مقالات > توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۴/۱۴ تعداد بازدید: 62

دعا به درگاه الهی و متوسل شدن به ساحت قدسی ذات باری تعالی، برای تقرب به خداوند، رفع مشکلات و یا برای کسب منابع فطری هر انسانی است. محل بحث در این است که آیا می توان به اولیا و انبیای الهی نیز متوسل شد و آنها را نزد خداوند تعالی واسطه فیض قرار داد یا نه؟



نويسنده : محمد طاهر رفیعی

دعا به درگاه الهی و متوسل شدن به ساحت قدسی ذات باری تعالی، برای تقرب به خداوند، رفع مشکلات و یا برای کسب منابع فطری هر انسانی است. محل بحث در این است که آیا می توان به اولیا و انبیای الهی نیز متوسل شد و آنها را نزد خداوند تعالی واسطه فیض قرار داد یا نه؟ بسیاری از مسلمانان و از جمله بیشتر دیوبندیان از جواز توسل به اولیای الهی و شفیع قرار دادن آنها نزد خداوند تعالی دفاع کرده و به شبهات وارد شده نیز پاسخ داده اند؛ هرچند در این میان، برخی از آنان تحت تأثیر افکار ظاهرگرایان، برخی انواع توسل و شفاعت را مورد شبهه و انکار قرار داده اند. تحقیق حاضر، دیدگاه دیوبندیه را درباره مشروعیت توسل و شفاعت بررسی کرده است.

مقدمه

توسل از وسیله به معنای تقرّب و نزدیکی یا به ­معنای آن چیزی است که با آن تقرّب حاصل شود؛[1] چنان که در قرآن کریم آمده است:

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ. ..)؛

ای کسانی که ایمان آورده اید، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و وسیله ای برای تقرب به او بجویید![2]

راغب «وسیله» را به معنای رسیدن به چیزی با میل و رغبت به آن دانسته و گفته است: «حقیقت وسیله به سوی خدای تعالی همان رعایت کردن راه او با علم و عبادت و نیز داشتن مکارم و دین است».[3]

آنچه راغب بیان کرده، یکی از راه های توسل و مهم ترین آن است؛ زیرا التزام عملی به آموزه های دینی، بهترین وسیله برای نزدیک شدن افراد به خداوند تعالی به شمار می آید، اما راه دیگر آن، متوسل شدن به پیامبران و اولیای الهی، آن هم در جایی است که افراد نتوانسته اند حق دستورهای الهی را به درستی ادا کنند. اینجاست که بندگان مقرب الهی را واسطه و وسیله نزدیک شدن خود به خداوند قرار می دهند.

وسیله قرار دادن غیر خداوند دو صورت دارد: گاهی شخص اعمال نیک دیگری را واسطه پذیرش اعمال ناقص خود قرار می دهد؛ چنان که محمدتقی عثمانی در تفسیر آیه مبارکه (إِیاک نَعْبُدُ وإِیاک نَسْتَعِینُ)[4] گفته است:

استفاده از ضمیر جمع برای آن است که در آن عبادات فرشتگان، پیامبران و اولیای الهی تماماً داخل است،. .. در این صورت، گویا بنده به خداوند عرض می کند: خدایا،... چنان چه عبادت من مستحق اجابت و قبول نیست، عبادات سایر عبادت کنندگان را نزد تو شفیع قرار می دهم. پس به حق عبادت آنها، عبادت مرا نیز بپذیر.[5]

این نوع توسل را همگی پذیرفته اند و کسی با آن مخالفت ندارد.

اما گاهی نفس پیامبر و اولیای الهی واسطه قرار داده می شود و بدین وسیله شخص از خداوند می خواهد از خطایش درگذرد، این نوع توسل را برخی مسلمانان از جمله وهابیان باعث شرک به خداوند و حرام دانسته اند.[6]

به طور کلی، مسائلی همانند توسل، شفاعت، زیارت، عزاداری و غیره، از جمله اموری است که در بدعت و یا سنت بودن آنها اختلاف نظر جدی میان فرقه های اسلامی وجود دارد. بیشتر مسلمانان از سنت بودن آنها دفاع کرده اند و به آنها عمل می کنند؛ درحالی که از دیدگاه عده ای دیگر این گونه امور از مصادیق بارز بدعت و شرک، و التزام و اعتقاد به آنها حرام قطعی است. دیوبندیان با توجه به گرایش صوفیانه و حدیث گرایانه­ای که دارند، در جهت نفی و اثبات این گونه امور مباحثی زیادی مطرح کرده اند. در این نوشتار دیدگاه دیوبندیه در باره توسل و شفاعت مورد نقد و بررسی قرار می گیرد.
توسل به اولیای الهی و رابطه آن با حیات بزرخی

التزام و اعتقاد به توسل به پیامبران و اولیای الهی و همین طور درخواست شفاعت از آنان، فقط با اعتقاد به حیات برزخی آنان معنا می یابد. هرچند شفاعت خواستن از آنان با اعتقاد به معاد نیز تأمین می شود، ولی هرگاه امید شفاعت شونده این باشد که از هنگام مرگ تا قیام قیامت و حتی پیش از مرگ نیز این لطف شامل حال او گردد، چنین امری بدون پذیرفتن حیات برزخی بی معنا خواهد بود.

از نگاه اهل سنّت و دیوبندیان، حیات برزخی برای تمامی اموات به تناسب حالشان امر مسلم و انکارناپذیری است، منتها تمام بحث در این است که آیا همان طور که پیامبران و اولیای الهی در حیات دنیوی برتر از دیگران هستند، حیات برزخی شان نیز با سایر مردم تفاوت دارد یا نه؟ یکی از نتایج مهم این بحث در بحث توسل و شفاعت ظاهر می گردد. از نظر بسیاری از اهل سنّت، پیامبر (ص) در قبر خود همانند سایر افراد، حیات برزخی دارد و با همان بدن برزخی از نعمت های الهی در آن عالم بهره مند است.[7] اما دیوبندیان دو دیدگاه متفاوت در باره حیات برزخی پیامبران و اولیای الهی دارند. گفته شده است که بیشتر دیوبندیان معتقدند پیامبر (ص) پس از رحلت دارای حیات جسمانی بوده و قادر به هرگونه تصرف در عالم ماده و ملکوت است.[8] از نظر آنان حتی زندگی سایر پیامبران و اولیای الهی نیز پس از مرگشان تفاوتی با زندگی دنیوی آنان ندارد، بلکه آنان پس از رحلت همچنان از حیات دنیوی برخوردارند و با جسم مادی در بین مردم ظاهر می شوند و افراد خاصی نیز می توانند با آنان گفتگوی حضوری داشته باشند و مردن آنان در حقیقت تنها نوعی فاصله گرفتن از دیگران است، همانند معتکفی که مدت چهل روز، یا بیشتر و کمتر، از مردم دور می شود.[9] بر همین اساس، نقل شده است برخی بزرگان دیوبندیه در بیداری با پیامبر (ص) ملاقات و گفتگو کرده اند[10] و حتی گفته اند بیش از نودهزار نفر وقتی که به زیارت قبر شریف مشرف شده اند، دست رسول خدا (ص) را دیده اند که از قبر بیرون آمده است و آن را لمس و زیارت کرده اند.[11] چنان که سهارنپوری در پاسخ این پرسش که «آیا اعتقاد شما به حیات پس از مرگ منحصر به پیامبر است یا درباره سایر مؤمنین نیز چنین عقیده دارید»، گفته است:

از نظر ما و مشایخ دیوبندیه، حضرت رسول (ص) و تمامی پیامبران و شهدا، در قبر خود از حیات دنیوی بدون تکلیف برخوردارند، نه اینکه همانند سایر مؤمنین و مردم تنها حیات برزخی داشته باشند... شاهد روشن آن نماز خواندن حضرت موسی (ع) در قبرش است [که در سفر معراج مشاهده شد].[12]

همچنین نقل شده است که برخی بزرگان دیوبندیه پس از مرگ شان برای حل برخی منازعات با بدن جسمانی حاضر شدند، از جمله محمد قاسم نانوتوی، مؤسس دارالعلوم دیوبند، برای حل منازعه­ ای که بین بزرگان دیوبندیه در زمان محمود حسن اتفاق افتاده بود، در قالب جسد دنیوی بر رئیس دارالعلوم دیوبند ظاهر شده و با وی سخن گفته بود.[13]

انورشاه کشمیری معتقد است که پیامبر اسلام (ص) و سایر پیامبران و حتی پیروان آنها در عالم قبر نیز اعمال دنیوی همانند نماز، حج، اذان، اقامه، قرائت قرآن و غیره را انجام می دهند.[14]

وی در پاسخ این پرسش که «معنای زنده بودن پیامبران در عالم قبر و نماز خواندن آنان چیست، درحالی که روح مساوی با زنده بودن است، چه روح مؤمن باشد و چه روح کافر»، ضمن بیان گفته های فوق، تفاوت حیات برزخی پیامبران و اولیای الهی را با کفار در این می داند که کفار واقعاً مرده اند؛ زیرا از هر کار خیر دنیوی بریده شده اند و هیچ عمل نیکی نمی توانند آنجا انجام دهند، اما پیامبران و اولیای الهی زنده هستند، به این معنا که کارهای خیر دنیوی شان با مرگ تعطیل نشده و بلکه همچنان آن کارها را ادامه می دهند و زندگی واقعی نیز همین است که انسان بتواند کارهای نیک و دستورهای الهی را انجام دهد. چنین کسانی زنده اند، چه در این دنیا و چه در عالم برزخ، اما مردگان واقعی کفار هستند که در هردو دنیا نمی توانند عمل نیک داشته باشند.[15]

وی در بیان دیگر، حیات برزخی را به حالت خواب تشبیه کرده و گفته است: «برزخ نامی است برای جدا شدن از زندگی دنیوی و شروع زندگی دیگر».[16]

از این سخنان به دست می آید که ایشان حیات برزخی را تنها «شبیه» زندگی دنیوی می داند، چه برای مؤمنین و چه برای کفار، با این تفاوت که مؤمنین در هر دو دنیا زنده واقعی هستند و کفار جزء مردگان اند، چه در عالم دنیا باشند و چه در عالم برزخ.

از جمله استدلال های آنان بر حیات دنیوی پیامبر (ص) این است که ترکه پیامبر اسلام (ص) به ارث گذاشته نمی شود و زن های پیامبر برای هیچ کسی پس از ایشان حلال نیست. اینها نشانه آن است که آن حضرت همچنان از حیات دنیوی برخوردارند.[17]
نقد و بررسی:

البته در دو منبع فیض الباری و فتح الملهم که شمس سلفی به آنها استناد کرده است، چنین استدلالی یافت نشد، اما بر فرض وجود چنین استدلالی از سوی دیوبندیان و یا هر کسی دیگر، این شیوه استدلال ناتمام است؛ زیرا ارث نگذاشتن پیامبر (ص) و همین طور سایر پیامبران، اولاً، ادعایی بیش نیست و مخالف آیات و روایات زیادی است که دلالت دارد پیامبران نه تنها ارث می گذاشتند، بلکه حتی اگر وارث مطمئنی نداشته اند، از خداوند می خواستند که وارثی امین برای آنان قرار دهد.[18] به اعتراف فخر رازی، وراثت پیامبران در آیات قرآن را نمی توان بر وراثت معنوی حمل کرد و منحصر در نبوت دانست؛ زیرا حقیقت وراثت منحصر در امور مالی و مادی است.[19] بنابراین وقتی در قرآن آمده است که پیامبران ارث گذاشته اند، یا از خداوند درخواست وارث امین کرده اند، حداقل ارث در امور مالی از مصادیق روشن آن خواهد بود.

از طرفی، به اعتقاد شما حیات دنیوی داشتن بعد از رحلت، منحصر به پیامبران الهی نیست، بلکه اولیای الهی و شهدا نیز از چنین مقامی برخوردارند. پس اگر به ارث نرسیدن اموال پیامبران، به دلیل تفاوت نداشتن زندگی دنیوی و برزخی آنان باشد، در مورد اولیای الهی و شهدا نیز چنین سخنی باید صادق باشد! همین طور صحیح نبودن ازدواج با زنان پیامبر (ص) پس از رحلت نیز نباید منحصر در آن حضرت باشد و حال آنکه هیچ کسی چنین دیدگاهی را نمی پذیرد.

در مقابل، عده ای دیگر از علمای دیوبند حیات جسمانی و دنیوی پیامبر (ص) را نفی کرده و فقط حیات برزخی پیامبر اسلام (ص) را پذیرفته اند؛ از جمله محمد طیب گفته است:

علمای دیوبند پیامبر (ص) را جامع تمام فضایلی می دانند که هریک از پیامبران گذشته داشته اند. آنان معتقد به حیات برزخی پیامبرند، منتها نه به این معنا که زندگی برزخی آن حضرت همانند زندگی ایشان در این دنیا باشد.[20]

تهانوی در پاسخ به کسانی که معتقدند مردگان می توانند در لباس افراد زنده ظاهر گردند و به دنیا بیایند، گفته است هرچند برخی آثار بر چنین امری دلالت دارد و مردم را در اشتباه انداخته است، ولی عملاً چنین چیزی ممکن نیست.[21]

البته این سخن بر خلاف این نقل است که از نظر تهانوی، اولیا و پیامبران الهی، به دلیل قدرت تصرفی که در عالم کون دارند، می توانند در قالب جسمانی در آیند و در دنیا ظاهر شوند و برخی مردم می توانند با مکاشفه آنها را ببینند.[22]

همچنین از دیوبندیان و برخی هم فکران آنها نیز نقل شده است که آنها ضمن دفاع از حیات برزخی پیامبر اسلام (ص) اظهار داشته اند که ارواح بشری دارای حیات قدسی وآثار دنیوی هستند. بنابراین اولیای الهی پس از مرگ نیز می توانند در امور این عالم تصرف کنند و بلکه از جهاتی قدرت تصرفشان بیشتر از حالت قبل از مرگ است.[23] آنها از احوال دنیا آگاهی دارند و برای نجات مظلومین و بهتر شدن اوضاع مردم و مسلمانان دعا می کنند؛ چنان که در مکاشفات زیادی که برخی بزرگان با آنان داشته اند، دغدغه آنان را درباره اوضاع مسلمانان مشاهده کرده اند.[24]

نتیجه آنکه از نظر دیوبندیان، حیات برزخی پیامبران و سایر مردم امری مسلم و انکارناپذیر است؛ همان طور که به گفته برخی از آنان، تفاوتی میان زندگی پیامبران و حتی اولیای الهی، پس از رحلتشان و پیش از آن وجود ندارد و آنها به همان حیات دنیوی، منتها بدون تکالیف و تکلفات آن، ادامه می دهند. یا به این معنا که تفاوت زندگی آنان با افراد بی ایمان در این است که پیامبران و مؤمنان از اعمال نیک دنیوی شان بریده نشده اند و پیوسته آنها را انجام می دهند، برخلاف کافرانی که در دنیا و آخرت از مردگان به شمار می آیند، ولی از نظر عده ای دیگر، پیامبران و اولیای الهی واقعاً از این دنیا رحلت کرده اند، اما آنان پس از رحلتشان نیز از قدرت تصرف عالی در امور عالم برخوردارند و از احوال مردم در دنیا آگاهی کامل دارند و حتی می توانند در قالب بدن جسمانی درآیند و به صورت مکاشفه برای برخی مردم آشکار شوند.

از مباحث مهم در حقیقت حیات برزخی، آفریده شدن و یا نیافریده شدن بهشت و جهنم است. اعتقاد به آفریده شدن بهشت و جهنم، با کارهایی که مردم برای بهتر شدن حال اموات انجام می دهند، ارتباط نزدیکی دارد؛ زیرا اگر بهشت و جهنم افراد از زمان مرگشان شروع شده باشد، انجام دادن کارهایی همانند زیارت، توسل، نذر و خیرات، دعا و درخواست شفاعت برای آنان و اعتقاد به تأثیر مثبت شفاعت بر حالت برزخی اموات، توجیه بهتر و روشن تری می یابد؛ درحالی که با اعتقاد به آفریده نشدن بهشت و جهنم نیاز به توجیه ها و استدلال های بیشتری داریم.

سهارنپوری و زکریا کاندهلوی خلق نشدن بهشت و جهنم را به معتزله نسبت داده اند و معتقدند که براساس احادیث پیامبر (ص) بهشت و جهنم آفریده شده اند.[25] به نظر برخی دیوبندیان، از ظاهر آیات و روایات به دست می آید که حتی بهشت حضرت آدم و حوا نیز همان بهشت موعود بوده است، نه غیر آن، و این را شاهد روشن بر آفریده شدن بهشت و جهنم گرفته اند.[26]

محمد قاسم نانوتوی، ضمن آنکه بهشت و جهنم را به منبع تمام راحتی­ ها و آسایش و مشقت و مشکلات تعریف کرده، وجود بهشت و جهنم را امری مسلم می داند، اما به گفتة او، مکان آن دو، هم می تواند درون زمین و آسمان باشد و هم بیرون از آن دو. به نظر وی اساساً پرسش از مکان آن دو نامعقول است؛ زیرا اعتقاد به وجود شیء مستلزم آن نیست که مکان آن نیز برای ما حتماً مشخص باشد.[27]

از نظر نعمانی نیز با مرگ فقط بدن از بین می رود و روح به زندگی در عالم برزخ ادامه می دهد،[28] آنجا ایمان و کفر انسان ها بررسی می گردد و سپس افراد مؤمن دائماً در راحتی به سر می برند؛ همان طور که افرد گنهکار و کافر از همان زمان در عذاب الهی قرار می گیرند.[29]

نقد و بررسی: با توجه به آیات قرآن، موت پیامبر اسلام (ص)، همانند سایر مردم حتمی است.[30] در تاریخ اسلام اولین کسی که در مرگ آن حضرت تشکیک کرد، خلیفه دوم بود و تا وقتی که آیات قرآن را در تصریح به امکان موت نبی از زبان خلیفه اول نشنیده بود، پیوسته مردم را از گریستن و انتشار اخبار درگذشت رسول خدا (ص) باز می داشت.[31]

بنابراین نظریه درست آن است که تمامی انسان ها سه مرحله زندگی (حیات دنیوی، حیات برزخی که با مرگ شروع می شود و زندگی در عالم قیامت) را سپری می کنند، حتی حضرت عیسی (ع) که به آسمان صعود کرده، در دوران ظهور منجی موعود از آسمان فرود می آید[32] و پس از مدتی زندگی در این دنیا به احتمال زیاد به مرگ عادی از دنیا می رود، اما نکته مهم این است که همان طوری که زندگی دنیوی پیامبران و اولیای الهی با دیگران تفاوت اساسی دارد، زندگی آنان در دو عالم دیگر نیز قابل مقایسه با افراد عادی نیست و حداقل آنکه ارواح آنان آزادی بیشتر و قدرت و تصرف زیادتری دارند.
دفاع دیوبندیان از مطلق توسل

بسیاری از دیوبندیان و پیشوایان فکری آنان، هر نوع توسل را جایز می دانند؛[33] از جمله شاه ولی الله با وجود آنکه نسبت دادن مقام شفاعت را به غیر خداوند اجازه نمی دهد، توسل به پیامبران همانند سجده تعظیم بر غیر خداوند را جایز می داند.[34] از نظر اشرفعلی تهانوی، هرچند قربت به دست آمده از درود فرستادن بر پیامبر (ص) بالاتر از توسل است، ولی فایده و تأثیر هر دو در اجابت دعا تفاوتی نمی کند. وی می گوید: «برخی در باره توسل اختلاف نظر دارند، ولی از نظر من و جمهور توسل جایز است، به شرط آنکه حدود شرعیه در آن مراعات شود».[35]

وقتی که از خلیل احمد سهارنپوری پرسیده شد آیا توسل به پیامبر (ص) پس از وفات آن حضرت جایز است یا نه. ایشان پاسخ داد:

نزد مشایخ ما متوسل شدن به انبیا و اولیای الهی، در دعاها، در حال حیات و پس از وفاتشان جایز است، به این نحو که بگوید: «اللهم إنی أتوسل إلیک بفلان أن تجیب دعوتی و تقضی حاجتی...»؛ چنان که مشایخ ما همانند شاه محمد اسحاق دهلوی، شیخ امداد الله و شیخ رشید احمد گنگوهی به این امر تصریح نموده اند و در نتیجه، هیچ ایرادی بر آن وارد نیست.[36]

دیوبندیان به کرامات زیادی برای بزرگان دین و مشایخ خودشان معتقدند و اخبار و داستان های زیادی نیز از استغاثه آنان به ارواح بزرگان دین و مشایخشان نقل شده است و اینکه با طلب کمک از آنها فواید زیادی نصیبشان شده و بسیاری از مشکلات شان حل گردیده است.[37] استغاثه به ارواح اولیا یا استغاثه به هر انسانی، گاهی در برآوردن اموری است که به آن قادر هستند و گاهی در مسائلی است که جز خداوند کسی دیگر قدرت بر انجام آن ندارد. به گفته طالب الرحمن، دیوبندیان نه تنها نوع اول استغاثه را قبول دارند، بلکه به نوع دوم نیز معتقدند.[38] به اعتقاد برخی از آنان، یاری خواستن از غیر خداوند در تمام امور جایز است؛ زیرا اولیای الهی از قدرت تصرف بالایی در امور تکوینی برخوردارند و حتی می توانند مرده ای را زنده کنند و زنده ای را با یک اراده بمیرانند. انورشاه کشمیری درباره امکان احیای موتی به دست ولی، حکایت هایی را نقل کرده است؛ از جمله گفته است:

ـ من در کرامت اولیا تردید داشتم، تا آنکه حکایت هایی از احیای موتی به دست آنان شنیدم؛ از جمله یکی از اغنیا، عارف جامی را دعوت کرد و برای او مرغ مرده ای را پخته بود. جامی گفت: «قم بإذن الله»، فوری آن مرغ زنده شد و به حال اول خود در آمد.

ـ در مورد دیگر شیخ عبدالقادر حبلی در حال موعظه بود که پرنده ای وارد مسجد شد و ایجاد سر و صدا و مزاحمت می کرد. شیخ به او خطاب کرد: «تو را چه شده است! خداوند گردنت راببرد». در همان لحظه آن پرنده جان داد و بر زمین افتاد. وقتی شیخ از موعظه فارغ شد، کنار آن مرغ آمد و گفت: «قم بإذن الله»؛ فوری آن مرغ به پرواز درآمد.

ـ همین طور مردی را دیدم که گردن پرنده ای را برید و آن را میان مردم رها کرد، سپس آن سر را به بدن چسباند، آن پرنده به حال اول خود در آمد.[39]

هرچند برخی از این وقایع ممکن است نوعی شعبده بازی بوده باشد، ولی مجموع آن حکایت از اعتقادی دارد که در ذهن کشمیری شکل گرفته است. از نظر دینی این امر کاملاً ممکن است که بندة مقرب الهی بتواند به اذن الهی مردگان را زنده کند؛ چنان که در قرآن کریم این وصف یکی از ویژگی های مهم عیسی مسیح بیان شده است، اما اعتقاد به امکان زنده سازی مردگان به دست هر عارف و صوفی دلیلی ندارد.
نقد تهانوی بر جایز نبودن توسل به اعیان

انورشاه کشمیری با توسل به اعیانی که از دنیا رفته اند، مخالفت کرده و فقط توسل به افعال و همین طور اعیانی را جایز دانسته است که زنده باشند. سپس افزوده است که ابن تیمیه حتی این نوع از توسل به اعیان را نیز قبول ندارد؛[40] زیرا به اعتقاد ابن تیمیه، توسل فقط در افعال جایز است، نه در اعیان؛ یعنی کسی حق ندارد به اسمای اولیای الهی متوسل شود، چه آن اعیان زنده باشند و یا از دنیا رفته باشند، بلکه فقط می تواند کارهای نیک آنان را واسطه پذیرش کارهای ناقص خود قرار دهد. [41]

تهانوی اعتقاد ابن تیمیه و هم فکران وی را در جایز ندانستن توسل به اعیان، بر خلاف سنت و ناشی از فهم نادرست او دانسته و معتقد است فرقی میان توسل به اعیان، چه اعیان زنده و چه مرده باشند، با توسل به افعال وجود ندارد؛ زیرا حقیقت توسل به افعال این است که شخص می گوید: «اللهم افعل لی کذا بفضل العمل الفلانی»؛ یعنی «خداوندا این عمل محبوب و مقبول تو است و تو نیز بر کسی که متلبس به چنین عملی باشد، وعدة نزول رحمت داده­ای. ما نیز در کسب و صدور متلبس به این عمل هستیم. پس آن رحمت را بر من نیز نازل فرما».

معنای توسل به اعیان این است که بگوید: «بار خدایا، این مرد صالح محبوب تو است و تو بر کسی که قرابتی (تلبس) با بندگان محبوبت داشته باشد، وعده نزول رحمت داده­ای. ما نیز به سبب حسن اعتقاد و محبت به بنده صالحت با او قرابتی داریم. پس از تو می خواهیم که ما را نیز مشمول آن رحمتت گردانی».

تهانوی می افزاید: اگر من در زمان ابن تیمیه بودم یا او در زمان من می بود، با احترام به او می گفتم: یا شیخنا، حقیقت توسل به اعمال چیست؟ و توسل به اعیان چه فرقی با توسل به اعمال دارد؟ و در توسل به اعیان، چه فرقی بین شخص زنده و مرده وجود دارد؟ در آخر تهانوی می گوید: «یقین دارم اگر شیخ امروز زنده می بود، با پی بردن به حقیقت توسل، هیچ گاه توسل به اعیان را به طور مطلق منع نمی کرد».[42]

تهانوی در پاسخ به این پرسش که توسل چگونه می تواند در جذب رحمت خداوند تأثیر بگذارد؟، گفته است:

خداوند بندگان صالحش را دوست دارد و سائل از خداوند می خواهد که تو وعده رحمت بر بندگان محبوبت را داده­ای و از تو می خواهم که من را نیز از فضایل بندگان محبوبت بهره مند گردانی. چنین تأویلی در باره توسل، با مبادی صحیح اسلامی تأیید می شود که اگر ابن تیمیه از آنها آگاهی یابد، هیچ گاه توسل را انکار نخواهد کرد.[43]

وی پس از نقد پیشین بر ابن تیمیه، به توجیه دیدگاه او پرداخته است، به این بیان که احتمالاً مراد ابن تیمیه از توسلِ ممنوع، توسل به طریق استغاثه و استعانه به اموات است، نه اینکه مطلقاً آن را منع کند، منتها منع مطلق برای آن است که جایز دانستن توسل مباح منجر به وقوع عامه مسلمین در توسل حرام نشود؛ زیرا توسل جایز، عمل مباح است، نه واجب، و هر مباحی که خوف گمراهی در آن باشد، اشکالی ندارد که علما آن مباح را نیز منع کنند. سپس در آخر خود ایشان نیز به دلیل همراهی با ابن تیمیه، در ظاهر به دیدگاه میانی رو آورده و گفته است:

به هر حال، توسل به اموات به طور مطلق مورد نهی نیست، آن گونه که شیخ الاسلام ابن تیمیه در ظاهر به آن معتقد است. جواز مطلق نیز ندارد، به­گونه ای که وسیله ای باشد برای قضای حوایج و دعا کردن برای رفع گرفتاری ها، بلکه راه میان آن دو جایز است؛ یعنی اگر فقط محبوب بودن فرد صالح یا عمل نیک او، به همان معنای فوق و به دور از هرگونه افراط و تفریط، واسطه نزول رحمت قرار گیرد، چنین توسلی هیچ اشکالی ندارد.[44]
نقد و بررسی:

روشن است که این راه میانی همان جواز مطلق توسل است که در بیان پیشین از آن دفاع شد. تنها نکته اضافی آن، قید پرهیز از افراط و تفریط است؛ درحالی که این قید همان طور که از زیاده­ روی­ های بی مورد در توسل نهی می کند، از کوتاهی کردن و نادیده گرفتن ارزش و اهمیت توسل نیز برحذر می دارد.
ماهیت شفاعت

شفع و شفاعت به معنای پیوستن و ضمیمه شدن چیزی به همانند خودش است.[45] شفاعت در امور دنیوی به معنای آن است که کسی با پیوستن به دیگری، راه خیر یا راه شرّی را برای او باز و روشن سازد و او از آن راه پیروی کند. از نظر قرآن چنین کاری به این می ماند که آن انسان همراه او و به او پیوسته است و در نتیجه، در سود و زیانش، به خصوص در آخرت، شریک کار او به حساب می آید.[46] شفاعت نزد خداوند تعالی به معنای پیوستن و انضمام به کسی است که از حرمت و مقام بالاتری نسبت به کسی که مورد شفاعت قرار می گیرد، برخوردار است و مقام او را نزد خداوند تعالی واسطة بخشش گناهان خود قرار می دهد و چون مالک مطلق تمام امور خداوند تعالی است، شفاعت در قیامت نیز فقط از سوی خداوند تعالی مستقیماً و یا به توسط یکی از اولیای الهی انجام می گیرد.[47] حقیقت شفاعت با انواع گوناگون آن، بخصوص شفاعت اخروی درباره گناهان، در آیات زیادی از قرآن کریم مطرح گردیده و بر این امر تأکید شده است که هیچ شفاعتی در آخرت بدون اذن و رضایت الهی انجام نمی گیرد و پذیرفته نمی شود.[48]
مسلم بودن شفاعت پیامبران و اولیای الهی

شفاعت همانند توسل از جمله مسائل اختلافی میان فرقه های اسلامی بوده و مباحث فراوانی درباره آن دو مطرح گردیده است. بسیاری از مسلمانان با توجه به آیات و روایات فراوان، امکان شفاعت را امری مسلم دانسته اند، اما عده ای با تمسک به برخی آیات و روایات دیگر، در امکان شفاعت تردید کرده اند[49] و این دیدگاه مورد نقد فراوان قرار گرفته است. در این میان، دیوبندیان شفاعت را یکی از پنج ویژگی انحصاری رسول خدا (ص) شمرده اند.[50] به اعتقاد آنان، اینکه انبیا و اولیا و مؤمنین دیگران را در قیامت شفاعت خواهند کرد، امری مسلم است،[51] حتی شفاعت شهید درباره هفتاد نفر از اقاربش پذیرفته می شود و آنها با شفاعت شهید شان بخشیده می شوند.[52] بالاتر از آن، هرگاه بر میتی صد نفر یا چهل نفر یا سه صف نماز گزارند، به خاطر این نمازگزاران، به شرطی که عمل مشرکانه نداشته باشند، میت مورد شفاعت قرار می گیرد و آمرزیده می شود.[53]

از نظر آنها، آیاتِ نفیِ شفاعت همانند (... وَ لا یقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ...)،[54] شفاعتی را که اهل سنّت بدان قائل اند و در آیات دیگر به اثبات رسیده است، نفی نمی کنند.[55]

خلیل احمد سهارنپوری و زکریا کاندهلوی انکار شفاعت مرتکبان گناهان کبیره را به خوارج و معتزله نسبت داده اند و گفته اند از دیدگاه اهل سنّت، گنهکاران امت مورد شفاعت قرار می گیرند و از عذاب نجات می یابند و چون از جهنم بیرون می آیند و وارد بهشت می شوند، در بهشت به جهنمیون شناخته می شوند.[56]

از نظر آنها، برخی از کاربردهای شفاعت عبارت است از: نجات از هول موقف، وارد کردن قومی در بهشت بدون حساب، وارد کردن گروه مستحق عذاب در بهشت، اخراج گنهکاران از آتش، بالابردن درجات.[57]

بنابراین شفاعت از دیدگاه دیوبندیان، نه تنها شامل گنهکاران از امت می شود، بلکه برای غیر گنهکاران نیز مؤثر است و باعث بالا رفتن درجه آنان در بهشت می شود.

سهارنپوری روایتی را از عایشه نقل کرده است که او با یاد جهنم گریست و از پیامبر اسلام (ص) پرسید آیا در روز قیامت خاندانت را به یاد می آوری (شفاعت می کنی)؟ حضرت فرمود: اما در سه جا هیچ کسی دیگری را یاد نمی کند: نزد میزان تا مشخص شود که آیا میزان او سنگین است یا سبک، هنگام گرفتن کتاب تا مشخص شود به دست راستش قرار می گیرد یا به دست چپش، و هنگام عبور از صراط.[58]

اینکه در سه جا کسی به فکر دیگری نیست، این معنا را می رساند که شفاعت در قیامت وجود دارد، اما در آن سه موقع حساس، جای شفاعت نیست. پس اگر شفاعتی هست، یا قبل از آن مواقف است و یا پس از آن.

از ظفر احمد عثمانی نقل شده است وی در نقد دیدگاه کسانی که معتقدان شفاعت را به کفر و شرک منتسب کرده اند، گفته است اعتقاد به شفاعت هیچ گاه به طور مطلق باعث کفر و شرک نمی گردد، بلکه شفاعت کردن پیامبران و حاملان قرآن در قیامت، پس از اذن الهی، امر مسلم است. بنابراین کافر دانستن این افراد به طور مطلق و بدون پی بردن به جزئیات عقاید آنان، درست نیست، بلکه اگر کسی کارهای مخصوص به خداوند را به غیر نسبت دهد، اینجا باید بررسی کرد که آیا چنین شخصی مؤمن است یا کافر. اگر کافر باشد، روشن است که چنین سخنی ناشی از اعتقاد مشرکانه و کفرآمیز او است، اما جاری شدن این گونه سخنان از زبان یک مسلمان و مؤمن درباره خداوند به هیچ وجه بر آن معنا حمل نمی گردد، بلکه معنایش این است که دیگران به اذن الهی چنین کارهایی را انجام می دهند.[59] وی در آخر افزوده است:

افرادی که به اهل قبور احترام می گذارند، این گونه نیست که آنها را در شفیع قرار دادن، مستقلاً دارای نفع و ضرر بدانند، بلکه معتقدند به دلیل کرامتی که خداوند به آنان عطا کرده است، شفاعت آنان تخلف بردار نیست و چنین اعتقادی هرچند گناه است، ولی شرک نیست.[60]

البته مهم ترین یا یگانه دلیل نفی شفاعت، احتمال شرک بودن آن است و با نفی شرک دانستن آن، معصیت بودن آن معنا نخواهد داشت، مگر آنکه منظور این باشد که چنین شخصی چون غیر خدا را مستقلاً دارای نفع و ضرر نمی داند، مشرک نیست، اما از آنجا که تصورش این است که مقام این شخص نزد خداوند چنان است که شفاعتش تخلف بردار نیست، مرتکب گناه شده است؛ زیرا هیچ کس نمی تواند خداوند را ملزم به چیزی کند. پذیرفتن یا نپذیرفتن شفاعت، دست خداوند است.

اما محمد قاسم نانوتوی معتقد است شفاعت پیامبر به معنای دعای خیر کردن برای دیگران است و بس، زیرا نبی کاملاً مطیع دستورهای خداوند است و هرگاه چنین باشد، پس چنین اختیاری از خود ندارد که کسی را ببخشد یا عذاب دهد. اگر از چنین اختیاراتی برخوردار باشد، او محکوم (قبول کننده حکم) نخواهد بود، بلکه حاکم (صادر کننده حکم) خواهد شد. بنابراین نبی فقط می تواند برای کسی دعای خیر بکند یا کسی را نفرین کند یا درباره کسی سخنی نیکو یا سخن انتقادی بگوید، اما وقتی ما او را مقدس و معصوم تصور کردیم، او خیرخواه هوادارانش خواهد بود، نه بدخواه آنها و همیشه درباره آنها سخن نیکو می گوید و ما همین امر را شفاعت می گوییم و شفاعت پیامبران به این معنا کاملاً درست و ممکن است.[61]

نقد و بررسی: استدلال به اینکه شفاعت نبی با مطیع بودن وی ناسازگار است، درست نیست؛ زیرا در قرآن کریم شفاعت انبیا و اولیا منوط به اذن خداوند شده است؛ یعنی آنها فقط به اذن و اراده الهی، به شفاعت دیگران می پردازند. وقتی که خداوند تعالی چنین اختیاری را به آنان داده باشد و آنها به اذن و دستور الهی، افرادی را که خداوند می پسندند شفاعت کنند،[62] بازهم محکوم به اراده الهی است و کار آنان منافاتی با توحید نخواهد داشت، ضمن آنکه شفاعت انبیا و اولیا در قرآن به معنای شفاعت کردن و واسطه شدن در قیامت و نجات از گرفتاری در آنجا آمده است. طبق این معنا، دعای خیر آنان نیز خود نوعی عاقبت به خیری را در پی دارد. با این بیان، نزاع بیشتر لفظی می شود؛ زیرا اگر پیامبر از خداوند چنین درخواست کند که خدایا، این بنده گنهکار را از آتش دوزخ نجات بده، این هم نوعی دعای خیر است که در مقام شفاعت به کار رفته است.
جمع بندی و نتیجه گیری

از نظر دیوبندیان، حیات برزخی پیامبران و سایر مردم امر مسلم و انکارناپذیر است؛ همان طوری که به گفته برخی از آنان، تفاوتی میان زندگی پیامبران و حتی اولیای الهی، پس از رحلتشان و پیش از آن وجود ندارد و آنها به همان حیات دنیوی، منتها بدون تکالیف و تکلفات آن، ادامه می دهند. یا تفاوت زندگی آنان با افراد بی ایمان در این است که پیامبران و مؤمنان از اعمال نیک دنیوی شان بریده نشده اند و پیوسته آنها را انجام می دهند، برخلاف افراد کافر که در دنیا و آخرت از مردگان به شمار می آیند.

از نظر عده ای دیگر، پیامبران و اولیای الهی واقعاً از این دنیا رحلت کرده اند، اما پس از رحلت شان نیز از قدرت تصرف عالی در امور عالم برخوردارند و از احوال مردم در دنیا آگاهی کامل دارند و حتی می توانند در قالب بدن جسمانی درآیند و به صورت مکاشفه برای برخی مردم آشکار شوند.

بسیاری از دیوبندیان و پیشوایان فکری آنان، هر نوع توسل را جایز می دانند. تهانوی اعتقاد ابن تیمیه و هم فکران وی را در جایز ندانستن توسل به اعیان، بر خلاف سنت و ناشی از فهم نادرست او دانسته و معتقد است فرقی میان توسل به اعیان، چه آن اعیان زنده باشند و یا از دنیا رفته باشند، با توسل به افعال وجود ندارد.

دیوبندیان شفاعت را یکی از پنج ویژگی انحصاری رسول خدا (ص) شمرده اند. به اعتقاد آنان، انبیا و اولیا و مؤمنین در قیامت دیگران را شفاعت می کند و این امر مسلم است، حتی شفاعت شهید درباره هفتاد نفر از اقاربش پذیرفته می شود و آنها با شفاعت شهیدشان بخشیده می شوند. بالاتر از آن، هرگاه بر میتی صد نفر، یا چهل نفر و یا سه صف نمازگزارند، به خاطر این نمازگزاران، به شرطی که عمل مشرکانه نداشته باشند، میت مورد شفاعت قرار گرفته و آمرزیده می شود.

پی نوشت ها

 [1]. مقری، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ج2، ص660؛ قریشی، علی اکبر، قاموس قرآن، ج 7، ص219.

[2]. سوره مائده(5)، آیه 35.

[3]. راغب، ابوالقاسم، مفردات، ج1، ص871.

[4]. سوره حمد(1)، آیه 4.

[5]. عثمانی، شبیر احمد، فتح الملهم، ج3، ص281.    

[6]. ندوی، محمد رحمت الله، اشرفعلی التهانوی حکیم الأمة، ص 142-143.

[7]. ر.ک: ابواسامه، طالب الرحمن، الدیوبندیة تعریفها و عقائدها، ص199 و203- 204.

[8]. ویلتوری، ابی محمد، ابتغاء الوصول لحب اله بمدح الرسول، ص51.

[9]. ر.ک: عقائد أهل السنة و الجماعة، ص 162-165؛ ابواسامه، طالب الرحمن، پیشین، ص 202 و 203-204؛ سلفی افغانی، شمس الدین، جهود العلماء الحنفیة، ج3، ص336-337، به نقل از آب حیات، ص2؛ الشهاب الثاقب، ص45.

[10]. ویلتوری، ابی محمد، پیشین، ص 49.

[11]. سلفی افغانی، شمس الدین، پیشین، ج2، ص 739-740.

[12]. ر.ک: کوتی، قاضی عبدالرحمن، سبیل النجاة عن بدعة أهل الزیغ و الضلالة؛ کتاب التحذیر الإبداع من تحبیر الابتداع، ص17؛ سهارنپوری، خلیل احمد، المهند علی المفند، ص148.

[13]. ر.ک: أرواح ثلاثة، ص261، به نقل از: سلفی افغانی، شمس الدین، الماتریدیة، ج3، ص336-337.

[14]. ر.ک: کشمیری، انورشاه، فیض الباری، ج1، ص450-451.

[15]. ر.ک: همان، ص162-163.

[16]. ر.ک: همان، ص450-451.

[17]. ر.ک: عقائد أهل السنة و الجماعة، ص 162-165؛ ابواسامة، طالب الرحمن، پیشین، ص202، به نقل از: آب حیات، ص 2؛ کشمیری، انورشاه، پیشین، ج1، ص183 و ج2، ص 64؛ عثمانی، شبیر احمد، پیشین، ج1، ص329 و ج3، ص419، به نقل از: سلفی افغانی، شمس الدین، جهود العلماء الحنفیة، ج2، ص714-715.

[18]. قول خداوند تعالی حکایت از حضرت زکریا: «و من از بستگانم بعد از خودم بیمناکم (که حق پاسداری از آیین تو را نگاه ندارند)! و (از طرفی) همسرم نازا و عقیم است. تو از نزد خود جانشینی به من ببخش که وارث من و دودمان یعقوب باشد و او را مورد رضایتت قرار ده!» (سوره مریم(19)، آیات 5-6) و قول خدای متعال: (وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُدَ)؛ «و سلیمان وارث داوود شد» (سوره نمل(27)، آیه 16).

[19]. ر.ک: رازی، فخر الدین، مفاتیح الغیب، ج9، ص514-515، ذیل آیه 11 سوره مبارکه نساء.

[20]. ر.ک: قاسمی، محمد طیب، علماء دیوبند عقیدة و منهجاً، ص167.

[21]. تهانوی، اشرفعلی، «إساءة أی إساءة إلی النبی (صلی الله علیه وسلم) أن یقال: إنه (صلی الله علیه وسلم) کان عشیقًا للّه تعالی».

[22]. ر.ک: ابواسامة، طالب الرحمن، پیشین، ص95-97، به نقل از أرواح ثلاثة، ص 434.

[23]. سلفی افغانی، شمس الدین، پیشین، ج2، ص762-863، به نقل از ارغام المرید، ص5-6 و 28؛ البصائر، ص114.

[24]. ر.ک: ابواسامة، طالب الرحمن، پیشین، ص142.

[25]. سهارنپوری، خلیل احمد، بذل المجهود، ج18، ص283-286.

[26]. کوتی، قاضی عبدالرحمن، پیشین، کتاب التحذیر الإبداع من تحبیر الابتداع، ص 20.

[27]. نانوتوی، محمد قاسم، «محاوراتٌ فی الدِّین»، الحلقة 14.

[28]. نعمانی، محمد منظور، اسلام چیست؟، ص126.

[29]. ر.ک: همان، ص136-144.

[30]. «تو می میری و آنها نیز خواهند مرد. سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان مخاصمه می کنید». (سوره زمر(39)، آیات 30-31).

[31]. ر.ک: طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج2، ص444؛ متقی هندی، علی، کنزالعمال، ج7، ص232؛ حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص377.

[32]. ر.ک: مبارکفوری، محمد بن عبدالرحمن، تحفة الأحوذی، ج6، ص12.

[33]. ر.ک: کوتی، قاضی عبدالرحمن، پیشین، کتاب التحذیر الإبداع من تحبیر الإبتداع، ص21- 22.

[34]. ر.ک: دهلوی، شاه ولی الله، حجة الله البالغة، ص59-60.

[35]. ندوی، محمد رحمت الله، پیشین، ص 141، به نقل از نشرالطیب فی ذکر النبی الحبیب، ص247-248؛ إمداد الفتاوی، ج5، ص85؛ النوادر، ص706-709.

[36]. سهارنپوری، خلیل احمد، پیشین، ص36-37.

[37]. ر.ک: همان، ص69- 118.

[38]. ابواسامة، طالب الرحمن، پیشین، ص69.

[39]. کشمیری، انورشاه، پیشین، ج1، ص447، باب 565.

[40]. همان، ص751، باب1010، «باب تحویل الرداء فی الإستسقاء».

[41]. ندوی، محمد رحمت الله، پیشین، ص142-143.

[42]. همان.   

[43]. تهانوی، اشرفعلی، «مُقَلِّدو الأئمة لا یترکون الحدیث النبوی إلی أقوال الأئمة».

[44]. ندوی، محمد رحمت الله، پیشین، ص143، به نقل از اسعدالأبرار، ص290-291.

[45]. راغب، ابوالقاسم، پیشین، ج1، ص457.

[46]. (مَنْ یشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً یکنْ لَهُ نَصیبٌ مِنْها وَ مَنْ یشْفَعْ شَفاعَةً سَیئَةً یکنْ لَهُ کفْلٌ مِنْها) (سوره نساء(4)، آیه 85).

[47]. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج1، ص 84.

[48]. (ما مِنْ شَفِیعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ) (سوره یونس(10)، آیه 3)؛ (لا یمْلِکونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) (سوره مریم(19)، آیه 87)؛ (لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ) (سوره طه(20)، آیه 109)؛ (لا تُغْنِی شَفاعَتُهُمْ شَیئاً) (سوره نجم(53)، آیه 26)؛ (وَ لا یشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضی) (سوره انبیاء(21)، آیه 28)؛ (فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِینَ ) (سوره مدثر(74)، آیه 48)؛ (وَ لا یمْلِک الَّذِینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ) (سوره زخرف(43)، آیه 86).

[49]. ر.ک: دهلوی، شاه ولی الله، پیشین، ص59-60.

[50]. دسوقی، ابراهیم، «الاجتهادُ ودستورُ المجتهدین ولمحاتٌ من شمائله (صلی الله علیه وسلم)».

[51]. ر.ک: مبارکفوری، صفی الرحمن، منة المنعم، ج 1، ص 160-163 و 167- 176.

[52]. سهارنپوری، خلیل احمد، پیشین، ج 12، ص 7.

[53]. عثمانی، شبیر احمد، پیشین، ج6، ص 34.

[54]. «در آن روز شفاعتی پذیرفته نمی شود» (سوره بقره(2)، آیه 48).

[55]. دیوبندی، محمود حسن، تفسیر کابلی از دیدگاه اهل سنت، ج1، ص40.

[56]. سهارنپوری، خلیل احمد، پیشین، ج18، ص278-280.

[57]. همان، ص278.

[58]. همان، ص300.

[59]. ر.ک: ندوی، محمد رحمت الله، پیشین، ص468- 469.

[60]. همان، ص469، به نقل از هامش إمداد الفتاوی، ج 6، ص 88-90.

[61]. ر.ک: نانوتوی، محمد قاسم، «محاوراتٌ فی الدِّین»، الحلقة 2؛ همان، الحلقة 5؛ ندوی، محمد رحمت الله، پیشین، ص62-63.

[62]. (وَ لا یشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضی)؛ «شفاعت نمی کنند، مگر از کسی که خداوند راضی باشد» (سوره انبیاء(21)، آیه23).

منابع

    ۱. ابواسامة، طالب الرحمن: الدیوبندیة- تعریفها، عقائدها، پاکستان: درالکتاب و السنة، چاپ اول، 1415ق.2. تهانوی، اشرفعلی: «إساءة أی إساءة إلی النبی (صلی الله علیه وسلم) أن یقال: إنه (صلی الله علیه وسلم) کان عشیقًا للّه تعالی»، مجله الداعی، ش12، سال30، ذوالحجة 1427ق.3. «مُقَلِّدو الأئمة لا یترکون الحدیث النبوی إلی أقوال الأئمة»، مجله الداعی، ش3، سال 31، ربیع الأول 1428ق.4. تویجری، حمود: القول البلیغ فی التحذیر من جماعة التبلیغ، ریاض: دارالصمیعی، چاپ دوم، 1418ق.5. حلی، حسن بن یوسف: کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، کتابخانه کلام اسلامی نور.6. دسوقی، إبراهیم: «الاجتهادُ ودستورُ المجتهدین ولمحاتٌ من شمائله (صلی الله علیه وسلم)»، مجله الداعی، ش3، سال 32، ربیع الأول 1429ق.7. دهلوی، شاه ولی الله احمد بن عبدالرحیم: حجة الله البالغة، ج1 و 2، قاهره: دارالتراث، چاپ اول، 1355ق.8. دیوبندی، محمود حسن: تفسیر کابلی از دیدگاه اهل سنّت، به ضمیمه فوائد موضح القرآن، شبیر احمد دیوبندی، ج 1، ترجمه از اردو به دری، زیر نظر هیئتی از علمای افغانستان، تهران: نشر احسان، چاپ یازدهم، 1385ش.9. رازی، فخرالدین: تفسیر مفاتیح الغیب، ج9، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق. 10. راغب، ابوالقاسم حسین بن محمد: مفردات، ج 1، نرم افزار نور.11. سلفی افغانی، شمس الدین: الماتریدیة و موقفهم من توحید الأسماء و الصفات، ج 1 و 3، عربستان ـ طائف: مکتبة الصدیق، چاپ دوم، 1419ق. 12.جهود علماء الحنفیة فی إبطال عقائد القبوریة، ج 1، 2 و 3، عربستان سعودی ـ ریاض: دارالصمیعی، چاپ اول، 1416ق/1996م.13. سهارنپوری، خلیل احمد: المهند علی المفند، به اضافه عقائد اهل السنة و الجماعة از سید عبدالشکور ترمذی، پاکستان ـ لاهور: المطبعة العربیة، رجب 1404ق.14. بذل المجهود فی حلّ أبی¬داوود، تعلیق: محمد زکریا کاندهلوی، بیروت: درالکتب العلمیة، بی تا.15. صالوجی، شبیر أحمد: «ذِکرُ اللّه جَهرًا واجْتماعًا وسیلة من وسائل التزکیة و الإحسان»، مجله الداعی، ش6، سال 32، جمادی الثانیة 1429ق.16. طبری، محمد بن جریر: تاریخ، المکتبة الشاملة.17. عثمانی، شبیر احمد: فتح الملهم شرح صحیح المسلم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1426ق.18. عزیز احمد: تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمه: نقی لطفی و محمد جعفر یاحقی، تهران: انتشارات کیهان با همکاری شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، زمستان 1366ش.19. قاسمی، محمد طیب: علماء دیوبند عقیدة و منهجاً، هند ـ دیوبند: دارالعلوم، 1430ق.20. قریشی، علی اکبر: قاموس قرآن، ج 2 و 7، «نرم افزار نور».21. کنعان، احمد محمد: «مفاهیم فی ضوء سُنة اللّه فی الخلق (3/2)»، مجله الداعی، ش11-12، سال 32، ذوالقعدة - ذوالحجة 1429ق.22. کشمیری، انورشاه: فیض الباری، ج 1، بی جا، بی تا، بی نا،. www.almeshkat.net/books23. کوتی، قاضی عبدالرحمن: سبیل النجاة عن بدعة أهل الزیغ و الضلالة، ترکیه ـ استانبول: مکتبة الحقیقة، 1413ق.24. مبارکفوری، صفی الرحمن: منة المنعم فی شرح صحیح مسلم، ریاض: دارالسلام، چاپ اول، 1420ق.25. مبارکفوری، محمد بن عبدالرحمن: تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت: دار احیاء التراث العربی- مؤسسة التاریخ العربی، بی تا. 26. محمد مسعود احمد، الشیخ احمد رضا خان البریلوی و شیئ من حیاته، و افکاره و خدماته، پاکستان ـ لاهور: مؤسسه رضا بالجامعة النظامیة الرضویة، 1411ق.27. مصطفوی، حسن: التحقیق فی کلمات القرآن، ج 1، نرم افزار نور.28. مقری فیومی، احمد بن محمد: مصباح المنیر، ج2، «نرم افزار نور».29. نانوتوی، محمد قاسم: «محاوراتٌ فی الدِّین»، الحلقة 14، مجله الداعی، ش 10-9، سال 32، رمضان ـ شوال 1429ق.30. «محاوراتٌ فی الدِّین»، الحلقة 2، مجله الداعی، ش 3-4، سال 30، ربیع الأول و الثانی 1427ق. 31. «محاوراتٌ فی الدِّین»، الحلقة 5، مجله الداعی، ش 8، سال 30، شعبان 1427ق.32. ندوی، محمد رحمت الله: اشرفعلی التهانوی حکیم الأمة و شیخ مشایخ العصر فی الهند، دمشق: دارالقلم، چاپ اول، 1427ق/2006م.33. نعمانی، محمد منظور: اسلام چیست؟، ترجمه: عبدالمجید مراد زهی، زاهدان: فاروق اعظم، چاپ سوم، بهار1387ش.34. ویلتوری، ابی محمد: ابتغاء الوصول لحب الله بمدح الرسول، بی جا، بی نا، بی تا.

منبع : مجله سراج منیر، سال اول، شماره 10، تابستان 1392

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش