان می‌آورد. آرامشی که در سایه‌ی آن، اخلاق و معنویت رشد می‌کند و اما به راستی چرا توهین و ناسزاگویی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مقدسات چنین مجازات سختی در پی دارد؟

در پاسخ باید گفت:

اولاً:

در نظر گرفتن مجازات سخت برای حرمت شکنان و مرتدان و استهزاکنندگان مقدسات، منحصر به دین اسلام نیست، بلکه همه‌ی ادیان آسمانی و غیرآسمانی در مقابل مخدوش شدن اصول و شکسته شدن حرمت‌ها موضع داشته‌اند.

ثانیاً:

دین اسلام دقیقاً به همین دلیل که دین محبت است، دشنام گویی پیامبر و استهزاکنندگان ارزش‌ها را محکوم به مجازات می‌داند؛ چرا که محبت و تقدس ملازم یکدیگرند. ستون خیمه دین، مقدسات است، و انسان خداوند را سرچشمه همه مقدسات می‌داند. این که پیامبر، قرآن، انبیاء، ائمه برای مؤمنان و پیروان ادیان الهی مقدسند، از آن روست که به سرچشمه‌ی قدس- که خداوند قدوس است- مرتبطند. مگر می‌شود دیانتی از یک سو در اوج محبت و صفا و رأفت باشد و از سوی دیگر، نسبت به آنان که حریم تقدس و محبت را می‌شکنند سخت‌گیری نکند؟ آن محبت‌ها و نیز سخت گیری‌ها، همه با توجه به کمال انسان معنا پیدا می‌کند. (58)

کسانی که به ایجاد تردید و القای شبهه درباره‌ی کردار رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و رسالت آسمانی او- که برای همه جهانیان رحمت بود- می‌پردازند، چنین می‌گویند که رسالت الهی اساساً با قتل ناسازگار است، آن سان که از گفته‌ی عیسی (علیه السلام) برمی‌آید: «هر کس به گونه‌ی راستت زد گونه‌ی چپ خود را برای ضربتی دیگر پیش آر».

در پاسخ چنین گزافه‌ای باید بگوییم از میان بردن دشمنان دعوت دینی هرگز با رسالت آسمانی ناسازگاری ندارد، چه، موسی که خود از پیامبران اولوالعزم است جنگید و بنی اسرائیل را نیز به جنگ دعوت کرد و هرگز این مسائل با رسالت آسمانی او که تورات، کتاب آن است تنافی نداشت، کتابی که عهد قدیم مقدس در نزد یهودیان و مسیحیان است.

هم‌چنین شبهه می‌کنند که رحمت نبوی اجازه‌ی کشتن و جنگ را نمی‌دهد، اما ما در این باره می‌گوییم جنگ و قتلِ مشروع از همین رحمت ناشی می‌شود؛ چرا که رحمت یک عاطفه نسنجیده نیست که هم شایسته و هم ناشایسته را در برگیرد؛ بلکه رحمت نبوت، رحمتی همگانی است. رحمتی که یکی از مصادیق آن مترتب کردن آثار جرم یک مجرم بر کار او و جلوگیری از فساد بر روی زمین است، آن سان که خداوند می‌فرماید: «اگر بازداشتن برخی از مردم به وسیله یبرخی دیگر نبود فساد بر زمین حکمفرما می‌شد، اما خداوند بر جهانیان فضل فراوان دارد.»

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز خود می‌فرماید: «من پیامبر رحمت و پیامبر حماسه‌ام» آری حماسه‌ی او برخاسته از رحمت اوست. (59)

نتیجه‌ی پایانی آن که در سیره‌ی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نشانی از ترور به مفهوم امروزین وجود ندارد و حتی در برخی از احادیث بر جا مانده از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ترور نهی شده است.

پیامبر رحمت و معلم بزرگ رشد، اخلاق و انسانیت، چگونه می‌تواند کاری ناپسند و خلاف عدالت انجام دهد؟!

بخش سوم: ترور و جهاد اسلامی

اسلام برای جلوگیری از فتنه‌انگیزی و تجاوز دشمنان حکم جهاد را جعل کرده است. نکته اساسی آن لست که در دیدگاه صحیح، جهاد اسلامی دائر مدار کرامت انسان‌ها و پاسداشت امنیت شهروندان است، اما آیا جهاد اسلامی می‌تواند به ترور مشروعیت بخشد و ترور ذیل این واجب اسلامی جای گیرد و توجیه شود؟ تطبیق ترور با جهاد در دو گونه‌ی جهاد بررسی می‌شود:

الف- جهاد ابتدایی

جمهور مذاهب فقه اسلامی یعنی حنفیه، مالکیه و حنابله عقیده دارند که دلیل جهاد قتالی، و ابتدائی، منع از تجاوز دشمنان است اما شافعی و ابن حزم برآنند که دلیل جهاد، کفر است. (60)

اما باید گفت حقیقت آن است که از آیات مطرح شده در جهاد ابتدایی، هیچ کدام بر جهاد ابتدایی به معنای خاص، یعنی جهاد برای وادار کردن مشرکان به اسلام دلالت ندارد، بلکه جهاد ابتدایی به معنای عام؛ یعنی جهاد برای پایان دادن به فتنه‌گری مشرکان، نجات مظلومان و مستضعفان از ستم مشرکان، بسط و گسترش حاکمیت سیاسی اسلام از آیات قرآن به روشنی استفاده می‌شود.

روایاتی که برای اثبات جهاد ابتدایی خاص مطرح می‌شود یا از نظر سند دچار مشکل هستند و یا از نظر دلالت و یا از هر دو جهت. برای اثبات مسئله‌ای با این اهمیت که مسلمانان موظف به جهاد با مشرکان باشند تا آنان را به مسلمان شدن وادار نمایند، کافی نیست و نیازمند دلیل قوی‌تر و روشن‌تری است.

از نظر تاریخی نیز در عصر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به موردی برنمی‌خوریم که آن حضرت فقط برای وادار کردن مشرکان به پذیرش اسلام، بدون آن که اهل فتنه‌گری یا آزار و اذیت مسلمانان یا مانع دعوت اسلامی باشند، جهاد کرده باشد و فرد یا گروهی را تنها به سبب مشرک بودن از نظر اعتقادی و نپذیرفتن اسلام- بی آن که مسلمان را بیازارند یا به دشمنان مسلمانان کمک کنند- با جنگ و جهاد تهدید به پذیرش اسلام کرده باشد. (61)

باید گفت با وجود دولت اسلامی و قدرت سیاسی، نشر و دعوت رسالت اسلام به وسیله سلاح و تهاجم نظامی انجام نمی‌گیرد. اسلام، به آزادی دینی در زندگی ملتزم است و با اکراه و اجبار از راه هجوم مسلحانه، شهروندان را به ایمان دعوت نمی‌کند. (62)

بنابراین اگر دلیل جهاد، از میان برداشتن توطئه فتنه‌گران و دفع تجاوز دشمنان باشد که صحیح نیز همین است، نمی‌توان جهاد را دست آویز کرد و دست به ترور یا عملیات‌های انتحاری زد. گروه‌های تکفیری نمی‌توانند، رفتارهای خشونت آمیز خود را با استفاده از ترور و ایجاد رعب و وحشت مستند به جهاد اسلامی کنند. حتی اگر دلیل جهاد، کافر بودن طرف مقابل باشد باید با اجازه امام عادل این جهاد صورت گیرد و در خلافت ادعایی گروه غیرانسانی داعش- که برخاسته از فتاوای تکفیری است- به هیچ عنوان امام عادلی وجود ندارد و تمام بزرگان اهل سنت و امامیه آنان را محکوم می‌نمایند. بنابراین گروه‌های تکفیری که مطرود مذاهب فقه اسلامی هستند با نداشتن اجازه‌ای از امام عادل نمی‌توانند اعمال وحشیانه و ترورهای رعب‌آور خود را مستند به جهاد اسلامی کنند.

ب- جهاد دفاعی

آیا برای دفاع از خود و یا کشورش دست به ترور زند؟ پاسخ بدین پرسش به دو موضوع مرتبط با جهاد گره می‌خورد: اول دفاع مشروع که آیا به دلیل دفاع مشروع می‌توان ترور کرد. دوم عملیات استشهادی که آیا عملیات استشهادی همان ترور مذموم نیست؟

اول- ترور و دفاع مشروع

ابتدا به تعریف دفاع مشروع و شرایط آن می‌پردازیم تا زوایای دفاع مشروع روشن شود و بتوانیم مرزهای ترور و دفاع مشروع را بازشناسی کنیم.

تعریف دفاع مشروع

دفاع در اصطلاح نظامی به راه‌ها و روش‌هایی گفته می‌شود که در جنگ‌ها برای دفع حملات دشمن به کار گرفته می‌شود. (63)

دفاع مشروع در رویکرد حقوقی تعریف‌های مختلفی شده است که به برخی آن‌ها اشاره می‌شود:

- حمایت کردن از نفس یا حق یا عرض خود یا دیگران در مقابل هر متجاوز غیرمشروع که با قوت لازم تجاوز غیرمشروع که با قوت لازم تجاوز او را دفع کند. (64)

- ارتکاب عملی است برحسب ضرورت از طرف شخص در برابر یک حمله‌ی نامشروع و حال به منظور نجات خود یا دیگری که آن عمل بذاته جرم است لکن به این اعتبار جرم تلقی نمی‌شود. (65)

-قدرتی بازدارنده است که به موجب آن حق انجام عملی- که شرعاً ضروری است - برای شخصی بر علیه دیگری وجود دارد، تا خطر حقیقی، حال و غیرمشروعی را دفع کند که حق محترم مسلمان یا کافر ذمی یا مستأمن اعم از نفس، مال یا عرض و ناموس را مورد تهدید قرار داده است. (66)

بنابراین طبق تعریف آخر، دفاع مشروع عبارت است از اِعمال قوه‌ی لازم برای مقاومت در مقابل خطری نامشروع و بالفعل یا در شرف وقوع که حقی از حقوق مورد حمایت قانون را تهدید کند. این تعریف از تعاریف دیگر بهتر است، زیرا دفاع از جان و مال خود و دیگری را شامل می‌شود، در حالی که تعاریف دیگر همه به نوعی از معانی لغوی دفاع اخذ شده و تمام نیست. (67)

شرایط دفاع مشروع:

دفاعی مشروع و مجاز است که دارای شرایطی باشد که با توجه به دانش حقوق و فقه مذاهب اسلامی بدین قرار می‌باشد:

- نامشروع و ناعادلانه بودن تجاوز (68)؛

- تناسب دفاع با تجاوز و خطر (69)؛

- فعلیت داشتن تجاوز یا قریب الوقوع بودن خطر. (70)

ممکن است گفته شود بنابر شرط سوم برای اقدام پیش‌گیرانه از تجاوز، می‌توان از ترور شخص استفاده کرد. مناسب است در این جا این شرط توضیح داده شود. فقیهان امامیه چنین گفته‌اند که در صورتی که مدافع بداند شخص قصد جان یا مال وی یا ناموس او را دارد، می‌تواند پیش دستی کند و او را دفع نماید و الا نمی‌تواند. پس اگر گمان ببرد که شخصی تعدی و تجاوز به او را دارد حق پیش دستی در دفاع را ندارد، زیرا موضوع دفاع که تعدی و تجاوز باشد احراز نشده است. (71)

از فقیهان اهل سنت نیز از دیدگاه شافعی استفاده می‌شود که دفاع در حالتی معنا دارد که مهاجم بتواند تجاوز نماید و امکان وقوعی آن وجود داشته باشد. (72) ابن قدامه حنبلی این شرط را پذیرفته (73) و ابن عابدین حنفی می‌گوید: «خطر باید فعلی و مهاجم در حال حمله بوده باشد، و اگر مهاجم منصرف شده و برگشته باشد، در این صورت ضربه زدن و کشتن او جایز نیست و چنان چه او را بکشد قصاص می‌شود.» (74)

بنابراین در فضای شهری و زندگی شهروندی که زمینه‌ی جنگ و موقعیت نظامی نیست، نمی‌توان به بهانه‌ی دفاع مشروع دست به ترور و کشتن شخص یا اشخاصی نمود، زیرا شخصی که ترور می‌شود، روشن است که در حالت تهاجم و تجاوز نیست، چرا که ترور، کشتن ناگهانی فردی است که بی خبر از نقشه‌ی ترور است و احساس امنیت می‌کند.

دوم- ترور و عملیات شهادت‌طلبانه

عملیات شهادت‌طلبانه به معنای عام آن به اقدامی اطلاق می‌شود که شخصی با قصد قربت و با علم به شهادت و با هدف ضربه زدن به شدمن به انجام آن مبادرت می‌ورزد و در این راه کشته می‌شود. در تاریخ اسلام و سیره اولیای الهی به ویژه سالار شهیدان حضرت امام حسین (علیه السلام) و یارانش نمونه این اقدام به چشم می‌خورد. (75) عملیات شهادت طلبانه‌ی توسط اقلیتی انجام می‌گیرد که در مقابل توان بالای نظامی و فناوری‌های نوین جنگی دشمن، قدرت برابری ندارد و از این رو چاره‌ای نیست جز آن که دست به عملیات انفرادی شهادت طلبانه علیه دشمن بزند. (76)

شرایط عملیات شهادت‌طلبانه

-قصد و انگیزه اقدام کننده اعتلای کلمه الله و دفاع از ایمان، مقدسات و سرزمین اسلامی باشد (77) نه در جهت منافع حزب، گروه یا سازمان و یا تثبیت اعتقادی باطل و غیرانسانی؛

- هدف شهادت‌طلب از جنبه اجتماعی، ضربه وارد ساختن به دشمن، دفع ظلم و تجاوز دشمن به زمین، جان و ناموس بی گناهان، تضعیف جبهه دشمن و تقویت روحیه جبهه مقاومت اسلامی باشد نه ایجاد ترس و وحشت در شهروندان عادی و تجاوز به انسان‌های بی گناه.

با توجه به شرایط فوق روشن می‌شود عملیات شهادت طلبانه به هیچ عنوان ترور مذموم به شمار نمی‌رود بلکه اقدامی نظامی با اهدافی مقدس و در نبود شرایط و توان برابر و در فضای جنگی است نه آن که امنیت شهروندان را برهم زند و بی گناهان را به خاک و خون کشاند.

نتیجه‌گیری

اسلام دین کرامت و عدالت و خواهان امنیت برای جامعه اسلامی و همه جهانیان است. گروه‌های تکفیری که راه جمود و تحجر و افراط‌گرایی را در پیش گرفته‌اند، نمی‌توانند ترورها و رفتارهای خشونت‌آمیز خود را در کشتن دیگران و ایجاد رعب و وحشت را مستند به جهاد اسلامی نمایند.

تروریسم تکفیری هیچ استناد منطقی، تاریخی و دلالی به سنت نبوی و آموزه‌های پیامبر رحمت ندارد و هر رفتاری در کشتن دشمنان اسلام در موقعیت جنگی و نظامی و دفاع از تجاوز دشمن و فتنه انگیزی او رقم می‌خورد.

پی‌نوشت:

* پژوهشگر فقه اجتماعی- دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی.

1-غلام‌رضا علی بابایی، فرهنگ علوم سیاسی، ج1، ص 176-177.

2- داریوش آشوری، فرهنگ سیاسی، ص 64.

3- جک سی پیلینو- روی آلتون فرهنگ روابط بین الملل، ترجمه و تحقیق حسن پست، ص 234.

4- زیبا فرزین نیا، «از نفوذ تا سد نفوذ»، فصلنامه سیاست خارجی، ص 118.

5- علی عبدالله خانی، تروریسم شناسی، ص 23.

6- همان، ص 25.

7- عبدالمجید مبلغی، درآمدی بر تروریسم پژوهی، ص 88.

8- توماس هیغهامر، الجهاد فی السعودیة، قصة تنظیم القاعدة فی جزیرة العرب، ترجمه امین الایوبی، ص 149.

9- لسان العرب، ج10، ص 473؛ کتاب العین، ج5، ص 340.

10- لسان العرب.

11- نجف علی میرزایی، فرهنگ اصطلاحات معاصر، ص 451.

12-آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی - فارسی، ص 495.

13- دکتر سید حمید طبیبیان، فرهنگ فرزان فارسی- عربی، ص 253 و قاموس آکسفورد، ص 1101.

14- کتاب العین، 47/4؛ لسان العرب، 436/1.

15- بقره، آیه 40.

16- انفال آیه 60.

17- آذرنوش، فرهنگ معاصر، ص 249؛ قاموس آکسفورد المحیط، انکلیزی- عربی، ص 1101.

18- همان و فرهنگ فرزان، ص 253.

19- کتاب العین، ج4، ص 447؛ لسان العرب، ج11، ص 507.

20- آذرنوش، فرهنگ معاصر، ص 490 و فرهنگ اصطلاحات معاصر، ص 89.

21- به عنوان نمونه: اسکافی، ج7، ص 375؛ بحارالانوار، 236/17، 96/19، 137/47، 276/52.

22- بحارالانوار، ج20، ص 44؛ ج21، ص 207.

23- وسایل الشیعه، ج17، ص 440؛ مستدرک، ج13، ص 151.

24- اعلام الدین، ص 291.

25- بحارالانوار، ج52، ص 277.

26-ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص 218.

27- الکافی، ج7، ص 375.

28- المغازی، ج1، ص 175.

29- السیرة النبویه، ابن هشام، ج4، ص 436- 435.

30- النساب الاشراف، ج1، ص 374.

31- المغازی، ج1، ص 636.

32- جعفر مرتضی عاملی، الحصیح من سیرة النبی الاعظم، ج6، ص 36.

33- سبل الهدی وا لرشاد، ج6، ص 26.

34- المغازی، ج1، ص 137.

35- السیرة النبویه، ج3، ص 637.

36-انساب الاشراف، ج1، ص 373.

37- المغازی، ج1، ص 137.

38- همان، ص 174.

39- السیرة النبویه، ج3، ص 51.

40- المغازی، ج1، ص 185.

41- همان، ص 187.

42- السیرة النبویه، ج3، ص 54.

43- تاریخ المدینة المنوره، ج2، ص 457.

44-المغازی، ج1، ص 189 و السیره النبویه، ج3، ص 57-55.

45- المغازی، ج1، ص 191.

46- همان، السیره النبویه، ج3، ص 56.

47-‌هاشم معروف الحسینی، سیره المصطفی نظره جدیده، ص 378.

48- الصحیح من سیره النبی الاعظم، ج6، ص 41.

49- المغازی، ج1، ص 192؛ تاریخ المدینه المنوره، ج2، ص 461.

50- السیره النبویه، ج1، ص 58.

51- همان، ج3، ص 287.

52- الکافی، ج7، ص 357.

53- الکامل، ابن اثیر ج4، ص 27 و تاریخ طبری، ج4، ص 271.

54- الصحیح من السیره النبی الاعظم، ج6، ص 44.

55-رسول جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص 188.

56- کارن آرمسترانگ، زندگی نامه پیامبر اسلام محمد، ترجمه کیانوش حشمتی، ص 12.

57- همان، ص 250.

58-عطاالله مهاجرانی، نقد توطئه آیات شیطانی، ص 132- 135- 142- 144.

59- محمد ابوزهره خاتم پیامبران (صلی الله علیه و آله و سلم)، ترجمه حسین صابری، ص 480-481.

60- محمد سعید رمضان البوطی، الجهاد فی الاسلام، ص 95.

61- سیدجواد ورعی، مبانی فقهی جهاد، ص 74.

62- وهبه الزحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی؛ دراسة مقارنة، ص 68-70.

63-داوود عطار، دفاع مشروع در حقوق جزای اسلام، ترجمه اکبر غفوری، ص 23.

64- عبدالقادر عوده، التشریع الجنائی الاسلامی، ج2، ص 473، عبدالقادر عوده.

65- عباس باقری، رساله درباره دفاع مشروع، ص 9.

66- داود عطار، دفاع مشروع در حقوق جزای اسلام، ص 27.

67- ابراهیم بهشتی دامغانی، دفاع مشروع در فقه اسلامی، ابراهیم بهشتی دامغانی، ص 17.

68- مهذب الاحکام، ج28، ص 175؛ الروضة البهیه، ج9، ص؛ 02، شرائع الاسلام، ج4، ص 181؛ جواهرالکلام، ج41، ص 582؛ المغنی، ج10، ص 351؛ ردالمختار، ج10، ص 190؛ التشریع الجنائی الاسلامی، ج1، ص 476؛ حقوق جزای عمومی، ج1، ص 203.

69- حقوق جزای عمومی، ج1، ص 209؛ شرائع الاسلام، ج4، ص 189؛ الحاوی الکبیر، ج17، ص 368؛ نظریه‌ی الضرورة الشرعیة، ص 134.

70- الدفاع الشرعی، ص 45؛ دفاع مشروع در حقوق جزای ایران، ص 23 و دفاع مشروع در فقه اسلامی، ص 49.

71- شرائع الاسلام، ج4، ص 190؛ مجمع الفائده و البرهان، ج13، ص 302؛ تحریرالوسیله، ج1، ص 489؛ مبانی تکملة النمهاج، ج1، ص 422.

72- الام، ج6، 191.

73-المغنی، ج10، ص 352.

74- ردالمختار، ج10، ص 191.

75- سیدجواد ورعی، مبانی فقهی جهاد، ص 178.

76- احمد شفیعی نیا، فقه المقاومة، دراسة مقارنة، ص 162.

77- سیدجواد ورعی، مبانی فقهی جهاد، ص 179؛ احمد شفیعی نیا، فقه المقاومة، دراسة مقارنة، ص 164؛ نواف ‌هایل التکروی، العملیات الاستشهادیة فی المیزان الفقهی، ص 48-50.

منابع تحقیق :

1- قرآن مجید

2- وهبة الزحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دراسة مقارنة، دارالفکر، دمشق 1419 ق.

3- حسن بن محمد دیلمی، اعلام الدین، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام)، قم 1408 ق.

4- شافعی، محمد بن ادریس، الام، دارالفکر، بیروت 1410ق.

5- بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، دارالفکر، ط الأولی، بیروت 1417/1996.

6- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، مؤسسة الطبع و النشر، بیروت 1410 ه.ق.

7- نمیری، ابن شبهه، تاریخ المدینه المنوره، دارالتراث، الدارالاسلامیه، بیروت 1410 ق.

8- طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، دارالتراث، بیروت 1967/1387.

9- عبدالقادر عوده، التشریع الجنائی الاسلامی، مؤسسه الرساله، چاپ چهارم، بیروت 1418ق.

10- عبدالله خانی، علی، تروریسم شناسی، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، تهران 1386 ش.

11- موسوی خمینی، روح الله، تحریرالوسیله، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، قم، [بی تا].

12- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام، دارإحیاء التراث العربی، بیروت 1404 ه ق.

13- رمضان البوطی، محمدسعید، الجهاد فی الاسلام، دارالفکر، دمشق، 1420 ق.

14- توماس هیغهامر، الجهاد فی السعودیة، قصة تنظیم القاعده فی جزیرة العرب، ترجمه امین الایوبی، الشبکة العربیة، بیروت 2013.

15- ماوردی، علی بن محمد بن حبیب، الحاوی الکبیر، دارالفکر، بیروت 1414ق.

16- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان، سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، تهران 1369.

17- ابوزهره، محمد، خاتم پیامبران (صلی الله علیه و آله و سلم) ترجمه حسین صابری، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد 1376.

18- بهشتی دامغانی، ابراهیم، دفاع مشروع در فقه اسلامی، مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)، اول، قم 1391 ش.

19- عطار، داود، دفاع مشروع در حقوق جزای اسلام، ترجمه اکبر غفوری، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد 1375 ش.

20- مبلغی، عبدالمجید، درآمدی بر تروریسم پژوهی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم 1389.

21- ابن عابدین، ردالمختار، داراحیاء التراث العربی، بیروت 1366 ق.

22- باقری، عباس، رساله دربارة دفاع مشروع، بهمن، تهران 143 ش.

23- شهید ثانی، الروضة البهیه، فی شرح اللمعة الدمشقیة، کتابفروشی داوری، قم 1410 ه.ق.

24- کارن آرمسترانگ، زندگی نامه پیامبر اسلام محمد، ترجمه کیانوش حشمتی، حکمت، تهران 1383.

25- صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، دارالکتب العلمیة، بیروت 1414 ق.

26-‌هاشم معروف الحسینی، سیره المصطفی، نظره جدیده، دارالکوخ، تهران [بی تا].

27- ابن هشام الحمیری المعافری، السیره النبویه، ابن هشام الحمیری المعافری، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفة، [بی تا].

28- ابن ابی الحدیدی، عبدالحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، قم 1404 ق.

29- حلی، ابوالقاسم بن محمود (محقق حلی)، شرائع الاسلام، مؤسسه اسماعیلیان، قم 1408 ه ق.

30- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، نور مطاف، (بی جا) 1383.

31- نواف‌ هایل التکروی، العملیات الاستشهادیة فی المیزان الفقهی، ص 48-50، دارالفکر، چاپ چهارم، دمشق 1423 ق.

32- علی بابایی، فرهنگ علوم سیاسی، ویس، تهران 1365.

33- آشوری، داریوش، فرهنگ سیاسی، مروارید، تهران 1368.

34- جک سی پیلینو- روی آلتون، فرهنگ روابط بین الملل، ترجمه و تحقیق حسن پست، فرهنگ معاصر، تهران 1375.

35- فرزین نیا، زیبا، «از نفوذ تا سد نفوذ»، فصلنامه سیاست خارجی، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی- وزارت امور خارجه، بهار 1376، شماره 41.

36- منتصر حماده، فی نقد تنظیم القاعده، مرکز الجزیرة، دوحه 1431 ق.

37- میرزایی، نجف‌علی، فرهنگ اصطلاحات معاصر، دارالثقلین، قم 1379.

38- آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی- فارسی، نشر نی، تهران، 1379.

39- طبیبیان، سید حمید، فرهنگ فرزان فارسی- عربی، نشر و پژوهش فرزان روز، تهران 1386.

40- ورن، هلن، قاموس آکسفورد، اعتماد کاظمینی، تهران 2006 م.

41- شفیعی‌نیا، احمد، فقه المقاومة، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة، تهران 1432 ق.

42- فراهیدی، خلیل ابن احمد، کتاب العین، هجرت، قم 1410 ق.

43- محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، الکافی، دارالکتب الاسلامیة، تهران، 1407 ق.

44- ابن اثیر، عزالدین أبوالحسن علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، دارصادر، دار بیروت، بیروت 1965/1385.

45- ابن منظور محمد بن مکرم، لسان العرب، دارالفکر، بیروت 1414 ق.

46- نوری، محدث میرزا حسین، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، بیروت 1408 ه ق.

47- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، مؤسسه الاعلمی، چاپ سوم، بیروت 1409.

48- سبزواری، سیدعبدالأعلی، مهذب الاحکام، مؤسسه المنار، قم 1413 ه ق.

49- ابن قدامه، المغنی، دارالفکر، بیروت 1405 ق.

50- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم 1403 ه ق.

51- خویی، سیدابوالقاسم موسوی، مبانی تکملة النمهاج، مؤسسه إحیاء آثار الأمام الخوئی، قم، 1422 ق.

52- ورعی، سیدجواد، مبانی فقهی جهاد، بوستان کتاب، قم 1388.

53- مهاجرانی، عطاالله، نقد توطئه آیات شیطانی، اطلاعات تهران 1374.

54- وهبة الزحیلی، نظریه‌ی الضرورة الشرعیة، دارالفکر، دمشق م 1997.

55- حر عاملی، مجد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، قم 1409 ه.ق

منبع: فرمانیان، مهدی؛ مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، جلد هفتم» (بی م)، قم: دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (ع))، چاپ اول(1393)

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش