مقالات > سرچشمه های فکری القاعده

سرچشمه های فکری القاعده

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۴/۱۲ تعداد بازدید: 111

القاعده به لحاظ تاریخی، سوای وجه تروریستی آن که می تواند رویکرد تاریخی دیگری به آن باشد، در جهان اسلام دارای پیشینه تاریخی نسبتا طولانی است. ریشه های فکری و بنیاد های نظری القاعده حداقل به ابن تیمیه، می رسد. این مساله هم به لحاظ شباهت های زمانی و موقعیتی عصر ابن تیمیه و هم به لحاظ وجود شباهت بسیار تنگاتنگ نشانگان زبانی در گفتمان ابن تیمیه و بنیا د گرایی اسلامی، بخصوص القاعده، تا حدی زیادی روشن به نظر می رسد.



القاعده به لحاظ تاریخی، سوای وجه تروریستی آن که می تواند رویکرد تاریخی دیگری به آن باشد، در جهان اسلام دارای پیشینه تاریخی نسبتا طولانی است. ریشه های فکری و بنیاد های نظری القاعده حداقل به ابن تیمیه، می رسد. این مساله هم به لحاظ شباهت های زمانی و موقعیتی عصر ابن تیمیه و هم به لحاظ وجود شباهت بسیار تنگاتنگ نشانگان زبانی در گفتمان ابن تیمیه و بنیا د گرایی اسلامی، بخصوص القاعده، تا حدی زیادی روشن به نظر می رسد. البته میراث تفکر افراطی ازابن تیمیه برای القاعده هم به طور مستقیم رسیده است و هم غیر مستقیم؛ به این معنا که آثار به جا مانده از ابن تیمیه موجب الهام بخشی بسیار برای افراط گرایی در جهان اسلام بوده است. غیر از آن آثار برداشت ها و قرائت های علما و نحله های ما بعد ابن تیمیه در فربه شدن نظرات وی تاثیر مضاعف داشته اند که سازمان القاعده از این مسیر نیز به ابن تیمیه و اندیشه های نسبت پیدا می کند. مثلا آثار «مودودی» سرشار از ایده های ابن تیمیه است. همچنین رساله معروف «الفریضه الغایبه»، نوشته «عبد السلام فرج» کپی بی چون چرایی از یک اثر مشهور ابن تیمیه است. ژیل کپل می گوید حتی این کتاب چیزی بیش از یک دستکاری ساده پاراگرافهای کتاب ابن تیمیه برای قابل فهم ترکردن آن برای مردم نبوده است.1

 

البته دراینجا ما در پی نقد وبررسی بنیاد های فکری القاعده نیستیم، چه اینکه این کار خود مجال دیگر و گونه ی دیگری از تحلیل می طلبد، بلکه فقط می خواهیم سیر تحول وتطور اندیشه افراط گرایی را، به لحاظ تاریخی بررسی کنیم و می خواهیم نشان دهیم که چگونه آموزه های مهم اسلامی ومفاهیمی چون «جهاد»، «شهادت»، «دعوت» و بسیاری از مفاهیم دیگر که روزگاری دارای معیار های روشنی بودند و خط ومشی امت اسلامی را روشن می ساختند، چگونه دچار کژتابی شدند و به شکلی در امدند که امروزه ما آنها را در قامت ناموزون پدیده های ناقص الخلقه ای چون القاعده می بینیم. به عنوان مثال همین کتاب «الفریضه الغایبه» که سر آغاز بسیاری از حرکت های افراطی در جهان اسلام شد که به نوعی کپی اندیشه های ابن تیمیه دانسته شده است، از سوی دیگر بسیاری از اندیشمندان مسلمان نویسنده این کتاب را متهم کرده اند که او خود چیزی از ایده های ابن تیمیه ندانسته و آنهارا غالبا به صورت اشتباه و غلط نقل کرده و درکتاب خود، آورده است.2

 

اگر بخواهیم بدون در نظرداشت ملاحظات تاریخی دور تر، به تبارشناسی فکری القاعده در تاریخ معاصر نگاهی بیندازیم، می توانیم سرچشمه های افراط گرایی فعلی را، که در چهره القاعده تبارز یافته است، در سه سرچشمه اصلی آن جستجو کنیم که عبارتند از جنبش خلافت ودیوبندیسم در شبه قاره، جنبش اخوان المسلمین در مصر و جنبش وهابیت در عربستان سعودی. جالب اینجا است که ممکن است در وهله نخست، چنین به نظر برسد که این گونه تحلیل مارا از ماهیت بحث اصلی ما که همان نسبت القاعده با جهان مدرن است، دور می کند، ولی با کمی دقت در خواهیم یافت که علی رغم ارتباط فکری القاعده با جنبش های اسلامی در سرزمین های اسلامی، به این نتیجه می رسیم که خود این جنبشها نیز با حضور بیگانگان در سرزمین های اسلامی، مخصوصا پدیده استعمار غرب، ارتباط مستقیم دارند.

 

سرچشمه های شبه قاره ای:

شبه قاره هند در طول سه قرن اخیر، یکی از کانون های اصلی ترویج و رشد بنیاد گرایی اسلامی بوده است. شاید نخستین سرچشمه های بنیا د گرایی را بتوان در سرزمین پهناور هند یافت که روزگاری یکی از مقتدر ترین سلطنت های اسلامی به شمار می رفته است. این حرکت ابتدا در زمان امپراتوری مغول در هند توسط کسی به نام «شیخ احمد سر هندی فاروقی» علیه حکومت اکبر شاه بابر شروع شد. در آن زمان که شیخ احمد سر هندی حکومت اکبر شاه را در حال انحراف از اسلام اصیل می دانست، خواستار اسلامی خالص وعاری از تاثیرات آیین هندو شد. این حرکت با تمام فرازو فرود های خویش به زمان شاه ولی الله ( 1703 – 1762 ) می رسد. شاه ولی الله که هم دارای مشرب فقهی وهم مشرب صوفی گری است، مشروعیت امپراتوری مغولان در هند را زیر سوال می برد وبرای نخستین بار در شبه قاره نظریه خلافت اسلامی را مطرح می کند. او همچنین نخستین کسی است که در شبه قاره علیه «ماراسها» اعلام جهاد می کند. از آن به بعد است که جهاد به صورت یک نظریه استراتژیک در تجدید احیای دین درشبه قاره در می آید.

 

جالب این است که گرچه شاه ولی الله به حضور انگلیسی ها در همین زمان در شبه قاره، هیچ اشاره ای نمی کند و تمام توجه خود را متوجه هندوهای افراطی مخالف مسلمانان می کند، در حالیکه پسرش « عبد العزیز» فتوایی صادر می کند و در آن سراسر هند را به دلیل حضور انگلیسی ها دارالحرب می نامد.3 در هرصورت به نظر می رسد که تفکر این پدر وپسر به عنوان یک نظریه ثابت و پایه در جنبش اسلام شبه قاره تاثیر بنیادین داشته است.

 

یکی از نکات جالب در مورد شاه ولی الله این است که او «محمد بن عبد الوهاب» همزمان در مدینه در یکجا درس خوانده اند و هیچ بعید نیست که این دوتا از اساتید واحدی بهره برده باشند. نکته جالب تر اینکه این مساله را تایید می کند این است که این هردو، به جای اینکه مبارزات خود را متوجه قوای استعماری وبیگانه کنند، هردو معتقد به اصلاح امت اسلامی از درون بوده اند.4

 

جالب تراینکه این هردو خواهان زدودن خرافات از دین واصلاح آن بودند که بخشی از خرافات به نظر آنان متوجه مذهب شیعه می شد ونیز خواهان وحدت مذاهب اسلامی بودند ولی در عین حال گفته شده است که شاه ولی الله در هند زمان خودش، تنها راه اصلاح و پیشرقت اسلام را در شبه قاره، وحدت بر محور تیپو سلطان می دید، کسی که خود یکی از حاکمان شیعی هند بوده است.5 تیپو سلطان فرزند حیدر علی و یکی از مهم ترین مبارزان ضد انگلیسی در هند به شمار می رفت.

 

او درست مانند ابن تیمیه واهل حدیث وفرقه نقشبندیه، به عقاید شیعه حمله می کند واولین کسی است که در شبه قاره اختلافات میان تشیع وتسنن را دامن می زند.6

 

در هرصورت، فرزند شاه ولی الله، شاه عبد العزیزدهلوی ( 1746 - 1824 ) نوه اش شاه اسماعیل، جنبش اصلاحی شاه ولی الله را به جنبش ضد استعماری وضد انگلیسی تبدیل کردند، چنانکه گفتیم شاه عبد العزیز نخستین کسی بود که از اصطلاح فقهی «دارالحرب» برای هند استفاده کرد. دارالحرب خواندن هند، پیامد های فقهی خاص خود را داشت. مهم ترین پیامد این مساله، ظهور پدیده «جهاد» علیه کفار و استعمار انگلیسی بود که منجر به قیام های بعدی علیه انگلیسها شد. بعد از عبد العزیز، رهبری جنبش ضد استعماری مدرسه دیوبند به دست شاگردش، سید احمد بریلوی ( 1786 – 1831 ) افتاد. او کسی بود که به طور گسترده دست به بسیج عمومی علیه انگلیس زد و بسیاری از سرزمین های آن روز هند را تصرف کرد و متصرفات خودر ابه طرف افغانستان گسترش داد. همچنین اواولین کسی بود که به تبلیغ در میان پشتونها همت گمارد ونیز اولین حزب را به نام «جماعت» بنیا ن گذاری کرد7

 

بازماندگان شاه ولی الله و سید احمد بریلوی، در سال 1857، یک قیام سراسری و عمومی را علیه انگلیسها رقم می زنند، اما این قیام به شکست منجر می شود. بعد ازاین قیام است که جنبش اسلامی هند به دوشاخه عمده تقسیم می شود؛ گروهی که همان خط جهاد را به پیش می برد و به اهداف مکتب دیوبند، وفادار می­مانند وگروهی که به رهبری «سر سید احمد خان هندی» راه مدارا را وهمزیستی مسالمت آمیز را با انگلیس ­ها در پیش می گیرد ودراین راستا مکتب «علیگر» را بنیان می گذارند8 اختلاف میان این دوفرقه مهم اسلامی در شبه قاره زمانی به اوج خود رسید که وقتی «عبد الحمید دوم» در ترکیه به خلافت رسید، مسلمانان هندی که عمدتا پیروان مکتب دیوبند بودند، برای وی پیام تبریکی فرستادند و سلطان عبد الحمید، نیز جوابیه ای برای مسلمانان هند فرستاد وطی آن از آنها دعوت کرد که به جبهه جهانی خلافت بپیوندند و از اختلاف وتفرقه پرهیز کنند. اما سرسید احمد خان به شدت با این جوابیه سلطان عبد الحمید، به مخالفت پرداخت و استدلال می­کرد که سلطان عبد الحمید، حق ندارد که از ترکیه برای مسلمانان هند خط مشی، تعیین کند، چون ا و تابع یک کشور (ترکیه) است و مسلمانان هند تابع کشور دیگر (هند).9

 

اما در همین زمان سید جمال به عنوان سر دمدار خط سوم ومیانه، در هند مطرح شد که بسیاری از شاگردان نوگرای «مکتب علیگر» و نیز بسیاری از شاگردان مکتب دیوبند، به آرای روشنگرانه واصلاح طلبانه وی رو آوردند. یکی از این شا گردان که خود را پیرو سید جمال و هماهنگ با اندیشه های کسانی چون «رشید رضا» و «عبده» می دانست، «مولانا ابو الکلام آزاد» بود. او که از سه مکتب دیوبند، علیگر ومکتب سید جمال، الهام می گرفت، یکی از کسانی بود که به شدت از جنبش خلافت، حمایت می کرد و خواهان یک خلافت گسترده اسلامی در سراسر جهان اسلام بود. در همین راستا وی یکی از مهم ترین مجلات اسلامی را با عنوان «الهلال» تاسیس کرد وخود در آن قلم می زد و مسلمانان را به رویاها و عظمت گذشته فرا می خواند. او که به پان اسلامیسم به شدت معتقد بود، پایه های جامعه شناختی جامعه اسلامی را در قالب «امت اسلامی» در پنج نکته آتی استوار می کرد:

1 - هواخواهی از یک خلیفه واحد ووفا داری به وی،

2 - تجدید قوا واجتماع به نام او،

3 - اطاعت و فرمانبرداری آن جامعه از او،

4 - مهاجرت از دارالحرب تا زمان الحاق دارالحرب به دارالاسلام،

5 – جهاد، که می تواند به چند شکل صورت گیرد.10

 

سرچشمه های شبه قاره­ای بنیادگرایی اسلامی، امروزه درچهره دو پدیدار اساسی بر سازمان القاعده تاثیر داشته است، یکی اندیشه های سیاسی «ابوالاعلی مودودی» و دیگری مدارس اسلامی پاکستان که در قالب ایدئولوژی دیوبندیسم واز این رهگذر در جهاد افغانستان وبعدها در قالب القاعده وطالبان، حضور وسیع وهمه جانبه داشته است.

 

مودودی، یکی از نادر غیرعرب هایی است که بر جریانات اسلامی دنیای عرب، تاثیر فوق العاده داشته است؛ اندیشه های سیاسی که شاید به اندازه اندیشه های کسانی چون ایمن الظواهری و بن لادن، افراط گرایانه نبود ولی خواسته، یا نخواسته، تبدیل به چیزی شد که شاید مورد تایید خود وی هم نبود. شارحان و مفسران وتاثیر پذیران اندیشه های سیاسی، مودودی، در جهان عرب کم نبوده اند ولی بیش از هرکس دیگر، اندیشه های وی، توسط سید قطب وارد دستگاه فکری بنیاد گرایی اسلامی شد. مودودی برای نخستین بار یک حزب سیاسی در پاکستان تاسیس کرد، به نام «جماعت اسلامی» که هدفش در قدم نخست تاسیس یک حکومت اسلامی وبعد «جهاد» با دشمنان تاریخی مسلمانان، یعنی غرب، بود. مودودی به این اندیشه دامن زد که اسلام برای همه زوایای زندگی بشر، برنامه و حرف برای گفتن دارد، بنا براین از همه فراورده های شرق وغرب، بی نیاز است.11 او به کسانی که به گمان خویش دم از دموکراسی اسلامی و مفاهیم شبیه ان دم می زدند، به شدت تاخت وخود یک الگویی ا زحکومت اسلامی ارایه کرد که بعدها درون مایه های اصلی مدل حکومتی پیشنهادی سید قطب را تشکیل داد. مدل حکومتی که سید قطب بعدها ارایه کرد، دقیقا همان چیزی بود که قبلا مودودی گفته بود. مودودی در یک سخنرانی در سال 1339 در شهر لاهور، ایراد کرد، به موارد زیر به عنوان شاخصه های اصلی حکومت اسلامی اشاره می کند:

 

1 – حاکم اسلامی از سوی مردم بر تقوا وپرهیز گاری انتخاب می شود( گرامی ترین شما در نزدخدا با تقواترین شما است. / سوره حجرات / آیه 13 )

2 - زمامدار اسلامی هیچگونه برتری وفضیلتی نسبت به سایر مسلمانان ندارد ودر صورت تقصیر مسلمانان می توانند اورا عزل ویا محاکمه کنند.

3 – حاکم اسلامی باید در امور مملکتی با مسلمانان دیگر مشورت کند.

4 - قوانین موضوعه باید آرای اکثریت مسلمانان احراز کند.

5 – محاکم قضایی در حکومت کاملا مستقل است و قاضی باید بر اساس اجتهاد خود رای صادر کند.12

بعدها سید قطب نیز مدل حکومتی با این ویژگی ها ارایه کرد:

1 – حکومت اسلامی اختصاص به طبقه خاصی ندارد.

2 - حکومت باید در دایره حدود الهی قرار گیرد.

3 – قوه مجریه باید توسط مردم انتخاب شود.

4 – در مسایل جدید باید به رای اکثریت ویا جمیع مسلمانان عمل شود.13

 

چنانکه می بینیم، سخنان سید قطب همان چیزهایی را در در بر دارد که قبلا، مودودی با عبارت دیگر گفته بود. چنانکه بعدا خواهیم گفت شاگردان سید قطب این اندیشه ها را بعدها به القاعده رساندند.

 

اما راه دیگر رابطه القاعده و سر چشمه های شبه قاره ای بنیا د گرایی «دیوبندیسم» یا همان مدارس اسلامی پاکستان است. دیوبندیسم که به گفته «احمد رشید» روزگاری برای اصلاح جامعه اسلامی به وجود آمده بود، ولی وقتی در قامت طالبان در آمد، یکی از خشن ترین چهره های خود را به نمایش گذاشت.14 در سال 1967، وقتی دیوبندیه، جشن صد سالگی خود را برپا کرد، تعداد مدارس دیوبندی در سراسر آسیای جنوبی 9000 مدرسه بوده است.15 اما این مدارس بعدها در زمان ضیاء الحق که تعلق خاطر خاصی به دیوبندیسم داشت، به شدت افزایش یافت. در حالیکه در سال 1971، تنها 900 مدرسه اسلامی از زیر شاخه های دیوبندی در پاکستان فعال بود، اما در اواخر دوران ژنرال ضیاء الحق تعداد ثبت شده این نوع مدرسه 8000 و ثبت نشده آن 25000 باب مدرسه دانسته شده است که در آنها حدود بیش از نیم میلیون محصل علوم دینی، مشغول به تحصیل بوده اند.16 حضور این سربازان بی نام ونشان که یک ارتش قوی و دارای انگیزه های قوی را تشکیل می داد، گرچه در جهاد افغانستان بسیار پررنگ است، ولی تلاقی آن را با سازمان القاعده زمانی می توان بهتر درک کرد که در یک بازی بین المللی میان پاکستان، عربستان سعودی و ایالات متحده، علیه شوروی سابق و در راستای مبارزه با کمونیسم، به کار گرفته شدند. این تلاقی ورابطه زمانی عقلانی تر می شود که می بینیم در تشکیل این ارتش مفت، اندیشه های سیاسی جنبش های عرب – اسلامی، در هیات کسانی چون «عبد الله عزام»، «ایمن الظواهری» و در کل در شکل عرب های افغان، ونیز سرمایه های مذهبی از سراسر جهان، سهیم می شوند. اینجا است که باید به دنبال دوسرچشمه دیگر سازمان القاعده، یعنی وهابیت سعودی و قطبیسم مصری، رفت.

 

قطبیسم یا سرچشمه های اخوانی:

سید قطب وجنبش اخوان المسلمین مصر، یکی دیگر از سرچشمه های القاعده به شما ر می رود. شاید جنبش اخوان المسلمین وبنیادگرایی مصری، بیش از هرچیز وامدار اندیشه های نسبتا روشن و بدور از پیچیدگی های فلسفی «حسن البنا» بود. حسن البنا و جنبش اخوان زمانی ظهور کرد که ناسیونالیسم عربی و جنبش اصلاح طلبی اسلامی، از مبارزه با سیطره استعمار وبه خصوص استعمار انگلیس عاجز ماندند. اخوان المسلمین در ابتدا به گفته حسن البنا وظیفه اش فقط دعوت به آموزه های اسلامی و زندگی عصر پیامبر بود و به نظر شخص حسن البنا، اخوان المسلمین فراتر از یک حزب سیاسی، موسسه خیریه، سازمان محلی و... بود. او می گفت اخوان المسلمین روح جدید در کالبد امت اسلامی است.17 در پایان جنگ جهانی دوم حسن البنا سازمانی از اخوان المسلمین ساخت که دارای همه امکانات تبلیغی، انتشاراتی، کارگری، ورزشی، مطبوعاتی و.. غیره بود. وقتی مساله کانال سویز به وجود آمد وسازش جمال عبد الناصر با استعمار مطرح شد، اخوان المسلمین کم کم، به مبارزات انقلابی روی آورد. گرچه که شاید در ابتدا کسی چون حسن البنا با اقداماتی که بعدها توسط اعضای اخوان، انجا یافت، موافق نبود. ولی جبر روزگار که بیشتر در چهره استعمار و حضوربیگانگان واسراییل در منطقه، اخوان المسلمین را به سمتی کشاند که آن را به زودی به پایگاه گروه های افراطی وبنیادگرا تبدیل کرد. این مساله زمانی شدت بیشتر یافت که حسن البنا بر اثر اختلافات وی با دولت، توسط عوامل دولتی ترور شد وخود یکی از اولین قربانی های تروریسم به شمار می رود.

 

مبارزات اخوان المسلمین با حکومت های جمال عبد الناصر و بعدا با انورسادات آنها را آماده مبارزات سیاسی و نیز انقلابی کرد. شکست های پی در پی اعراب در برابر استعمار و بحران مشروعیت ناشی از نابسامانی های فکری دنیای عرب و ضعف ایدئولوژی های سیاسی نظیر مارکسیسم و ریشه های عمیق اسلامی در مردم مصر، موجب شدکه اخوان المسلمین به لحاظ محبوبیت توده ای ومردمی همچنان پیشتاز باقی بماند. اما در سال های حکومت انور سادات انشعابات گسترده در اخوان المسلمین به وجود آمد که در دهه 1970 میلادی ما شاهد ظهور سه گروه اسلام­گرا وسیاسی در مصر هستیم، «منظمه التحریر الاسلامی»، «جماعه المسلمین» و «منظمه الجهاد» یا همان سازمان التکفیر والهجره، همان سه گروهی بودند که از جنبش اخوان المسلمین به وجود آمده بودند.18

حلقه وصل میان جنبش نسبتا اصلاح طلب اخوان المسلمین و گروه های افراطی بعدی، کسی نیست جز سید قطب. اما سید قطب چه کسی بود وچگونه راه را برای افراط گرایی فراهم کرد؟ بدون شک شناخت سید قطب واندیشه­های وی یکی از کلید های فهم بنیادگرایی امروزی که در قامت القاعده تبلور یافته است، خواهد بود.

 

سید قطب سپتامبر 1906 در ایالت اسیوط مصر در یک خانواده نسبتا شناخته شده به دنیا آمد. برای ما در زندگی سید قطب چیزهای عادی زندگی ازقبیل تحصیل درمدرسه و حتی شانزده سال خدمت در وزارت آموزش وپرورش مصر ونیز زندگی ادبی وی که تحت تاثیر محمود عقاد به نوشتن داستان و مقاله در مطبوعات مصر می نوشت، مهم نیست؛ حتی برای ما مهم نیست که او در زندگی خود مبتلا به یک عشق رمانتیک شد و همین مساله سبب گردید که تا آخر عمر مجرد باقی بماند.19 گرچه که هیچ گاه نمی خواهیم تاثیر چنین رخداد هایی را بر زندگی سیاسی وی انکار کنیم. برای ما مهم سیر تحول اندیشه سیاسی سید قطب است که چگونه از یک انسان عادی که مانند همه انسانها یک زندگی معمولی داشت، ناگهان تبدیل به ایدئولوگ وتیوریسین شاخه های متفرق اخوان المسلمین شد.

 

سید از سال 1945 با همه احزاب سیاسی و نیز دنیای ادبیات خداحافظی کرد وبه مقالات سیاسی واجتماعی رو آورد، چون احزاب دوران خود را بقایای عصر قدیم یا نماد جاهلیت می شمرد. مقالات وی، حکومت مصر، به خصوص شخص ملک فاروق را به وحشت انداخت ولی نتوانست سید را به زندانی افکند، سرانجام در سال 1948 اورا به طور غیر رسمی به بهانه مطالعه نظام آموزش وپرورش در ایالات متحده به امریکا تبعید کردند تا شاید در بازگشت طبق معمول روشنفکران جهان سومی به تمجید از امریکا بپردازد. اما او در آمریکا که به محض ورود مشغول وعظ وارشاد همکیشان خود شده بود، شاهد لاابالیگریهای جنسی وبی­بند وباریهای ناشی از آزادی بی قید وبند مدرنیته نیز بود، او خود حتی یک بار وقتی از مجلس وعظ برگشته بود در اتاقش با یک زن مست نیمه عریان روبرو شد که از سید می خواست تا شب را در کنارهم باشند، ولی سید تقاضای وی را رد کرد و برای نخستین بار از یک امتحان سخت پیروز بیرون آمد.20

 

سید قطب وقتی از امریکا بازگشت نه تنها یک روشنفکر مدافع نظام لیبرال دموکراسی آمریکایی نبود، بلکه تبدیل به دشمن سر سخت آن شده بود. شاید دلیل این بدبینی ناشایستگی های نهفته در مدرنیته و حضور استعمار غرب در کشورهای اسلامی و دشمنی آن با بنیادها و آموزه های دینی بود. در هرصورت وقتی او از امریکا بازگشت در سال 1951 به عضویت اخوان المسلمین در آمد و دراین هنگام که سید یک مرد کامل 45 ساله بود، خود گفت که این مرحله از عمرش همان تولد دوباره وی است. 21 از این به بعد بودکه سید نوشتن در مورد آموزه های بنیادین اسلام را شروع کرد تا زمان مرگش که در سال 1966 که با حکم دادگاه مصر اعدام شد، هشت اثر در مورد اسلام نوشت. از میان تمام آثار وی، «معالم فی الطریق» یا «نشانه هایی در راه» ونیز البته تفسیر وی با عنوان «فی ظلال القرآن» از مهم ترین آثار وی به شمار می رفت. نشانه های در راه، در واقع پاسخ به این پرسش اساسی بود که «چه باید کرد؟». این اثر به زبان های مختلف ترجمه شد و از ان پس میان مسلمانان دست به دست می شد.

 

شاید بتوان گفت که تفاوت اساسی که میان سید قطب و اصلاح طلبی مثل رشید رضا و عبده وسید جمال، خط فاصله می اندازد، این مساله است که آنها همگی به این پرسش می اندیشیدند که چه گونه می توانیم به پیشرفت وترقی دست یابیم؟ به عبارتی مساله اساسی در اندیشه اصلاح گرایان دینی نوسازی جها ن اسلام بود، در حالیکه پرسش اساسی در نگاه سید این بود که چه گونه می توانیم مسلمان باقی بمانیم.22

 

به همین خاطر در گفتمان سیاسی سید قطب اصطلاح «جاهلیت» همان نشانه یا دال مرکزی به شمار می رود. اومدل حکومتی خود را که نوعی توکراتیک نوین به شمار می رفت، بر اساس جهاد وجامعه جاهلی بنا می کرد.

 

مفهوم جاهلیت در دستگاه فکری سید قطب حتی مهم تر از جها د بود. چون به گفته اسپریگنز اگر اندیشمندی بخواهد مشکلات جامعه خویش را حل کند، باید دو مرحله اساسی را طی کند؛ یکی شناخت مساله و دیگری نتیجه تجویزی برای حل مساله. در اندیشه سید قطب مساله اصلی یا چالش اساسی امت اسلامی در روزگار معاصر همان جاهلیت قرن بیستم است که آن هم فقط از رهگذر جهاد قابل برداشتن است.

 

مفهوم جاهلیت در اندیشه سیاسی سید قطب به این معنا است که هر جامعه ای که در آن حاکمیت خداوند نباشد، در زمره جامعه جاهلی به شمار می رود، گرچه که به نام جامعه اسلامی باشد. مفهوم جاهلیت همان مفهوم کلیدی در اندیشه سید قطب است که او از «مودودی» وام گرفته بود. به نظر مودودی و سید قطب جوامع فقط دودسته اند؛ یا در آن حاکمیت الهی است ویا غیر الهی که اولی به عنوان جامعه بد و دومی به عنوان جامعه خوب، به شمار می رود، لذا حد وسطی میان این دو وجود ندارد.23 البته اصل چنین تفکری به ابن تیمیه بازمی گشت؛ او اولین کسی بود که جوامع را به دوگروه خوب وبد تقسیم می کرد.

مفهوم جامعه جاهلی که مانند بسیاری از مفاهیم از ابن تیمیه به ارث مانده بود، در طول تاریخ اندیشه اسلامی از ابن تیمیه به بعد، دچار تغییراتی شد. برای اولین بار این مفهوم توسط مودودی وارد دنیای مدرن و همبازی با مفاهیم ایدئولوژیک دیگر گردید. مودودی تنها برخی از جوامع کمونیستی و غربی را مصداق جامعه جاهلی می دانست. غیر از مودودی کسانی دیگری نیزاز این واژه استفاده می کرد، ازجمله محمد عبده و رشید رضا، ولی همه انها تنها برخی از جوامع عصر مدرن را مصداق چنین جامعه ای می دانستند. اما وقتی این واژه وارد اندیشه سید قطب گردید، معنای بسیار وسیع تری به خود گرفت و نه تنها جوامع غیر مسلمان و مدرن امروزی، بلکه همه جوامعی که در آن حاکمیت اسلام استقرار نداشت، مصداق جامعه جاهلی به شمار می رفت. بدین ترتیب تقریبا تمام جوامع اسلامی نیز در دایره معنایی «جاهلیت» قرار گرفتند. تعریف سید قطب از جامعه جاهلی چنین بود: «جامعه­ی جاهلی جامعه ای است که اسلام درآن به کار نمی رود. جامعه جاهلی نه بر اساس ایمان استوار است، نه براساس جهان بینی اسلامی، نه ارزشها، نه مفهوم تساوی حقوقی، نه خلقت ونه شیوه رفتار آن.»24

 

چنانکه می بینیم سید قطب درد های انسان امروز وازجمله انسان مسلمان و جامعه مسلمانان را جاهلیت جدید قرن بیستم می داند. معلوم می شود که دغدغه سید مانند ابن تیمیه که در زمان خاص خود می اندیشید، نه عقب ماندگی وفلاکت مسلمانان بلکه به گفته رضوان السید مسلمان ماندن آنان بود. اما سوال این است که راه حال سید برای مشکل چه بود؟ راه حل سید قطب درست مانند ابن تیمیه یک مسیر ساده بود؛ مبارزه و جهاد با کسانی که جاهلیت جدید را به ارمغان آورده اند.

جهاد نیز در اندیشه سید قطب چیزی متفاوت با آن مفهومی بود که گذشتگان و عرف فقهای مسلمان از آن می فهمیدند. تضاد دیالکتیکی که سید میان جامعه جاهلی و جامعه راستین اسلامی ترسیم کرده بود، تنها با تبدیل شدن به جامعه اسلامی و آن هم از رهگذر جهاد قابل رفع بود وبس.

 

هرایر دکمجیان پایه ها واصول ایدئولوژیک سید قطب را چنین بیان کرده است:

1 – سیستم اجتماعی – سیاسی مسلط بر جهان اسلام وغیر اسلام، سیستم جاهلیت آمیخته با با گناهکاری، بی عدالتی، رنج وانکار ارشاد الهی است.

2 – وظیفه مسلمان با ایمان این است که برای تبدیل جامعه جاهلی، از طریق دعوت و جهاد پیکار جویانه به تجدید حیات اسلام بپردازند.

3 – تبدیل جامعه جاهلی به جامعه راستی اسلامی به عهده مسلمانان پیشتاز و فداکار است.

4 - هدف نهایی باید استقرار حاکمیت خداوند در روی زمین باشد تا به این وسیله تمام گناهان، رنجها و فشارها، رفع گردد.25

 

به هر حال سید قطب اولین کسی است که بر اساس یک تاویل گرایی نسبتا بی سابقه در اسلام، ازمجموع آرا ونظرات پراکنده مسلمان در مورد مسایل سیاسی و اجتماعی، یک ایدئولوژی کاملا منسجم ارایه می کند واندیشه های وی موجب می شود که بعد از خودش گروه های بسیاری دست به اقدامات عملی در راه تحقق بخشیدن به آرمانهای وی بزنند.

سرچشمه های وهابی القاعده:

بدون شک یکی از خاستگاه های اصلی القاعده، جنبش وهابیت است که در عربستان سعودی رشد کرده است. جنبش وهابیت که دراوایل قرن هجده میلادی در عربستان پا گرفت، در واقع یک نوع ائتلافی میان محمد بن عبدالوهاب وآل سعود بود. در آن زمان وضعیت عربستان، پس از هزار سال از ظهور اسلام در آن و تشکیل یک تمدن جهانی، هنوز مثل دوران صدر اسلام در نزاعهای قبیله ای به سر می برد. قبایل برسر چراگاه­ها وبیابانهای شبه جزیره، تحت قیمومیت امرای محلی و روسای قبایل همواره در حال جنگ وکشمکش بودند. شاید همین کشمکشهای قبیله ای بود که از اعراب موجودات خشن و تندخو ساخته بود به علاوه کم اهمیتی این سرزمین به لحاظ سیاسی، چندان مورد توجه قدرتهای زمانه خویش نبود. ولی سرانجام در اوایل قرن هجده امپراتوری عثمانی این سرزمین را به تصر ف خویش در آورد و بر قلمرو خویش افزود. ولی تنها جایی را که نتوانست رام کند، سرزمین نجد بود، جایی که پادشاهی عربستان سعودی و وهابیت همزمان در آنجا شکل گرفت. محمد بن عبدالوهاب درهمین زمان به عنوان یک جوان تحصیل کرد ه ودر قامت یک منتقد سنت های خرافاتی در شبه جزیره ظهورکرد. او به بسیاری از سرزمین های اسلامی ومراکز مهم دانش در آن روزگار سفرکرد ولی ظاهرا با هیچیک مجاب نشد و بر عقیده خود استوارتر شد. محمد بن عبد الوهاب ازشبه جزیره تا عراق و اصفهان وقم را در نوردید ولی سرانجام دوباره به زاد گاه خویش بازگشت. گفته شده است که او در اصفهان به مدت پنج سال از نزد اساتید مشهور آن زمان فلسفه آموخت وحتی در این شهر ازدواج کرد. همین سفروی باعث شده است که برخی اورا گماشته بریتانیای ان روز به حساب آورند که البته فقط یک فرضیه است و شواهد متقنی در این زمینه وجود ندارد. دلیل این مساله تنها حمایت های بعدی انگلیس از این جنبش در برابر امپراتوری عثمانی است.

او وقتی به زادگاه خود بازگشته بود و چندان مشهور نبود، همواره از اعمال ورفتارهای مسلمانان انتقاد می کرد وسرانجام به خاطر همین انتقادات از آبادی خود رانده شد و به روستای «درعیه» که در اختیار آل سعود بود، پناهند ه شد ودر آنجا به سبب تفسیر ویژه­اش از قرآن کریم، مورد حمایت «محمد بن سعود» قرارگرفت.

محمد بن عبد الوهاب که تحت تاثیر آیین حنبلی و نیز اندیشه های ابن تیمیه بود، به بسیاری از اعمال وافکار مردم زمان خویش تاخت وآنهارا خرافات و باعث دوری مرد از اسلام می دانست. اندیشه محمد بن عبد الوهاب که در ظاهر در قامت یک جریان اصلاح گرایانه ظهور کرد، در اصل چیزی بیش از اندیشه های خوارج در صدر اسلام نبود. به همین خاطر بسیاری از اندیشمندان این جریان به ظاهر اصلاحگرایانه را نه قدمی به جلو، بلکه یک حرکت ارتجاعی و واپسگرایانه قلمداد کرده اند.36 مقایسه میان اندیشه های خوارج ووهابیت شباهت های جالبی میان آن دو به دست می دهد. چنانکه خوارج در ابتدا یک جریان نظامی بود، وهابیت نیز همراه با ال سعود از همان ابتدا یک گروه نظامی را تشکیل می دادند. همانگونه که خوارج بر مبارزه وجهاد با مسلمانانی که از نظر آنان از راه اسلام خارج شده اند، تاکید می کردند، وهابیت نیز معتقد به جهاد با مسلمانان بود. همچنان که خوارج به شدت مخالف حضرت علی (ع) بودند، تا انجا که وی را به شهادت رساندند، وهابیت نیز به شدت مخالف شیعیان است و البته وهابیت این اندیشه را از پیشوای مذهبی­شان یعنی احمدبن حنبل به ارث برده اند.چون وهابیت به لحاظ مذهبی حنبلی مسلک هستند که سرسخت ترین موضع علیه شیعیان را دارد. وهابیت به پیروی از احمدبن حنبل مخالف هرگونه تفسیر و نو آوری درمورد قرآن کریم هستند و عقل را به شدت نکوهش می کنند و مانند خوارج تنها به ظواهر قرآن اکتفا می کنند.

 

اندیشه حنبلی که با ابن تیمیه به کمال خود رسید، تقریبا با همان شکلی که ابن تیمیه می اندیشید، به وهابیت رسید. از مهم ترین شاخصه های تفکر ابن تیمیه و بالتبع وهابیت موارد زیر است:

1 – مبارزه با شرک وخرافات و بازگشت به اسلام سلف صالح. وهابیت بسیاری از اعمال دیگر مسلمانان نظیر زیارت قبول پیامبر وبزرگان دین را شرک می شمردند و نیزتوسل جستن به آنهارا غیر اسلامی می دانستند. به همین خاطر ابن عبد الوهاب دریکی از کتابهایش بیش از 24 بار مسلمان غیر وهابی را مشرک و بیش از 25 مرتبه آنهارا کافر، بت پرست، مرتد، منافق، منکر توحید، دشمن توحید، دشمنان خدا، مدعیان اسلام، اهل باطل، نادان وشیطان خوانده است.27

2 – مخالفت با عقل، فلسفه، اجتهاد، تفسیرقرآن، تصوف وعرفان وهرگونه نو آوری با عنوان بدعت.

3 – وحدت خلافت دینی و عربی ومخالفت سرسختانه با خلافت عثمانی که غیر عرب بود.28

4 – مخالفت شدید با عقاید شیعیان وحتی مشرک دانستن آنها.

 

بدیهی است که هریک از عناوین فوق به لحاظ فقهی پیامدهای خاص خود را دارد که کشتن وبه تاراج بردن مال دیگران از جمله انها است. وهابیت به دلایل فوق است که به شدت مخالف شیعیان است و آنهار ا کافر، مشرک، بت پرست، مرتد و. .. می دانند.

 

وهابیت چنین عقاید خود را در مراحل گوناگون تاریخی در مورد شیعیان عملی کرده اند و با آنها در سایه عناوین فوق به جنگ ودشمنی پرداخته اند. در سال 1801 میلادی وقتی نیروهای وهابی – سعودی، شهرهای مقدس عراق را به تسخیر خویش در آوردند، مرقد امام حسین (ع) را تخریب کردند و تمام شهر را که محل شیعیان بود، غارت کردند. همچنین در سال 1924، وقتی مکه را فتح کردند، بازهم به تخریب قبور خاندان هاشمی ونوادگان پیامبر را تخریب و ویران کردند.29 ونیز بعد ها تخریب قبور اهلبیت پیامبر در بقیع یکی از معروف ترین اعمال ضد شیعی وهابیت به شمار می رود.

 

اما در روزگار ما نمود واقعی اندیشه های وهابیت را در وجود سازمان القاعده و رفتارهای آن در افغانستان وعراق به روشنی می توان دید. اعمال ورفتار های القاعده و طالبان در افغانستان بر ضد شیعیان پرده از رازهای نهفته در زمینه­های تاریخی القاعده برمی­دارد. وقتی طالبان در سال 1997 شمال افغانستان را به تصرف خویش در آوردند، رسما وعلنا از تمام مساجد شهر اعلام کردند که شیعه ها سه راه بیشتر در پیش ندارند: یا مذهب خویش را تغییر دهند و مسلمان شوند، یا از افغانستان خارج شده وبه ایران بروند ویا آماده مرگ باشند. 30 حتی سازمان دیده بان حقوق بشر سخنان «ملا نیازی» فرمانده طالبان را که ازبلندگوی مسجد مرکزی شهر شنیده می شد، به طور کامل ضبط کرده است؛ او در این سخنان می گوید: « هزاره­ها (شیعه) مسلمان نیستند، وماباید آنها را بکشیم، یا شما قبول کنید که مسلمان شوید، یا افغانستان را ترک کنید.» 31

 

هدف ما از نقل این تکه های تاریخی صرفا بازگو کردن تاریخ نیست، بلکه می خواهیم نشان دهیم که چگونه اندیشه های کسانی چون محمدبن عبد الوهاب در رفتار های سازمان القاعده نمود وتجسم عینی پیدا کرده است. وقتی او مسلمانان مخالف مسلک ومرام خویش با یک حکم می راند و همه را کافر، مشرک، منافق، مرتد، بت پرست ومانند آن اعلام می­کرد، خود پیامدهایش را نیز می دانست. پیامد های آن سخنان و فتواهای فقهی از همان ابتدا بسیار روشن بود. سخنان ملا نیازی وحتی کشتار حدود دوازده هزار نفر در یک شب در مزار شریف چیزی تازه ای نبود، تنها یک پرده از یک سناریویی بود که از احمدبن حنبل سرچشمه می گرفت و در مسیر تاریخی خود به کسانی چون ابن تیمیه، محمد بن عبد الوهاب و سرانجام بدست بزرگان القاعده وطالبان رسیده بود که ملا نیازی و سربازان زیر امرش تنها مامور اجرای شریعت بودند. جالب این است که مذهب رسمی اهل سنت در افغانستان حنفی است ولی همه این خشونت های اخیر طالبان به دستور مستقیم عرب هایی صورت می­گرفت که انگیزه های بیشتری برای قتل و غارت و ریشه های نظری محکم تری داشتند. در تمام دوران طالبان ودر همه جای افغانستان محصلان دیوبندیسم پاکستانی و عرب­های افغان در کنار طالبان بودند و بیشترین خشونت ها وقتل عام ها در افغانستان به وسیله آنها ویا به دستور آنها انجام می یافت.

 

در هرصورت سرچشمه های فکری القاعده شاید بسیار پیچیده تر وبیشتر از آن چیزی باشدکه ما در پاراگرافهای پراکنده فوق بدانها اشاره کردیم، ولی بدون شک معروف ترین منابع تیوریک وفکری سازمان القاعده به سه نقطه مهم در جهان اسلام می رسد که عبارتند از: شبه قاره هند و جنبش های اسلامی آن سرزمین، مصر و حرکت های انقلابی آن و سرانجام جنبش وهابیت در عربستان سعودی که رابطه هریک از این منابع در شکل گیری سازمان القاعده وتندروی کنونی در جهان اسلام غیر قابل انکار است.

 

اما اینجا یک پرسش مهم می ماند و آن اینکه چرا این سه جریان وجنبش که هرکدام در یک نقطه خاص پدیدار شد ونیز به لحاظ فکری تفاوت های آشکاری میان آنها وجود داشت، در یک جا ودر سازمانی به القاعده باهم تلاقی کردند وبه تندروی و افراطگرایی امروزی رسیدند؟ به عبارت دیگر نگارنده نمی­خواهد که حرکت های اسلامی مصر و بخصوص سید قطب و نیز جنبش خلافت و دیوبندیسم در هند را همراه با جنبش وهابیت با یک چوب ویکجابراند و در مقام ارزشیابی همه را یکسان بپندارد، اما واقعیت امر این است که این هرسه سرانجام در یک جا وبه نام القاعده جمع شدند، چرا؟

 

شاید بتوان گفت که دلیل این تلاقی این بود ه که هیچ یک ازاین جنبشها در اصل جنبش های اصلاحی نبودند، گرچه که هرکدام شعارهای اصلاحی می دادند و از جمله وهابیت به عنوان یک جنبش اصلاحی قلمداد شده است. دراین گفته شاید مفهوم اصلاحات خیلی مهم باشد که به طور خلاصه می توان گفت که: اصلاحات یک حرکت رو به جلو و در راستای پیشرفت و ترقی یک فرهنگ ویک جامعه به شمار می رود. در واقع پرسش جنبش های اصلاحی در جهان اسلام به گفته رضوان السید، این بود که چگونه می توان تمدنی به پای تمدن پیشرو غرب والبته بر بنیاد های تمدن و فرهنگ واندیشه اسلامی در جهان اسلام به وجود آورد؟ اما پرسش همه جنبش هایی که ما آنهارا به عنوان سرچشمه های فکری القاعده به شمار آوردیم، این بود که در وانفسای روزگار، چگونه می توان مسلمان باقی ماند؟ شاید این مهم ترین رازی است که این سه جنبش در وجود سازمان القاعده تجسم عینی پیدا کردند. اگر چنین نبود چرا کسی به دنبال محمد عبده، کواکبی و سید جمال الدین نرفتند؟

 

لذا پرسش دوم در این زمینه می تواند اینگونه مطرح شود که چه چیزی باعث شد که این جنبشها پرسش مرکزی خود را از جنبش اصلاحی تغییر دهد؟

 

مهم ترین دلیل این امر حضور بی امان قدرت های خارجی و استعمار تحقیر روز افزون مسلمانان و دین وفرهنگ آنها به وسیله هژمونی جهان مدرن بود که در اشکال مختلف در جهان اسلام به عشو­گری می پرداخت. بنا براین پرسش یکسان جنبشهای اسلامی شبه قاره، جنبش های انقلابی در مصر و جنبش وهابیت در عربستان و نیز شرایط تاریخی یکسان که همان سلطه طلبی قدرت های استعمار گربود، به طور طبیعی باعث گرد هم آمدن میراث داران آن سه جریان شد. حضور هزاران محصل علوم دینی مدارس دیوبندی در جبهه های افغانستان، حضور عرب های افغان که عمدتا بقایای اخوان المسلمین و از مریدان سید قطب به شمار می روند ونیز حضور شخص بن لادن در سازمانی به نا م القاعده، ممکن است دلایل بسیار داشته باشد ولی مهمترین دلیل آن، همان چیزی است که در سطور پیشین بدان اشاره کردیم.

 

 پی نوشت:

1. ژیل کپل، پیامبر وفرعون، حمید احمدی، ص 239.

2. همان، ص 239.

3. اولیور روا، افغانستان، اسلام و نوگرایی سیاسی، ابوالحسن سروقد مقدم، آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1369، ص 89.

4. احمد موثقی، جنبشهای اسلامی معاصر، تهران، سمت، چاپ اول، 1384، ص 193.

5. نوذر شفیعی، نقش دیوبندیسم در سیاست و حکومت پاکستان، فصلنامه مطالعات منطقه ای جهان اسلام، شماره 28، سال 1385، ص 71.

6. احمد موثقی، پیشین، ص 198.

7. اولیور روا، پیشین، ص 90.

8. همان، ص 91.

9. مشیر الحسن، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمره هند، حسن لاهوتی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1367، ص 82.

10. احمد موثقی، پیشین، ص 311.

11. ابوالاعلی مودودی، نظام سیاسی اسلام، علی رفیعی، تایپ قدس، 1359، ص 63.

12. مودودی، پیشین، ص 82 – 86.

13. ژیل کپل، پیامبروفرعون، ص62.

14. احمد رشید، طالبان، زنان، تجارت مافیا و پروژه عظیم نفت در آسیای مرکزی، نجله خندق، تهران، نشر بقعه، چاپ اول، 1382، ص 186.

15. همان.

16. همان، ص 188.

17. هرایر دکمجیان، جنبشهای اسلامی معاصر در جهان عرب، حمید احمدی، تهران، کیهان، چاپ چهارم، 1383، ص 151.

18. همان، ص 165.

19. زیل کپل، پیامبر وفرعون، حمید احمدی، ص 38.

20. همان، ص 38 – 39 .

21. همان، ص 39.

22. رضوان السید، اسلام سیاسی معاصر در کشاکش هویت وتجدد، مجید مرادی، ص 51.

23. ژیل کپل، پیامبروفرعون، ص 51.

24. ژیل کپل، پیشین، ص 52.

25. هرایر دکمجیان، پیشین، ص 166 – 167.

26. احمد موثقی، جنبشهای اسلامی معاصر، 157.

27. همان، ص 162.

28. همان ص 161 – 170.

29. ژان شارل بریزار و گیوم داسکیه، بن لادن حقیقت ممنوع، حامد فولاد وند، تهران، انتشارات عطایی، 1381، ص 68.

30. احمد رشید، طالبان، نجله خندق، ص 161.

31. همان، به نقل از: گزارش سازمان دیده بان حقوق بشر

منبع: پایگاه وهابیت شناسی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش