مقالات > وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۲/۱۶ تعداد بازدید: 68

در قرآن و روایات، اله گاه به معنی معبود و گاهی هم به معنی الله و رب به کار رفته است. اما به ادعای وهابیان، «اله » صرفاً به معنی معبود است و در قرآن و روایات نیز به همین معنا به کار رفته است.



در قرآن و روایات، اله گاه به معنی معبود و گاهی هم به معنی الله و رب به کار رفته است. اما به ادعای وهابیان، «اله » صرفاً به معنی معبود است و در قرآن و روایات نیز به همین معنا به کار رفته است. توحید الوهی از نظر ابن تیمیه یعنی توحیدی که خداوند به آن دستور داده، توحید در الوهیت است که خود متضمن توحید در ربوبیت نیز می باشد؛ بدین معنی که تنها خداوند عبادت شود و به وی شرک ورزیده نشود که تمام دین از خداوند است. در این مقاله اندیشه و دیدگاه وهابیت در زمینه ی توحید الوهی بررسی خواهد شد.
نويسنده : سید مهدی علیزاده موسوی


1. مقدمه

در فصل های گذشته گفته شد، توحید در نگاه وهابیت به سه قسم تقسیم می شود: « توحید اسماء و صفات»، « توحید ربوبی »، و « توحید الوهی ». توحید اسماء و صفات و نیز توحید ربوبی در فصل های پیشین نقد و بررسی شدند. در این فصل، توحید الوهی را از نگاه وهابیت بررسی خواهیم کرد. قرائت بدعت آمیز وهابیت از توحید الوهی سبب شده است که آنان همه ی مسلمانان را مشرک بشمارند. آنان با تضییق دایره ی توحید در حوزه ی عبادت، خون، مال و نوامیس مسلمانان را مباح شمرده اند. در این فصل، اندیشه ی وهابیت را در زمینه ی توحید الوهی بررسی خواهیم کرد و در فصل بعد به تبیین دیدگاه مسلمانان در این حوزه خواهیم پرداخت.


2. وهابیت و توحید الوهی
توحید الوهی همانند توحید ربوبی، در اندیشه ی ابن تیمیه ریشه دارد. ابن تیمیه در کنار توحید اسماء و صفات [1]و توحید ربوبی،[2] به توحید الوهی اشاره می کند. به عقیده ی وی، همه ی انسان ها – اعم از مشرکان – در حوزه ی توحید ربوبی موحدند؛[3] اما آن چه مشرکان را از مسیر توحید خارج کرده است، صرفاً شرک در الوهیت است. [4] به عقیده ی وی:

« توحیدی که خداوند به آن دستور داده، توحید در الوهیت است که خود متضمن توحید در ربوبیت نیز می باشد؛ بدین معنی که تنها خداوند عبادت شود و به وی شرک ورزیده نشود که تمام دین از خداوند است ». [5]

به گفته ی وی، توحید در ربوبیت به تنهایی مانع کفر نیست و کفایت نمی کند. [6]

پیامبران نیز صرفاً برای دعوت به توحید الوهی مبعوث شده اند. [7]

محمد بن عبدالوهاب نیز به پی روی از ابن تیمیه، چنین نگرشی را در پیش گرفته است. [8]به گفته ی او:

« پیامبر با مشرکان جنگید تا دعا، نذر، ذبح و استغاثه تنها برای خداوند بوده و تمامی انواع عبادات برای او باشد، و دانستی که اقرار آن ها به توحید در ربوبیت، آنان را به اسلام وارد نکرد. خون و مل آن ها به سبب شفاعت خواستن و توسل به بت ها برای نزدیکی به خدا مباح شد. اکنون توحیدی را که پیامبران به آن دعوت کرده اند، شناختی؛ چیزی که مشرکان از اقراربه آن خودداری کردند ». [9]

( ص 183)

در دو فصل گذشته، به تفصیل درباره ی جایگاه توحید ربوبی در میان مشرکان پیش از اسلام و مشرکان دیگر اقوام، سخن گفتیم و مشخص شد با توجه به آیات مختلف قرآن، مشرکان در زمینه ی توحید ربوبی، موحد نبوده اند. هم چنین با توجه به ایات قرآن، پیامبران نیز نه تنها برای دعوت به توحید الوهی، بلکه افزون بر آن، برای دعوت به توحید ربوبی مبعوث شده اند.

البته جای این پرسش نیز خالی است که چرا با توجه به نقش تعیین کننده ی چنین تقسیمی در توحید، نه تنها پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله )، بلکه هیچ یک از صحابه، تابعین و تابعین تابعین، درباره ی تقسیم توحید به الوهی و ربوبی سخن نگفته اند و تنها در قرن هفتم، ابن تیمیه چنین نکته ی مهمی را فهمیده است؟!

وهابیان، توحید الوهی را با توحید عبادی مترادف شمرده اند. الوهیت درفرهنگ وهابیت به عبادت معنا شده است. [10] به گفته ی فوزان:

« به این نوع از توحید، توحید عبادی گفته می شود ». [11]

اما مفهوم توحید عبادی وهابیان،با آن چه مسلمانان دیگر از این توحید می فهمند، متفاوت است.وهابیان مفهوم عبادت را بسیار گسترده می پندارند و به جز اعمالی همانند نماز، روزه، زکات، حج و راست گویی، اموری همچون مطلق نذر، ذبح، کمک خواستن، استعانت و توسل را به هر صورت و نیتی که انجام شود، مصداق عبادت می شمارند و در نتیجه، انجام آن را برای غیر خدا شرک می شمارند. [12]

پیش از وهابیان، ابن تیمیه درباره ی اشاعره و علمای کلام اسلامی گفته بود:

(ص 184)

 « آنان از توحید اصلی که همان توحید الوهی و توحید اسماء و صفات است، خارج شدند و جز توحید ربوبی چیزی را نشناختند و آن عبارت بود از اقرار به این که خداوند خالق همه چیز و مدبر آن ها ست ». [13]

وهابیان حتی به این مقدار بسنده نکردند و نه تنها مسلمانان را مشرک قلمداد نمودند، بلکه محمد بن عبدالوهاب شرک ان ها را شدید تر از مشرکان شمرده و به همین سبب، خود، مال و ناموس آنان را همانند مشرکان پیش از اسلام، مباح دانسته است. [14]

چنین دیدگاهی، وهابیت را به بهترین عامل استعمار در جهان استعمار تبدیل کرده است؛ زیرا هیچ فرقه ی انحرافی همانند وهابیت، بر روی مسلمانان تیغ نکشیده و اهداف استعمار را پیاده نکرده است. وهابیت با توجه به موقعیت جغرافیای آن و استیلای وهایان بر حرمین شریفین ازیک سو، و دشمنی آنان با همه ی مسلمانان از سوی دیگر، بهترین گزینه برای ایجاد نفاق، تفرقه و دشمنی در میان مسلمانان است. بنابراین، بی جهت نیست که استعمار انگلستان و پس از آن آمریکا، با تمام توان از این فرقه ی انحرفی، به لحظ ملی و نظامی حمایت می کنند. [15]

شاید چنین تصور شود که نگاه افراطی وهابیت به توحید الوهی، برای کفار واقعی مانند آمریکا و صهیونیسم نیز خطرناک است؛ اما تاریخ نشان داده است که هرگز وهابیت تیغ خود را به سوی کفار واقعی همچون صهیونیست ها و صلیبیون نشانه نرفته است؛ بلکه به طور مستقیم سینه ی مسلمانان را هدف قرار داده است. به همین سبب در طول تایخ، هماره مسلمانان قربانی اندیشه های افراطی وهابیان و کفار حامیان اصلی این جریان انحرافی بوده اند.

( ص 185)

از سوی دیگر، چنین قرائتی از توحید، بهانه ی خوبی برای کشتارها، ویرانی ها و تجاوز به سرزمین های دیگر، در اختیار آل سعود قرارداد و آنان نیز با سنگ دلی تمام، جان و مال و ناموس مسلمانان ار پایمال کردند. [16]


3. واژه شناسی توحید الوهی
«الوهیت »، مصدر صناعی » اله یا یأله » می باشد. در لغت، «اِله » بر وزن فعال، مصدر به معنی اسم مفعو _ مألوه – عینی معبود به کار رفته است؛ [17]نظیر امام به معنی « مؤتمُ به»، [18] یعنی کسی که پی روی می شود. البته به عقیده ی برخی، مصدر صناعی اله، الهیه می شود، نه الوهیه؛ [19] اما جدا ازمباحث ادبی، از نظر معنی شناسی، « اله » در لغت به همان معنی معبود به کاررفته است. واژه ی جلاله ی « الله » نیز از اله مشتق شده است. واژه ی « اله » اعم از باری تعالی، و شامل سایر معبودانی است که ممکن است توسط انسان ها پرستش شوند؛ اما نام «الله» اسم خاص است و تنا به خداوند متعال اختصاص ارد و اسم اعلم برای ذات الهی است. به همین سبب، گاه دیگر اسمای حسنی، برای الله صفت قرار می گیرند:

« هوالله الخالق الباریء المصور...»؛ ( حشر /24)

اوست خدا که آفریننده، پدید آورنده و صورت آفرین است ».

( ص 186)

 واژه ی « اله » در قرآن، گاه به خداوند متعال اشاره دارد؛ مانند:

« قل إنما آنا بشر مثلکم یوحی إلی أنما إلهکم إله واحد فمن کان یرجو لقاء ربه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعبادة ربه أحدا»؛ ( کهف/110)

« بگو: جز این نیست که من همانند بشری هستم [ دعوی احاطه بر جهان های نامتناهی و همه ی کلمات الهی نمی کنم؛ تنها فرق من با شما این است ] که به من وحی می رسد که خدای شما خدای یکتاست. پس هرکس به لقای [ رحمت ] پروردگارش امیدوار است، باید نیکوکار شود و هرگز درپرستش خدایش احدی را با او شریک نگرداند ».

و گاهی «اله» به خدایان دروغین اشاره دارد؛ چنان که سامری و پیروانش درباره ی گوساله گفتند:

« هذا إلهکم و إله موسی »؛ (طه/88)

« این ( گوساله ) خدای شما و خدای موسی است ».

البته برخی ادعا کرده اند کهواژه ی « اله » نیز به خداوند متعال اختصاص دارد و در موارد دیگر، به صورت مجاز به کار رفته است. [20]چنین سخنی با مفهوم لغوی آن منافات دارد. از سوی دیگر، چون« اله » در قرآن در موارد بسیاری درباره ی غیر خداوند متعال به کار رفته است، اراده ی مجاز، به قرینه نیاز دارد که در این آیات، چنین قرینه ای دیده نمی شود. ابن تیمیه نیز واژه ی « اله » را مختص خداوند – معبود حق – گرفته است که درست نیست. [21]

(ص187)


4. مفهوم اله در قرآن
در قرآن واژه ی « الوهیت به کار نرفته و تنها مفهوم « اله » آمده است. چنان که گفته شد، مفهوم « اله » در لغت به معنی معبود است؛ اما در قرآن و روایات، گاه به معنی معبود و گاهی هم به معنی الله و رب به کار رفته است. در فصل ششم به تفصیل پیرامون چه گونگی کاربرد این دو واژه به جای یک دیگر در قرآن و حدیث بحث شد و مشخص گردید که درزبان قرآن، میان این دو ترادف وجود دارد و در غیر این صورت، برخی از آیات معنی خود را از دست خواهند دا د. [22]

این در حالی است که به ادعای وهابیان، «اله » صرفاً به معنی معبود است و در قرآن و روایات نیز به همین معنا به کار رفته است. [23]

در مجموع، هر چند «اله» در لغت به معنی معبود است، اما در قرآن و حدیث، هم به معنی معبود و هم به معنی رب به کار رفته است. برای نمونه، اله در آیات زیر به معنی معبود است:

«أفرأیت من اتخذ إلهة هواه »؛ ( جاثیه /23)

« ( ای رسول ما! ) آیا می نگری آن را که هوای نفسش را معبود خود قرار داده است؟ »

« فلا تدع مع الله إلها آخر»؛ ( شعراء /213)

در مقابل، در بسیاری از آیات، از جمله آیاتی که به برهان تمانع اشاره دارند، «اله» به معنی رب و مدبر آمده است. جمله « لا اله الا الله » نیز هم توحید نظری و هم توحید عملی را در بر می گیرد. اگر از عبارت « لا اله الا الله » صرفاً توحید در عبادت اراده می شد، برای اتمام حجت، حتماً باید توسط پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) یا اهل بیت ( علیه السلام ) و یا صحابه بیان می گردید.

( ص 188)


5. واژه شناسی عبادت
در معنی لغوی عبادت، نوعی اجماع وجود دارد و علمای لغت تقریباً معنی واحدی را برای عبادت ذکر کرده اند. با مراجعه به کتاب های لغت، بیش تر دو معنی که با یک دیگر ارتباط دارند، برای عبادت نقل شده است.

بیش تر اهل لغت، عبادت را به نهایت خضوع، خشوع و تذلل معنی کرده اند. رازی معنی عبادت را خضوع و ذلت می داند. [24] راغب نیز به چنین معنایی اشاره دارد:

« عبودیت یعنی اظهار ذلت؛ اما عبادت واژه ی بهتری است؛ چون بر نهایت خضوع دلالت می کند؛ و تنها کسی مستحق عبادت است که نهایت بخشش وجود به دست او باشد ». [25]

طریحی نیز معنی راغب را پسندیده است. [26]

گروه دیگری از لغویین، در کنار خضوع و ذلت، به اطاعت نیز اشاره می کنند؛ بدین معنی که اطاعت نیز در معنای لغوی عبادت، نهفته است. به گفته ی زبیدی: « اطاعت همراه با خضوع را عبادت می گویند ». [27]نظر ابن منظور نیز همین است؛ [28] اما فیروزآبادی عبادت را مطلق اطاعت تعریف می کند. [29]

در این میان، باید توجه داشت که هرچند در برخی از تعریف ها به مفهوم اطاعت اشاره شده است، اما عبادت و اطاعت مترادف نیستند:

(ص189)

« عبادت از نظر لغت یعنی نهایت خضوع و ذلت و اطاعت در برابر کسی که نهایت نعمت را به انسان داده است و چون خداوند چنین موجودی است، عبادت تنها شایسته ی اوست؛ اما اطاعت، عملی است که بین دو نفر که یکی از دیگری بالاتر است، انجام می شود و شامل خالق و مخلوق می گردد؛ در حالی که عبادت فقط مخصوص خالق است ». [30]

بنابراین، میان عبادت و اطاعت رابطه ی « عموم و خصوص من وجه » برقرار است؛ زیرا گاهی اطاعت وجود دارد، اما عبادت نیست، مانند اطاعت فرزند از پدر، شاگر از استاد و زن از همسر؛ و گاهی عبادت وجود دارد، اما اطاعت نیست، مانند کسی که بت را می پرستد؛ بت معبود قرار می گیرد، اما نمی تاند دستور بدهد که اطاعت شود.

عبادت در فارسی، مترادف با « پرستش » آمده است. [31]نباید فراموش کرد که واژه ی پرستش در فارسی، با معنی اصطلاحی عبادت هم معنی است، نه با معنی لغوی آن؛ چون پرستش در فارسی به معنی خضوع و خشوع صرف نیست؛ بلکه به معنی اصطلاحی عبادت است [32]که بیان خواهد شد.


6. وهابیت و معنی اصطلاحی عبادت
انحراف وهابیت در مفهوم عباد، از معنی اصطلاحی عبادت آغاز می شود؛ بدین صورت که مفهوم اصطلاحی عبادی در نظر وهابیان با آن چه قرآن و حدیث از این مفهوم مقدس اراده می کنند، متفاوت است و همین امر موجب گمراهی و انحراف وهابیت شده است. مفهوم عبادت در تفکر وهابی را می توان در دو سطح بررسی کرد:

(ص 190)

نخست، اهمیت و جایگاه توحید عبادی در اندیشه ای اسلامی است. بخش عمده ای از فعالیت و تبلیغ وهابیان، بر ضرورت و اهمیت توحید عبادی متمرکز شده است. ابن تیمیه و پس از وی، محمد بن عبدالوهاب و پیروان او، آیات و روایات مختلفی را در عظمت و اهمیت توحید عبادی بیان می کنند. ابن تیمیه در این زمینه، ایاتی را ذکر می کند؛ مانند:

« و لا تجعل مع الله إلها آخر فتلقی فی جهنم ملوما مدحورا »؛ ( اسراء /39)

« و با خدای یگانه، معبودی دیگر قرار مده؛ وگرنه حسرت زده و مطرود در جهنم افکنده خواهی شد ».

« و لا تدع مع الله إلها آخر لا إله إلا هو کل شیء هالک إلا وجهه له الحکم و إلیه ترجعون »؛ ( قصص/88)

« و همراه با خدا، معبودی دیگر رامخوان. خدایی جز او نیست. جز ذات او همه چیز نابود شونده است. فرمان از آن اوست و به سوی او بازگردانیده می شوید ».

آن گاه چنین استدلال می کند:

« خداوند در این آیات نهی کرده است که درکنار او کس دیگری خوانده شود. .. و یا در کنار او معبود دیگری قرارداده شود؛ همان گونه که مشرکان درکنار خدا معبودهای دیگری را می خواندند. این آیات دلالت بر این دارد که نباید در کنار خداوند خدایانی را در نظر گرفت یا آنان را خواند و یا آنان را عبادت کرد ».

محمد بن عبدالوهاب نیز رساله ی « کشف الشبهات » خود را با چنین جملاتی آغاز می کند: (ص191) « بدان که توحید، یگانگی خداوند در عبادت است و این، دین پیامبرانی است که خداوند آن ها رابه سوی بندگانش گسیل داشته است ». [33] روی سخن ابن تیمیه در تأکید بر توحید الوهی، با مسلمانان است. گویی مسلمانان توحید در الوهیت ( عبادی ) را قبول ندارند و ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب در پی قبولاندن توحید عبادی به مسلمانان هستند. ابن تیمیه بارها اشاره می کند که متکلمان اشاعره و دیگر فرق اسلامی، به توحید الوهی توجه نداشته و تمام توجه خود را به توحید ربوبی معطوف کرده اند. [34]

اما تأکید ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب برتوحید در عبادت – الوهی – سخن تازه ای نیست؛ زیرا همه ی مسلمانان به جایگاه توحید عبادی و فلسفه ی آفرینش که همان عبادت خداست، ایمان دارند. حتی هر چند در حوزه ی توحید نظری میان اندیشمندان مذاهب اسلامی اختلاف نظر وجود دارد، اختلافات در حوزه ی توحید عملی، بسیار جزئی است. هم چنین تمامی مسلمانان نیز – همان گونه که ابن تیمیه بیان می کند – معتقدند مشرکان پیش از اسلام، بت ها را معبود و اله خود قرارداده بودند و انان را همراه با خدا ( مع الله ) عبادت می کردند.

نکته ی دیگری که ابن تیمیه به درستی به آن اشاره می کند، این واقعیت است که توحید الوهی دربردارنده ی توحید ربوبی و اسما و صفات است؛ بدین معنی که اگر کسی به توحید عبادی برسد ف مسلماً در توحید ربوبی و توحید اسماء و صفات نیز به توحید دست یافته است. ابن تیمیه نسبت میان توحید ربوبی و اسماء و صفات را با (ص 192)

توحید الوهی، رابطه ی جزء و کل معرفی می کند و می گوید: « اثبات الوهیت »، موجب اثبات ربوبیت می شود ».

البته ابن تیمیه این نکته رافراموش کرده است که هر چند توحید عبادی بسیار اهمیت دارد و کسی که به توحید در عبادت برسد، ناگزیر به توحید در ربوبیت و اسماء و صفات رسیده است؛ اما مقدمه ی رسیدن به توحید عبادی، رسیدن به توحید ربوبی و اسماء و صفات است. تا وقتی که درک درستی از توحید ربوبی و اسماء و صفات نباشد، چه گونه ممکن است فردی به توحید در عبادت برسد؟ قرآن هدف نهایی از آفرینش انسان را توحید در عبادت بیان می کند؛ اما دست رسی به این هدف ممکن نیست، مگر آن که انسان در توحید نظری موحد شود.

در خصوص مقدم بودن توحید ربوبی و اسماء و صفات بر توحید الوهی، همین مقدار بس است که بگوییم: عدم درک درست ابن تیمیه و وهابیان از توحید ربوبی و اسماء و صفات، سبب شده است که آنان در صفات خبری، رسماً به دامن تشبیه و تجسیم بیفتند. کسی که خداوند را جسم می داند و او را موجودی نشسته بر عرش می شناسد که به سبب سنگینی اش، عرش مانند بچه شیری ناله می کند، چه گونه می تواند در عبادت به توحید برسد؟ ابن تیمیه و وهابیان، خدایی را می پرستند که مانند بت ها و دیگر موجودات، فضا اشغال می کند؛ در بهشت خانه دارد و میان زمین و عرش رفت و آمد می کند.

ابن تیمیه دوباره ادعای خود را مطرح می کند که متکلمان اسلامی بی جهت دلایلی را برای اثبات توحید در ربوبیت بیان کرده اند؛ در حالی که هیچ انسانی در توحید ربوبی ( ص 193) مشترک نیست و ایشان تنها در برخی از جزئیات آن منازعه کرده اند؛ [35] اما وی از این واقعیت غافل است که به جز متکلمان، پیامبران نیز در زمینه ی توحید ربوبی به استدلال پرداخته اند؛ [36]چرا که مقدمه ی رسیدن به توحید عبادی، توحید در ربوبیت است که به تعبیر قرآن، به علل مختلف ممکن است انسان آن رافراموش کند. [37]جالب آن که خود ابن تیمیه نیز ناگزیر به این نکته اشاره کرده است. « پیامبران مبعوث شده اند تا مردم را به سوی عبادت خداوند یکتا که شریکی ندارد، دعوت کنند؛ توحیدی که مستلزم توحید در ربوبیت است ». [38] چنین سخنی به خوبی به مقدم بودن توحید ربوبی از نظر رتبه اشاره دارد. با توجه به آن چه گفته شد، هر چند توحید در عبادت – و به تعبیر ابن تیمیه و وهابیان، توحید الوهی – هدف آفرینش و سرآغاز دعوت پیامبران بوده است، اما هماره توحید ربوبی به عنوان مقدمه ی رسیدن به توحید عبادی، مدنظر پیامبران بوده است. نام گذاری توحید نظری و توحید عملی، خود نشانگر ترتب میان این دو است؛ چرا که شناخت، مقدم بر عمل است. بنابراین، رسیدن به توحید عملی بدون توجه به زمینه های شناختی و به طور خاص توحید نظری، امکان پذیر نیست؛ هر چند کسی که به مقام توحید عملی برسد، حتماً توحید در نظر را پشت سر گذاشته است. پرسشی که در این جا رخ می نماید این است که چرا ابن تیمیه، محمد بن عبدالوهاب و پیروان او تا این اندازه تلاش می کنند که مشرکان را در زمینه ی توحید ربوبی موحد ( ص 194) جلوه دهند و فلسفه ی بعثت پیامبران را صرفاً دعوت به تحید عبادی، بدون توجه به توحید ربوبی بیان کنند؟

واقعیت این است که آنان بدین وسیله در پی ایجاد تشابه میان مشرکان پیش از اسلام و مسلمانان در دوره های مختلف تاریخ اسلام هستند. بدین معنی که در نگاه وهابیان، مسلمانان نیز مانند مشرکان در عرصه ی توحید ربوبی موحدند، اما در زمینه ی توحید الوهی، گرفتار شرک شده اند. گویا در آن دوران، پیامبران مبعوث شدند تا مشرکان موحد در توحید ربوبی را به توحید الوهی دعوت کنند و حتماً پس از پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) نیز این رسالت به دوش ابن تیمیه در قرن هفتم و پس از وی، محمد بن عبدالوهاب و پیروانش افتاده است!!! رسالتیکه نه پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) و امامان ( علیهم السلام ) و نه صحابه به آن اشاره ای نکرده اند و صرفاً پیامبران وهابیت، یعنی ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب، به آن پرداخته اند.

این پرسش، زمینه رابرای تولد پرسش دیگری فراهم می کند و آن این که چرا وهابیان مسلمانان امروز را مشرک می خوانند و آنان را در ردیف مشرکان قرار می دهند؟

پاسخ به این پرسش، سطح دیگری از ادعای وهابیان درباره ی توحید عبادی را رقم می زند و آن، تعریف عبادت در نگاه آنان است.


7. معنی شناسی وهابیت و توحید عبادی
معنی اصطلاحی عبادت در اندیشه ی وهابی، در مبنای معنی شناسی آنان ریشه دارد. در فصل چهارم گفته شد که وهابیت در حوزه ی معنی شناسی، به ظاهر گرایی معتقد است. مراد از ظاهر گرایی، تمسک به معنی ظاهری لفظ است؛ هر چند قرائتی بر خلاف

( ص 195)

معنای ظاهری وجود داشته باشد. [39]چنان که در فصل های گذشته گفته شد، چنین مبنایی وهابیت را درحوزه ی صفات خبری، گرفتار تجسیم و تشبیه کرده است. [40]

در توحید عبادی نیز، ظاهر گرایی سبب شده است که وهابیت بار دیگر گرفتار انحرافی عمیق شود. بدین معنی که نگاه ظاهرگرایانه ی آنان، دربرداشت آنان از معنی عبادت بسیار تأثیر داشته است. آنان هر عملی را که همراه با خضوع و خشوع باشد، با توجه به معنی ظاهری، عبادت خوانده و فاعل آن را مشرک می شمارند. برای نمونه، چون در توسل، شفاعت، ذبح، بوسیدن ضریح، نذر کردن، استغاثه و درخواست حاجت ازپیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و اله ) و اولیای الهی، نوعی خضوع و خشوع وجود دارد، این اعمال را عبادت، و فاعل آن را مشرک تلقی می کنند.

در مجموع، ممهم ترین عنصر عبادت در نگاه وهابیان، خضوع و خشوع است که برگرفته از همان معنی لغوی است.


8. توحید الوهی در نگاه وهابیت
با توجه به آن چه در معنی عبادت گفته شد، تعریف های وهابیان از توحید الوهی، بیش تر ناظر به معنی ظاهری ( لغوی) عبادت است. البته در برخی از تعریف های آنان، عنصر اطاعت و حب و علاقه ی مفرط به خدا نیز دیده می شود که هیچ یک از این عوامل، به تنهایی به معنی عبادت اصطلاحی – که در قرآن و روایات استفاده شده است – نیست. [41] در ادامه، به برخی از تعریف های ایشان اشاره می شود:

« عبادت یعنی ذلت و خضوع در برابر خداوند، به وسیله ی چیزهایی که دوست دارد؛ و خداوند ذبح کردن برای خودش را دوست دارد. پس هنگامی که برای او ذبح کردی، ( ص 196) در حقیقت او ار عبادت می کنی؛ و دوست دارد که او را صدا کنی و از او درخواست کنی؛ پس هنگامی که چنین کردی، در حقیقت او را عبادت کرده ای؛ و دوست دارد به او استغاثه کنی؛ پس هنگامی که استغاثه کردی، در حقیقت او را عبادت می کنی ». [42]

شیخ عبداللطیف آل شیخ، از نوادگان محمد بن عبدالوهاب، در تبیین شرک عبادی، به خوبی به معنی توحید الوهی مورد نظر وهابیان اشاره می کند: « شرک یعنی شریک قرار دادن برای خداوند در اموری که شایسته ی او و مخصوص اوست، از عبادات ظاهری و باطنی؛ مانند: حب، خضوع، تعظیم، ترس، امید، انابه و مانند آن از عبادات ». [43]

تعریف های دیگری هم که وهابیان از توحید الوهی ارائه کرده اند، شبیه به این هاست. در این تعریف ها، عنصر خضوع، خشوع و حب، در کنار یک دیگر معیار توحید در الوهیت شمرده شده اند؛ در حالی که با توجه به این تعریف، اگر کسی با حالت خضوع و خشوع، از غیر خدا درخواست کند و یا کمک بخواهد وخداوند آن کار را دوست داشته باشد، شرک انجام داده است. در این صورت، باید گفت: همه ی مسلمانان و حتی خود وهابیان نیز مشرکند؛ زیرا انسان کارهای بسیاری را از روی خضوع و خشوع برای دیگران انجام می دهد، اما هرگز نمی توان نام عبادت را بر آن ها نهاد. مرحوم کاشف الغطاء در این زمینه می فرماید:

« شکی نیست منظور از عبادتی که نباید برای غیر خدا انجام داد و هر کس برای غیر خدا انجام دهد کافر می شود، مطلق خضوع و انقیاد ینست؛ چنان که از ظاهر اهل لغت، همین معنی به ذهن می آید؛ زیرا اگر این معنی درست باشد، باید همه ی بندگانی که در برابر مولایشان خضوع و انقیاد داشتند و یا اجیرانی که در کار اجیر می شوند و مجبورند از موجر اطاعت کنند و هم چنین تمام خدمتکاران و خدمت گزاران سلاطین،

( ص 197)

مشرک باشند و از این بالاتر، انبیای عظام، که در برابر والدین خویش خضوع و انقیاد می کردند». [44]

در قرآن نیز مواردی است که نهایت خضوع و خشوع وجود دارد، اما در نگاه قرآن، شرک تلقی نمی شود:

« وإذا قلنا للملائکة اسجدوا لآدم »؛ ( بقره /34)

 « هنگامی که به ملائکه گفتیم: بر آدم سجده کنید ».

اگر سجده که نهایت خضوع و خشوع است، نشانه ی عبادت بود، خداوند نباید ملائک را به سجده بر آدم امر می کرد.

هم چنین داستان حضرت یوسف ( علیه السلام )، پدر و مادر او در برابرش به سجده افتادند، اما قرآن هرگز آنان را مشرک نمی شمارد:

« و رفع أبویه علی العرش و خروا له سجدا»؛ ( یوسف /100)

« پدر و مادرش را بر تخت نشاند و آن ها در برابر او به سجده افتادند ».

نکته ی دیگری که در این تعریف ها به چشم می خورد، عنصر حب است؛ یعنی هر کاری که خداوند دوست دارد و یا از آن رضایت دارد، عبادت است؛ چنان که در تعریف ابن تیمیه از عبادت، چنین چیزی دیده می شود:

« عبادت اسمی است که شامل آن دسته از اقوال و اعمال باطنی و ظاهری می شود که خدا دوست دارد و مورد رضایت اوست ». [45]

اما «حب» نیز به خودی خود نمی تواند معنی عبادت باشد. جالب آن که خود ابن تیمیه به این نکته اعتراف کرده است. وی با استناد به آیه ی 165 سوره بقره، [46] درباره ی محبت این گونه بیان می کند: ( ص 198)

« کسی که خالق را به اندازه ی مخلوق دوست داشته باشد، مشرک می شود ». [47]

بنابراین، « حب » خود دارای مراتب است: گاه محبت به غیر خدا به خاطرخداست و گاهی در عرض محبت خدا؛ اگر انسان کسی را به دستور خداوند یا به دلیل این که خدا آن ها را دوست دارد، دوست داشته باشد، محبت او « حب لله » است. چنین محبتی، مسلماً موجب شرک و خروج از دین نیست. حتی خود ابن تیمیه نیز « حب لله » را از خصوصیات اهل توحید ذکر می کند و بین « حب لله » و « حب مع الله » فرق می گذارد. [48] با این حال، ابن تیمیه، توجه نمی کند که محبت شیعیان و دیگر مسلمانان به پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) و اهل بیت ( علیهم السلام )، « حب لله » است، نه « مع الله ». عشق و علاقه ی وافر شیعیان به اهل بیت ( علیهم السلام )، به دلیل جایگاه اهل بیت نزد خدا، دوستی خداوند با آن ها، و دستور الهی درباره ی محبت به ایشان است؛ واقعیتی که متأسفانه نه ابن تیمیه و نه وهابیان آن را درک نمی کنند.

 پی نوشت:

[1]. در فصل پنجم گفته شد که ابن تیمیه و وهابیان در توحید اسماء و صفات ادعایی خود، گرفتار تشبیه و تجسیم شده اند.
[2]. توحید ربوبی در نگاه وهابیت، در فصل ششم و هفتم به تفصیل برری، و ادعای وهابیان در این زمینه نقد شد.
[3]. ر.ک: همین کتاب، فصل 6و7. چنان که در فصل گذشته بیان شد، با توجه به آیات قرآن، مشرکان اقوام گذشته و مشرکان پیش از اسلام، هرگز در زمینه ی توحید ربوبی موحد نبوده اند.
[4]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « درء التعارض بین النقل و العقل »، ج9،ص344و345.
[5]. همو، « منهاج السنة »، ج 3، ص 289تا 290.
[6]. همو، « اهل الصفوة»، ص 34.
[7]. همو، « درء التعارض بین النقل و العقل »، ج9، ص 344.
[8]. محمد بن عبدالوهاب، « کشف الشبهات»، ص13.
[9]. همان، ص 16.
[10]. صالح بن فوزان، « الارشاد صحیح الاعتقاد و الرد علی اهل الشرک و الالحاد»، ص18.
[11]. همان.
[12]. همان، ص 20.
[13]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « منهاج السنة »، ج2، ص 289.
[14]. محمد بن عبدالوهاب، « کشف الشبهات »، ص 32و33.
[15]. ر.ک: همین مجموعه، ج 1، فصل پانزدهم.
[16]
[17]. برای آشنایی با معنوی لغوی « اله » ر.ک:اسماعیل بن حماد الجوهری، « الصحاح »، ج6،ص2223؛ محمد بن یعقوب فیروزآبادی، « قاموس المحیط»، ص1242؛ احمد بن فارس، « مقاییس اللغة »، ج1،ص127؛ و ابن منظور « لسان العرب»، ج2، ص115.
[18]. همان.
[19]. عبدالرحمن حسن الحبنکه المیدانی،« توحید الربوبیة و توحید الالهیة و مذاهب الناس بالنسبة الیهما»،ص10.
[20]. ابوالقاسم الزجاجی، « اشتقاق السماء الله »، ص 30.
[21].ابراهیم بن محمد البریکان، « منهج شیخ الاسلام ابن تیمیه فی تقریر عقیدة التوحید »، ج1، ص515.
[22]. همین کتاب، فصل 6.
[23]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « الفتاوی الکبری »، ج1، ص 234.
[24]. رازی، « مختار الصحاح»،ص 172؛ «اصل العبودیة الخضوع و الذل ».
[25].راغب اصفهانی،« معجم مفردات الفاظ القرآن الکریم »ص 415.
[26]. طریحی، « مجمع البحرین»، ج3،ص92.
[27]. زبیدی، « تاج العروس»، ج8،ص331.
[28]. ابن منظور،« لسان العرب»، ج3،ص272.
[29]. مجدالدین محمد بن یعقوب فیروزآبادی، « القاموس المحیط»، ص296.
[30]. همان.
[31]. علی اکبر دهخدا، « لغت نامه ی دهخدا»، ج 10، ص1568؛ و محمد معین،« فرهنگ فارسی »، ج2، ص2272.
[32]. همان.
[33]. محمد بن عبدالوهاب « کشف الشهات »، ص 14؛ «اعلم – رحمک الله – ان التوحید هو افراد الله – سبحانه – بالعبادة و هو دین الرسل الذی ارسلهم الله به الی عباده ».
[34]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « الفتاوی الکبری »، ج5، ص250.
[35]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه « مجموع الفتاوی »، ج 7، ص 52؛ « درء التعارض بین النقل و العقل »، ج1، ص225و226، ج 9، ص 344و345؛ « مجموع الفتاوی »، ج3،ص 67
[36].ر.ک: همین کتاب، فصل 7. 2: پیامبران و دعوت به توحید ربوبی.
[37]. ر.ک: همین کتاب، فصل 2و3.
[38]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « الفتاوی الکبری »، ج 6ف ص 564 و ج 2، ص 154؛ « درء التعارض بین النقل و العقل»، ج1، ص225 و ج9، ص344و345 و « مجموع الفتاوی»، ج14، ص15.
[39]. ر.ک: همین کتاب، فصل 5.
[40]. همان.
[41]. ر.ک: همین کتاب، فصل 9.
[42]. عی بن خضیر الخصیر، « التوضیح و التتمات علی کشف الشبهات »، ص13و93.
[43]. عبدالرزاق بن عبدالمحسن البدر، « القول السدید فی الرد علی من انکر تقسیم التوحید»، ص 86و87.
[44]. کاشف الغطاء، « منهج الرشاد»، ص 51.
[45]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « العبودیة »، ص 9.
[46]. « و من الناس من یتخذ من دون الله أندادا یحبونهم کحب الله والذین آمنوا أشد حبا لله و لو یری الذین ظلموا إذ یرون العذاب أن القوة لله جمیعا و أن الله شدید العذاب »؛ ( بقره / 165) « و از میان مردم کسانی هستند که غیر خدا را همتایان او قرار می دهند و آن ها را مانند دوست داشتن خدا دوست می دارند؛ ولی کسانی که ایمان آورده اند، محبتشان به خدا بیش تر است. ای کاش ستمکاران ( مشرکان ) می دیدند زمانی را که عذاب را مشاهده می کنند؛ آن گاه درمی یافتند که قدرت به تمامی از آن خداست و این که خدا عذابش شدید است ».
[47]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « الفتاوی الکبری »، ج 54، ص238، مجموع الفتاوی، ج1، ص 71.
[48]. « والفرق ثابت بین الحب لله و الحب مع الله فأهل التوحید و الاخلاص یحبون غیر الله لله و المشرکون یحبون غیر الله مع الله کحب المشرکین لآلهتهم و حب النصاری للمسیح و حب أهل الأهواء رءوسهم ». احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « مجموع الفتاوی»، ج10، ص465

منبع : کتاب سلفی گری و وهابیت، جلد دوم: مبانی اعتقادی، سید مهدی علی زاده موسوی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت فرهنگی و تبلیغی، قم، آوای منجی، چاپ اول 1391

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام