مقالات > محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۳/۲۳ تعداد بازدید: 89

برآمدن محمد بن عبدالوهاب در نجد واکنش¬های گسترده ای در پی داشت. نگرش‌های متفاوت به بنیادهای فکری و رفتاری او، پرسش¬های فراوانی را در ذهن ها بر انگیخت؛ مانند وهابیت چیست؟ اعتراض او به کدامین گفتار و رفتار مسلمانان است؟



نويسنده : احمد ابراهیمی

برآمدن محمد بن عبدالوهاب در نجد واکنش¬های گسترده ای در پی داشت. نگرش‌های متفاوت به بنیادهای فکری و رفتاری او، پرسش¬های فراوانی را در ذهن ها بر انگیخت؛ مانند وهابیت چیست؟ اعتراض او به کدامین گفتار و رفتار مسلمانان است؟ آموزه های اصلی آن کدام است؟ نتایج سیاسی ـ اجتماعی وهابیت به سود چه کسانی تمام می شود؟ رویکرد اندیشمندان اهل سنّت به آموزه های وهابیت و ارزش گذاری آن چگونه است؟ این نوشتار در صدد پاسخ به برخی از پرسش هاست و بستری را برای بحثی روشن در این زمینه فراهم می¬آورد.

مقدمه
محمد بن­عبدالوهاب، پيشوا و شيخِ وهّابيان، در سال 1115 ق/ 1703م در روستاي عُيينه، در منطقه عارض نجد متولد شد.[1] شيخ جوان در بيست سالگي براي فراگيري بيشتر، به مدينه و سپس به احساء مهاجرت كرد.[2] او در مدينه از درس شيخ عبدالله بن­ابراهيم بن­يوسف آل­يوسف و در احساء از عبدالله بن­عبداللطيف شافعي احسایي بهره برد.[3] البته آگاهي‌هاي ما از جزئيات زندگي شيخ محمد بن­عبدالوهاب، بسيار محدود و گاه حتي در حد اشاراتي مختصر است؛ چنان‌که اطلاعات اندکی از اوضاع سیاسی و اجتماعی داریم.[4]

بخش‌هاي وسيعي از شبه جزيره عربستان، صحرای بی‌آب و علف بود و به­سبب توزيع ناهماهنگ جمعيت، اعمال حاكميت بر اتباع را براي دولت عثماني ـ‌كه خود را حاكم سرزمين‌هاي عربي مي‌دانست‌ـ دشوار ساخته بود. وجود نقاط كور در حوزه حاكميتي دولت تركان عثماني،[5] شرايط مناسبي براي هر‌گونه فعاليت حكام، شيوخ و امراي قبايل پديد مي‌آورد. به‌همین سبب در سال‌هاي منتهي به تولد شيخ محمد بن‌عبدالوهاب و تا اواسط دوره برآمدن خاندان سعود، تحت امارت امير عبدالعزيز اول، درگيري‌ها و نبردهاي شدید ميان قبايل نجد و قبایل پيرامون آن جريان داشت.[6] برای مثال، تنها نبرد ميان امارت درعيه با همسايه خود رياض، به صورت متوالي در دوره‌اي 28ساله تداوم داشت.[7]

مجموعه عواملي موجب شده بود تا اهالي نجد، در همان فضاي ساده و بي­پيرايه، سختي جانكاه شرايط زندگي را بسي بيش از گذشته‌ها همراه با رشك و خشم احساس كنند. هرچند سرزمین نجد دچار بي‌ثباتي سياسي، شرایط طبيعت نامناسب صحرايي و خشك، شيوع بيماري‌هاي واگيردار[8] و اختلافات دروني قبايل بود، اما در مناطق ساحلي حجاز يا خليج فارس، رفت و آمد كشتي‌هاي بازرگاني و وجود مكان‌هاي زيارتي مهم چون حرمين شريفين در حجاز و نيز عتبات مقدس در عراق، این اقلیم را در موقعيت برتري قرار می‌داد.

داوري در باب شكل­گيري باورهاي شيخ محمد بن­عبدالوهاب و رفتارهای او به جامعه‌شناسي تاريخي آن ادوار نیاز دارد؛ زیرا این جریان عمیقاً متأثر از طبیعت خشن و غیر منعطف آن مناطق است. گرچه معیار درستی یا نادرستی اندیشه و نظریه­ای خاستگاه جغرافیایی و مانند آن نیست، اما شناخت دقیق و تحلیل درست هر اندیشه­ و رفتاری، بدون توجه به جغرافیای اجتماعی مردمی آن امکان ندارد. او که دین را به دور از یافته­های عقلانی و انسانی می­فهمید و آن را قرائت «خالص» از اسلام می­پنداشت، مخالفان خویش را نابود می­کرد تا به خیال خود شرک و بدعت را از حریم دین بپیراید، اما زمانی که عالمان جزیرة العرب نگرش ابن‌عبدالوهاب را محک زدند، به ناکارآمدی آن اذعان کردند.  

در این مقاله به هیچ روی در صدد نقد وهابیت نیستیم، فقط می­خواهیم بازتاب این نگرش را در بین اندیشمندان سنّی معاصر او نشان دهیم. به عقیده آنان، وهابیت دچار تفسیر غیر دقیق و فهم ناقص در حقایق قرآنی و حدیثی شده است.
مخالفان نجدی معاصر محمد بن‌عبدالوهاب
عبدالوهاب بن­سلیمان بن­علی بن­محمد بن­احمد بن­راشد

نخستين كسى كه به محمد بن­عبدالوهاب اعتراض كرد و با صراحت و صلابت در برابرش ايستاد و در مقابل او علم مخالفت برافراشت، پدرش عبدالوهاب (م1153ق) بود که از استادان برجسته فرزندش هم به­شمار می‌رفت.[9]

عبدالوهاب در آن روزگار قاضى شهر عیینه، از توابع نجد، و عالم برجسته آن منطقه بود.[10] ایشان فرزندش محمد را تکفیر کرد و افکار وی را انحراف در دین اسلام می­دانست، حتي وي را گمراه می‌دانست و مردم را از اطاعت وي منع مي‌كرد.[11] به‌همین علت در زمان حيات او پسرش كارى از پيش نبرد و پس از درگذشت او، به تبليغ افكار انحرافى خود پرداخت. پدر محمد بن­عبدالوهاب از همان دوران کودکی از آینده پسرش نگران بود؛ چرا که در رفتار و گفتار فرزندش، آثار گمراهی و انحراف را می­دید.[12] ابن­بشر مي‌‌نويسد:

چون شيخ محمّد به شهر حريملاء رسيد، نزد پدرش شروع به تحصيل کرد و آنچه را كه جاهلان از بدعت‌‌ها و شرك در اقوال و رفتار انجام مي‌‌دادند، انکار و به‌شدت از آن نهی می‌کرد، تا آنکه بين او و پدرش و همچنين بين او و بين مردم شهر نزاع درگرفت. او بر اين امر بود تا پدرش عبدالوهاب درسال 1153ق درگذشت، آن‌‌گاه او دعوت خود را علني کرد.[13]
شیخ عبدالله بن­احمد بن­محمد بن­سحیم

شیخ عبدالله بن­احمد بن­محمد بن­سحیم، در شهر مجمعه مرکز شهر سدیر متولد شد و در همان‌جا به تحصیل علم پرداخت و از علمای سدیر و غیر آن بهره برد. او علاقه خاصی به نوشتن کتاب­ها داشت؛ به­طوری­که کتابخانه بزرگی از کتاب‌های دست نوشته خودش را جمع کرده و به کاتب معروف شده بود.[14] ابن­حمید نیز از او در کتابش یاد می‌کند و می‌گوید که شیخ عبدالله بسیار کتاب نوشت و خط نیکویی داشت.[15] او قاضی شهرهای سدیر بود و عمدتاً به تدریس، افتا، تعلیم و نوشتن کتاب­ها می‌پرداخت. او پس از رسیدن به شهرت، امام جماعت مسجد حاره در مجمعه گردید.[16] او سر انجام در سال1175ق بر اثر بیماری وبا درگذشت.[17]

او را یکی از مخالفان محمد بن­عبدالوهاب دانسته‌اند که در همان ابتدای امر به مخالفت با ابن‌عبدالوهاب پرداخت، لکن با وجود مخالفت شدید قبیله آل­سحیم با شیخ محمد، عشیره عبدالله بن­سحیم و خود ایشان نسبت به دیگر مخالفان از قبیله آل‌سحیم ملایم تر بوده است.[18]
شیخ عبدالله بن­عیسى المویس

عبدالله المویس (م 1175ق) فقیه اهالی حرمه در نجد است نام او عبدالله بن‌عیسی تمیمی مشهور به مویسی و از بزرگ‌ترین شیوخ اهل نجد به شمار می‌آید. او در شهر حرمه، یکی از شهرهای سدیر در نجد، متولد شد و در همان‌جا رشد کرد. وی در ابتدا از استادان آنجا بهره جست و برای ادامه تحصیلات به دمشق رفت و از علمای آن دیار استفاده کرد.[19] از جمله استادان او در دمشق علامه سفارینی[20] است که به اعتراف محمد بن­عبدالوهاب از بزرگ‌ترین علمای نجد بود.[21] او پس از کوشش فراوان و کسب مهارت­های لازم در فقه به دیار خود بازگشت و در همان زمان با حرکت فکری محمد بن­عبدالوهاب مصادف گردید و از همان زمان به‌شدت به مخالفت با او پرداخت.[22] به گفته ابن­حمید در السحب الوابلة او شدیدترین مخالفت را در ابتدای کار ابن‌عبدالوهاب داشت.[23] وی همان کسی است که توانست عبدالله بن­سحیم، از حامیان شیخ، و بسیاری از مردم را از حمایت او بازدارد.[24] از این‌رو شیخ بر او غضب کرد و او را در بازداشتن مردم از راه دین راستین سخت‌کوش دانست[25] و او را متهم به کفر اکبر که باعث خروج از دین می‌شد،‌ کرد.[26] او به گفته عثیمین تا هنگام مرگ بر عقیده خود ثابت قدم بود[27] و سر انجام بر اثر وبا[28] در شهر حرمه در سال 1175ق در گذشت.[29]

از مهم­ترین اقدامات او در مخالفت با محمد بن­عبدالوهاب، ترویج کتاب­هایی است که غیر نجدیون علیه دعوت سلفیه نوشته‌اند. او همچنین به شهرهای مختلف سفر کرده و مردم را از عقاید شیخ محمد آگاه می‌کرده است. عثیمین، یکی از وهابیان، بعد از برشمردن برخی از طرق مخالفت مخالفان، در این زمینه می­نویسد:

المویس و برخی از خواص اصحابش به سمت اهالی کواز و قبه رجب رفتند و به آنها خبر دادند که شیخ عقاید آنها را انکار می­کند و آنها را بر ضد شیخ تحریک می­کردند. همچنین المویس با ابن­ربیعه و ابن­اسماعیل به نزد اهالی قبه ابی­طالب رفت و آنها را به عدم تبعیت از شیخ فریب داد.

... المویس و ابن­عبید کتاب قبانی بصری؛ و نیز المویس و ابن‌اسماعیل کتاب ابن­عفالق را نیز بین مردم ترویج می­کردند.[30]                                       

یکی دیگر از اقدامات او نامه­نگاری­هایی است که در مخالفت با شیخ محمد انجام می­داد. او در یکی از نامه‌هایش خطاب به محمد بن­عبدالوهاب می­گوید:

اما به تحقیق در این گفتارت که توحیدی را که پیامبر آورد شما نقض کردید، به تحقیق دچار اشتباه شده­ای. و از ما نقض توحید پیامبر صادر نشده است، بلکه ما توحیدی را که تو از روی میل خود می‌گویی، نقض می­کنیم که توحید تو همان تکفیر مسلمانان و مباح بودن جان و اموالشان بدون هیچ­گونه دلیلی از خدا و رسول خدا9 است و این راهی جز راه خوارج نیست.[31]
عبدالعزیز بن­عبدالرحمن بن­رزین بن­عدوان

شیخ عبدالعزیز بن­عبدالرحمن یکی از علمای دیار نجد است که در روستای اثیثیه، یکی از روستاهای وشم، متولد شد و نزد پدرش و دیگر علمای نجد علوم مختلفی از جمله نحو، صرف، بلاغت، حساب، اصول فقه و ... را فرا گرفت.[32] او دیوان شعری در توحید دارد که در واقع نظم کتاب العقیدة الواسطیة ابن­تیمیه است.[33] وی سرانجام در حال برگشت از سفر مدینه مریض شد و در وادی عظیم[34] در سال 1179ق در گذشت.[35]

او نیز یکی از مخالفان محمد بن­عبدالوهاب بود که رساله­ای در رد محمد بن‌عبدالوهاب در هشت صفحه نگاشت. او در این صفحات به مخالفت با دعوت پرداخت و محمد بن­عبدالوهاب و دیگر رجال وهابیت را مورد هجمه قرار داد.[36]
مِربَد بن­أحمد بن‌عمر الوهیبي التمیمي

مربد بن­احمد تمیمی (م1171ق) در نجد و شام کسب علم کرد و منصب قضاوت در حریملاء را به عهده داشت. صنعانی،[37] یکی از علمای بزرگ قرن خویش، در قصیده­ای شیخ و دعوت او را ستوده بود. زمانی‌که این اشعار به نجد رسید، مربد بن‌احمد به صنعاء سفر کرد و با علامه محمد امیر صنعانی ملاقات کرد و حدود هشت ماه نزد صنعانی ­ماند. از آنجا که شیخ مربد خود صنعانی را با کتاب­های شیخ آشنا کرده بود، وی را قانع کرد تا از آن قصیده اعلام برائت کند و صنعانی با سرودن قصیده­ای دیگر، آن قصیده را نقض و از دیدگاه اول خود اعلام برائت کرد.[38] وهابیان به‌دلیل جایگاه علمی و بس بزرگ صنعانی تلاش کرده­اند که در انتساب قصیده دوم به او تشکیک ایجاد کنند، اما قصیده وی مستند و در دیوان صنعانی موجود است و بسام، حمد جاسر و دیگران انتساب آن را به صنعانی تأیید کرده­اند. و سرانجام مربد بن­احمد در شهرک رغبه به دست وهابیان به قتل رسید.[39]
شیخ سلیمان بن­محمد بن­أحمد بن­سحیم

شیخ سلیمان بن­محمد بن­أحمد بن­سحیم حنبلی نجدی(1130-1181ق) از مخالفان سرسخت دعوت محمد بن­عبدالوهاب بود. او بعد از فراگیری علوم مقدماتی از پدر و دیگر علمای نجد، به شهر ریاض[40] رفت و در زمان دهام بن­دواس مدرس، امام، مفتی و خطیب شهر ریاض گردید. او پس از استیلای وهابیان بر ریاض به شهرک زبیر رفت و در همان‌جا درگذشت.[41]

سلیمان بن­سحیم از طرق مختلف از جمله مناظره با علمای موافق دعوت،[42] ترویج کتاب قبانی بصری در بین اهالی نجد،[43] ارسال نامه به علما و سیاستمداران حرمین شریفین، بصره، احساء و شهرهای نجد[44] برای مقابله با شیخ و یا به منظور آگاه­سازی آنها[45] به مقابله با او پرداخت. از این­رو یکی از سرسخت­ترین مخالفان دعوت سلفیه به‌شمار می­آید و به­همین دلیل است که شیخ محمد او را مردی جاهل، مشرک و مبغض دین خدا معرفی کرد و او و پدرش را به کفر اکبر که باعث خروج از دین می‌شد، متهم ساخت و با به کار بردن واژه بهیمه در مذمت او افراط کرد و به وی ناسزا گفت.[46] محمد بن­عبدالوهاب درنامه­ای که به عبدالله بن­عیسی و پسرش عبدالوهاب نوشته است، می­گوید:

قسم به خدایی که جز او خدایی نیست، اگر مردم واقعیت را می‌دانستند، هر آینه به حلال بودن خون ابن­سحیم و امثال او و وجوب قتل آنان فتوا می­دادم؛ همان‌طوری­که اهل علم بر این مطلب اجماع دارند، و هیچ حرجی از انجام این کار ندارم.[47]

در ذیل به­علت اهمیت نامه سلیمان بن­سحیم در آشکار سازی گمراهی­ها و بدعت‌های محمد بن­عبدالوهاب که در کتاب تاریخ نجد ابن­غنام نیز آمده است، بدان اشاره می‌کنیم:

سلیمان بن­سحیم در ابتدای نامه‌اش هدف خود را نصرت دین رسول و مقابله با بدعت­ها و گمراهی­های شیخ بیان می‌کند و در ادامه پانزده مورد از آنها را بر می‌شمرد. او در نهایت از علما می­خواهد که وارد میدان شوند و شک و شبهه را از دل عوام بزدایند. برخی از این موارد پانزده‌گانه عبارت‌اند از:

خراب کردن گنبد و بارگاه اصحاب رسول خدا9 در جبیله[48] بدون هیچ دلیل شرعی و فقط به سبب پیروی از هوای نفس؛

سوزاندن کتاب دلائل الخیرات به­جهت قول مؤلفش که تعبیر سیدنا و مولانا به کار برده (و نشانه توسل است) و سوزاندن کتاب روض الریاحین؛

خراب کردن حجره پیامبر9 و کندن ناودان خانه خدا در صورت دسترسی به آنها؛

     مسلمان ندانستن کسانی که ششصد سال قبل از او زیسته‌اند؛

تکفیر مخالفان خود و موحد شمردن موافقان خود؛

ادعای اینکه او حقیقت مفهوم لا اله الا الله را بدون درک استاد فهمیده، اما دیگران نفهمیده‌اند؛[49]

تکفیر ابن­فارض و ابن­عربی؛

تکفیر سادات و ذریه رسول خدا9 به­دلیل اخذ نذر؛

قائل به بطلان و فساد وقف و تکذیب روایات مروی از رسول خدا9 درباره وقف؛

بدعت دانستن درود فرستادن بر پیامبر در روز و شب جمعه؛

رشوه دانستن حق‌الزحمه قضات حتی در صورت قضاوت کردن به حق.[50]
صالح بن محمد بن‌­عبدالله الصائغ

شیخ صالح بن­محمد بن­عبدالله در شهر عنیزه متولد شد و در همان‌جا رشد کرد و به تحصیل علم پرداخت[51] و منصب قضاوت را در شهر عنیزه برعهده گرفت.[52] او نزد عبدالله بن­عضیب و ابراهیم بن­سیف(یکی از استادان محمد بن­عبدالوهاب در مدینه) به فراگیری علم پرداخت؛ به­گونه­ای که در علم فقه مهارت یافت و از شهرهای مختلف برای گرفتن پاسخ به نزد او می­آمدند.[53] صالح بن­عبدالله با وجود نابینا بودن، شاگردان نام‌آوری مانند محمد بن‌علی بن­سلوم شارح البرهانیة، احمد بن­شبانه، سلیمان بن‌ابراهیم الفداغی نویسنده کتاب فقهی تذکرة الطالب لکشف المسائل الغرائب و ... داشت.[54] او سرانجام در سال 1184ق در عنیزه در گذشت.[55]

وی یکی­ دیگر از عالمان معاصر مخالف محمد بن­عبدالوهاب است که به اشعار صنعانی در مقابل مدح محمد بن­عبدالوهاب واکنش نشان داد و اشعاری در رد اشعار صنعانی سرود که مطلع آن قصیده این­چنین است:

سلام من الرحمن أحلی من الشهد                    و أطیب عرفاً من شذا المسک و الورد

إلی معشر   الأخوان   أهل   محبتي                     و    أهل   ودادي   نعم   ذلک   من ود

و   بعد   فقد   جائت  إلینا رسالة                        بها  قول  زور خارج من لدن زیدی [56]
سیف بن­احمد العتیقی

سیف بن­احمد، فقیه و عالم نجدی،‌ در سال 1106ق در شهر حرمه، یکی از شهرهای منطقه سدیر، متولد شد. او در همان‌جا قرآن را فرا گرفت و در علوم شرعی خصوصاً مذهب حنبلی مهارت پیدا کرد[57] و از آنجا ­که فرزندش صالح در شهر احساء بود، به آنجا رفت و بعد از اندک زمانی در سال1189ق در احساء از دنیا رفت.[58] محمد بن‌فیروز از وی به نیکی یاد کرده و او را فردی سخی، زاهد، حافظ کتاب خدا و ... معرفی کرده است.[59]

او یکی از مخالفان دعوت سلفیه و محمد بن­عبدالوهاب بود که تمام ردودی را که علیه شیخ محمد نگاشته شده بود، را در کتاب ضخیمی جمع­آوری کرد که مع الاسف آن مجموعه از میان رفته است.[60]
شیخ سلیمان بن­عبدالوهاب تمیمی نجدی

نخستین کسى که در ردّ بر محمد بن­عبد­الوهاب کتاب نوشت، برادر تنی[61] او شیخ سلیمان بن­عبد­الوهاب تمیمی نجدی است. وی در شهر عیینه متولد شد و در شهر سدیر اقامت جست و در نهایت در شهر درعیه در سال 1208ق وفات یافت.[62] ایشان دانش بالاتری نسبت به برادر خود داشت. او فقیه حنبلی و از قضات و علمای معتدل نجد بود و در زمان حیات پدرش در حریملا تحصیل کرد و قاضی آن شهر بود و پس از سقوط حریملاء به‌دست وهابیان به سدیر رفت. [63]

شیخ سلیمان در شهرهای مجاور از جمله عیینه و درعیه پیروانی داشت که آنان را برای برحذر داشتن مردم از شیخ محمد و خودداری از تکفیر مردم، به مناطق اطراف محل سکونت خود می‌فرستاد. چنانچه پیروان شیخ به فرستادگان او دست می­یافتند، آنان را به قتل می­رساندند؛ زیرا معتقد بودند که از دارالحرب و دارالکفر آمده­اند. وی بعد از سقوط حریملاء، به سدیر نقل مکان کرد و بیش از سی سال در آنجا ماند. شیخ سلیمان بعد از گسترش­یافتن دامنه دعوت شیخ به مرکز نجد، با اکراه به درعیه آمد و باقی عمر خویش را در آنجا سپری کرد. او دو سال بعد از مرگ برادرش در درعیه از دنیا رفت. کتاب وی با نام الصواعق الألهیّة في الرد علی الوهابیّة که در رد دیدگاه­های برادرش نوشته شده، از قوی­ترین ردیه­هایی است که علیه وهابیت نگاشته شده است.[64]

او در جای‌جای کتاب خویش به برادرش حمله کرده و با عبارات مختلف عملکرد او را در بوته نقد قرار داده است. او در ابتدای کتابش بعد از بازگویی شرایط اجتهاد، درباره برادر خویش می­نویسد:

پس همانا امروز مردم به کسی مبتلا شده‌اند که گفتار خود را منتسب به کتاب و سنت می­داند و گمان می­کند که از علوم کتاب و سنت بهره برده است. او در برداشت­های غلط از کتاب و سنت، به مخالفت‌های دیگری اهمیتی نمی­دهد. هنگامی که از او درخواست می­شود کلامش را بر اهل علم عرضه بدارد، ابا می­کند و زیر بار نمی­رود، بلکه مردم را مجبور می­کند تا به صراحت گفتارش یا به مفهوم آن عمل کنند. هرکس که با او به مخالفت برخیزد، تکفیرش می­کند؛ این روش و مرام اوست. وی شخصیتی است که حتی یک ویژگی از خصلت­های اهل اجتهاد را ندارد. به خدا سوگند، در او این یک خصلت نیست! به خدا قسم، یک‌دهم این خصلت هم نیست...! امت اسلام همه یک زبان و عقیده­ای واحد دارند، اما او همه را کافر و جاهل می­داند. پروردگارا! این گمراه را هدایت کن و او را به راه حقیقت بازگردان![65]

شیخ سلیمان در جای دیگر کتابش، تبعیت بی­چون و چرای محمد بن­عبدالوهاب از ابن­تیمیه و ابن­قیم در تکفیر مسلمانان و جاری ساختن احکام مرتدین بر بلاد آنان را مذمت کرده و این‌گونه نوشته:

هر چند آن دو تن از علما، این اعمال را شرک می‌دانند و از آن به شدت جلوگیری می­کنند، ولی یک­دهم آنچه شما گفته­اید، آنان نگفته­اند. شما از گفتار آنان آنچه برای خود روا دانستید، اخذ کردید، بلکه در کلام این علما چیزی وجود دارد که دلالت می­کند این نوع اعمال شرک اصغر است... . این برداشت­ها منحصر به شماست. از این رو از اجماع و اتفاق امت بیرون شدید؛ زیرا شما امت حضرت محمد9 را تکفیر می­کنید و می­گویید هر کس این اعمال را انجام دهد، کافر است و کسی که تکفیر نکند، خودش نیز کافر است ... به خدا سوگند، این روش و شیوه شما جنگ با خدا و رسول خدا9 و تمامی علمای مسلمان است.[66]

او در ادامه به سخنان ابن‌تیمیه و ابن‌قیم در موارد مختلف از قبیل نذر، ذبح برای غیر خدا، درخواست از غیر خدا و ... می‌پردازد و بر اساس سخنان آنان سستی و بی­پایه بودن استدلالات محمد بن­عبدالوهاب را ثابت می­کند. او در موارد مختلف به اثبات می‌رساند که محمد بن­عبدالوهاب با اجماع امت مخالفت ورزیده و سخن محکم را رها ساخته و به سخن متشابه تمسک جسته است، حتی عجیب­تر آنکه بدین وسیله به چیزی استدلال می­کند که خلاف گفتار گوینده و ناقل آن سخن است.[67]

در مقابل برخی از وهابیان شبهاتی[68] را درباره دست برداشتن او از مخالفت با برادرش مطرح کرده­اند که صحیح نیست. او عالمی بود که علمش مایه قدرتمندی او بود و تا آخر عمر بر عقیده خود باقی ماند[69] و بهترین دلیل بر عدم رجوعش از عقاید خویش کتاب، سخنان او در مورد برادرش و مبنای فکری او و اعترافات علماست. مبنای فکری او در مورد مسلمانان مشرک نشدن آنان تا روز قیامت است. همچنین او معتقد است شرک هرگز گریبان‌گیر امت رسول خدا9 نمی­شود و پیوسته امر این امت تا قیامت مستقیم خواهد ماند. [70] او همچنین در پایان کتاب خویش، 52 حدیث از صحاح سته و سایر کتب معتبر اهل تسنن نقل و به موجب همین روایات بیان می­کند که ملاک مسلمان بودن، بر زبان جارى ساختن شهادتین و انجام ضروریات دین است.[71]

حال سؤال این است که چگونه می­توان تصور کرد که چنین فردی با این‌گونه عقاید، از گفتار خویش برگردد؛ و به باطل بگرود؛ باطلی که در نزد او اظهر من الشمس بوده است!؟

از سوی دیگر اعترافات علما به وجود کتاب مذکور و نزاع میان آنان و عدم ذکر برگشت سلیمان از عقایدش،[72] و حتی در برخی موارد تصریح به مخالفت تا پایان عمرش،[73] همگی به صراحت بر عدم رجوع سلیمان دلالت دارد که از باب نمونه فقط به یک مورد اشاره می­شود. زینی دحلان از مفتیان بزرگ اهل تسنن می­نویسد:

محمّد بن­عبد­الوهاب در مسجد دِرعیّه خطبه مى‏خواند و در هر خطبه‏اى مى‏گفت: توسّل به پیامبر کفر است. برادرش شیخ سلیمان، سخنان او را سخت انکار مى‏کرد و در هیچ‏یک از بدعت‏هایش از وى پیروى نمى‏کرد.

روزى سلیمان از برادرش محمّد پرسید: اسلام چند رکن دارد؟ محمّد، جواب داد: پنج رکن سلیمان گفت: ولى تو مى‏گویى، هر کس وهّابى نباشد و از تو پیروى نکند، کافر است و این را رکن ششم اسلام قرار داده‏اى.  [74]
  محمدبن عبدالله بن­فیروزه[75]

محمد بن­عبدالله بن­محمد بن­عبدالوهاب بن­عبدالله بن­فیروز احسائی (1142-1216ق) از دیگر مخالفان معاصر محمد بن‌عبدالوهاب است. خاندان فیروز از نسل بنی­حنطله، چهارمین نسل بزرگ قبیله بنی­تمیم، به­شمار می­آیند.[76] محمد بن­فیروز در شهر مبرز، یکی از شهرهای احساء، در سال 1142ق در حالی که پدر و پدربزرگش از علمای حنابله بودند، متولد شد.[77] او به سرعت قله­های رشد و ترقی را طی کرد و به جایگاه علمی بس رفیعی در میان علمای آن زمان نایل گردید. ابن­حمید او را فردی باهوش با درک و فهم بالا، دارای حافظه­ای قوی و وحید زمان خویش وصف می‌کند.[78]

برخی از استادان او عبارت‌اند از: پدرش عبدالله بن­فیروز، محمد بن­عفالق، ابوالحسن سندی، علامه عبدالله بن‌عبداللطیف ­انصاری (شیخ الشافعیه در عصر خویش)، محمد حیات السندی. او در علوم مختلف از جمله فقه، اصول، حدیث، تفسیر، حساب، هندسه، نجوم، نحو، صرف، بلاغت و... مهارت کسب کرد؛ به­طوری‌که با وجود استادانش، طلاب علوم دینی از دور و نزدیک برای بهره جستن به نزد او می­آمدند.[79]

با وجود فراوانی علمش‌ اثر مکتوبی از خود به جای نگذاشت؛ گرچه در صورت جمع­آوری نامه­ها و پاسخ­هایش به سؤالات شرعی می­توان کتابی جامع تدوین کرد. همچنین برای وی کتابخانه­ای نفیس وجود داشت که در جای دیگر نظیر آن یافت نمی­شد. با این حال او شاگردان به نامی را تربیت کرد که برخی از آنها عبارت‌اند از: علامه الفرضی محمد بن­سلوم، عثمان بن­جامع قاضی شهر بحرین و شارح اخصر المختصرات، عبدالعزیز بن‌عدوان بن­رزین، احمد بن­رشید العفالقی، ناصر بن­سلیمان بن‌سحیم، عبدالجلیل بن­یاسین شاعر و عالم، سیف بن­احمد العتیقی.[80] او سر انجام در سال1216ق در بصره وفات یافت و در شهرک زبیر کنار مرقد زبیر بن­عوام به خاک سپرده شد.[81]

محمد بن­فیروز با داشتن چنین جایگاه علمی و اجتماعی، در آن روزگار نجد یکی از مخالفان سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود. وی بعد از استیلای وهابیت بر احساء در سال 1208ق به بصره رفت و علمای بصره به گرمی از او استقبال کردند. او جایگاه رفیعی نزد سلطان عثمانی داشت و با تمام نیرو با شیخ محمد به مخالفت برخاست.[82] مخالفت او با وی، به‌دلیل جایگاه علمی عظیم او در حوزه‌های مختلف علوم شرعی،  بسیار تأثیرگذار بود. او کتابی با نام الرسالة المرضیّة في الرد علی الوهابیّة در رد محمد بن­عبدالوهاب نوشت.[83] همچنین وی در فتح احساء قصیده­ای در ذم اهالی نجد و دعوت سلفیه سرود که ابتدای آن چنین است:

سلام فراق لإ سلام تحیّة                    علی ساکني نجد و أرض الیمامة

تا آنجا که می­گوید:

و من این هذا العلم جاء الیکم                  أمن أرض نجد أم من رأس خیمتی [84]

 شیخ محمد که خود از ابن­فیروز با عنوان یکی از علمای حنابله و نزدیک­ترین آنان به اسلام یاد می­کند،[85] او را به کفر اکبر که باعث خروج از دین می­شود، متهم کرده است.[86] همچنین عبد اللطیف، نویسنده کتاب دعاوی المناوئین، درباره عبدالله بن‌فیروز می­گوید:

و لكن (محمد بن‌فيروز) دشمني و قيام اين دشمن بر ضدّ اين دعوت به حدّي رسيده كه وصف شدنی نيست و لذا يكي از دشمنان اين دعوت، يعني حداد او را مدح كرده است.

همچنین در جای دیگر در رابطه با ابن‌فيروز مي‌گويد:

محمد بن‌فیروز بر ردّ دعوت شیخ محمد، شدیدترین قیام و نهضت را داشت و از هر طریقی در این راه کوشش کرد و از جمله کتابی در ردّ این دعوت با عنوان الرسالة المرضیّة في الردّ علی الوهابیّة تألیف کرد.[87]
نتیجه

از مجموع مطالبی که از علمای حنبلی معاصر محمد بن­عبدالوهاب از درون منطقه نجد ذکر شد، این­گونه استفاده می‌شود که از آغاز دعوت محمد بن­عبدالوهاب به تفکراتش، علمای حنبلی موجود در نجد، تفکرات او را مخالف سیره سلف و مذهب احمد بن­حنبل یافتند و آن را نوعی انحراف در جامعه اسلامی تلقی کردند و به‌شدت به مقابله با آن برخاستند که مخالفت آنان زمینه‌ساز بیداری بسیار از مسلمانان گردید. به امید آنکه علمای معاصر نیز به این وظیفه خود عمل کنند و با انحرافات اعتقادی اسلامی به مقابله برخیزند.

کتابنامه:

    ۱. ابن الأمیر و عصره: جمعی از نویسندگان، یمن: جمهوریّة العربیّة الیمنیّة، 1983م.
    ۲. الأعلام: خیر الدین زرکلي، دار العلم للملایین، چاپ پنجم، بی­تا.
    ۳. الإمام الشیخ محمد بن‌عبدالوهاب في التاریخ: عبدالله بن رویشد، مصر: عیسی البابي الحلبي وشرکاه، 1392 ق.
    ۴. بحوث و تعلیقات في تاریخ المملکة العربیّة السعودیّة: عبدالله صالح العثمین، ریاض: مکتبة التوبة، چاپ دوم،1411ق.
    ۵. البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع: محمد بن‌علی بن‌محمد شوکانی، تصحیح: عمری، بیروت: دارالفکر، 1419ق.
    ۶. تاریخ ابن لعبون منقول من کتاب خزانة التواریخ النجدیّة: جمع و ترتیب عبدالله بن‌عبدالرحمن ‌آل‌بسام، ریاض: دار العاصمة، جلد اول، چاپ اول، 1419ق.
    ۷. تاریخ الفاخوري: محمد بن‌عمر الفاخوري، تحقیق و تعلیق: الدکتور عبدالله بن‌یوسف الشبل، ریاض: الأمانة العامة للاحتفال بمرور مائة عام علی تأسیس المملکة العربیّة السعودیّة، 1419ق.
    ۸. تاریخ نجد: محمود شکری آلوسی، تحقیق: محمد بهجة الأثري، قاهره: مکتبة مدبولی، بی­تا.
    ۹. تاريخ الجزيرة العرب في عصر الشيخ محمد بن عبد الوهاب: حسين خلف شيخ خزعل، بیروت: دار و مكتبة الهلال، بی­تا.
    ۱۰. تراجم لمتاخري الحنابلة: سلیمان بن عبدالرحمن بن عیدان، تحقیق: بکر بن عبدالله أبوزید، عربستان: دار ابن الجوزی، چاپ اول، 1420ق.
    ۱۱. داعية وليس نبيّاً: حسن بن‌فرحان مالکی، اردن: دارالرازي، چاپ اول، 1425ق.
    ۱۲. دائرة المعارف بزرگ اسلامی: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1370ش.
    ۱۳. الدرر السنیّة في الأجوبة النجدیّة: عبدالرحمن بن­محمد بن­قاسم العاصمی، بی­جا، چاپ ششم، 1417ق.
    ۱۴. الدرر السنیّة في الرّد علی الوهابیّة: احمد بن­زيني دحلان، استانبول: مکتبة الحقیقة،1422ق.
    ۱۵. دعاوی المناوئین: عبد العزیز بن محمد بن‌عبد اللطیف ریاض: مکتبة الرشد، 1427هـ.
    ۱۶. روضة الأفکار والأفهام لمرتاد حال الإمام: حسين بن غنام، تحقیق: دکتور ناصرالدين اسد، بيروت: دارالشروق، چاپ چهارم، 1415ق.
    ۱۷. روضة الناظرین عن مآثر علماء نجد و حوادث السنین: محمد بن­عثمان بن­صالح بن­عثمان، مصر: مطبعة الحلبی، چاپ اول، 1400ق.
    ۱۸. السحب الوابلة علی ضرائح الحنابلة: ابن‌حميد نجدب حنبلی، رياض: مكتبة الإمام احمد، چاپ اول، 1989م.
    ۱۹. الشيخ محمد بن عبد الوهاب عقيدته السلفي«ة و دعوته الإصلاحي«ة و ثناء العلماء عليه: أحمد آل أبو طامي، تصحیح: عبد العزيز بن عبد الله الباز، مدینة: مطبوعات الجامعة الاسلامیة، بی­تا.
    ۲۰. الصواعق الإلهی«ة: سلیمان بن عبدالوهاب، تحقیق: السراوی، بیروت: دار ذو الفقار، چاپ اول، 1998م.
    ۲۱. علماء الحنابلة: بکر بن أبو عبدالله زید، عربستان: دار ابن جوزی، چاپ اول، 1422ق.
    ۲۲. علماء نجد خلال ثمانية قرون: عبدالله آل بسّام، رياض: دارالعاصمة المملکة العربية السعودية، چاپ دوم، 1419ق.
    ۲۳. عنوان المجد في تاريخ نجد: عثمان بن‌عبدالله بن‌بشر نجدي، ریاض: مطبوعات دار الملك عبد العزيز، 1402ق.
    ۲۴. فتنة الوهابیة: احمد بن‌زینی دحلان ، استانبول: مکتبة الحقیقة،1422ق.
    ۲۵. کتب حذر منها العلماء: ابی عبیده مشهور بن حسن آل سلیمان، ریاض: دار الصمیعی، چاپ سوم، 1426ق.
    ۲۶. كيف كان ظهور الشيخ محمد بن عبدالوهاب: تحقيق: عبدالله صالح العثيمين، رياض: جامعة ملك سعود، 1983م.
    ۲۷. لمع الشهاب في سيرة محمد بن عبدالوهاب:حسن بن‌جمال بن‌احمد ريکی، تحقيق: أحمد أبوحاکمه، بيروت: مطابع بيبلوس الحديثة، چاپ اول، 1967م.
    ۲۸. مجلة البحوث الإسلامی«ة: «الشیخ سلیمان بن‌عبدالوهاب المفتری علیه»، محمد بن سعد الشویعر، شماره60.
    ۲۹. مجلة العرب: حمد الجاسر ، ج9 و 10، س12، 1978م.
    ۳۰. مجموعة الرسائل والمسائل النجدي«ة: الشيخ عبد اللطيف بن‌عبدالرحمن بن‌حسن، اعداد مرکز الکتب الالکترونیة، بی­جا، بی­تا.
    ۳۱. محاضرات في تاريخ الدولة السعوديّة الأولی: عبدالفتاح حسن ابوعليه، ریاض: المريخ، 1991م.
    ۳۲. مرآة الجزيره: أيوب صبري پاشا، ترجمه: أحمد فؤاد متولي و الصنصافي أحمد الرسي، قاهره: الآفاق العربيّة، 1999م.
    ۳۳. مشاهیر علماء نجد و غیرهم: عبدالرحمن بن‌عبداللطیف آل‌الشیخ، تحقیق وتعلیق: باشراف دار الیمامة للبحث و الترجمة و النشر، بی­جا، چاپ دوم، 1394ق.
    ۳۴. موقف المستشرقين من دعوة الإمام محمد بن عبدالوهاب: مرسال عبدالله مرسال المحمادي، پايان‌نامه دانشگاهی درجه کارشناسی ارشد تبليغ اصول الدين دانشگاه ام القری، عربستان سعودی.

پاورقی ها

[1].وی نزد پدرش قرائت قرآن كريم و صرف ونحو را آموخت و آن‌گاه به فراگيری فقه بر اساس مذهب احمد بن‌حنبل پرداخت. نسب وی به تيره حنظله بن­مالك بن­زيد مناة  از بنی­تميم  می­رسد (تاريخ الجزيرة العرب في عصر الشيخ محمد بن عبد الوهاب، ص 52 ـ 56)

[2]. عنوان المجد، ج 1، ص34 -35.

[3]. همان، ص 36 ـ 37.

[4]. برای مشاهده اين قبيل آثار بنگرید به اثری مجهول المؤلف به نام : كيف كان ظهور شيخ محمد بن‌عبدالوهاب، تحقيق عبدالله صالح العثيمين.

[5]. محققان سعودی معتقدند نجد در قلمرو دولت عثمانی نبوده است وبرای اثبات ادعای خود عدم پرداخت نقود و فقدان نفوذ دولت عثمانی برای اعمال حاكميت خود را مبنا قرار داده‌اند. در اين خصوص ر.ک: «موقف المستشرقين من دعوة الإمام محمد بن عبدالوهاب»، پايان‌نامه دانشگاهی، مرسال عبدالله مرسال المحمادي، ص 174 ـ 175. اما بر خلاف اين نظر بايد گفت كه در تقسيمات كشوری اوايل قرن 19م، نجد در كنار منتفق و عماره در حوزه متصرفات ايالت بصره ثبت شده بود. در اين خصوص ر.ک: مقدمه مرآة الجزيرة، ص 20.

[6]. در ابتدای قرن دوازدهم ق، آل­معمر در عيينه، آل­سعود در درعيه، آل­دواس در رياض، بنی خالد در احساء، آل­هزار در نجران، آل­علی در حائل، آل­حجيلان در قصيم و آل­شبيب در شمال نجد امارت داشتند و به صورت مقطعی به زد و خورد با يكديگر مشغول بودند؛ به­طوری­كه همين عامل سبب شده بود تا امارت­های آنها عموماً ثبات و استقرار نداشته باشد.

[7]. ر.ک: لمع الشهاب في سيرة محمد بن عبدالوهاب، ص 36. بايد يادآوری كرد كه گذشته‌های دور شبه جزيره عربستان، در دوره پيش از ظهور اسلام نيز، آكنده از جنگ‌ها و نزاع‌های بی­حاصل و دراز مدت ميان قبايل گوناگون بود و در ادبيات تاريخی سده‌های نخست هجری، از آن با عنوان كلی «أيّام العرب» ياد شده است. شماری از اخباريان و مورخان مشهور، به گردآوری اخبار و ادب افسانه آميز اين نبردها دلبستگی داشته‌اند (برای تفصيل، ر.ک: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، ص 492 ـ 494). برای درك بهتر فضای سياسی و رقابت‌های امارات نجد طی آن سال­ها همچنين ر.ک: محاضرات في تاريخ الدولة السعوديّة الأولی، ص 23 ـ 24.

[8]. مانند بيماری‌های سخت چون طاعون و وبا که در زمان برگزاری حج و بر اثر رفت و آمد كاروان‌های متعدد و رعايت نکردن بهداشت از سوی ساکنان شيوع می­يافت.

[9]. علماءنجد، ج5، ص40؛  الدرر السنیّة في الرد علی الوهابیّة، ص275.

[10]. عنوان المجد، ج1، ص33.

[11]. الدرر السنیّة في الرد علی الوهابیّة، ص46،  السحب الوابلة، ص275.

[12]. روضة الأفکار و الأفهام، ص 81؛ الإمام الشیخ محمد بن‌عبدالوهاب في التاریخ، ص 82.

[13]. عنوان المجد، ج1، ص 37. برای نمونه­های دیگر ر.ک: علماء نجد، ج2، ص350؛  السحب الوابلة ، ص275

[14].  علماء نجد، ج4، ص38.

[15].  همان، ص39.

[16].  همان، ص38.

[17].  همان، ص40؛ عنوان المجد، ج1، ص88. تاریخ الفاخوري، ص138؛ تراجم لمتاخري الحنابلة، ص154.

[18].  دعاوی المناوئین، ص38 ؛ علماء نجد، ج4، ص39؛ علماء الحنابلة، ص402.

[19].  علماء نجد، ج4، ص364.

[20]. همان؛  مجلّة العرب، ج9،10، س12، ص692.

[21] . داعیة و لیس نبیّاً، ص129

[22]. علماء نجد، ج4، ص364. عنوان المجد، ج1، ص88.

[23]. دعاوی المناوئین، ص38.

[24].  علماء نجد، ج4، ص367 .

[25].  دعاوی المناوئین، ص35؛ علماء نجد، ج4، ص367 .

[26]. داعیة و لیس نبیاً، ص129.

[27].  دعاوی المناوئین، ص32.

[28]. در سال 1175 وبای شدیدی مردم حرمه را فرا گرفت که  بر اثر آن بسیاری از مردم مردند و آن سال به ابو دمغه معروف گردید.

[29]. عنوان المجد، ج1، ص88؛  تاریخ الفاخوري، ص138؛  تراجم لمتاخري الحنابلة، ص154.

[30]. دعاوی المناوئین، ص33 .

[31].  علماء نجد، ج4، ص365 .

[32].  السحب الوابلة، ص221؛ علماء نجد، ج3، ص406-407؛ دعاوی المناوئین، ص38.

[33]. علماء نجد، ج3، ص407.

[34]. برخی کتب آن را وادی نظیم دانسته­اند. علماء نجد، ج3، ص409؛ السحب الوابلة، ص221،

[35].  دعاوی المناوئین، ص38؛ مجلّة العرب، ص682.

[36].  علماء نجد، ج3، ص408؛ دعاوی المناوئین، ص38.

[37] . محمد بن‌اسماعیل صنعانی معروف به ابن‌الامیر در سال 1099 در یمن متولد شده و سپس راهی مگه گردیده و نزد علمای مکه درس خواند و به شهرش بازگشت. ابن‌الأمیر کتاب ضوء النهارحسن بن‌أحمد جلال (1084م) را که بر مشی سلفیان بود، تدریس کرده و بر آن حاشیه‌ای نوشته و آن را منقه الغفار علی ضوء النهار نامید. در اواخر عمر وی وهابیت در عربستان ظهور کرده؛ ابن‌الأمیر به سرعت آن را تأیید نموده ولی هنگامی که فهمید که وهابیت مسلمانان را کافر می‌دانند از تأیید خود پشیمان گشته و افعال و اعمال وهابیت در کشتار مسلمانان را تقبیح کرد وی در سال 1182 ق از دنیا رفت (ابن‌اأامیر و عصره، س 125به بعد؛ ر.ک: البدر الطالع ، ص 649 – 655).

[38]. رجعت عن القول الذي قلت في النجدي            فقد صح لي فيه خلاف الذي عندي
ظننت      بـه      خـــيراً       وقلـت     عـسـى                    نجد ناصحاً يهدي الأنام  ويستهدي
فقد   خاب    فيه    الظنّ   لا   خاب نصحناً                   و   ما  كلّ  ظن  للحقائق  لي  مهدي
وقد    جاءنا    من     أرضه    الشيخ    مربد                    فحقّق   من    أحواله    كلّ   ما يبدي
وقد        جاء       من      تأليفه        برسائل                       يكفر    أهل    الأرض فيها على عمد
ولفق        في        تكفيرهم       كلّ     حجّة                      تراها    كبيت   العنكبوت  لمن يهدي
تجاري     على    إجرا     دماً    كلّ     مسلم                      مصل    مزك    لا    يحول   عن العهد
وقد      جاءنا     عن     ربّنا    في  ( براءة )                       براءتهم   عن    كلّ   كفر وعن جحد

( دیوان صنعانی، ص128 – 129).

[39].  علماء نجد، ج 6، ص 415-420؛ دعاوی المناوئین، ص39؛ داعیة و لیس نبیّاً، ص131؛ علماء الحنابلة، ص401؛ عنوان المجد، ج1، ص80.

[40].  در واقع او به روستای معکال  که یکی از دو روستای اصلی تشکیل دهنده شهر ریاض است، می­رود.

[41].  علماء نجد، ج2، ص381،382؛ دعاوی المناوئین، ص39،40؛ داعیة و لیس نبیّاً، ص127؛ علماء الحنابلة، ص403؛ بحوث و تعلیقات، ص113.

[42]. دعاوی المناوئین، ص32.

[43]. بحوث و تعلیقات، ص 94.

[44]. یکی از مهم­ترین اثرات این نامه­ها برانگیختن انگیزه علماء جهت نوشتن ردیه علیه شیخ بوده است؛ به‌طوری‌که علت نوشتن ردیه از سوی عبدالله بن­عبداللطیف و ابن­عفالق از احساء و قبانی از بصره را، رساله سلیمان بن­سحیم برشمرده­اند. حتی علت  مخالفت رئیس بنی خالد و حاکم احساء با امیر عیینه در مخالفت با محمد‌بن­عبدالوهاب را نیز رساله سلیمان دانسته­اند. بحوث و تعلیقات، ص 109-110.

[45]. علماء نجد، ص382؛ بحوث و تعلیقات، ص 94.

[46].  علماء نجد، ص 382؛ بحوث و تعلیقات، ص 94؛ ص111؛ داعیة و لیس نبیّاً، ص127؛ دعاوی المناوئین، ص34.

[47]. بحوث و تعلیقات، ص112،

[48]. برای اطلاعات بیشتر از اقدامات محمد بن­عبدالوهاب در عیینه ر.ک: عنوان المجد، ج1، ص39؛ روضة الأفکار والأفهام، ص 84ـ86؛ تاریخ نجد، ص108؛ مشاهیرعلماء نجد، ص25؛ الشيخ محمد بن عبد الوهاب عقيدته السلفيّة و...، ص23.

[49]. الدرر السنیّة في الأجوبة النجدیّة، ج10، ص51.

[50].  روضة الأفکار و الأفهام، ص270-273؛ بحوث و تعلیقات، ص96-98.

[51]. تراجم لمتاخري الحنابلة، ص71؛  علماء نجد، ج2، ص540.

[52] . تراجم لمتاخري الحنابلة، ص72؛ عنوان المجد، ج1، ص 115؛ السحب الوابلة، ص181.

[53]. علماء نجد، ج2، ص.54.

[54].  همان، ص541؛ عنوان المجد، ج1، ص115؛ السحب الوابلة، ص 180؛ روضة الناظرین، ج1، ص167.

[55]. عنوان المجد، ج1، ص115؛ السحب الوابلة، ص 180؛  علماء نجد، ج2، ص543؛ علماء الحنابلة، ص404.

[56]. علماء نجد، ج2، ص543 ؛ السحب الوابلة، ص180؛ دعاوی المناوئین، ص40.

[57]. علماء نجد، ج2، ص415؛ علماء الحنابلة، ص405.

[58]. علماء نجد، ج2، ص 415؛ السحب الوابلة، ص175.

[59].  علماء نجد، ج2، ص415-416؛  السحب الوابلة، ص 175.

[60].  علماء نجد، ج2، ص416؛ السحب الوابلة، ص 175؛ دعاوی المناوئین، ص40؛ تراجم لمتاخري الحنابلة، ص69.

[61]. عنوان المجد ، ج1، ص71.

[62]. علماء نجد، ج2، ص350؛ تاريخ ابن لعبون، ص185؛ تراجم لمتاخري الحنابلة، ص166؛ داعية و ليس نبيّاً، ص128. برخی تاریخ وفات او را سال 1210ق  دانسته­اند(ر.ک: الأعلام، ج3، ص130).

[63]. علماء نجد، ج2، ص350؛ داعية و ليس نبيّاً، ص128.

[64].دعاوی المناوئین، ص49-51؛ علماء نجد، ص350 -352؛ داعیة ولیس نبیّاً، ص128.

[65]. الصواعق الإلهیةّ، ص37.

[66]. همان، 45-47.

[67]. همان، ص52.

[68].  مجلّة البحوث الإسلامیّة، «الشیخ سلیمان بن عبدالوهاب المفتری علیه»، شماره60.

[69].  داعیة ولیس نبیّاً، ص128.

[70].  مجموعة الرسائل و المسائل النجدیّة، ج3، ص53.

[71]. الصواعق الإلهیّة، ص 172-197.

[72]. روضة الأفکار و الأفهام، ص 108؛ عنوان المجد، ج1، ص68؛ علماءنجد، ج2، ص 351 ؛ كتب حذر منها العلماء، ج1، ص271.

[73]. تاریخ ابن لعبون، ص185.

[74]. الدرر السنیّة في الرد علی الوهابیّة، ص42-43.

[75]. از آنجاکه عبداللطیف نویسنده کتاب دعاوی المنائین، عبدالله بن فیروز را در زمره علمای نجد معاصر محمد بن‌عبدالوهاب بیان کرده است. در این نوشته بدان پرداخته می‌شود.

[76]. علماء نجد، ج6، ص236.

[77].  السحب الوابلة، ص400؛ علماء نجد، ج6، ص239.

[78]. همان.

[79].  السحب الوابلة، ص400-401؛ علماء نجد، ج6، ص239-240.

[80].  السحب الوابلة، ص401؛ علماء نجد، ج6،ص241-242.

[81]. علماء نجد، ج6، ص244-245؛ السحب الوابلة، ص404؛ روضة الناظرین، ج2، ص178؛ تراجم لمتاخری الحنابلة، ص156؛ علماء الحنابلة، ص415.

[82]. علماء الحنابلة ، ص243.

[83].  دعاوی المناوئین، ص42؛ داعیة و لیس نبیّاً، ص130.

[84].  علماء نجد، ج6، ص244.

[85].  نامه نوزدهم خطاب به احمد بن­ابراهیم یکی از فقهای شهر وشم، روضة الأفکار و الأفهام، ص337.

[86]. علماء نجد، ج6، ص239،243؛ السحب الوابلة، ص400-404؛ دعاوی المناوئین، ص41،42؛ علماء نجد، ج1، ص134؛ داعیة و لیس نبیّاً، ص130.

[87]. دعاوی المناوئین، ص41-42.

منبع : سراج منیر شماره 6

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش