مقالات > توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۴/۱۴ تعداد بازدید: 85

توسل یکی از موضوعات مهم اعتقادی است که همواره مورد اختلاف اندیشمندان فِرق اسلامی بوده است. این نوشتار به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی توسل در سیره حضرت رسول گرامی اسلام (ص) می پردازد و بر آن است که با تکیه بر منابع اهل سنّت این موضوع را در زندگی آن حضرت مورد کاوش قرآنی، روایی و تاریخی قرار دهد.



نويسنده : سید عباس موسوی
توسل یکی از موضوعات مهم اعتقادی است که همواره مورد اختلاف اندیشمندان فِرق اسلامی بوده است. این نوشتار به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی توسل در سیره حضرت رسول گرامی اسلام (ص) می پردازد و بر آن است که با تکیه بر منابع اهل سنّت این موضوع را در زندگی آن حضرت مورد کاوش قرآنی، روایی و تاریخی قرار دهد.

مقدمه

همه فرق اسلامی بر عدم جواز توسل به بت ها،[1] طاغوت[2] و توسل به نحو استقلالی به غیر خداوند[3] متفق اند. از طرف دیگر، بر جواز توسل[4] در موارد ذیل اشتراک نظر دارند:

1. توسل به خدا به ذات و اسماء و صفاتش؛[5]

2. توسل به طاعت و ایمان؛[6]

3. توسل به دعای فرد صالح؛[7]

4. توسل به قرآن کریم؛[8]

5. توسل به آثار پیامبر در زمان حیات؛[9]

6. توسل به پیامبر در روز قیامت؛[10]

7. توسل به ذات پیامبر قبل از به دنیا آمدن؛[11]

8. توسل به انبیا و اولیا در حیاتشان.[12]

اما وهابیت ـ بر خلاف همه فرق اسلامی ـ جواز توسل را در سه نوع اول منحصر می کنند و غیر آن را مشروع نمی دانند، اما البانی، از بزرگان سلفی، ناچار به اعتراف می شود و اذعان می کند:

توسل در غیر سه نوع نخست، مورد اختلاف است؛ زیرا برخی ائمه مانند احمد بن حنبل فقط توسل به رسول خدا (ص) را جایز نمی دانند. همچنین شوکانی توسل به رسول خدا (ص) و غیر آن حضرت از پیامبران و صالحین را جایز می داند.[13]

بنابراین اختلاف در جواز یا عدم جواز باقی انواع توسلات، بین وهابیت (سلفیه) و دیگر فِرق مسلمین است.[14]
نمونه ها

با توجه به محدوده پژوهشی این تحقیق، فقط توسل در سیره پیامبر اکرم (ص) را با تأکید بر منابع روایی اهل سنّت بررسی خواهیم کرد و نشان خواهیم داد که توسل در سیره پیامبر وجود داشته و امری مشروع شمرده می شده است.
1. توسل پیامبر اکرم (ص) به پیامبران

هنگامی که فاطمه بنت اسد از دنیا رفت، حضرت علی (ع) خدمت حضرت رسول (ص) آمد و عرضه داشت که مادرم از دنیا رفت. رسول خدا (ص) فرمودند: (إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیهِ رَاجِعونَ). بعد دستور فرمودند که لباس آن حضرت را از زیر کفن بر تن حضرت فاطمه بنت اسد بپوشانند و آن حضرت بعد از غسل و کفن در تشییع جنازه آن مخدره شرکت کردند و چهار طرف تابوت آن حضرت را گرفتند و هنگامی که می خواستند ایشان را وارد قبر کنند، ابتدا پیامبر اسلام وارد قبر شده و در آن خوابیدند و بیرون آمدند.[15] سپس فرمودند:

اللَّهُ الَّذِی یحْیی وَ یمِیتُ وَ هُوَ حَی لَا یمُوتُ اغْفِرْ لِأُمِّی فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ وَ لَقِّنْهَا حُجَّتَهَا وَ وَسِّعْ عَلَیهَا مَدْخَلَهَا بِحَقِّ نَبِیک مُحَمَّدٍ وَ الْأَنْبِیاءِ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِی فَإِنَّک أَرْحَمُ الرَّاحِمِین؛ [16]

خداوند زنده می کند و می میراند و زنده است و نمی میرد. خدایا، مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و جایگاه او را وسیع گردان، به حق پیامبرت و به حق پیامبران پیش از من، که تو رحم کننده ترین رحم کنندگانی.

اما این رفتار پیامبر (ص) برای عده ای از صحابه سؤالی را به وجود آورد:

فَقَالُوا: یا رَسُولَ اللَّهِ، مَا رَأَینَاک صَنَعْتَ مَا صَنَعْتَ بِهَذِهِ؟ فَقَالَ: إِنَّهُ لَمْ یکنْ أَحَدٌ بَعْدَ أَبِی طَالِبٍ أَبَرَّ بِی مِنْهَا وَ إِنَّمَا أَلْبَسْتُهَا قَمِیصِی لِتَکتَسِی مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ، وَ اضْطَجَعْتُ مَعَهَا لِیهَوَّنَ عَلَیهَا؛[17]

بعد از این کارها، از حضرت رسول (ص) سؤال شد: ای رسول خدا (ص)، این چه کاری بود که شما درباره فاطمه بنت اسد انجام دادید؟ فرمود: هیچ کس بعد از ابو طالب (ع) به اندازه او برای من نیکوکار نبود. همانا جامه ام را بر او پوشاندم تا از جامه های بهشتی بپوشد و در جای وی خوابیدم تا جایگاهش در قبر بر وی آسان گردد.[18]

در این روایت، پیامبر اکرم (ص) خود و انبیای گذشته را وسیله قرار داده است. از این سیره پیامبر اکرم (ص) فهمیده می شود که انبیا در عالم برزخ زنده اند و می توان به آنان توسل جست.
2. بوسیدن و استلام حجر الاسود و رکن یمانی

در منابع معتبر روایی شیعه[19] و سنی[20] به سیره پیامبر اکرم (ص) در استلام و بوسیدن حجر الاسود و همچنین استلام و بوسیدن رکن یمانی اشاره شده است که اگر چنین عملی مخالف با توحید بود، به صورت حتمی پیامبر گرامی اسلام (ص) به چنین کاری مبادرت نمی ورزیدند؛ چنان که بخاری در صحیح خود می گوید: مردی از عبداللّه بن عمر درباره استلام حجر پرسید و او در پاسخ گفت: «پیامبر را دیدم که حجر الاسود را استلام می کرد و می بوسید».[21] این روایت تصریح می کند که پیامبر اکرم (ص) به استلام و بوسیدن حجر الاسود مبادرت ورزیده اند. البته روشن است که بوسیدن و استلام حجر الاسود را با نگاهی توحیدی می­توان توجیه کرد.
3. توسل پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) به یکدیگر

سیره پیامبر اکرم (ص) در توسل جستن به اشخاص نیز جاری بوده است. عبدالله بن مسعود نقل می کند:

روزی به رسول خدا عرضه داشتم: یا رسول الله، حق را به من نشان بده تا آن را ببینم. پیامبر اکرم فرمودند: یا اباعبدالله (کنیه ابن مسعود)، داخل اتاق اندرونی شو. پس من داخل شدم، دیدم علی بن ابی طالب نماز می خواند و در نماز می گوید: پروردگارا، به حق محمد بنده تو، بیامرز گناهکاران شیعه مرا. پس بیرون آمدم تا به رسول خدا رسیدم پس دیدم او نیز مشغول نماز است و در رکوع و سجود نماز می گوید: پروردگارا، به حق علی، بنده تو، گناهکاران امت مرا بیامرز. ابن مسعود می گوید: جزع و بی تابی بزرگی مرا فرا گرفت. پس رسول خدا نمازش را مختصر کرد و فرمود: یابن مسعود، آیا بعد از ایمان، کافر شدی؟ عرض کردم: نه، هرگز یا رسول خدا؛ ولی علی را دیدم که از خدا درخواست می کرد و شما را واسطه پیش خدا قرار می داد و شما از خدا درخواست می کردید به واسطه علی. متحیرم کدام یک از شما پیش خدای عزوجل افضل هستید! پیامبر فرمودند: بدان که خداوند من و علی را از نور عظمتش خلق کرد.... [22]

این روایت نیز تصریح در توسل پیامبر اکرم (ص) به شخص دیگری دارد.

در روایتی دیگر خود وجود مبارک حضرت علی (ع) نقل کرده اند:

عن علی (ع) انه قال: کنت من رسول اللّه کالعضد من المنکب و کالذراع من العضد، ربانی صغیراً و آخانی کبیراً، سألته مرة أن یدعو لی بالمغفرة. فقام فصلی، فلما رفع یدیه سمعته یقول: اللهم بحق علی عندک اغفر لعلی. فقلت: یا رسول اللّه، ما هذا؟ فقال: أو احد أکرم منک علیه، فاستشفع به إلیه؛[23]

حضرت علی (ع) نقل کرده است: نسبت من به رسول خدا (ص) مانند بازو به شانه و ذراع به بازو است (کنایه از همراهی و کمک رسانی است). در حالی که کودک بودم، مرا تربیت کرد و رشدم داد و در بزرگ­سالی مرا به برادری برگزید. یک مرتبه از آن حضرت خواستم که برایم طلب مغفرت کند. پس به نماز ایستاد و هنگامی که دست هایش را (برای دعا) بلند کرد، شنیدم که می گوید: خدایا، به حق منزلت علی در نزدت، علی را ببخش! پس گفتم: یا رسول الله، این چه نوع درخواستی است؟ پس فرمود: آیا کسی از تو گرامی تر نزد خداوند است؟ پس برای تو طلب شفاعت کردم به واسطه جایگاهت (نزد خدای تعالی).

این روایت نیز تصریح دارد که حضرت پیامبر اکرم (ص) واسطه برای توسل قرار گرفته است. اگر چنین درخواستی درست نبود، نباید آن حضرت چنین متوسل می شد.
4. توسل به دعای مؤمن از دیدگاه پیامبر (ص)

قرآن کریم علاوه بر دعای فرشتگان برای مؤمنین،[24] از دعای مؤمن در حق مؤمن دیگر نیز خبر می دهد.[25] پیامبر اکرم (ص) نیز از امت اسلامی خواسته است که برای برادران دینی خود دعا کنند؛ چنان که عبدالله بن عمرو بن عاص می گوید: از پیامبر اکرم (ص) شنیدم که فرمود:

سَلُوا [لِی ] الْوَسِیلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِی الْجَنَّةِ لَا تَنْبَغِی أَنْ تَکونَ [إِلَّا] لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ أَکونَ أَنَا هُوَ. فَمَنْ سَأَلَ لِی الْوَسِیلَةَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَة؛[26]

برای من از خدا وسیله بخواهید و آن مقامی است در بهشت که جز برای یکی از بندگان خدا شایسته نیست و امیدوارم که من همان کس باشم. هر کس برای من چنین مقامی بخواهد، شفاعت من بر او حلال می گردد.

در روایت دیگری رسول خدا (ص) توسل به اویس قرنی را به اصحاب خویش سفارش می کند:

إنّ رجلاً من أهل الیمن یقدم علیکم یقال له أُوَیس. فمن لقیه منکم فلیأمره فلیستغفر لکم؛[27]

مردی از اهل یمن به سوی شما خواهد آمد که او را اویس خوانند. هر کس از شما او را ملاقات کرد، از او درخواست استغفار کند.
5. توسل به سائلین از درگاه الهی و واسطه قراردادن آنان

تقرب جویی به درگاه الهی یکی از ویژگی های اساسی اهل ایمان است که خود این عمل با صفای باطنی سائلین از درگاه الهی جایگاهی برای آنان ایجاد می کند که می توانند واسطه فیض الهی نیز قرار بگیرند. از ابوسعید خدری نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

من خرج من بیته إلی الصلاة فقال: اللّهمّ إنّی أسألک بحقّ السائلین علیک وأسألک بحق ممشای هذا، فإنّی لم أخرج أشراً ولا بطراً ولا ریاءً ولا سُمعة إنما خرجت اتّقاء سخطک وابتغاء مرضاتک أن تعیذنی من النار وأن تغفر ذنوبی إنّه لا یغفر الذنوب إلاّ أنت، إلاّ أقبل الله علیه بوجهه واستغفر له سبعون ألف ملک؛[28]

عطیه از ابی سعید خدری نقل کرده است که هر کس به عزم نماز در مسجد از خانه خود بیرون آید و این دعا را بخواند، رحمت خدا به او روی می آورد و هفتاد هزار فرشته برای او طلب آمرزش می کنند و آن دعا این است: خدایا، من از تو درخواست می کنم به حقی که سائلین بر تو دارند و از تو درخواست می کنم به حق محل راه رفتنم، من برای خوش­گذرانی یا ریا از خانه بیرون نیامده ام، بلکه خانه را ترک گفتم برای دوری از خشم تو و کسب رضایت تو، از تو می خواهم مرا از آتش نجاتم دهی و گناهانم را ببخشی؛ زیرا گناهان را جز تو کسی نمی بخشد.

در این حدیث پیامبر گرامی (ص) به مردم یاد می دهد که به هنگام درخواست حاجت از خداوند، به سائلان از درگاه ربوبی که همان صالحان و اولیای الهی اند، توسل بجویند و آنها را واسطه قرار بدهند.[29]
6. توسل حضرت آدم (ص) به پیامبر اسلام (ص)

از روایات متعدد دانسته می شود که شروع توسل به پیامبر اعظم (ص) از زمان حضرت آدم (ع) بوده است. در روایات زیادی از حضرت پیامبر (ص) به این موضوع تصریح شده[30] است؛ از جمله آن حضرت فرموده:

هنگامی که آدم دچار آن لغزش گردید، عرض کرد: پروردگارا، از تو می خواهم که به حق محمد و آل محمد مرا ببخشی. خداوند سبحان فرمود: ای آدم، تو محمد را چگونه شناختی؛ درحالی که من هنوز او را نیافریده ام؟ عرض کرد: پروردگارا، هنگامی که مرا به دست قدرت خود آفریدی و از روح خودت در من دمیدی، سر که برداشتم، دیدم بر ستون های عرش نوشته شده: «لا الهَ الاّ الله محمدٌ رسولُ الله». پس دانستم که تو نام کسی جز محبوب ترین آفریده ات را کنار نام خود قرار نمی دهی. خداوند فرمود: ای آدم، راست گفتی. او محبوب ترین آفریده های من است. مرا به حق او بخوان که تو را بخشیدم و اگر محمد نبود، تو را نمی آفریدم.[31]

طبرانی نیز این حدیث را در کتاب خود آورده و بر آن افزوده: «إِنَّهُ آخِرُ النَّبِیینَ مِنْ ذُرِّیتِک؛ او آخرین پیامبر از نسل تو است».[32] سُبکی بعد از ذکر این حدیث می نویسد: «این حدیث با این سند قوی و تصحیح حاکم به ابن تیمیه نرسیده، و الاّ هرگز (جواز توسل را) تکذیب نمی کرد و یا دست کم جواب حاکم را می داد».[33]

از طرف دیگر، روایات فراوانی نیز در ذیل آیة شریفة (فَتَلَقَّی آدَمُ مِن رَّبِّهِ کلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ)؛[34] «سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت (و با آنها توبه کرد.) و خداوند توبه او را پذیرفت؛ چرا که خداوند توبه پذیر و مهربان است»، نقل شده است که آن کلمات، اهل کساء (محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین (ع)) بودند[35] چنان که در روایتی ابن عباس از حضرت رسول اکرم (ص) نقل می کند: «از پیامبر اکرم (ص) درباره کلماتی که آدم از پروردگار دریافت کرد و خداوند توبه اش را پذیرفت، پرسیدم. فرمود: به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین (ع) درخواست کرد که توبه او را بپذیرد و توبه اش پذیرفته شد».[36]

اگر به دقت در این روایات نگریسته شود، دانسته خواهد شد که توسل جستن در فطرت انسان بوده و در غیر این صورت، آدم که تازه خلق شده است، چگونه فهمیده که اگر با واسطه قرار دادن محمد و آل وی (ع) استغفار کند، توبه اش پذیرفته می شود؟
7. توسل اصحاب به دعای پیامبر اکرم (ص)

تاریخ گواه این موضوع است که اصحاب رسول خدا (ص) در مواقع نیاز، گرفتاری و سختی نزد رسول خدا (ص) می آمدند و ایشان را واسطه قرار می دادند تا خداوند به دعاهای ایشان جامه اجابت بپوشاند. برای روشن تر شدن موضوع به برخی از این موارد اشاره ای کوتاه می­کنیم.
الف) توسل به دعای پیامبر اکرم (ص) برای رفع قحطی

در دو کتاب مهم اهل سنّت، روایتی از انس بن مالک نقل شده است که متوسل شدن مردم را به پیامبر اکرم (ص) نشان می دهد:

أنّ رجلاً دخل المسجد یوم الجمعة و رسول الله (ص) قائم یخطب. فاستقبل رسولَ الله (ص) قائماً فقال: یا رسول الله، هلَکتِ الاَموالُ و انقَطعَت السُّبُل، فادعُ لنا الله تعالی یغیثنا فرفع رسول الله (ص)یدیه ثمَّ قال: «اللّهم أغثنا، اللّهم أغثنا» فطلعت من ورائه سحابة مثل الترس، فلمّا توسّطت السماء انتشرت، ثمَّ أمطرت قال: فلا والله ما رأینا الشمس سبتاً؛[37]

از انس بن مالک روایت شده است: مردی در روز جمعه وارد مسجد شد درحالی­که رسول خدا (ص) ایستاده خطبه می خواند. پس آن شخص در مقابل رسول خدا (ص) ایستاد و عرض کرد: ای رسول خدا (ص)، چهارپایان هلاک و راه ها بسته شدند. از خداوند بخواه که برای ما باران بفرستد. پیامبر اکرم (ص) دستان مبارک خودشان را بلند کردند و به درگاه خدا عرض کردند: ای خدا، به فریادمان برس، ای خدا، به فریادمان برس! انس می گوید: پس از پشت کوه مانند سپر، قطعه ابری ظاهر شد و وقتی به وسط آسمان رسید، منتشر شد و باران شروع شد. قسم به خدا، ما در آسمان تا شش روز آفتاب ندیدیم.

این روایت به روشنی حاجت خواهی مردم را از پیامبر اکرم (ص) می رساند که برای رسیدن به حوائج شان از آن حضرت خواستند که واسطه شود.

التجا به دعای پیامبر (ص) نه تنها در دوران رسالت ایشان بوده است، بلکه در کودکی ایشان نیز جریان داشته است. روایتی در فتح الباری نقل شده است که حاکی از این موضوع است. در ایام قحطی مردم مکه سراغ ابوطالب آمدند و از ایشان خواستند که برای پایان دادن به قحطی دعا کند.[38] ابوطالب همراه پیامبر (ص)، درحالی­ که ایشان خردسال بودند، کنار کعبه آمدند و از خداوند متعال درخواست باران کردند:

اخرج ابن عساکر عن أبی عرفة قال: قدمت مکة و هم فی قحط. فقالت قریش: یا اباطالب، اقحط الوادی و اجدب العیال فهلم فاستسق. فخرج أبوطالب و معه غلام یعنی النبی (ص) کأنه شمس دجی تجلت عن سحابة قتماء و حوله اغیلمة فأخذه أبوطالب فألصق ظهره بالکعبة و لاذ إلی الغلام و ما فی السماء قذغة فأقبل السحاب من هاهنا و هاهنا و اغدق و اغدودق و انفجر له الوادی و اخصب النادی و البادی؛[39]

ابن عساکر از ابی عرفه نقل می کند: من به مکه رفتم و آنجا قحطی بود. پس قریش گفتند: ای ابوطالب، زمین قحطی زده و عیال گرسنه شدند. پس برای طلب باران حرکت کنید. پس ابوطالب همراه پسری (پیامبر اکرم (ص)) مثل خورشید نورانی که نورش از ابرها خارج شده و عبایی بر دوش داشت، بیرون آمد. ابوطالب او را گرفت و پشت بچه را به کعبه چسبانید و پیش آن پسر (پیامبر) التجا کرد؛ درحالی که در آسمان ابری نبود. در این هنگام از همه طرف ابرها آمدند و باران بسیاری بارید و زمین سیراب و حاصل­خیز شد و کویر سرسبز شد.

با توجه به روایت قبلی، برخی از اصحاب به شعر معروفی که ابوطالب درباره پیامبر اکرم (ص) سروده است و متضمن مفهوم توسل به حضرتش برای طلب باران است، متوسل می شدند. منابع معتبر اهل سنّت به توسل جستن عبدالله بن عمر به رسول خدا (ص) با خواندن این شعر اشاره کرده اند.[40] و آن شعر چنین است: «وأبیض یستسقی الغمام بوجهه. .. ثمال الیتامی عصمةٌ للأرامل؛[41] کسی که سفیدروی و نورانی است که به برکت روی وی از ابر طلب باران می شود و او پناه و فریاد رس یتیمان و نگهدارنده و سرپرست ضعیفان و بیوه زنان است».

هرچند برخی دیگر از صحابی با سرودن اشعار، توسل خود را در محضر حضرت رسول (ص) نشان می دادند و حضرتش نیز تفقد می­کردند و آنان را از این کار باز نمی داشتند[42] و به حاجت های ایشان رسیدگی می کردند.

طبق روایات پیامبر اکرم (ص) بار دیگر برای مردم طلب باران کرد و باران سراسر مکه و اطراف آن را گرفت. پیامبر گرامی (ص) فرمودند: اگر ابوطالب زنده بود، دیدگان او روشن می شد. آیا کسی هست که شعر او را در این زمینه، برای ما بخواند؟ حضرت علی (ع) عرضه داشتند: گویا مقصود شما این بیت است: «و أبیض یستسقی الغمام بوجهه. .. ثمال الیتامی عصمةٌ للأرامل؛[43] کسی که سفیدروی و نورانی است که به برکت روی وی از ابر طلب باران می شود و او پناه و فریادرس یتیمان و نگهدارنده و سرپرست ضعیفان و بیوه زنان است».[44] خوشحالی پیامبر اکرم (ص) حاکی است که کار عموی وی امری کاملاً مشروع بوده است.
ب) طلب دعا از پیامبر اکرم (ص) برای بینا شدن

ابتلا به بیماری نیز یکی از اموری بوده که مردم برای خلاصی از آن نزد پیامبر اکرم می آمدند و درخواست دعا و شفا از ایشان می کردند. پرمناقشه ترین روایت درباره توسل به حضرت رسول اکرم (ص)، روایتی است که ابن حنیف نقل می کند:

إنّ رجلا ضریراً أتی النبی (ص) فقال: أدعُ الله أن یعافینی. فقال (ص): إن شئتَ دعوتُ و إن شئتَ صبرتَ و هو خیرٌ. قال: فادعه. قال: فأمره أن یتوضّأ فیحسن وضوئه و یصلّی رکعتین و یدعو بهذا الدعاء: «اللّهمّ إنّی أسألک و أتوجّه الیک بنبیک محمّد نبی الرحمة، یا محمد إنّی أتوجه بک إلی ربّی فی حاجتی لتُقضی. اللّهمّ شفّعه فی». قال ابن حنیف: فوالله ما تفرّقنا وطال بنا الحدیث حتی دخل علینا کأن لم یکن به ضرّ؛[45]

نابینایی نزد پیامبر اکرم (ص) آمد و گفت: از خداوند بخواه به من عافیت بدهد. پیامبر فرمود: اگر مایل هستی، دعا کنم و اگر مایل باشی، صبر کن که این برایت بهتر است. مرد نابینا گفت: دعا کنید. پیامبر به او دستور داد که وضو بگیرد و در وضوی خود دقت کند و دو رکعت نماز بگزارد و این چنین دعا کند: «پروردگارا، من به وسیله پیامبرت از تو درخواست می کنم. ای محمد، من برای حاجتم به وسیله تو به خدایم متوجه می شوم تا خدا حاجتم را برآورد. پروردگارا، شفاعت او را درباره من بپذیر». ابن حنیف می گوید: «به خدا سوگند که ما متفرق نشده بودیم و طولی نکشید که این پیرمرد بر ما وارد شد؛ گویا هرگز نابینا نبوده است.»

در این حدیث پیامبر اکرم (ص)، خود دعا نفرموده بلکه به او آموخت که چگونه به ایشان توسل جوید و چگونه از خداوند منان بخواهد. آن فرد نیز طبق فرمودة پیامبر اسلام (ص) ایشان را وسیله تقرب خود به خدا قرار داد و در دعا هیچ گونه حذف و اضافه از خود انجام نداد. پیامبر اعظم (ص) سیره عملی خود را برای شخص سائل بیان می کند و به وی تعلیم می دهد که چنین دعا کند و آن حضرت را میان خود و خدا، وسیله قرار دهد. در واقع فلسفه واقعی توسل نیز همین است تا انسان های نیازمند و گنهکار با واسطه قرار دادن مردان خدا و مقربان درگاه الهی، به خواسته های خود برسند.

اهمیت و جایگاه این روایت، اقتضا می­کند که گفته شود صحت سند و مضمون این حدیث نزد همه علما واضح است[46] و جای هیچ گونه توجیه و تأویل نیست. حتی ابن تیمیه هم به صحت سند این حدیث اعتراف کرده است.[47] همچنین تمام مفسران اهل سنّت از جمله رشیدرضا و مراغی که پیروان ابن تیمیه در این موضوع هستند، این روایت را صحیح دانسته اند، اما چون سند حدیث خدشه ناپذیر بوده است، دست به تأویل زده اند و با ذکر این مسئله که قرآن کریم خواندن غیر خداوند را نهی کرده است،[48] عنوان کرده اند: «این روایت صحیح است، ولی نابینا به دعای رسول متوسل شده است؛ لذا این روایت دلیل بر جواز توسل به شخص رسول خدا (ص) و اولیای الهی نیست؛ زیرا مرد نابینا از رسول خدا (ص) دعا خواسته بود و رسول اکرم (ص) دعا را به او آموخت و نه توسل به خود را.»[49]

جعفر سبحانی در پاسخ به این شبهه می گوید:

اگر این حدیث را به دست فردی آشنا به زبان عربی بدهید که ذهنش از مناقشات وهابی ها در مسئله توسل به کلی خالی باشد و از او بپرسید پیامبر اکرم (ص) در دعایی که به نابینا تعلیم فرمود، چه دستوری داد و او را در استجابت دعای خود چگونه ارشاد کرد، به شما پاسخ خواهد داد پیامبر اکرم (ص) به او تعلیم داد که پیامبر رحمت را وسیله خود قرار دهد و به او توسل بجوید و از خدا بخواهد که خداوند حاجت او را برآورده سازد. این مطلب از جمله های زیر به خوبی استفاده می شود:

الف) «اللهم انی اسئلک و اتوجه الیک بنبیک؛ بار الها، از تو مسألت می کنم و به تو به وسیله پیامبرت روی می آورم». در اینجا مراد خود نبی است، نه دعای نبی، و گمان اینکه مقصود دعای نبی است، برخلاف ظاهر و فاقد برهان است.

ب) «محمد نبی الرحمة». برای اینکه روشن شود مقصود مسئلت از خدا به خاطر پیامبر اکرم (ص) و توجه به خدا به وسیله او است، نبی را با جمله «محمد نبی الرحمة» وصف کرده است تا حقیقت را روشن تر و هدف را واضح تر سازد.      

ج) «یا محمد انی أتوجه الی ربّی». این جمله می رساند که آن مرد حضرت محمد (ص) را وِجهة دعای خود قرار می دهد، نه دعای آن حضرت را.

د) مفاد جمله «و شفعه فی» این است: پروردگارا، او را شفیع من قرار بده و شفاعت او را در مورد من بپذیر. در این جمله آنچه مورد سخن است، همان ذات گرامی و شخصیت والامقام آن حضرت است و سخنی از دعای پیامبر به میان نیامده است.[50]

در خاتمه این روایت، اذعان سمهودی، یکی از علمای اهل سنّت، درباره حقیقت توسل می تواند حُسن ختام باشد:

واعلم ان الاستغاثة و التشفع بالنبی و بجاهه و برکته إلی ربه من فعل الانبیاء و المرسلین و سیر السلف الصالحین واقع فی کل حال قبل خلقه و بعد خلقه و فی حیاته الدنیویة و مدة البرزخ و عرصات القیامة؛[51]

بدانید که درخواست و شفاعت جویی از خداوند به وساطت نبی اکرم و به مقام و برکت وی از افعال پیامبران و روش صالحین گذشته است و این قبل از خلقت آن حضرت و بعد از خلقت او و در حیات دنیوی و برزخی او و در روز قیامت واقع شده است.

طبرانی روایت دیگری در معجم الکبیر از عثمان بن حنیف نقل می کند:

ان رجلاً کان یختلف إلی عثمان بن عفان فی حاجته. فکان لا یلتفت إلیه. فشکا ذلک لابن حنیف. فقال له: اذهب و توضأ و قل:. .. (وذکر نحو ما ذکر الضریر)، قال: فصنع ذلک، فجاء البواب، فأخذه و أدخله علی عثمان. فامسکه علی الطنفسة، وقضی حاجته؛[52]

مردی برای برآوردن نیاز خویش نزد عثمان بن عفان رفت و آمد می کرد، ولی عثمان به او و خواسته اش توجهی نشان نمی داد. آن مرد ابن حنیف را دید و از وضع موجود شکوه کرد. عثمان بن حنیف به او گفت: به وضوخانه برو و وضو بگیر. سپس به مسجد در آی و دو رکعت نماز بگزار و دعایی را بخوان که پیامبر اکرم (ص) به فرد نابینا تعلیم کرد. آن مرد رفت و آنچه به او گفته بود، انجام داد. سپس به در خانه عثمان بن عفان آمد که ناگهان دربان خانه نزد او آمد و دستش را گرفت و وارد مجلس عثمان کرد. او نیز وی را روی زیرانداز کنار خود نشانید و گفت: خواسته ات چیست؟ او خواسته اش را بیان کرد و وی آن را برآورده ساخت. سپس به او گفت: تو تا این ساعت نیازت را یادآور نشده بودی. و گفت: هر نیاز و حاجت دیگری که داری، بیان کن.[53]
ج) طلب دعا از پیامبر اکرم (ص) برای سلامتی حافظه

برخی روایات به کسانی اشاره می کنند که از ضعف حافظه خود نزد پیامبر اکرم (ص) اظهار ناراحتی می کردند. آن حضرت با سعه صدر خود دست به سینه شخص می گذاشتند و به شیطان دستور می دادند که از درون وی دور شود. پس از آن، آنها اظهار می کردند که پس از التجا به نبی مکرم اسلام (ص)، حافظه آنها قوی گشته است و هر چه را که می ­شنوند،، می توانند به خاطر بسپارند.[54]

همچنین درباره ابوبکر نقل شده است که نزد رسول خدا (ص) آمد و عرضه داشت: من قرآن را فرا می گیرم، ولی آن را فراموش می کنم. حضرت فرمودند بگو: «اللهم إنی أسألک بمحمدٍ نبیک و إبراهیم خلیلک و بموسی نجیک و عیسی روحک و بتوراة موسی و إنجیل عیسی و فرقان محمد و بکل وحی اوحیته و قضاء قضیته؛[55] پروردگارا، از تو درخواست می کنم به محمد پیامبرت و ابراهیم دوست تو و به موسی و عیسی روح تو (و کلمه تو) و به توراتِ موسی و انجیلِ عیسی و فرقانِ محمد و به هر وحی ای که نازل کردی و هر قضایی که آن را گذراندی».

در روایتی مشابه همین قضیه را درباره عثمان بن ابی­العاص نقل کرده اند که به واسطه تصرف تکوینی نبی اکرم (ص) و دست نهادن بر سینه وی، موفق به حفظ قرآن شد و تا آخر عمر آن را فراموش نکرد.[56]

تعلیم این گونه توسل از رسول گرامی اسلام (ص) خود گواه بر این موضوع است که ایشان به مردم القا می کردند که با واسطه قرار دادن پیامبر (ص) در پیشگاه خدا، بهتر و زودتر به درخواست­ ها و دعاهایشان می رسند.
د) طلب دعا از پیامبر اکرم (ص) برای رفع بیماری

بیماری از مشکلاتی است که می تواند افراد را زمین گیر و ناتوان سازد. توسل اصحاب و نزدیکان رسول خدا (ص) در این زمینه به وفور در تاریخ نقل شده است. در این پژوهش به ذکر یک نمونه بسنده می کنیم.

ابن کثیر از بیهقی نقل می کند:

انه دعا لعمه أبی طالب فی مرضة مرضها و طلب من رسول الله صلی الله علیه و سلم أن یدعو له ربه فدعا له فبرأ من ساعته؛[57]

رسول خدا (ص) برای عموی خود ابوطالب از مرضی که ابوطالب را مریض کرده بود، دعا کرد. ابوطالب از رسول خدا خواست که از خدای خود برای او دعا کند. پس نبی اکرم (ص) دعا کرد و ابوطالب از همان وقت بهبود یافت.

همچنین ابن کثیر روایت دیگری را نقل می کند:

ان رجلاً من بنی لیث یقال له فراس بن عمرو، أصابه صداع شدید. فذهب به أبوه إلی رسول الله فأجلسه بین یدیه و أخذ بجلدة بین عینیه فجذبها حتی تبعصت فنبتت فی موضع أصابع رسول الله شعرة و ذهب عنه الصداع فلم یصدع؛[58]

مردی از بنی لیث که او را فراس بن عمرو می گفتند، به سردرد شدید مبتلا شد. پدرش او را پیش رسول خدا (ص) برد. پس رسول خدا (ص) او را روبه­روی خود نشاند و پوست وسط چشم او را دست گرفت و کشید تا اینکه چرک بیرون آمد و بر جایی که رسول خدا انگشت نهاده بود، موی رویید و سردرد او از بین رفت؛ پس دیگر سردرد نگرفت.

طلب شفا از خداوند با واسطه قرار دادن شخص پیامبر گرامی اسلام (ص)، به صورت فراوان در منابع روایی شیعه و سنی نقل شده است که گواه بر سیره عملی پیامبر اکرم (ص) در این زمینه است.
هـ) دعا برای وسیله شفاعت بودن پیامبر (ص)

اذان هنگامه ای روحانی است و این فرصت را به انسان می دهد که با خدای خویش ارتباط معنوی برقرار سازد، ولی چگونگی این ارتباط بسیار حائز اهمیت است. به همین جهت، در برخی از روایات به این نکته اشاره شده است که هنگام دعا به پیامبر گرامی اسلام (ص) التجا و توسل شود؛ چنان­که جابر بن عبدالله انصاری از پیامبر اکرم (ص) روایت می کند:

مَن قال حین یسمع النداء (الاذان) اللهم ربّ هذه الدعوة التامة و الصلواة القائمة آت محمداً الوسیلة و الفضیلة و ابعثه المقام المحمود الذی وعدته حلت له شفاعتی یوم القیامة؛[59]

هرکس به هنگام شنیدن اذان بگوید: خدایا، ای صاحب این دعوت نامه و نماز به پا داشته­ شده، به محمد وسیله و فضیلت بده و او را به مقام پسندیده ای که وعده کرده ای، برسان، شفاعت من در روز قیامت به او خواهد رسید.

رسول خدا (ص) در این حدیث از مسلمانان خواسته که وسیله بودن آن حضرت را از خدا طلب کنند. علمای اهل سنّت می گویند این دعا چیزی غیر از نماز است که پیامبر گرامی (ص) به مسلمانان تعلیم داده است. خداوند امر فرموده است که با پیامبر، خاندان او را نیز همراه کنند و دعا را با توسل پایان دهند. در بعضی روایات آمده است که دعای با وسیله، مقدمه نماز است.
و) طلب دعا از پیامبر اکرم (ص) برای نزول برکت

برکت امری معنوی است که می تواند تمام زندگی انسان را متأثر سازد. صحابی مکرم پیامبر گرامی (ص) بارها از ایشان درخواست نزول برکت در تمامی جهات زندگی شان می کردند. ابن کثیر در روایتی به این موضوع اشاره می کند:

ان رجلاً اشتری بعیراً فأتی رسول الله فقال: انی اشتریت بعیراً فادع الله أن یبارک لی فیه. فقال: اللهم بارک له فیه. فلم یلبث إلا یسیراً ان نفق ثم اشتری بعیراً آخر فاتی به رسول الله. فقال: انی اشتریت بعیراً فادع الله ان یبارک لی فیه. فقال: اللهم بارک له فیه. فلم یلبث حتی نفق ثم اشتری بعیراً آخر. فاتی رسول الله فقال: یا رسول الله قد اشتریت بعیرین فدعوت الله أن یبارک لی فیهما. فادع الله ان یحملنی علیه فقال: اللهم احمله علیه. فمکث عنده عشرین سنة؛[60]

مردی شتری خرید و پیش رسول خدا (ص) آمد و گفت: شتری خریدم و از خدا بخواهید که مرا برکت عنایت کند. پس رسول خدا فرمودند: خدایا، او را در آن برکت ده. زمانی نگذشت که آن شتر مُرد. سپس شتری دیگر خرید و پیش پیامبر اکرم (ص) آمد و عرضه داشت: شتری خریدم و از خدا بخواهید که مرا در آن برکت دهد. آن شتر نیز زیاد نماند. پس یک شتر دیگری خرید و پیش رسول خدا (ص) آمد و گفت: ای رسول خدا (ص)، من دو شتر خریدم و از خدا خواستم که در آن برکت بدهد و دعا کنید که خدا مرا بر آن سوار کند. پس رسول خدا (ص) عرضه داشت: خدایا او را بر آن سوار کن. پس آن شتر پیش او بیست سال ماند.

از این روایت ها به خوبی استفاده می شود که توسل به پیامبر گرامی اسلام (ص) به منظور برآورده شدن حاجت، و رهایی از شداید و گرفتاری ها جایز است.
نتیجه

از مجموع روایات، این پیام متبادر است که توسل به حضرتش مورد تأکید قرآن و مطابق با سیره نبوی است و اصحاب نیز در عصر پیامبر در گرفتاری ها، شداید، نیازها، حوایج، بیماری ها و امور معنوی به آن حضرت متوسل می شدند و حداقل می توان ادعا کرد که در توسل به پیامبر اکرم (ص) منعی وجود ندارد. به همین جهت، تمامی فِرق اسلامی روایات مربوط به توسل اصحاب به حضرت پیامبر اعظم (ص) را قبول دارند. با این حال، برخی از اندیشمندانی که متأثر از افکار ابن تیمیه­ اند، همه این احادیث صحیح نبوی را دروغ پنداشته و اصل توسل به حق پیامبر و آل (ع) او را رد کرده و گفته اند:

چیزی را از خدا خواستن و او را به حق پیامبر یا هر کس دیگر از پیامبران و صالحان قسم دادن، هیچ ارزش علمی و دینی ندارد و نمی تواند کار مقبول و شایسته­ ای باشد، تا چه رسد که وسیله آمرزش و عفو کامل شود. صرف گفتن الفاظ چه تأثیری دارد و نزد خدا چه قیمتی می تواند داشته باشد تا موجب ریزش گناهان گردد؟[61]

در این تحقیق عنوان شد که مشروعیت توسل به اولیای خدا، مخصوصاً شخص پیامبر اکرم (ص)، و واسطه قرار دادن ایشان برای تقرب به خداوند و طلب حاجت از ایشان، مسئله­ای است که به نص صریح احادیث صحیح و متواتر اهل سنّت ثابت شده است و اکثر مسلمانان از قدیم تا امروز به آن معتقد بوده و عمل کرده­اند.

پی نوشت ها

[1]. سوره یونس(10)، آیه 18.

 [2]. سوره نساء(4)، آیه 60.

 [3]. (مَن ذَا الَّذِی یشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ )؛ «کیست که در نزد او، جز به فرمان او شفاعت کند؟!» (سوره بقره(2)، آیه 255)

 [4]. که در ادامه تحقیق به آنها اشاره خواهد شد.

 [5]. سوره اعراف(7)، آیات 180 و 197؛ سوره فاطر(35)، آیه 13؛ سوه جن(72)، آیه 18؛ سوره اسراء(17)، آیات 110 و 56؛ سوره قصص(28)، آیه 88؛ سوره شعراء(26)، آیه 213؛ سوره یونس(10)، آیه 106؛ سوره احقاف(46)، آیات 5ـ6؛ سوره رعد(13)، آیه 14.

 [6]. سوره بقره(2)، آیات 127ـ128؛ سوره آل عمران(3)، آیه 16.

 [7]. بخاری، محمد، صحیح بخاری، ج4، ص173، کتاب الأنبیاء، باب53، ح3465؛ سیوطی، جلال الدین، تفسیر الدر المنثور، ج4، ص212ـ213 (ذیل سوره کهف(18)، آیه 9).

 [8]. ابن حنبل، احمد، مسند حنبل، ج4، ص445.

[9]. بخاری، محمد، پیشین، ص59 و 189.

[10]. همان، ح7440؛ نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ح 193؛ به نقل از: رضوانی، علی اصغر، سلفی گری و پاسخ به شبهات، ص410.

 [11]. حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، ج2، ص672.

 [12]. موارد زیادی ذکر شده است که مورد بررسی این تحقیق است. برای نمونه، ر.ک: رفاعی، محمد نسیب، التوصل الی حقیقة التوسل، ص310؛ رضوانی، علی اصغر، پیشین، ص411.

 [13]. «وأما ما عدا هذه الأنواع (الثلاثة) من التوسلات ففیه خلاف،... مع أنه قد قال ببعضه (غیر هذه الأنواع) بعض الأئمة فأجاز الإمام أحمد التوسل بالرسول (صلی الله علیه و سلم) وحده فقط و أجاز غیره کالإمام الشوکانی التوسل به و بغیره من الأنبیاء و الصالحین» (ر.ک: البانی، محمد، التوسل انواعه و احکامه، ص43).

 [14]. اعتقاد وهابیت برگرفته از فتاوای ابن تیمیه است که همه آنها معتقدند: «جایز نیست گفته شود خدایا، به حرمت و منزلت و مقامی که پیامبر نزد تو دارد، فلان حاجت مرا برآور. و از صحابه و گذشتگان امت محمدیÛ Üچنین دعایی نقل نشده است.» (ر.ک: ابن تیمیه، احمد، زیارة القبور، ص 161؛ بن باز، عبدالعزیز، البدع و المحدثات ما لا اصل له، ص 265-266).

 [15]. سمهودی، فخرالدین، وفاء الوفاء، ج3ـ 4، ص 898-899؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، ص348؛ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج1، ص287.

 [16]. ابن حنبل، احمد، پیشین، ج 4، ص 138؛ ترمذی، ابوعیسی، سنن ترمذی، کتاب الدعوات، ح 3578؛ ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، ج1، ص441، ح1385.

 [17]. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، پیشین، ج1، ص453؛ طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج6، ص132.

[18]. سمهودی، فخرالدین، پیشین، ج3ـ4، ص898-899؛ کلینی، محمد بن یعقوب، پیشین، ج2، ص348؛ صفار، محمد بن حسن، پیشین، ج1، ص287.

 [19]. کلینی، محمد بن یعقوب، پیشین، ج4، ص404؛ ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص191؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج9، ص413-418.

 [20]. بخاری، محمد، پیشین، ج2، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ص186؛ حاکم نیشابوری، محمد، پیشین، ج1، ص456؛ ابن حنبل، احمد، پیشین، ج2، ص253؛ نسائی، احمد بن شعیب، سنن نسائی، ج9، ص303؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج3، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ح1611، ص475.

 [21]. بخاری، محمد، پیشین، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ج2، ص398، ح1610؛ اصبحی، مالک بن انس، الموطأ، ص306، کتاب الحج، ص120. این عمل را برخی از اصحاب مانند ابن عباس، عبدالله بن عمر، ابوهریره، ابوسعید خدری و جابر بن عبدالله نیز انجام می دادند (ر.ک: ازرقی، محمد بن عبدلله، اخبار مکه، ج1، ص321-344).

 [22]. ابن شاذان، ابوالفضل، الفضائل، ص128؛ همو، الروضة فی فضائل أمیرالمؤمنین، ص112؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج40، ص44.

 [23]. ابن­ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، ج20، ص316. در برخی دیگر از روایات همین مضمون نقل شده است (ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج3، ص273).

[24]. (الَّذِینَ یحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ یسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیؤْمِنُونَ بِهِ وَیسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا...)؛ «فرشتگانی که حاملان عرش­اند و آنها که گرداگرد آن (طواف می کنند)، تسبیح و حمد پروردگارشان را می گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می کنند...» (سوره غافر(40)، آیه7)

 [25]. (وَالَّذِینَ جَاؤُوا مِن بَعْدِهِمْ یقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّک رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ)؛ «(همچنین) کسانی که بعد از آنها (بعد از مهاجران و انصار) آمدند و می گویند: پروردگارا، ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، بیامرز و در دل­هایمان حسد و کینه ای به مؤمنان قرار مده! پروردگارا، تو مهربان و رحیمی!» (سوره حشر(59)، آیه10)

 [26]. نیشابوری، مسلم، پیشین، کتاب الصلاة، ج2، ص4، ح875؛ ابن خزیمة، محمد بن اسحاق، صحیح ابن خزیمة، ج1، ص219، ح411؛ ابن حنبل، احمد، پیشین، ج5، ص195، نسائی، احمد بن شعیب، پیشین، جزء3، ص69، ح671؛ قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، جزء6، ص159، ذیل سوره مائده(5)، آیه38.

 [27]. نیشابوری، مسلم، پیشین، ح2542.

 [28]. ابن ماجه، محمد بن یزید، پیشین، کتاب المساجد، ج1، ص256، ح778؛ ابن حنبل، احمد، پیشین، ج۳، ص۲۱؛ متقی هندی، علاءالدین علی، کنز العمال، ج۱۵، ص۴۰۱.

 [29]. سبحانی، جعفر، آیین وهابیت، ص۱۵۸.

 [30]. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج2، ص615؛ آجری، ابوبکر محمد بن حسن، الشریعة، ص 422و 427؛ سیوطی، جلال الدین، پیشین، ج1، ص60؛ بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوّة، ج5، ص489؛ سمهودی، فخرالدین، پیشین، ج4، ص1371-1372.

 [31]. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، پیشین، ج2، ص615؛ هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، ج8، ص253.

 [32]. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الصغیر، جزء2، ص182.

 [33]. سبکی، تقی الدین، شفاء السقام، المعجم العقایدی.

 [34]. سوره بقره(2)، آیه 37.

 [35]. امام عسکری (ع)، حسن بن علی، تفسیر منسوب به امام عسکری، ص226؛ عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، ج1، ص41؛ کلینی، محمد بن یعقوب، پیشین، ج8، ص305؛ ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، ص126؛ قطب الدین راوندی، سعید، قصص الأنبیاء، ص54.

 [36]. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، ص11، باب 24، ح55؛ فتنی هندی، محمدطاهر، تذکرة الموضوعات، ص198؛ حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفصیل، ج1، ص 101-102؛ ابن جوزی، عبدالرحمن، الموضوعات؛ ج2، ص3، باب فی فضل أهل البیت و محبیهم، ح2؛ سیوطی، جلال الدین، پیشین، ج1، ص 60-61، ذیل آیه 37 سوره بقره. ر.ک: صفوری، عبدالرحمن، نزهة المجالس، ج2، ص186؛ تستری، نورالله، إحقاق الحق، ج2، ص77؛ ج 9، ص 102.

 [37]. بخاری، محمد بن اسماعیل، پیشین، کتاب الاِستسقاء، باب643، ج1، ص320؛ نیشابوری، مسلم، پیشین، کتاب صلاة الاِستسقاء؛ ابن تیمیه، احمد، پیشین، ص41 - 42.

[38]. علاوه بر این روایت، روایتی مشابه نیز درباره عبدالمطلب، جد پیامبر اکرم (ص)، که متوسل به حضرتش شده بودند، نقل شده است.

 [39]. سبحانی، جعفر، فی ظل اصول الاسلام، ص242، به نقل از: ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج2، ص494؛ بیهقی، ابوبکر، پیشین، ج2، ص16-17؛ حلبی، علی، السیرة الحلبیة، ج1، ص116.

 [40]. بخاری، محمد بن اسماعیل، پیشین، باب سؤال الناس الامام الاستسقاء اذا قحطوا، ص199؛ ابن تیمیه، احمد، پیشین، ص42.

 [41]. ابن حجر عسقلانی، پیشین، ج2، ص494؛ بیهقی،ابوبکر، پیشین، ج2، ص 16-17؛ حلبی، علی، پیشین، ج1، ص116؛ ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، ج1، ص272- 280.

 [42]. برای نمونه: سواد بن قارب؛ ر.ک: ضیاءآبادی، سید محمد، توسل از دیدگاه عقل، قرآن و حدیث، ص41؛ عسکری، سید مرتضی، توسل به پیامبر خدا و تبرک به آثار ایشان، ص41-42؛ بیهقی، ابوبکر، پیشین، ج6، ص140- 142؛ سبکی، تقی الدین، پیشین، ص170- 171.

 [43]. ابن حجر عسقلانی، پیشین، ج2، ص494؛ بیهقی، ابوبکر، پیشین، ج2، ص16-17؛ حلبی، علی، پیشین، ج1، ص116؛ ابن هشام، عبدالملک، پیشین، ج1، ص272- 280.

 [44]. حلبی، علی، پیشین، باب الابیات، جزء3، ص271؛ ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، جزء6، ص90و 99؛ سبکی، تقی الدین، پیشین، جزء 10، ص1؛ طبرانی، ابوالقاسم، الدعاء، ج1، ص597؛ در منابع شیعه نیز این روایت در کتب روایی ذکر شده است؛ مانند طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی (طبع قدیم)، ص27؛ ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، ج1، ص350.

 [45]. ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، ج1، کتاب الصلاة، باب 189، ص 441، ح 1385؛ ابن حنبل، احمد، پیشین، ج4، ص 138؛ همان، ج 5، ح 16913؛ بیهقی، ابوبکر، پیشین، ج6، ص169، ح10495؛ آلوسی، محمود، روح المعانی، ج6، ص125؛ ترمذی، ابوعیسی، پیشین، ج5، کتاب الدعوات، باب 119، ح3578؛ حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، پیشین، ج1، ص313؛ طبرانی، ابوالقاسم، پیشین، ج1، ص183؛ فوری، محمد، تحفة الاحوذی، ج۱۰، ص۲۳؛ ابن خزیمة، ابوبکر، صحیح ابن خزیمه، ج۲، ص۲۲۵؛ ابن عساکر، ابوالقاسم، الاربعین البلدانیه، ص۸۵؛ ابن اثیر جزری، ابوالحسن، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۳، ص۳۷۱؛ ابن کثیر، اسماعیل، پیشین، ج۶، ص۱۷۹؛ صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد، ج۱۲، ص۴۰۴؛ سمهودی، فخرالدین، پیشین، ج4، ص1373.

 در منابع شیعی نیز همین روایت را با عبارات دیگری ذکر کرده اند. ر.ک: راوندی، قطب الدین سعید بن هبة الله، پیشین، ج1، ص55: «جَاءَ رَجُلٌ ضَرِیرٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَ شَکا إِلَیهِ ذَهَابَ بَصَرِهِ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (ص): ائْتِ الْمِیضَاةَ فَتَوَضَّأْ ثُمَّ صَلِّ رَکعَتَینِ وَ قُلْ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیک بِمُحَمَّدٍ نَبِی الرَّحْمَةِ. یا مُحَمَّدُ إِنِّی أَتَوَجَّهُ بِک إِلَی رَبِّک لِیجْلِی عَنْ بَصَرِی. اللَّهُمَّ شَفِّعْهُ فِی وَ شَفِّعْنِی فِی نَفْسِی. قَالَ ابْنُ حُنَیفٍ: فَلَمْ یطُلْ بِنَا الْحَدِیثُ حَتَّی دَخَلَ الرَّجُلُ کأَنْ لَمْ یکنْ بِهِ ضُرٌّ قَط».

 [46]. ابن ماجه، محمد بن یزید، پیشین، ج۱، ص۴۴۱؛ هیثمی، نورالدین، پیشین، ج۲، ص۲۷۹؛ متقی هندی، علاءالدین علی، پیشین، ج۲، ص۱۸۱؛ ج۶، ص۵۲۱؛ طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج۹، ص۳۰، ح۸۳۱۱؛ سمهودی، فخرالدین، پیشین، ج ۳ـ۴، ص۱۳۷۲؛ حاکم، محمد بن عبدالله، پیشین، ج1، ص456. حاکم درباره این روایت می گوید: «هذا حدیث صحیح الاسناد؛ سند این حدیث صحیح است».

 [47]. ابن تیمیه، احمد، التوسل و الوسیله، ص97-106. به نقل از بهبهانی، عبدالکریم، فی رحاب اهل البیت:: الشفاعة، ص31؛ رفاعی، محمد نسیب، پیشین، ص158.

 [48]. سوره رعد(13)، آیه 14؛ سوره اعراف(7)، آیات 194 و 197؛ سوره فاطر(35)، آیه 14؛ سوره یونس(10)، آیه 106.

 [49]. ابن تیمیه، احمد، مجموعة الرسائل و المسائل، ج1، ص13؛ رفاعی، محمد نسیب، پیشین، ص158.

 [50]. سبحانی، جعفر، التوسل مفهومه وأقسامه و حکمه فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء، ص70 به بعد.

 [51]. سمهودی، فخرالدین، پیشین، ج4، ص1371.

[52]. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، ج9، ص30، ح8311؛ سیوطی، جلال الدین، شرح سنن ابن ماجه، ج1، ص99، ح1385.

 [53]. تحقیق النصره، ص114-115، به نقل از عسکری، سید مرتضی، معالم المدرستین، ج1، ص53.

 [54]. زرقانی، ابوعبدالله، شرح المواهب، ج8، ص145.

 [55]. رفاعی، محمد نسیب، پیشین، ص176؛ رضوانی، علی اصغر، پیشین، ص411.

 [56]. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، ج9، ص47؛ هیثمی، نورالدین، پیشین، ج9، ص3؛ صالحی شامی، محمد بن یوسف، پیشین، ج6، ص229.

 [57]. ابن کثیر، اسماعیل، پیشین، ج2، ص782.

[58]. همان.

 [59]. بخاری، محمد بن اسماعیل، پیشین، ج۱، ص۲۰۸؛ نسائی، احمد، پیشین، ج۲، ص۸۲۷؛ ترمذی، ابوعیسی، پیشین، ج۱، ص۲۸۳؛ بیهقی، ابوبکر، سنن بیهقی، ج۲، ص۱۷۴.

[60]. ابن کثیر، اسماعیل، پیشین، ج2، ص783.

[61]. قصیمی، عبدالله بن علی، الصراع بین الاسلام و الوثنیة، ج2، ص593، به نقل از محدثی، جواد، تبرک و توسل.

 


منابع:
1. ابن ابی الحدید، عبدالحمقی الدین احمد بن عبدالحکیم: رسالة زیارة القبور، ریاض: دارالمسلم للنشر، بی تا.4.مجموعة الرسائل و المسائل، تعلیق: محمدرشید رضا، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.5. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی: الموضوعات، تحقیق: عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت: دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، 1386ق.6. ابن حجر عسقلانی، محمد بن حجر: فتح الباری فی شرح البخاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق.7. ابن حنبل شیبانی، احمد، مسند حنبل، بیروت: دار صادر، بی تا.8. ابن خزیمه، محمد بن اسحاق: صحیح ابن خزیمة، تحقیق: محمد مصطفی اعظمی، بیروت: المکتب الاسلامی، 1390ق.9. ابن شاذان جبرئیلی قمی، ابوالفضل: الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین، تحقیق: علی شکرچی، قم: مکتبة الامین، 1423ق.10.الفضائل، قم: نشر رضی، چاپ دوم، 1363ش.11. ابن طاووس، علی بن موسی: الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، تحقیق: علی عاشور، قم: خیام، چاپ اول، 1400ق.12. ابن عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن: الاربعین البلدانیه، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.13. ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل بن عمرو: البدایة و النهایة، بیروت: الدار المتوسطة، چاپ اول، 1426ق.14. ابن ماجه، محمد بن یزید قزوینی: سنن ابن ماجه، ریاض، چاپ اول، 1420ق.15. ابن هشام، ابومحمد عبدالملک: السیرة النبویة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.16. ابو داوود، سلیمان بن اشعث سجستانی: سنن ابی داوود، بیروت: دارالکتب العربی، بی تا.17. امام عسکری (ع)، حسن بن¬علی: التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری (ع)، قم: مدرسه امام مهدی (ع)، چاپ اول، 1409ق.18. آجری، ابوبکر محمد بن حسن: الشریعة، تحقیق: عبدالله بن عمر بن سلیمان دمیجی، ریاض: دار الوطن، بی تا.19. آلوسی، شهاب الدین سید محمود: روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1420ق.20. البانی، محمد ناصرالدین: التوسل انواعه و احکامه، بی جا، المکتب الاسلامی، چاپ سوم، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.21. بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم: صحیح بخاری، بیروت: دار الجیل، چاپ اول، 1426ق.22. بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله: البدع و المحدثات ما لا اصل له، ریاض: دار ابن خزیمة، چاپ دوم، 1419ق.23. بهبهانی، عبدالکریم: فی رحاب اهل البیت (ع)، الشفاعة، قم: مرکز الطباعة و النشر للجمع العالمی لاهل البیت (ع)، چاپ دوم، 1422ق.24. بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین: دلائل النبوة، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، 1418ق.25. سنن الکبری، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.26. تربتی، حسین: «توسل به پیامبر (ص) و ائمه (ع)»، مجله مبلغان، ش127.27. ترمذی، ابوعیسی محمد بن عیسی بن سورة، سنن ترمذی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1426ق.28. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله: المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلیمة، چاپ اول، 1411ق.29. حر عاملی، محمد بن حسن: اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت: اعلمی، چاپ اول، 1425ق.30.وسائل الشیعة، تحقیق: موسسه آل البیت (ع)، قم، نشر موسسه آل البیت (ع)، چاپ اول، 1409ق.31. حسکانی، عبیدالله بن عبدالله: شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران: مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة، چاپ اول، 1411ق.32. حلبی، علی بن برهان الدین: السیرة الحلبیة، بیروت: دار المعرفة، 1400ق. 33. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر: کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین، تحقیق: حسین درگاهی، تهران: وزارت ارشاد، چاپ اول، 1411ق.34. راوندی، قطب الدین سعید بن هبة الله: الخرائج و الجرائح، قم: موسسه امام مهدی (ع)، چاپ اول، 1409ق.35.قصص الأنبیاء، تحقیق: غلامرضا عرفانیان یزدی، مشهد: مرکز پژوهش های اسلامی، چاپ اول، 1409ق.36. رضوانی، علی اصغر: سلفی گری و پاسخ به شبهات، قم: انتشارات مسجد جمکران، چاپ اول، 1384ش.37. رفاعی، محمد نسیب: التوصل الی التوسل، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.38. زرقانی مالکی، ابوعبدالله محمد بن عبدالباقی: شرح المواهب، بیروت: دارالمعرفه، 1414ق.39. سبحانی، جعفر: التوسّل مفهومه و أقسامه و حکمه فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء، قم: مرکز الأبحاث العقائدیة، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.40. آیین وهابیت، قم: دفتر نشر اسلامی، چاپ هشتم، 1376ش.41. فی ظل اصول الاسلام، قم: موسسه امام صادق (ع)، چاپ دوم، 1414ق.42. سبکی، تقی الدین علی بن عبدالکافی بن علی: شفاء السقام فی زیارة خیرالانام، المعجم العقائدی.43. شفاء السقام فی زیارة خیرالانام، نرم افزار الشاملة نسخه3.24.44. سمهودی، فخرالدین علی بن احمد: وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1401ق.45. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان: الدر المنثور، بیروت: دارالفکر، 1414ق.46. شرح سنن ابن ماجه، نرم افزار الشامله.47. صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1414ق.48. صدوق، محمد بن علی: معانی الأخبار، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق.49. من لا یحضره الفقیه، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق.50. صفار، محمد بن حسن: بصائر الدرجات، قم: مکتبة آیة الله مرعشی نجفی، چاپ دوم، 1404ق. 51. صفوری، عبدالرحمن بن عبدالسلام: نزهة المجالس و منتخب النفائس، تحقیق: عبدالرحیم ماردینی، بیروت: دار المحبة، 2001م. 52. ضیاءآبادی، سید محمد: توسل از دیدگاه عقل، قرآن و حدیث، تهران: بنیاد بعثت، چاپ پنجم، 1384ش.53. طبرانی لحمی، ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایوب: الدعاء، نرم افزار الشاملة نسخه 3.24.54.المعجم الصغیر، تحقیق: محمد شکور، بیروت: دار المکتب الاسلامی، چاپ اول، 1405ق.55. المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید سلفی، موصل: مکتبة العلوم و الحکم، چاپ دوم، 1404ق.56. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی (طبع قدیم)، تهران: اسلامیه، چاپ سوم، 1390ق.57. طریحی، فخرالدین بن محمد: مجمع البحرین، تحقیق: احمد حسینی اشکوری، تهران: نشر مرتضوی، چاپ سوم، 1375ش.58. عسکری، سید مرتضی: توسل به پیامبر خدا و تبرک به آثار ایشان، ترجمه: محمدجواد کرمی، تهران: مجمع علمی اسلامی، چاپ اول، 1378 ش.59. معالم المدرستین، بیروت: مؤسسه النعمان للطبع و النشر و التوزیع، بی تا.60. عیاشی، محمد بن مسعود: تفسیر العیاشی، تحقیق: هاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة، چاپ اول، 1380ق.61. فتنی هندی، محمدطاهر بن علی: تذکرة الموضوعات، نرم افزار الشاملة 3.24.62. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم: ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق: سید علی جمال اشرف حسینی، قم: دارالاسوه، 1416ق.63. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.64. مبارک فوری، ابوالعلا محمد عبدالرحمن بن عبدالرحیم: تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی تا.65. متقی هندی، علاء الدین علی، کنزالعمال، بیروت: مؤسسة الرسول، چاپ پنجم، 1405ق.66. مجلسی، محمدباقر: بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.67. محدثی، جواد: تبرک و توسل، نرم افزار الشاملة 3.24.68. نسائی، ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب، سنن نسائی، تحقیق: عبدالغفار سلیمان بنداری و سید کسروی حسن، بیروت:دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1411ق.69. نیشابوری، ابوالحسین مسلم بن حجاج: صحیح مسلم، بیروت:دار الفکر، 1421ق.70. هیثمی، نورالدین علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت: دارالفکر، 1414ق. 71. ورام ابن ابی فراس، مسعود بن عیسی، مجموعه ورام، قم: مکتبة الفقیه، چاپ اول، 1410ق

منبع : مجله سراج منير، شماره 10،

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش