مقالات > مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۴/۱۱ تعداد بازدید: 100

جماعت دعوت سلفی در شبه قاره تنها جماعتی است که به دلیل پیوند اعتقادی با دعوت شیخ محمد بن عبدالوهاب به طور کامل تحت تأثیر دعوت قرار گرفته و در شبه قاره هند رشد نموده است. روحانی معروف سلفی نواب صدیق حسن خان بهوپالی نقش زیادی در گسترش و تقویت نهضت اهل حدیث ایفا نمود.



نويسنده : حسن منتظری

جماعت دعوت سلفی در شبه قاره تنها جماعتی است که به دلیل پیوند اعتقادی با دعوت شیخ محمد بن عبدالوهاب به طور کامل تحت تأثیر دعوت قرار گرفته و در شبه قاره هند رشد نموده است. روحانی معروف سلفی نواب صدیق حسن خان بهوپالی نقش زیادی در گسترش و تقویت نهضت اهل حدیث ایفا نمود. در سال 1947 م سال تقسیم شبه قاره به هند و پاکستان طرفداران جمعیت اهل حدیث در دو کشور تقسیم شدند و برای مدت کوتاهی حرکت و فعالیت جمعیت به سستی گرایید. در ادامه نهضت جماعت اهل حدیث بواسطه عملکرد محمد بن عبدالوهاب و تخریب بقاع متبرکه مکه و مدینه مورد نکوهش و ملامت در هند قرار گرفتند و به مزدوری وهابی ها متهم شدند. اگر بگوییم شبه قاره هند پیشکسوت کشورهایی بود که صدای مخالفت با این نهضت از میان آنها بلند شد و بیشترین دشنام ها را متوجه محمد بن عبدالوهاب کرد سخنی به گزاف نگفتیم. پس رویکرد هند رویکردی بسیار خشن و منفی علیه دعوت و نهضت محمد بن عبدالوهاب بود. علاوه بر اینها احزاب دینی متعدد و معروفی در آن روزگار شبه قاره هند وجود داشت که در ردّ و نفی نهضت محمد بن عبدالوهاب نقش ایفا کردند که عبارتند از جماعت البریلویه، جماعة الشیعه و علماء دیوبند که در این مقاله سعی شده به بیان مخالفت علماء دیوبند از حرکت محمد بن عبدالوهاب پرداخته شود.

مقدمه

کمپانی هند شرقی که در آغاز به بهانه مراودات تجاری وارد هند شد. در سال 1765 توانست جایگاه سیاسی خود را تثبیت و نخستین دولت استعماری را در سرزمین هند تحقق بخشد.

 

مسلمانان نسبت به ورود استعمارگران به هند و تسلط آرام آرام آنها بر هندوستان واکنش هایی نشان دادند. یکی از قیام های عمومی و فراگیر قیام 1857 بود که توسط هندوها و مسلمانان بر علیه انگلیس صورت پذیرفت که پس از پیروزی اولیه و توفیفاتی که نیروهای مبارز داشتند در نهایت این قیام هم منجر به شکست شد.

 

انگلیسی ها که مسلمانان را عامل اصلی قیام 1857 می پنداشتند در جریان این قیام و پس از آن بسیاری از عالمان و رهبران مذهبی را کشتند و برخی را به زندان انداختند. در همین حال میسیونرهای مسیحی زمینه را برای فعالیت های تبلیغی خود آماده دیدند و برای ترویج مسیحیت در جامعه هند به اقدامات گسترده ای دست زدند.[2]

 

در چنین شرایطی برخی پیروان شاه ولی اللّه، سید احمد بارلی و حاجی شریعت اللّه به فکر حفظ هویت مسلمانان هند افتادند و با حفظ ضدیت با دولت بریتانیا در چند جا مکتب خانه ها و مدرسه هایی مذهبی برپا کردند که مهم ترین مکتب مذهبی که با هدف احیاگری تأسیس شد مکتب دیوبند بود.[3]

دارالعلوم دیوبند

 

دیوبند روستایی در نود مایلی شمال شرق دهلی و در ناحیه سهارانپور قرار دارد.

 

محمد قاسم نانوتوی به کمک حاجی عابد حسین، رشید احمد گنگوهی، ذوالفقار علی و فضل الرحمن و چند تن دیگر در 15 محرم هجری مکتبی را بنیان نهادند که امروزه به دارالعلوم دیوبند مشهور است.

 

نخستین شاگرد این مکتب محمود الحسن بود که بعدها در شمار مهم ترین رهبران مسلمان هند قرار گرفت.

 

محمد قاسم نانوتوی که از شاه اسماعیل الهام می گرفت مکتب دیوبند را با هدف تجدید حیات اسلام بنیاد نهاد او در آیین نامه رسمی مکتب دیوبند گنجانید که از پذیرش کوچک ترین کمکی از دستگاه حکومت یا افراد وابسته به دولت منع گردید.[4]

 

برنامه درسی مکتب دیوبند شامل قرآن، حدیث، فقه، منطق، فلسفه و علوم تجربی بود.

 

افزودن بر اینها در این مدرسه درس های سنتی چون عربی، عروض، بدیع، معانی و بیان، کلام، تفسیر و طب، تدریس می شود و از زبان انگلیسی خبری نبود.

 

مدرسه دیوبند به لحاظ ساختار خود ترکیبی متوازن از سنت و مدرنیته بود. دبستان هایی نیز تأسیس شد، که در آنها بر خلاف مدارس دولتی، به دانش آموزان قرآن و عربی آموخته می شد.[5]

 

این دارالعلوم رفته رفته جنبه بین المللی پیدا کرد و از مناطق گوناگون به ویژه آسیای میانه، چین، ایران و افغانستان طلابی را بسوی خود جلب کرده و در حال حاظر این مرکز بعد از دارالعلوم الازهر به عنوان دومین مرکز بزرگ آموزش علوم دینی در جهان اهل سنت به شمار می رود.

 

اندیشه های مکتب دیوبند بر آموزه های فقه حنفی استوار است و در آغاز فعالیت کوشید طلابی را پرورش دهد که در مقام ائمه جماعات نویسنده، واعظ و مدرس بتوانند از هویت مذهبی مسلمانان اهل سنّت دفاع کنند. در اعتقاد ماتریدی مذهب و اگرچه تمام سلسله های صوفیه را قبول دارند ولی طریقه چشتیه را طریق خود قرار دادند و به طریق نقشبندی، قادریه و سهروردیه هم عمل می کنند.

 

در اصول از محمد قاسم نانوتوی و در فروع از رشید احمد گنگوهی تقلید می کنند.[6]

 

به لحاظ فکری مکتب دیوبند از مکتب ولی اللهی الهام می گیرد و ایشان را بزرگ طریقت خود می دانند. و در اصول عقاید نوآوری در اسلام را رد می کنند و آن را بدعت بشمار می آورند.[7]

 

عقاید دیوبند

در گذشته علمای دیوبند تلاش می کردند که عقاید دیوبند را از عقاید وهابیت جدا کنند و نسبت وهابیگری به علماء دیوبند را یکی از توطئه های استعماری انگلیس می دانستند، مخصوصا در زمانی که وهابیان به خاطر ویران ساختن بقاع متبرک حجاز و مدینه در نظر عموم مسلمانان منفور و بدنام بودند و وارد آوردن این تهمت می توانست این نفرت عمومی را عینا متوجه دارالعلوم دیوبند نماید. در این قسمت ما خلاصه ای از اعتقادات دیوبندیان که مخالفت با وهابیت نمودند ذکر می نمائیم:

 

1. زیارت ـ از بزرگان علمای دیوبند سؤال می شود آیا شدّر حال برای زیارت سید کائنات حضرت رسول جایز است یا نه؟ جواب: به عقیده ما و مشایخ و بزرگان ما زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، از بزرگ ترین اعمال است که انسان را به خدا نزدیک می کند و امریست نزدیک به درجه واجبات.

 

ابن همام گفته، باید زائر در موقع مسافرت به تنهایی صرفا نیت را برای زیارت قبر آن حضرت نماید. سپس چون در آنجا حضور می یابد بخودی خود زیارت مسجدالنبی نیز حاصل می شود.[8]

 

2. آداب صوفیان ـ به نظر شما (علماء دیوبند) انجام اعمالی که صوفیان انجام می دهند و بیعت با آنها آیا جایز است و آیا رسیدن به فیوض باطنی از قبور اکابر و بزرگان را درست می دانید؟

 

جواب: به عقیده علماء دیوبند مستحب است انسان وقتی عقایدش را درست کرد و مسایل ضروری شرع را آموخت با شیخ طریقتی بیعت کند چون او انسان کامل است. اما استفاده از معنویت مشایخ برای حصول فیوضات باطنی از قبورشان امری درست و صحیح می باشد.[9]

 

3. صفات الهی در نظر علماء دیوبند:

درباره صفات خبری مانند الرحمن علی العرش استوی این است که به اینگونه آیات ایمان بیاوریم و از کیفیت آن بحث نمی کنیم. ما به طور یقین می دانیم که خدای متعال از اوصاف مخلوق منزه و از نشانه ها و علامات نقص و حدوث مبرا است. اما آنچه متأخرین علماء درباره این آیات گفته اند به خاطر تخریب اذهان عوام که مراد از استوا، استیلا و غلبه و مراد از ید قدرت باشد و این به نظر ما درست است.[10]

 

4. مقام پیامبر:

به عقیده علماء دیوبند پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم افضل بشر است و هر کس بگوید که جناب نبی اکرم بر ما فضیلتی ندارد (مگر اینکه برادر بزرگ تر از کوچک تر است) او از دائره ایمان خارج است.

 

و علم آن حضرت در علوم متعلقه بذات و صفات و تشریعات اعم از احکام عملی و حکمت نظری و حقایق حقه و اسرار خفیه و غیر اینها عالم ترین همه مخلوقات است و احدی از خلائق اعم از آنکه ملک مقربی باشد یا نبی مرسل به آن حضرت نخواهد رسید و یقینا علوم اولین و آخرین به آن حضرت اعطاء شده است و اگر کسی بگوید فلان شخص از آن حضرت عالم تر است یقینا کافر می شود.[11]

 

5. بزرگداشت موالید:

به عقیده علماء دیوبند ذکر حالاتی که کوچک ترین تعلق و ارتباطی به ذات پاک رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم دارد، از پسندیده ترین مندوبات و از اعلی ترین مستحبات است اعم از اینکه ذکر ولادت با سعادت یا دیگر شؤونات آن حضرت باشد.[12]

 

مخالفت اهل سنت هند با دعوت محمد بن عبدالوهاب

دعوت محمد بن عبدالوهاب زمانی وارد شبه قاره هند شد که استعمار انگلیس سلطه خود را در تمام مناطق هند گسترش می داد. جدای از حمایت علماء اهل حدیث از این دعوت ـ شبه قاره پیش کسوت کشورهایی بود که صدای مخالفت با این نهضت از میان آنها بلند شد و بدترین دشنام ها را ـ متوجه ابن عبدالوهاب کرد.

 

در نتیجه این مخالفت ها روی کرد هند روی کردی خشن و منفی علیه این نهضت بود.

 

واقعیت تاریخی نشان می دهد که علماء دیوبند مخالف محمد بن عبدالوهاب بوده و گفتار آنها قابل انکار و تأویل نیست. تصریحات آنها در کتب قدیم و جدید از علماء این فرقه مانند شیخ حسین احمد مدنی، شیخ خلیل احمد سهانپوری، شیخ محمد تهانوی، شیخ عبدالشکور حنفی و شیخ احمد رضا بجنوری و غیر هم به چشم می خورد. برخی از آنها تصریح کردند که شیخ محمد بن عبدالوهاب از خوارج است.

 

بعضی دیگر ایشان را نافرمان، فاسق، و خونخوار دانستند. برخی دیگر ایشان را کم عقل و کودن، تلقی نموده و برائت خود را از وی و دعوت ایشان اعلام داشتند.

 

برخی از اقوال علماء دیوبند برگرفته از کتب و مؤلفات آنها تقدیم می گردد.

 

شیخ حسین احمد مدنی (متوفی 1377 هجری)

ایشان از دارالعلوم دیوبند فارغ التحصیل شد. و بعد از شیخ انور شاه کشمیری به عنوان رئیس مدرسین و شیخ الحدیث در دارالعلوم دیوبند تعیین گردیده است.[13]

 

از تألیفات برجسته ایشان «نقش حیات در دو جلد و کتاب الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب می باشد.

درباره محمد بن عبدالوهاب می گوید:

همانا محمد بن عبدالوهاب نجدی در قرن سیزدهم هجری در سرزمین نجد ظهور کرده و بدلیل داشتن افکار باطل و عقاید فاسد با اهل سنت قتال نموده و بسیاری از آنها را به قتل رسانده است و آنها را برای پذیرفتن معتقداتش مجبور ساخته و اموال آنها را حلال پنداشته و کشتن آنها را موجب اجر و ثواب تلقی نموده است.

 

خلاصه اینکه ابن عبدالوهاب فردی سرکش، فاسق و خون خوار بوده است.[14]

مسئله تکفیر مسلمین

محمد بن عبدالوهاب معتقد بود که تمام دنیا و کلیه مسلمین که عقیده او را نپذیرفته اند کافر و مشرکند و جنگ علیه آنها، کشتن و غارت آنها جایز بلکه واجب است.[15]

 

مسئله حیات النبی صلی الله علیه وآله

شیخ مدنی می گوید: همانا نجدی (محمد بن عبدالوهاب)و پیروانش معتقدند زنده بودن و زندگی پیامبران محدود به مدتی است که آنها در دنیا سپری کرده اند و بعد از وفات پیامبران همانند سایر مؤمنین هستند و همان حیاتی که برای عامه مسلمانان در برزخ ثابت است برای پیامبران هم همان مقدار است.

 

آنها درباره حیات النبی صلی الله علیه و آله وسلم سخنان زشتی را بر زبان می آوردند که نطق و تکلم با آنها اصلاً جایز نیست امّا بزرگان ما (علماء دیوبند) در این مسئله با وهابی ها اختلاف نظر دارند.

 

شیخ نانوتوی کتاب حجیمی که شهرت جهانی دارد تألیف نموده و حیات النبی را با شهامت و قاطعیت به اثبات رسانده است.[16]

 

شیخ گنگوهی، حیات النبی صلی الله علیه و آله وسلم را مورد تأیید قرار داد و در تألیفاتش آن را به صراحت ذکر نمود. برای اطلاع بیشتر به کتب زیر مراجعه نمایید:

 

    ۱. آب حیات - 2. الاجوبة الاربعین ـ 3. اللطایف القاسمیه ـ 4. زبدة المناسک.

 

شدّالرحال (قصد سفر)

وهابی ها می گویند زیارت روضه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و حاضر شدن نزد ضریح شریف و مشاهده روضه اطهر، بدعت است و مسافرت به مدینه به قصد زیارت روضه ممنوع است و دلیلشان حدیث «لاتشد الرحال الّا الی ثلاث مساجد» است.[17]

 

این گروه هرگاه به مسجد نبوی وارد می شوند درود و سلام به صاحب النبوة علیه الصلاة و السلام نمی فرستند و رو به روضه نموده دعا نمی کنند.

 

اما بزرگان ما دیوبند در این مسئله با این فرقه باغیه از هر جهت مخالفند، همواره برای زیارت رسول صلی الله علیه و آله وسلم سفر می کنند زیرا از وعیدی که در حدیث من حجّ و لم یزرنی... بیمناک اند.[18]

 

بی ادبی وهابی های وهابیت در حق رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و انکار فضایل ایشان

 

شیخ مدنی می گوید: وهابی ها در شأن رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم کلماتی در نهایت زشتی و بی ادبی بر زبان می آوردند خود را مساوی شخصیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم می دانند.

 

بزرگان وهابی می گویند: عصا و چوبدستی کسی برای ما بیشتر نفع دارد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بعد از وفاتش زیرا با عصا سگ گزنده را از خود می رانیم و اما شخصیت رسول صلی الله علیه و آله وسلم چنین فایده ای برای ما ندارد.[19]

 

ایشان در ادامه می گوید: آری چنین است حال وهابی های خبیث آیا کلماتی مانند این غیر از زبان های متعفن و بدبوی آنها بیرون می آید. چطور محبت به رسول اللّه شرک و الحاد باشد و مدح رسول اللّه خرافات باشد.

 

شیخ مدنی داستانی را از شیخ رشید احمد گنگوهی نقل می کند که حکایت از محبت ایشان به رسول اللّه است: شیخ گنگوهی پارچه سبز رنگی از غلاف حجره رسول اللّه داشت که روزهای جمعه که مریدان و معتقدان می آمدند صندوق تبرکات را باز می کرد و این تکه سبز رنگ را بیرون می آورد و نخست آن را به چشم می مالید بعد آن را می بوسید بعد آن را به چشم های دیگران می مالید و آن را روی سر آنها می گذاشت و هزاران مردمان این قصه را دیدند، آیا این عمل نزد وهابیان بدعت و حرام نیست؟[20]

 

توسل به رسول اکرم و سایر انبیاء و اولیاء بعد از وفات

شیخ مدنی می گوید: همانا بزرگان گرامی ما همواره به انبیاء عظام و اولیاء کرام توسل می جستند و پیروانشان را نیز امر به توسل می کردند. همان توسلی که وهابی ها آن را حرام و شرک می دانند. شیخ نانوتوی عقیده بسیار طولانی درباره توسل به مشایخ سلسله چشتیه، صابریه عالیه، نوشته اند که در ضمن کتاب امداد السلوک و سایر رساله ها چاپ شده است.

 

اما وهابی ها توسل به انبیاء را جایز نمی دانند چه رسد به اولیاء و اینجاست که آنها به کار بردن کلمه «بحق فلان» را بسیار زشت و بد می دانند.[21]

اشتغال به تصوف و اشتغال باطنه:

همانا وهابی ها اشتغال باطنه و اعمال تصوف مانند مراقبه، ذکر، فکر، اراده، ربط قلب به شیخ، فناء بقاء و خلوت را بیهوده و بدعت و گمراهی می دانند و اقوال و افعال این بزرگان را شرک در رسالت می دانند و همچنین وارد شدن در رشته تصوف را مکروه بلکه بدتر از آن می دانند.

 

فیوض روحی باطنی نزد آنها اصلاً فاقد ارزش و اعتبار است.

 

اما بزرگان ما همگی طرق باطنی صوفیه را پیموده اند شعار آنها ریاضت و تمرین در فکر و ذکر است. شیخ گنگوهی در رساله «امداد السلوک» از شیخ خود چنین ستایش کرد:

 

افتخار مشایخ اعلام، مرکز خاص و عام منبع برکات قدس، مظهر فیوضات معدن معارف، چراغ دوران قدوة اهل زمان خود، سلطان عارفان، پادشاه تارکان، غوث کاملان، غیاث طالبان، او که زبان قلم ها از تعریف و اوصاف بالغه اش کند شده اند و خوی و خصلت گرامی درونش در وصف نمی گنجد. رفتگان و آیندگان از باطنش غبطه می خورند. مرشد و معتمد وسیله امروز و فردای من مولا و آزاد کننده من سید و سند من شیخ الحاج معروف به امداد اللّه فاروقی، تهانوی سلمه اللّه بالارشاد و الهدایة.[22]

 

شیخ گنگوهی بعد از این تعریف می گوید: ای برادران با دیده انصاف به واژه ها و کلمات این عبارت بنگرید و بعد بگویید آیا وهابی ها چنین کلماتی را درباره شخصیتی از شخصیت ها به کار می برند.[23]

 

این عبارت حکایت از آن دارد که شیخ گنگوهی با امداد اللّه در جمیع تصانیف و معتقداتش اتفاق نظر دارند و تهمت وهابی بودن را از ایشان برطرف می کند.

اثبات جهت و استواء برای خدا

شیخ مدنی می گوید: وهابیة در «الرحمن علی العرش استوی» جهت و استواء ظاهری را برای خدا ثابت می کند و این اثبات جسم برای خدا است.[24]

 

به کار بردن حرف نداء «یا» برای رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم

 

مدنی می گوید: وهابی ها مطلق نداء دادن رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم را منع می کنند اما بزرگان دیوبند در این مسئله نگاه تفصیلی دارند و می گویند: اگر معنای واقعی و اصلی «یا رسول» مقصود نباشد بلکه به عنوان تکیه لسان به گونه ای که در عرف رواج دارد که هنگام آفت و مصیبت می گویند: یا اماه ـ یا اباه. در چنین حالی بلا مانع است. و اگر این کلمه یا رسول اللّه به معنی ضمنی اش برای صلوة و سلام گفته شود باز هم مانعی ندارد، و همچنین اگر یا رسول اللّه به خاطر غلبه محبت و شدت عشق و فدای بر رسول اللّه از زبان بیرون بیاید بلا مانع است.

 

و باز اگر «منادی» ندا دهنده معتقد باشد که خدا این نداء را به فضل و عنایت خودش به رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم می رساند اشکال ندارد.

 

و همچنین «یا» برای صاحبان ارواح پاک و نفوس زکیه آنهایی که بُعد مسافت و ضخامت اجسام از رسیدن گزارشات به آنها نمی تواند مانع باشد نیز قباحت ندارد.

 

بارها از وهابی های عرب شنیده شده است که مردم را از گفتن «الصلاة و السلام علیک یا رسول اللّه » منع کرده اند و اهل حرمین را به خاطر به کار بردن این کلمات مورد طعن قرار داده و آنها را استهزاء کرده اند ولی اکابر ما این روش درود گفتن و سایر روش ها را درست و صحیح می دانند ولو اینکه با صیغه خطاب و نداء باشد بلکه این گونه «صلاة و سلام را مستحب می دانند و پیرامون خود را به آن امر می کنند.»[25]

 

خواندن دلایل خیرات قصیده برده و قصیده همزیه[26]

مدنی در راستای بیان فرق میان عقیده دیوبندی ها و عقیده پیروان وهابی ها می گوید:

وهابی ها به کثرت خواندن درود و سلام به بهترین مخلوقات و خواندن دلایل خیرات، و قصیده برده و غیر آنها را ورد زبان قرار دادن، عمل بسیار ناشایسته می دانند و برخی ابیات قصیده برده را جزء کفریات می دانند مثلاً بیت زیر:

 

یا اشرف الخلق ما لی الوذبه

سواک عند حلول الحادث اله

ترجمه: ای بهترین مخلوقات مرا چه شده که هنگام نازل شدن حوادث عمومی به غیر از تو پناه ببرم.

 

اما مشایخ گرامی ما به پیروان خود برای خواندن دلایل خیرات اجازه می دهند و آنها را امر می کنند تا هر چه بیشتر دلایل خیرات را خوانده و به کثرت درود و سلام برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بفرستند و حضرت شیخ گنگوهی و شیخ نانوتوی به هزاران مرید خود اجازه خواندن این بیت را داده اند و خود آنها نیز این قصیده را تا مدت های زیاد قرائت نمودند.[27]

 

انکار شفاعت رسول اللّه صلی الله علیه وآله و سلم

همانا علماء دیوبند بر خلاف وهابی ها معتقد به شفاعت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم هستند ولی وهابی ها در مسئله شفاعت هزارها تأویل نموده و توجیهاتی دارند که تقریبا منجر به انکار شفاعت می شود. و همچنین عدم اعتراف وهابی ها به علوم باطنی برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و بدعت شمردن ذکر و یادبود ولادت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از مواردی است که با علماء دیوبند مخالفت می نمایند.[28]

 

خلاصه، مسایلی از این قبیل وجود دارد که دیوبندی ها به شدت با وهابی ها اختلاف دارند، و لذا منتصب نمودن علمای ما به وهابی افتراء و تهمت محض است. برای اطلاع بیشتر مراجعه شود به کتاب «زبدة المناسک» رشید احمد گنگوهی و الشهاب الثاقب و نقش حیات، حسین احمد مدنی.[29]

گفته های محمد منظور نعمانی در جهت اثبات رجوع شیخ مدنی

شیخ نعمانی (از فارغ التحصیلان دارالعلوم دیوبند) می گوید: دیدگاه هایی که شیخ مدنی در کتابش «الشهاب الثاقب» اظهار کرده آراء و دیدگاه های شخصی او نبوده، بلکه انطباعاتی بودند که مردم خاص و عام در مدینه منوره آنها را به شیخ محمد بن عبدالوهاب و پیروانش نسبت می دادند.

 

و لذا بعد از آنکه شیخ مدنی و خلیل احمد سهارنپوری متوجه حقیقت و واقعیت امر شدند رجوع خودشان را از نظرات گذشته به وسیله نوشته و تصریحات اعلام داشتند.[30]

نقد سخنان نعمانی

قطع نظر از هرگونه تبصره و تفسیر خواننده به مجرد خواندن این اقتباسات که بیشتر از قول شیخ مدنی نقل شده بودند از لاب لای آنها به روشنی معلوم می شود که آن آراء برگرفته از اهم آراء و معتقدات خود ایشان بوده، زیرا مدنی درباره اختلاف در امور و مسایل ریشه ای که در حوزه عقیده هستند. سخن گفته است و این اختلاف ریشه ای میان فریقین هم اکنون وجود دارد و اینجاست که دیوبندی ها همواره این کتاب را به خاطر معرفی عقاید خود چاپ و در دایره وسیع توزیع می کنند.

 

ثانیا اگر شیخ مدنی بیانیه ای صادر کردند و از نظرش درباره محمد بن عبدالوهاب برگشته، چرا علماء دیوبند این بیانیه را در کتب و مجله های خود ثبت ننموده و ضمیمه کتاب «الشهاب الثاقب» قرار نداده اند. علاوه بر آن خود مدنی 32 سال بعد از تألیف آن در قید حیات بودند اما این گفتار را از کتاب هایش بیرون نیاورده اند.

تصریح شیخ مدنی مبنی بر عدم رجوعش

از طرفی شیخ مدنی در کتب و رسائل خود در سال 1952 میلادی درباره اعلام رجوعش از آنچه در کتاب الشهاب الثاقب نسبت به محمد بن عبدالوهاب و پیروانش نوشته است، به صراحت اعلام کرده است. پس تصریحات او بیشتر مورد وثوق و اطمینان هستند تا بیانیه که نعمانی ادعا می کند.

 

کتاب نقش حیات مدنی

شاهد و گواه دیگر نوشته ها و تصریحات و اظهارات مدنی در کتاب «نقش حیات» است که ایشان بر دیدگاهش باقی بوده است می گوید:

 

وقتی غلبه نجدی ها بر حجاز در اوایل دوران ملک عبدالحمید خاتمه یافت بر اهل حرمین سخت گرفته و کسانی که با عقاید آنها مخالف بودند مورد شکنجه و آزار قرار می دادند و لذا اهل حرم نسبت به آنها بغض و نفرت داشتند، بالاخره ملک عبدالحمید خان با والی و حاکم مصر محمد پاشا با سپاهی جنگی روانه آنجا شد و حجاز را از دست نجدی ها بیرون آورد و لذا اهل حجاز نفرتشان از وهابی ها به مراتب بیش از یهودی ها و مسیحی ها بوده است.[31]

شیخ خلیل احمد سهارنپوری (متوفی 1346 هجری)

 

یکی از علمای بزرگ و فقهای برجسته حنفی هستند، علوم را از علماء دوران خود در جامعه دارالعلوم دیوبند و سهارنپور فرا گرفته و در دارالعلوم دیوبند و مظاهر العلوم سهارنپور به عنوان استاد مشغول به تدریس بوده است. در سال 1344 به حجاز رفته و بعد از اقامت 2 ساله در مدینه رحلت کرده است.

 

از جمله تألیفاتش «بذل المجهود فی حلّ ابی داوود و المهند علی المفند» می باشد.[32]

 

علت تألیف کتاب المهند علی المفند

در واقع 26 سؤال است که توسط بزرگان علمای حرمین از علماء دیوبند داشتند و برای دریافت جواب به هندوستان فرستادند.

جواب سؤالات را مولوی خلیل احمد سهارنپوری به زبان عربی فصیح تهیه کردند و به امضا و تأیید تمام مشاهیر زمان دیوبند مثل شیخ الهند مولوی محمود الحسن و مولوی اشرف علی تهانوی و مولوی شاه عبدالرحیم رائپوری و مولوی عزیزالرحمن و مولوی کفایت اللّه دهلوی رسانیده برای علماء و حرمین ارسال فرمودند. آنگاه علاوه بر تأیید علماء هند، مشاهیر علماء و مشایخ حجاز، مصر و شام و دیگر ممالک اسلامی نیز آن را تأیید کردند. سپس این مکتوب در سال 1325 هجری به شکل کتاب المهند علی المفند به چاپ رسید در این کتاب ضمن توضیح در پاسخ به پرسش های ارسالی از سوی علماء حرمین تشریح و توضیح عقاید علماء درالعلوم دیوبند نیز ذکر شده است.

موضع ایشان درباره محمد بن عبدالوهاب

سهارنپوری به نوشتن کتابی به نام «التصدیقات لرفع التلبیسات» اقدام نموده این کتاب در جواب کتاب «حسام الحرمین» احمد رضا خان بریلوی است ایشان در این کتاب علماء دیوبند را نسبت وهابی داد. که سهارنپوری در پاسخ به حسام الحرمین و مبتنی بر تبرئه علماء دیوبند می گوید:

 

«شدّالرحال برای زیارت مرقد رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم» کدام یک از این اوامر نزد شما پسندیده تر و در منظر بزرگان بهتر است آیا موقع سفر نیت زیارت کند یا اینکه مسجد را نیز نیت کند وهابی ها گفته اند که مسافر مدینه فقط مسجد را نیت کند و بس.

 

سهارنپوری پاسخ می دهد: زیارت قبر رسول از بزرگ ترین قربات و اهم ثواب هاست و مایه رسیدن به درجات اعلاء بلکه نزدیک به واجب است اگرچه رسیدن به آن منوط به شد رحال و بذل جان و مال باشد و موقع سفر نیت زیارت قبر رسول صلی الله علیه و آله وسلم را کند و سایر بقعه ها و مشاهد شریفه را نیت نماید همانطور که علامه ابن همام گفته، تنها زیارت روضه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم را نیت کند وقتی به مدینه وارد می شود زیارت مسجد نیز تحقق خواهد شد.

 

و همانطور که ملا جامی جدا از حج برای زیارت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم سفر کردند.[33]

اما گفتار وهابیت و استناد به حدیث «لا تشد الرحال الا الی ثلاث مساجد» حدیث هیچ دلالتی بر منع زیارت قبر رسول صلی الله علیه و آله وسلم ندارد حتی اگر انسان دقت کند می داند که این حدیث از طریق دلالت نقص دال بر جواز زیارت قبر رسول صلی الله علیه و آله وسلم می باشد. زیرا علتی که این سه مسجد از سایر مساجد و بقاع مستثنی شده اند، فضیلت مختص بر این مساجد است و این فضیلت با زیارت مخصوص شامل حال بقعه شریفه می باشد. زیرا بقعه مبارکه و فضای والا که متصل به جسد مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم می شود از کعبه، عرش و کرسی نیز افضل است. پس وقتی مساجد ثلاثه به خاطر این فضیلت ویژه مشخص شده اند پس بهتر است که بقعه مبارکه به خاطر این فضیلت مستثنی شود.[34]

 

همچنین شیخ مشایخ ما مفتی صدرالدین دهلوی نیز در این خصوص رساله ای نوشته و در آن علیه وهابیة و حامیانش «قیامة کبری» به پا کرده دلایلی قطعی و بسیار روشن ارایه داده است و آن را به نام «احسن المقال فی حدیث لا تشد الرحال» چاپ و توزیع نمود.[35]

 

در ادامه شیخ سهارنپوری تصریح می کند که محمد بن عبدالوهاب و پیروانش از گروه خوارج هستند.

ایشان در جواب سؤالی که می شود، آیا ریختن خون مسلمانان و چاپیدن اموال و هتک عرض آنها توسط محمد بن عبدالوهاب جایز است و آیا تکفیر سلف مسلمانان و اهل قبله را جایز می دانید؟

 

پاسخ سهارنپوری: «حکم از دیدگاه ما همان است که صاحب «الدر المختار» گفته خوارج کسانی هستند که علیه حضرت علی علیه السلام خروج کردند و او را باطل پنداشتند و کافرو نافرمان و... می دانستند. آنها با تأویلات شان خون و اموال مسلمین را حلال می دانستند و این همان کاری است که در زمان ما توسط محمد بن عبدالوهاب انجام می شود و علاوه نه خود عبدالوهاب و نه کسی دیگر از اتباع و پیروانش در سلسله ای از سلاسل علم، یعنی نه در فقه و حدیث و تفسیر و تصوف استاد و شیخ ما نیستند که لازم باشد از آن ها پیروی نماییم.

و حلال بودن ریختن خون مسلمانان و اموال و اعراض آنها از دو حال خارج نیست.

اگر به ناحق باشد، کفر و خروج از اسلام است و اگر مباح دانستن مبتنی بر تأویلی بوده که در شرع گنجایش آن وجود ندارد، فسق است.[36] و اگر به حق بوده است، جائز بلکه واجب است اما تکفیر سلف از مسلمانان بسیار بعید است مادامی که ضرورت دین را منکر نشوند.

بدون تردید این اظهارات صریح به روشنی دلالت دارند بر اینکه شیخ خلیل سهارنپوری درباره عبدالوهاب و دعوتش همان موضعی را داشت که شیخ مدنی داشتند و شیخ عبدالوهاب را فرقه ای از فرقه های خوارج می دانستند.

دفاع نعمانی از سهارنپوری

با وصف حقایق آشکار مذکور، شیخ منظور نعمانی می خواهد از شیخ سهارنپوری درباره آنچه که نسبت به محمد بن عبدالوهاب نوشته است دفاع کند.[37]

کتاب «التصدیقات در نگاه دیوبندی ها» بسیار کتاب مهمی است. و در این کتاب شیخ سهارنپوری به تمام و کمال اظهار تبری و تبرئه از شیخ محمد بن عبدالوهاب و پیروانش نموده است.

 

تبصره مهم:

شایان ذکر است که کتاب «التصدیقات» که در گذشته تحت عنوان المهند علی المفند شناخته می شد، تنها رأی و معتقدات شیخ سهارنپوی نیست، بلکه عبارت است از معتقدات کلیه علماء دیوبند و لذا این کتاب مورد تأیید علماء بزرگ و اساطین این تفکر مذهبی است. امثال شیخ محمود الحسن ملقب به شیخ الهند، مفتی عزیز الرحمن دیوبندی، شیخ اشرف علی تهانوی، شیخ میر احمد حسن امروهوی، شیخ قدرت اللّه، شیخ حبیب الرحمن، شیخ محمد احمد، مفتی کفایت اللّه، رئیس جمعیة العلماء در زمان خود، شیخ عاشق الهی میرتی، شیخ محمد یحیی سهسوائی، شیخ کفایت اللّه گنگوهی و غیره.

آنهایی که منسوب به دیوبند هستند همه بزرگان و اکابر تصدیق کردند، آنچه که شیخ سهارنپوری در این کتاب نوشتند حق و صحیح هستند و همین است عقیده اساتید ما، عقایدی که باطل در آن راه پیدا نخواهد کرد.

 

نمونه ای از آن به شرح زیر است:

1. شیخ محمود حسن دیوبندی نخستین مدرس دیوبند می گوید:

از مطالعه مقاله مولوی علام مقدام علماء انام، مولوی سهارنپوری که برکاتش همواره بر بلندی و پستی ها سرازیر باشد، مشرف شدم، ایشان به صراحت حق را بیان کردند و گمان های بد را از اهل حق زدودند آنچه ایشان گفتند عقیده ما و عقیده تمام اساتید ما است در این تردیدی وجود ندارد.[38]

خداوند پاداش زحمات ایشان را در صورت ابطال وساوس حاسدین در تهمت های ناروا بر اهل حق عنایت بفرماید.

2. شیخ مفتی عزیز الرحمن دیوبندی می گوید:

آنچه را که علامه، پیش کسوت دریای قهقام محدث و فقیه متکلم آگاه، پیشوای مخلوقات، جامع شریعت، آگاه اسرار حقیقت کسی که برای یاری حق اقدام نمود، پایه های شرک و نوآوری ها در دین را کند او که مؤید از جانب اللّه احد و حمد است، یعنی مولوی خلیل احمد نخستین مدرس در مدرسه مظاهر العلوم سهارنپور ـ محفوظ از شرورـ، در تحقیق مسایل فرمودند: در نگاه من حق است و همین فرموده های ایشان عقیده اساتید من هستند، خدا ایشان را روز قیامت بهترین پاداش عنایت کند، خدا به کسانی که درباره سادات عظام حسن ظنّ دارند مورد رحمت قرار بدهد.

3. شیخ عبدالرحیم رائپوری

آنچه که در این رساله، التصدیقات نوشته شده است حق و صحیح است و در کتاب ها با عبارت روشن ثابت است و همین عقیده من و عقیده اساتید من است و بر همین عقیده ما را بمیراند.[39]

شیخ محمد انور شاه کشمیری متوفی 1352 هجری:

یکی از علماء بزرگ حنفی و از اساطین مذهبی احناف هستند از دانشگاه دیوبند فارغ التحصیل شدند و در مدرسه امنیه دهلی تدریس نمودند و سپس به عنوان شیخ الحدیث در دارالعلوم دیوبند مشغول به کار شدند. ایشان تألیفات زیادی دارند و در قوت حافظه وسعت اطلاعات و رسوخ در علوم عربی و دینی سرآمد روزگار بودند و از جمله کسانی بودند که در نابود ساختن فتنه قادیانی در شبه قاره نقش بسیار بسزایی داشتند.[40]

موضع ایشان درباه محمد بن عبدالوهاب

شیخ انورشاه از اکابر علماء دیوبند است که محمد بن عبدالوهاب را مورد طعن قرار داد. و در فیض الباری شرح صحیح بخاری می گوید: «اما محمد بن عبدالوهاب نجدی مردی کودن و کم عقل بود و در صدور فتوی کفر شتاب می کرد در حالی که این درست نیست مگر برای کسانی که آگاه بوده و انواع کفر و اسباب آن را به خوبی بدانند.[41]

 

ایشان درباره حافظ ابن تیمیه نیز می گوید

اما حافظ ابن تیمیه هر چند که زیاده و نقصان ایمان را به امام ابوحنیفه ارجاع داده است. لکن در مزاج ایشان خشونت و تندی وجود دارد. هرگاه به یک سمت متوجه شود، ابائی ندارد و هرگاه کسی را تعقیب می کند و نمی هراسد این گونه افراد از افراط و تفریط در امان نیستند. لذا شک و تردید در اقوالش وجود دارد.[42]

حافظ ابن تیمیه دو بار در شام با مشکل مواجه شد. یک دفعه همراه با شاگردش ابن قیم زندانی شد و بار دیگر به تنهایی تا اینکه از دنیا رحلت نمود. ایشان معتقد بودند که سفر به مدینه منوره به قصد زیارت قبر رسول صلی الله علیه و آله وسلم، به خاطر حدیث «لا تشدالرحال...» جایز نیست.

جناب سراج الدین هندی حنفی در این مسئله با ابن تیمیه مناظره کرده است و ایشان سخنور توانمندی بوده و وقتی سراج الدین شروع به صحبت می کرد ابن تیمیه سخنان او را قطع می کرد، هندی خطاب به ابن تیمیه می گفت: «ما انت یا ابن تیمیه الا کالعصفور»

حق نزد من «کشمیری» این است که زیارت قبر رسول اکرم مستحب بلکه در حکم واجبات است زیرا هزاران هزار اسلاف به خاطر زیارت قبر رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم شدّ رحال می کردند و آن را از بزرگ ترین قربات، می دانستند و نیت سفر اختصاصا برای مسجد و نیت نکردن روضه مبارک باطل است و بهترین جواب در نگاه من این است که حدیث «لا تشد الرحال» اصلاً درباره قبور وارد نشده و ارتباطی با زیارت قبور ندارد.[43]

 

مولوی کشمیری در شرح و تفسیر این اثر «و انا نتوسل الیک بعم نبیا» چنین می گوید:

به عقیده من این توسل (فعلی) عملی است زیرا که آن صحابی بعد از این خطاب به عموی پیامبر حضرت عباس گفت: ای عباس بلند شو و از خدا طلب باران کن.

و توسل قولی از روایت ترمذی ثابت می شود که ایشان نقل نموده است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم کلمات زیر را به یک شخص عرب بادیه نشین که نابینا بود یاد دادند «اللهم انّی اتوجه الیک بنبیک محمد نبی الرحمة فشفعه فی» بارالها شفاعت ایشان را در حق من بپذیر. با توجه به مطالب فوق انکار حافظ ابن تیمیه سعی بی حاصل است.[44]

 

شیخ کشمیری در مسئله نزول خدا به آسمان دنیا از قول ابن تیمیه چنین می گوید: «اما حافظ ابن تیمیه مسئله نزول پروردگار را در خارج محقق می داند. حتی سخنش نزدیک به تشبیه رسیده است، آن طور که درباره آن شنیده ام او روی منبر نشسته بود سؤال کننده درباره فرود آمدن پروردگار به آسمان سؤال کرد، ابن تیمیه به پله دوم منبر پایین آمد و گفت: نزول و فرود آمدن پروردگار چنین است.[45]

 

انتقاد علامه کشمیری در حق ابن تیمیه

آری، علامه کشمیری شیخ ابن تیمیه را درباره علمش در لغت و زبان عربی مورد انتقاد قرار می داد و معتقد بود که ابن تیمیه مهارت در معقولات ندارد و در عین حال مهارتش در تمام علوم را می پذیرد و بدان اعتراف دارد و همچنین شیخ کشمیری، ابن تیمیه را متهم می کند بر اینکه، رأی خودش را وحی آسمانی دانسته ارزش برای رأی دیگران قائل نیست.[46]

شیخ محمد حسن سنبهلی متوفی 1305 هجری

از علمایی که به شدت ابن تیمیه را رد نمودند. شیخ محمد حسن سنبهلی دیوبندی است و این ردّیه در حاشیه نظم الفرائد می باشد آنجا که عقیده تفویض را به نقل از شوکانی ذکر نمود و بعد چنین می گوید: خلفاء این ملت چهارتا هستند، ابن تیمیه، ابن قیم، شوکانی، فیقولون ثلاثه رابعهم کلبهم و اگر ابن حزم و داوود ظاهری به آنها ملحق شوند و تعداد آنها به شش برسد، سیقولون خمسة سادسهم کلبهم این سخن رجم به غیب است و آخرین سگ ها نیز مانند سگ است، اگر رهایش کنی یا نکنی پارس می کند.[47]

مولوی محمد تهانوی متوفی 1296

یکی از علماء معروف و بنام است. در قریه تهانه به دنیا آمد و در آنجا پرورش یافته. از محضر مولوی عبدالرحیم تهانوی و مولوی قلندر بخش علی تهانوی و علم حدیث را از مولوی اسحاق دهلوی فراگرفته.

 

تصوف و طریقت را از مولوی نور محمد جهنجها آموخته است.

موضعش درباره محمد بن عبدالوهاب

شیخ تهانوی در حاشیه سنن نسائی در شرح حدیث ابو سعید خدری که مربوط به ظهور خوارج است چنین آورده: «همانا از نژاد دین قومی می آیند که قرآن را بسیار زیبا می خوانند. اما قرآن از گلوی آنان تجاوز نمی کند. اینها اهل اسلام را به قتل می رسانند و بت پرستان را رها می کنند و از اسلام چنان می گریزند، مانند تیر رها شده از هدف و نشانه، و اگر من پیامبر زمان آنان را دریابم بسان قوم عاد آنان را قتل عام می کنم.»

مولوی تهانوی در ادامه می گوید: باید بدانند آنهایی که از محمد بن عبدالوهاب پیروی می کنند و می گویند تقلید از هر کدام از ائمه اربعه شرک است و هرکس با آنها مخالفت کند او را مشرک می دانند، کشتن ما اهل سنّت و اسارت گرفتن زنان ما را مباح می دانند و دیگر عقاید باطلی که دارند (اینها بدانند) که فرقه ای از خوارجند و علامه شامی در کتاب «رد المختار» در شرح قول صاحب الدرالمختار در کتاب «البغاه» می گوید: همانا می دانی که در نام گذاری خوارج این چنین شرط نیست، بلکه این توضیحی است درباره کسانی که علیه سیدنا حضرت علی(رض) عنه بغاوت کردند همانطور که در عصر ما درباره پیروان محمد بن عبدالوهاب اتفاق افتاده است آنها بر حرمین غلبه کردند و خود را به مذهب حنبلی نسبت می دادند. اما فقط خودشان را مسلمان می دانند و هرکس مخالف اعتقاد آنان باشد او را مشرک می گویند.[48]

این سخنان از زبان یک عالم برجسته دیوبندی است که موضعش را درباره محمد بن عبدالوهاب و نهضتش بیان می کند و این سخنان از گذشته و امروز در حاشیه نسایی چاپ می شود.

رشید احمد گنگوهی

یکی از علماء بنام حنفی از بزرگان در فقه و تصوف است و از همراهان مولوی محمد قاسم نانوتوی بودند و بعد از فوت ایشان سرپرست دارالعلوم دیوبند شدند تألیفات زیادی دارند از جمله «مجموعه فتاوی رشیدیه»[49]

 

موضعش درباره محمد به عبدالوهاب

شیخ گنگوهی در موارد متعدد فتاوی رشیدیه تصریح نموده اند که وهابی ها فاسق اند، زیرا آنها از اسائه ادب نسبت به اسلاف صالح کوتاهی نکردند و اقتداء به آنها در نماز مکروه است و همان طور که علامه شامی گفته آنها از فرقه خوارج هستند.[50]

شیخ مولوی عبدالشکور حنفی متوفی 1381

عالم، فقیه و حنفی است در محضر مولوی عین القضاة در لکنو کسب فیض نموده است و در مدرسه فرقانیه عین القضاة به تدریس پرداخته و بعد در سال 1334 از مدرسه و تدریس کنار کشیده و به تألیف و مناظره مشغول شده است در سال 1351 مدرسه به نام دارالمبلغین را بنا نهاد.[51]

درباره دعوت محمد بن عبدالوهاب

در مجله القاسم مقاله ای تحت عنوان دیوبند چاپ شد نویسنده مقاله از وهابی ها اظهار برائت نموده و از دست آنهایی که دیوبندی ها را وهابی می گویند شاکی و نگران شده است، و بعد از ذکر تحولات درالعلوم دیوبند و اینکه دارالعلوم «جامعة الازهر» هند است چنین می گوید:

بی تردید حسودان و کینه ورزان صدای خود را علیه دارالعلوم دیوبند، بلند کردند و با تمام وجود آنها را متهم به وهابی و نجدی کردند اما اگر کسی نسبت به وهابی، نجدی، ملحد، کافر یا مرتد نسبت به دیوبندیه بدهد به خود نسبت داده و درست نیست.[52]

 

بدون تردید این بیان برائت علماء دیوبند از عقاید شیخ عبدالوهاب را اعلام می دارد و با صراحت لهجه می گوید هیچ پیوندی میان عقیده این دو طایفه وجود ندارد و دیوبندی ها را نسبت دادن به وهابی ها مترادف نسبت دادن آنها به ارتداد، کفر و الحاد است، العیاذ بالله.

شیخ ظفر احمد تهانوی دیوبندی

 

از علماء کبار و از شاگردان اشرفعلی تهانوی است.

ایشان در ردّ ابن تیمیه می گوید: از جمله احادیث جدیدی که ابن تیمیه در کتاب «منهاج السنة» آنها را ردّ نموده است حدیث ردّ شمس برای حضرت علی رضی اللّه عنه است وقتی ابن تیمیه دیدند که طحاوی حدیث مذکور را حسن قرار داده و آن را ثابت تلقی کردند، شروع به جرح طحاوی با لهجه ای نامطلوب پرداخته، سوگند به اللّه رتبه امام طحاوی در علم حدیث بیشتر از هزاران ابن تیمیه است. کجا ابن تیمیه به خاک کفش های طحاوی برسد.[53]

سخنان بشیر احمد عثمانی در کنگره مکه مکرمه

سخنرانی مولوی بشیر احمد عثمانی در کنگره مکه مکرمه تحت عنوان «معرکه مکه مکرمه» می نویسد: حق گویی علماء دیوبند در دربار سلطان ابن سعود.[54]

 

سپس چنین ادامه می دهد:

در سال 1343 هجری سلطان ابن مسعود بر حجاز مقدس قابض شد و قبور و قبه های جنت المعلی و جنت البقیع در حرمین شریفین را منهدم ساخت که بنابر آن مسلمانان عالم شدیدا ناراحت شدند لذا سلطان نجد در ایام حج 1344 کنفرانسی منعقد ساخت که از جانب علماء هندوستان حضرت علامه مفتی کفایت اللّه صدر جمعیت علماء هند دهلی و حضرت علامه بشیر احمد عثمانی علامه سید سلیمان ندوی و مولوی محمد علی جوهر و مولوی شوکت علی و تعداد دیگری از علماء در آن شرکت کردند.[55]

 

سلطان ابن مسعود چند مطلب را اشاره کردند:

    ۱. مادر فروع اختلافی ائمه اربعه سخت گیری نمی کنیم، لکن از اصل توحید و تمسک بالکتاب و السنة هیچ قدرتی نمی تواند ما را جدا سازد چه مردم دنیا راضی شوند یا ناراحتی.

    ۲. یهود و نصاری را ما چرا کافر می گوییم، زیرا آنها غیر اللّه را پرستش می کنند و می گویند: «ما نعبدهم الا لیقربونا الی اللّه زلفی» پس کسانی که قبور بزرگان را می پرستند و به سوی آنها سجده می کنند همانند بت پرستان کافر و مشرک اند.

    ۳. چون عمر اطلاع پیدا کرد که عده ای در وادی حدیبیه رفته و در کنار شجرة الرضوان نماز می خوانند، حضرت عمر دستور داد آن درخت را بریدند تا بعدها مردم خدای نکرده عبادت و پرستش آن درخت را آغاز نکنند.[56]

 

سلطان بن مسعود منظورش این بود که منهدم کردن قبه ها نیز همانند بریدن درخت رضوان است.

گروه و هیأت علماء هندوستان پس از شور و مشورت مقرر نمودند که شیخ الاسلام حضرت علامه بشیر احمد عثمانی دیوبندی به نمایندگی آنها در جواب سخنان سلطان ابن سعود سخنرانی کند.

 

ایشان گفتند:

علماء اهل سنّت هر گونه کامیابی را منحصر به پیروی کامل از کتاب اللّه و سنت رسول خدا می دانند لکن درک و فهم مواضع استعمال کتاب و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم کاری در خور هر کس و ناکس نیست، بلکه برای رسیدن به آن به رأی صائب و اجتهاد صحیح شدیدا نیاز پیدا می شود.

 

رسول اللّه زینب بنت جحش را به نکاح خود درآورد و به این مطلب که مردم از آن چه برداشتی خواهند کرد هیچ التفاتی نفرمود.[57]

در فرق میان سجده عبادت و سجده تعظیمی مولوی عثمانی می گوید:

اگر شخص قبر یا هر چیزی غیر اللّه را سجده عبادت کند قطعا کافر می شود، اما ضروری نیست که هر سجده ای، سجده عبادت باشد که شرک جلی و شرک حقیقی است. ممکن است سجده، سجده تحیت باشد که مقصود از آن رعایت تعظیم فرد دیگری است. البته در شریعت ما قطعا ناروا است و می توان مرتکبش را مجازات نمود، اما نمی توان چنین شخصی را مشرک قطعی و مباح الدم و المال قرار داد. و خود قرآن جریان سجده کردن فرشتگان به حضرت آدم علیه السلام را و سجده کردن برادران و والدین حضرت یوسف علیه السلام را ذکر کرده است. و اکثریت مفسرین از این سجده، سجده معروف یعنی پیشانی را بر زمین نهادن مراد گرفته اند و آن را سجده تعظیمی قرار داده اند.[58]

 

مسأله دیگری که باید بیان شود موضوع هدم قبه ها است که ما هدم قباب را کاری صحیح نمی دانیم.

ولید بن عبدالملک به حاکم مدینه عمر بن عبدالعزیز دستور داد که حجره های امهات المؤمنین را منهدم ساخته و مسجد نبوی را توسعه دهد حضرت عمر بن عبدالعزیز در ضمن منهدم کردن حجره ها چون حجره عایشه را نیز منهدم ساخت که بر اثر آن قبرهای رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و عُمَر و ابوبکر ظاهر شدند در آن موقع عمر بن عبدالعزیز چنان به گریه آمد که هرگز با چنین وضعی گریه نکرده بود.

 

مقصودم این است که موضوع قبور اعاظم در قلوب الناس تأثیر و ارتباط دارد، و باعث ناراحتی مردم جهان شده است.[59]

در مسأله قطع درخت، عمر برای قطع آن درخت به علت احساس این خطر دستور داد که مبادا در ازمنه جاهلان پرستش آن را شروع کنند. بیعت رضوان در سال شش واقع شده بوده و رحلت پیامبر سال دهم بعد از آن حضرت دو سال و نیم زمان خلافت خلیفه اول هم گذشت، اما تصویر بریدن آن درخت نه برای پیامبر پیدا شد و نه برای خلیفه اول، سپس خلافت عمر آغاز شد، اما این امر نیز متعین نیست که حضرت عمر در چندمین سال خلافت ده ساله خود اراده بریدن آن درخت را فرمود، اگر چه این صوابدید عمر یقینا صحیح بوده اما این گنبدها از قرن ها پیش بوده و در این قرن چهاردهم نیز هیچ کس دیده نشده که آنها را پرستش کند.[60]

 

پس اگر در شب معراج از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم خواسته شد که بر جبل طور نماز بخواند زیرا آن جائیست که خدا با حضرت موسی علیه السلام صحبت کرده بود، چرا ما باید از ادای نماز بر جبل نور که در آنجا اولین وحی الهی بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نازل شده بود بازداشته شویم؟

 

اگر بر مسکن شعیب علیه السلام از پیامبر خواسته شد که نماز بخواند پس ما اگر در مسکن حضرت خدیجه کبری که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بیست و هشت سال حیات طیبه خود را در آنجا گذرانیده است دو رکعت نماز نافله بگذاریم چه اشکالی دارد.[61]

نتیجه

جماعت دیوبندی ها که رویکرد اصلی آن ها مذهب حنفی است و تحت تأثیر تصوف نیز می باشند بنیانگذاران و علماء نسل اول دیوبند به تصوف گرایش بیشتری داشتند ولی نسل اخیر فارغ التحصیلان دیوبند بیشتر گرایش حدیثی دارند.

از تصریحات آنها در کتب قدیم و جدید از علما این فرقه مانند شیخ حسین احمد مدنی، شیخ خلیل احمد سهارنپوری، شیخ محمد تهانوی و دیگران استفاده می شود. دال بر اینکه شیخ محمد بن عبدالوهاب از خوارج است و بعضی دیگر ایشان را فاسق، نافرمان و خونخوار دانستند، برخی دیگر ایشان را کم عقل و کودن تلقی نموده و برائت خود را از وی و دعوت ایشان اعلام داشتند هر چند در گرایش به حدیث بین دیوبندیان و سلفی ها وجه اشتراک وجود دارد اما عقیده وهابیان نسبت به خروج اکثریت مسلمانان از دائره اسلام و مسأله تکفیر مسلمانان در نظر دیوبندیان اعتقاد باطلی است و برای اطلاع بیشتر مراجعه شود به کتاب المهند علی المفند، خلیل احمد سهارنپوری و نقش حیات احمد حسین مدنی و الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب.

 

منابع فارسی

    ۱. دانش نامه ادب فارسی، ج 4، چاپ وزارت ارشاد، سرپرستی حسن انوشه، 1375

    ۲. عقاید اهل السنة و الجماعة، سربازی عبدالرحمن، انتشارات علمی، 1370 ش.

    ۳. تحلیل دقیق از اوضاع حوزه های علمیه، قاری محمد طیب، ترجمه شهنوازی انتشارات صدیقی، سال 1379

    ۴. نقش حیات، مدنی احمد حسین، ج 1، مطبعة جمعیت دهلی

    ۵. پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، ولایتی، علی اکبر، چاپ وزارت خارجه، 1386

    ۶. تاریخ تفکر اسلامی در هند، عزیز احمد، ترجمه نقی لطفی و محمد جعفر یاحقی، تهران، انتشارات کیهان، 1367.

 

منابع عربی

    ۱. قاعده الجلیة فی التوسل و الوسیله، ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، دارالکتاب العربی بیروت، 2006 میلادی.

    ۲. دعوة الامام محمد بن عبدالوهاب بین مؤیدیها و معاندیها فی شبه القاره الهندیه، ابوالمکرم بن عبدالجلیل، الطبعة الاولی، 1421 ق، چاپ دارالاسلام نشر و توزیع ریاض

    ۳. الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، مدنی، احمد حسین، الجامعه النظامیه لاهور، پاکستان

    ۴. المسلمون فی الهند، الندوی ابوالحسن، المجمع الاسلامی، العلمی لکهنو هند، 1407

    ۵. حاشیه نظم الفراید علی شرح العقاید النسفیه

    ۶. المهند علی المفند، سهارنپوری، خلیل احمد، اداره اسلامیات، انارکلی لاهور، 1404

    ۷. نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، عبدالحی بن فخرالدین الحسنی، چاپ دائرة المعارف عثمانیه، حیدرآباد، دکن

    ۸. قواعد فی علوم الحدیث، کرانوی، شیخ حبیب احمد، طبع بیروت، سال 1392 هجری

    ۹. فیض الباری، فی شرح البخاری، کشمیری، انورشاه مکتبه مشکاة الاسلامیة

    ۱۰. دعایات مکشفه، نعمانی، محمد منظور، چاپ اداره اسلامیات، انارعلی لاهور، 1999 میلادی.

    ۱۱. محقق و مدرس، کارشناس ارشد مذاهب اسلامی.

    ۱۲. پی هاردی، مسلمانان هند بریتانیا، ص 57.

    ۱۳. طیب، محمد، تحلیلی دقیق از اوضاع حوزه های علمیه، ترجمه شهنوازی، ص 45.

    ۱۴. عزیز احمد، تاریخ تفکر اسلامی در هند، مترجمان: نقی لطفی، یاحقی، ص 83.

    ۱۵. قاری طیب، محمد، تحلیلی دقیق از اوضاع حوزه های علمیه، ص 42.

    ۱۶. همان، ص 43.

    ۱۷. پی هاردی، مسلمانان هند بریتانیا، ص 233.

    ۱۸. سهانپوری، خلیل احمد، المهند علی المفنّد، ص 29.

    ۱۹. همان، ص 43.

    ۲۰. همان، ص 47.

    ۲۱. همان، ص 62.

    ۲۲. همان، ص 68.

    ۲۳. الحسنی عبدالحی بن فخرالدین، نزهة الخواطر، ج 8، ص 115 ـ 121.

    ۲۴. مدنی، احمد حسین، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص 42.

    ۲۵. همان، ص 43.

    ۲۶. مدنی، حسین احمد، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص 44.

    ۲۷. همان.

    ۲۸. ابوالمکرم بن عبد الجلیل، دعوة محمد بن عبدالوهاب، ص 148.

    ۲۹. مدنی، حسین احمد، الشهاب الثاقب، ص 47.

    ۳۰. همان، ص 53.

    ۳۱. همان، ص 54.

    ۳۲. همان، ص 55.

    ۳۳. همان، ص 60 ـ 61.

    ۳۴. ابوالمکرم بن عبدالجلیل، دعوة محمد بن عبدالوهاب، ص 156.

    ۳۵. مدنی، حسین احمد، شهاب الثاقب، ص 64 ـ 66.

    ۳۶. ابوالمکرم بن عبدالجلیل، دعوة محمدبن عبدالوهاب، ص 160.

    ۳۷. مدنی، احمدحسین، الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب، ص 66.

    ۳۸. همان، ص 67.

    ۳۹. همان، ص 68.

    ۴۰. نعمانی، محمد منظور، دعایات مکشفه، ص 38.

    ۴۱. مدنی احمد حسین، نقش حیات، ج 1، ص 101.

    ۴۲. الحسن عبدالحی بن فخرالدین، نزهة الخواطر، ج 8، ص 133 ـ 136.

    ۴۳. همان، ص 188.

    ۴۴. همان، ص 188.

    ۴۵. همان، ص 189.

    ۴۶. سهارنپوری، خلیل احمد، المهند علی المفنّد، ص 22.

    ۴۷. ابوالمکرم بن عبدالجلیل، دعوة محمد بن عبدالوهاب، ص 191.

    ۴۸. همان، ص 192.

    ۴۹. همان، ص 209.

    ۵۰. الحسنی عبدالحی بن فخرالدین، نزهة الخواطر، ج 8، ص 80 ـ 99.

    ۵۱. کشمیری، انور شاه، فیض الباری فی شرح صحیح بخاری، ج 1، ص 171 ـ 172، کتاب العلم.

    ۵۲. همان، ج 1، ص 95.

    ۵۳. همان، ج 2، ص 433 ـ 434.

    ۵۴. سهارنپوری، خلیل احمد، المهند علی المفنّد، ص 36 ـ 37.

    ۵۵. کشمیری، انورشاه، فیض الباری فی شرح صحیح بخاری، ج 4، ص 68.

    ۵۶. ابوالمکرم بن عبدالجلیل، دعوة محمد بن عبدالوهاب، ص 228.

    ۵۷. حاشیه نظم الفرائد علی شرح العقاید نسقی، ص 10، حاشیه شماره 1.

    ۵۸. حاشیه سنن نسائی، ج 1، ص 359، کتاب زکات باب مؤلفه قلوب.

    ۵۹. الحسنی، عبدالحی بن فخرالدین، نزهة الخواطر، ج 8، ص 115 ـ 121.

    ۶۰. ابوالمکرم بن عبدالجلیل، دعوة محمد بن عبدالوهاب، ص 146.

    ۶۱. الحسنی، عبدالحی بن فخرالدین، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، ج 8، صص 253 ـ 256.

    ۶۲. مجله ماهنامه القاسم، دیوبند، ص 3، شماره جمادی الاول، 1342 به نقل از کتاب دعوة محمد بن عبدالوهاب بین مؤیدیها و معاندیها فی شبهة القارة الهندیه، ص 230.

    ۶۳. کرانوی، حبیب احمد، قواعد فی علوم الحدیث، ص 441.

    ۶۴. ماهنامه انوار المدینه، لاهور، ج 15، شماره2. به نقل از کتاب محمد بن عبدالوهاب، ص 231.

    ۶۵. سربازی، عبدالرحمان، عقاید اهل سنّت و جماعت، ص 55.

    ۶۶. همان، ص 56.

    ۶۷. همان، ص 57.

    ۶۸. همان، ص 58.

    ۶۹. همان، ص 59.

    ۷۰. همان، ص 60.

    ۷۱. سهارنپوری، خلیل احمد، المهند علی المفند، ص 28 ـ 29.

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

اسلام هراسی و سناریوهای پیش روی آن

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش