مقالات > وهابیت و سماع موتی

وهابیت و سماع موتی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۲/۱۵ تعداد بازدید: 67

حیات برزخی از معتقدات تمامی مسلمانان است. بنا بر آیات و روایات، انسان پس از مرگ از میان نمی رود و روحش در قالب مثالی در عالم برزخ به حیات خود ادامه می دهد.



حیات برزخی از معتقدات تمامی مسلمانان است. بنا بر آیات و روایات، انسان پس از مرگ از میان نمی رود و روحش در قالب مثالی در عالم برزخ به حیات خود ادامه می دهد. در این میان وهابیت با توجه به مبنای هستی شناسی خود که منتهی به حس گرایی می شود، میان عالم برزخ و دنیا هیچ ارتباطی قائل نیستند و معتقدند که انسان هنگامی که از دنیا می رود ارتباطش با عالم دنیا قطع می گردد. بنابراین خواندن اموات و به زیارت رفتن آن ها و طلب حاجت کردن از آن ها فایده ای ندارد. در ادامه اندیشه و تفکر وهابیان در مورد حیات برزخی و سماع موتی مورد بررسی قرار گرفته می شود.
نويسنده : سید مهدی علیزاده موسوی


1. مقدمه
برخی از شبهات وهابیت، در بیش از یک مبنا ریشه دارد و وهابیت به گمان خود می کوشد در دو یا چند جبهه با عقاید اسلامی مبارزه کند. برای نمونه، شبهاتی همچون نامشروع بودن توسل، زیارت، طلب شفاعت و...، از یک سو ریشه در قرائت وهابی از توحید دارد و ایشان این امور را به این دلیل که درخواست از غیر خدا موجب شرک است، رد می کنند، که در بخش اول، به تفصیل به آن پرداخته شد؛ و از سوی دیگر، همین شبهات، ریشه در نگرش وهابیت به جهان برزخی دارد. آنان با این دیدگاه ابداعی خود که مردگان، پس از مرگ با این جهان هیچ ارتباطی ندارند و قادر به شنیدن نیستند، اعمالی همچون توسل، زیارت و طلب شفاعت را افزون بر شرک بودن، بی فایده و بی ثمر می دانند؛ در حالی که رهبران پیشین آن ها، همان ابن قیم، بر شنیدن اموات پس از مرگ، اعتراف دارند[1]. نگاه انحرافی آنان به حیات برزخی سبب شده است که افزون بر جسارت به مقابر اولیای الهی، حتی در صورت قدرت، مرقد مطهر پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) را نیز ویران کنند.

در فصل گذشته، ضمن بررسی تفصیلی قدرت اموات در شنیدن صدای مردگان، گفته شد آن چه می میرد، کالبد خاکی انسان است؛ اما روح انسان در کالبدی دیگر به بقای خود ادامه خواهد داد و آیات و روایات به خوبی نشانگر ارتباط مردگان با این دنیا هستند. (ص 440 ) البته وهابیان منکر اصل وجود حیات برزخی نیستند؛ اما آن را زندگی خاصی می دانند که روح مردگان در آن، هرگز قادر به شنیدن صدای زندگان نیستند. این دیدگاه نیز همانند اندیشه های دیگر وهابیان مورد تأیید مذاهب اسلامی نیست.

در این میان، ناگفته پیداست که وهابیان توسل به زندگان را جایز می دانند و علت آن را نیز حیات آنان می شمارند. بنابراین، اگر قدرت مردگان در شنیدن صدای زندگان و ارتباط با آنان اثبات شود، همان دلایلی که توسل، طلب شفاعت و زیارت را در دوران حیات اثبات می کنند، ثابت کننده ی همین مقامات برای ارواح بزرگان دین در حیات برزخی نیز خواهند بود؛ هر چند – چنان که خواهد آمد – آیات و روایات، به صورت مستقل بر قدرت مردگان در حیات برزخی دلالت می کنند. [2]

2. حیات برزخی و هستی شناسی وهابیت
دیدگاه وهابیت درباره ی حیات برزخی، در رویکرد هستی شناسانه ی آنان ریشه دارد. در هستی شناسی، درباره ی معیارهای وجود، و این که جه عواملی سبب می شود یک چیز وجود داشته باشد، بحث می شود [3]. بی تردید، نگاهی هستی شناسانه ی انسان، بر جهان بینی و نگرش فرد به عالم هستی، تأثیری عمیق دارد.

از سوی دیگر، اگر مبنای هستی شناسی وهابیت در کنار دیگر مبانی اندیشه ی وهابی بررسی گردد و به منظومه ی فکری وهابیت به صورت یک کل نگاه شود، بهتر می توان رویکرد هستی شناسانه ی آن را درک کرد. چنان که گفته شد[4]، نقل گرایی، سلفیان را به ( ص 441 ) دامن عقل ستیزی و حدیث گرایی افکنده است؛ از سوی دیگر، نقل گرایی و حدیث گرایی که مترادف با عقل ستیزی است، آنان را در حوزه ی معنی شناسی به دامن ظاهر گرایی می افکند که تشبیه و تجسیم در صفات خبری را به دنبال دارد و هر سه مبنا – یعنی نقل گرایی، حدیث گرایی و ظاهر گرایی – در حوزه ی هستی شناسی، به ناچار آنان را گرفتار حس گرایی مفرط کرده است؛ به گونه ای که در حوزه ی شناخت هستی، حس را معیار وجود معرفی می کنند. تبلور این حس گرایی نیز بیش از همه، در نگرش به عالم برزخ شکل می گیرد.

البته این نگرش، بر دیگر حوزه های فکری وهابیت نیز سایه افکنده است. برای نمونه، رویکرد حس گرایانه ی آن ها به همراه نگرش ظاهر گرایانه شان، آنان را در حوزه ی توحید، گرفتار تجسیم و تشبیه کرده است. به عبارت دیگر، ذهن و فکر حس گرا و غیر عقلانی آنان، نمی تواند خدایی را تصور کند که دارای دست و پا نباشد؛ ننشیند؛ نخندد و در همه جا وجود نداشته باشد. به همین سبب، خدایی را می پرستند که خانه ی او در بهشت، دیوار به دیوار خانه ی پیامبر گرامی الام ( صلی اله علیه و آله ) است؛ دستان بزرگی دارد؛ بر تخت می نشیند؛ دندان آسیاب دارد؛ و اگر کسی بگوید که خدا در داخل جهان است، کافر و مرتد است. [5]

نگاه حس گرایانه، بیش از آن که خود را در حوزه ی خداشناسی نشان دهد، در حوزه ی فرجام شناسی و حیات برزخی نمود دارد؛ به این معنی که حیات انسان پس از مرگ، چون با حواس ظاهری، قابل ادراک نیست، دیگر وجود ندارد.

چنین رویکردی در هستی شناسی، یادآور اندیشه ی پوزیتیویسم یا اثبات گرایی در غرب است. آنان نیز تنها اموری را مصداق وجود می دانستند که با حواس ظاهری قابل درک باشد. به همین دلیل، انان عالم متافیزیک و ماوراء الطبیعه را به این دلیل که قابل ( ص 442 ) دیدن و ادراک نیست، نفی می کردند [6].این دیدگاه در نیمه ی دوم قرن بیستم، رفته رفته به محاق رفت و غرب به این نتیجه رسید که با نگاه اثبات گرایانه نمی توان حقایق عالم هستی را تفسیر کرد.[7]

با تسامح، می توان وهابیان را پوزیتیویست های جهان اسلام نامید. آنان هرچند به جهان ماوراء اعتقاد دارند، اما به سبب حس گرایی، میان جهان مادی و ماوراء ( برزخ ) به ارتباطی یک طرفه قائلند. به گفته ی عالم بزرگ وهابی:

« خواندن شخصی که زنده و حاضر است و قدرت برعمل دارد، خواه به صورت شفاهی، خواه از طریق مکاتبه و خواه از طریق تلفن یا دیگر روش های ارتباطی جدیدی که زمینه ی ارتباط انسان را فراهم می کند، درست است. ..؛ اما شرک در جایی است که مرده یا غایبی را به غیر از روش های ارتباطی متداول بخوانی. .. و معتقد باشی که فرد مرده صدایت را می شنود و به تو سود می رساند؛ در حالی که او غایب است و میان تو و او ارتباط حسی شناخته شده ای [8]وجود ندارد؛ نه از راه نوشتار، و نه از طریق تلفن یا تلکس ». [9] ( ص 443 ) چنان که دیده می شود، الدرب – عالم بزرگ وهابی – علت مشروعیت نداشتن خواندن اموات را نبود تماس حسی با آن ها می داند.

به همین سبب، به گفته ی عصام العماد – کسی که خود، وهابیت را تجربه کره و از آن به تشیع گرویده است – کسانی که ماتریالیست یامارکسیست بوده اند و به اسلام جذب شده اند، بیش از همه ی مذاهب، وهابیت برایشان جذاب بوده است؛ چون که وهابیت بیش از دیگر مذاهب اسلامی به اندیشه های مادی گرایانه نزدیک است [10]. عدم پذیرش مسائل معنوی، همچون توسل، زیارت، طلب شفاعت، و پالایش روح در ارتباط با ارواح مقدسه ی صالحان، شهدا، پیامبران و. . در مکتب وهابیت، این مکتب را برای مادی گرایان جذاب کرده است.

اما همان گونه که اندیشه ی پوزیتیویسم در غرب نتوانست به حیات خود ادامه دهد، اندیشه ی وهابیت که بر اثر تأثیر اندیشه ی اثبات گرایی در جهان اسلام رشد کرده است، نیز به پایان عمر خود نزدیک می شود.

3. وهابیت و سماع صوتی
با توجه به انبوه آیات و روایاتی که پیرامون حیات برزخی وجود دارد، وهابیان نتوانسته اند منکر حیات برزخی شوند.

به گفته ی بن باز:

« حیات میت در قبر، مانند حیات دنیوی او نیست؛ بلکه یک حیات خاص برزخی است ک مانند زندگی دنیا به غذا و نوشیدنی نیاز ندارد. در حیات برزخی، نوعی حیات خاص ( ص 444 ) همراه با پرسش و پاسخ است که روحش پس از آن پرسش و پاسخ، در صورت داشتن ایمان، هب علّیین می رود و اگر از اهل جهنم باشد، روحش به جهنم می رود ». [11]

وی در جای دیگر می گوید:

« با تکیه بر ضرورت دین و دلایل شرعی دانسته شد که پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) در هر مکانی نیست؛ بلکه جسدش فقط در قبش در مدینه می باشد و روحش در رفیق اعلی در بهشت است.... همه ی مسلمانان، اعم از صحابه و دیگران اجماع دارند که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) در خانه ی عایشه و در مجاورت مسجد شریفش دفن شد و بدنش تا این تاریخ در همان جاست؛ اما روح او و روح دیگر انبیاء و مرسلین و روح مؤمنان دیگر، در بهشت است.... ». [12]

او در فتوایی دیگر معتقد است که تنها تا این اندازه که مرده صدای کفش تشییع کنندگانش را می شنود درست است و غیر از این، چیزی وجود ندارد. [13]

با نگاهی به محتوای سخنان وهابیان، حیاتی بسیار محدود و خاص است که پس از پرسش و پاسخ ابتدایی، فرد به بهشت و یا دوزخ می رود.

دوم، وهابیان به دلیل رویکرد حس گرایانه شان، پنداشته اند که مراد مسلمانان از ارتباط با مردگان، ارتباطی حسی است؛ در حالی که هیچ یک از مذاهب اسلامی، چنین دیدگاهی ندارند. این که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) در خانه اش دفن شده است، مورد تأیید همه ی مسلمانان است. وهابیان باید به تفاوت میان حیات ارواح و حیات مادی توجه کنند. ( ص 445 ) جدای از این دو ویژگی، آن چه بیش از هر چیز راه وهابیان را از مسلمانان جدا می کند، دیدگاه آنان درباره ی سماع موتی ( شنیدن مردگان ) است. عصاره ی دیدگاه وهابیت درباره سماع موتی، در فتوای هیأت کبار العلمای عربستان آمده است:

« الأصل ان الأموات عموما لا یسمعون نداء الاحیاء من بنی آدم و لا دعائهم، کما قال تعالی ( و ما انت بسمع من فی القبور و لم یثبت فی الکتاب و لا فی السنه الصحیحة ما یدل علی ان النبی صلی اله علیه و سلم یسمع کل دعاء او نداء من البشر حتی یکون ذلک خصوصیة له. .. ». [14]

این هیأت که بالاترین نهاد علمی وهابیان است، درفتوای دیگری می گوید:

« اصل در مرگان این است که آنان نمی توانند صدای مردمی که آن ها را خطاب می کنند بشنوند و پاسخ آنان را بدهند و نمی توانند با هیچ انسانی سخن بگویند؛ هر چند مردگان پیامبر باشند؛ بلکه عمل آن ها با مرگشان قطع می شود ».

به گفته ی بن باز:

« بسیاری از اهل سنت قائل به حیات برزخی در قبر برای امواتند؛ ولی این بدان معنی نیست که علم غیب می دانند یا از امور اهل دنیا اطلاع دارند؛ بلکه این امور با مرگ از آن ها منقطع شده است ».

ناصر الدین البانی کتابی را در همین زمینه با عنوان « الآیات البینات فی عدم سماع( ص 446 ) الاموات » [15]تألیف کرده و کوشیده است با تکیه بر آرائه و نظرات اندیشمندان اسلامی، منکر شنیدن مردگان شود. وی اعتقاد نداشتن به سماع موتی را با مشروعیت نداشتن استعانت از اروح برابر می داند؛ اما بیش تر آن چه وی از علمای مذاهب اسلامی نقل می کند، ناظر به ارتباط فیزیکی و مادی مردگان و زندگانی است که در این نظریه اختلافی وجود ندارد. [16]

در فصل گذشته، به تفصیل حیات برزخی از منظر قرآن و حدیث ثابت شد و گفته شد که مردگان صدای زندگان را می شنوند و حتی قادر به پاسخ گویی به زندگان هستند؛ اما محدودیت های مادی انسان، مانع شنیدن صدای ان ها می شود. در این میان، وهابیان با تمسک به ظاهر برخی ایات و روایات، منکر شنیدن مردگان شده اند که در ادامه، دلایل ایشان بررسی و نقد خواهد شد:

1-3- آیه ی سماع موتی
یکی از آیاتی که وهابیان برای عدم قدرت مردگان برای شنیدن صدای زندگان به ان استدلال می کنند، آیه ی زیر است:

« إنَّکَ لاَ تُسمِعُ المَوْتَی وَ لا َ تُسمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إذَا وَلَّوْا مُدبِرینَ »؛ ( نمل /80 )

« ( آری؛ کاشان را به خدا واگذار؛ زیرا آنان مردگان اند ) و تو نمی توانی سخن خود را به مردگان بشنوانی و آنان را هدایت کنی. آنان ناشنوایانی هستند که تو از شنواندن و رساندن دعوتت به آنان ناتوانی؛ به ویژه آن گاه که از تو روی برمی تابند و پشت می کنند ». ( ص 447 ) همین آیه با همین عبارات، در سوره ی روم، آیه ی 52 تکرار شده است. وهابیان با استناد به این آیه ی شریفه که خداوند فرموده است تو نمی توانی سخن خود را به مردگان بشنوانی، کوشیده اند دیدگاه خود را تأیید کنند.

نخستین گمراهی وهابیان در استدلال به این آیه، ریشه در مبنای معنی شناسی آنان دارد؛ چون آنان « موتی » را بر معنی ظاهری آن، یعنی کسانی که روح از بدنشان مفارقت کرده است، حمل می کنند. [17] اما در گذشته بیان شد که تکیه بر معنی ظاهری آیات، بدون توجه به قرائن و شواهد، موجب انحراف و گمراهی است و پی آمدهای بسیار ناگواری دارد و هرگز با منطق قرآن و دیدگاه مسلمانان سازگار نیست. [18]

این در حالی است که قرائن و شواهد در این آیه و آیات نزدیک به آن، به خوبی نشان می دهد که مراد قرآن از « موتی »، هرگز معنی ظاهری نیست؛ بلکه کفاری هستند که قلوب آنان مرده است و بر چشم ها و گوش هایشان مهر زده شده است. به همین سبب نیز پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) نمی تواند به آنان چیزی بشنواند. آیه ی بعد قرینه ی محکمی براین تفسیر است:

« وَ مَا أنتَ بِهاَدِی الْعَمی عَن ضَلاَلَتِهِم إن تُسمِعُ إلاَّ مَن یؤمِنُ بِآیاتِنَا فَهُم مُسلِموُنَ »؛ ( نمل/ 81 )

« ای پیامبر! اینان کورند و به بی راهه می روند و تو نمی توانی کوران را راه بنمایی و آنان را از گم راهی باز داری. تو فقط می توانی سخنت را به کسانی بشنوانی و آنان راهدایت کنی که در آیات ما – که همه بیان گر توحید است – بیندیشند و تصدیق کنند. اینان اند که در برابر ما تسلیم می شوند و ایمان می آورند ». (ص 448 )

خداوند در این آیه ی شریفه کفار را به نابینایان تشبیه کرده است. در مجموع، آیات 80و81 سوره ی نمل، مردم را به چهار گروه تقسیم می کنند: [19]

1. گروه مرگان که هیچ حقیقتی را درک نمی کنند؛ هر چند در ظاهر زنده اند؛ « فَإنَّکَ لاَ تُسمِع الْمَوتی ».

2. گروه ناشنوایان که آمادگی شنیدن سخن حق را ندارند: « وَ لاَ تُسمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ ».

3. گروهی که از دیدن چهره ی حق محرومند: « وَ مَا أنْتَ بِهاُدی الْعُمی عَن ضَلاَلَتِهِم ».

4. مؤمنان واقعی که دل هایی دانا، گوش هایی شنوا و چشمانی بینا دارند: « إلاَّ مَن یؤمِنُ بِآیاتِناَ فَهُم مُسلِموُنَ ».

چنان که دیده می شود، قرآن برای فهم بیش تر مخاطب، از روش تمثل یا تشبیه معقول به محسوس استفاده کرده است. در این آیات کافران در عدم پذیرش حق، به مردگان تشبیه شده اند تا برای انسان ها بهتر قابل فهم باشد.

البته شکی نیست که مراد از شنوانن ( سماع ) در این آیات، پذیرفتن است؛ چرا که مشرکین و کفار از نظر ظاهری قدرت شنیدن دارندو پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) می تواند صدای خود را به گوش آنان برسناند؛ اما شنیدن غیر از پذیرفتن است و خداوند در این آیه ی شریفه به پیامبر خود میفرماید:

« کفار، هر چند در ظاهر می شنوند، اما سخن تو را نمی پذیرند ».

قرینه ی دیگری که نشان می دهد مراد از موتی در این آیه ی شریفه، کفارند و مراد از شنیدن، پذیرفتن است، بخش دیگری از آیه است که شنیدن را صرفاً مخصوص مؤمنان می داند. در این آیه، خداوند به پیامبرش ( صلی اله علیه و آله ) می فرمایند: تو نمی توانی به مردگان ( کفار ) سخنی بشنوانی؛ اما در ادامه ی آیه بیان می کند که تنها مؤمنان صدای تو را می شنوند. بنابراین، در این آیه نه تنها مراد ازشنیدن پذیرفتن است، بلکه مراد از موتی نیز کفار ( ص 449 ) است و سماع هم به مؤمنان اختصاص یافته است. چنین تقابلی نشان گر این واقعیت است که مراد خداوند از موتی در این آیه ی شریفه، کفار و مشرکان هستند که نمی توانند بشنوند؛ و کسانی که قدرت شنیدن و پذیرفتن سخن پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) را دارند، مؤمنان می باشند.

بیش تر مفسران اهل سنت نیز با توجه به قرائن قرآنی، چنین تفسیری را پذیرفته اند. به جز کسانی همانند: ابن کثیر[20]، شوکانی [21]، شنقیطی[22] و ابوبکر جزایری[23] که گرایش های سلفی دارند و این دیدگاه را تأیید کرده اند؛ افرادی همانند: قرطبی[24]، طبری [25]و فخر رازی این تفسیر را پذیرفته اند.

دراین میان، برخی همانند: ناصرالدین البانی که در برابر اتقان دلیل ناتوان شده اند، شبهه ای را مطرح کرده اند و آن این که هر چند مراد از « موتی » دراین آیه کفارند، اما این آیه کفار را از جهت عدم قدرت در شنیدن، به اموات تشبیه کرده است و بنابراین، اموات به طریق اولی چنین قدرتی ندارند. [26]

پاسخ این شبهه را ابن قیم که از بنیان گذاران اندیشه ی سلفی است، گفته است.

به گفته ی وی:( ص 450 ) « آیه بر کافری دلالت دارد که قلبش مرده است؛ به گونه ای که نمی توانی حقایق را به او برسانی تا از آن بهره مند شود؛ همان گونه که نمی توانی به کسانی که در قبرند، چیزی بشنوانی، به گونه ای که نفع برند ». [27]

بنابراین، وجه شبه ( علت شباهت ) میان مردگان و کفار دراین است: همان گونه که موعظه ها و هدایت های پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) در مردگان اثری ندارد و آنان پس از مرگ نمی توانند هدایت شوند و یا از سخنان پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) برای تشخیص مسیر درست استفاده کنند و فرصتشان پایان یافته است، کفار نیز از این نظریه شبیه به مردگان اند؛ یعنی هر چه بر آنان پند و موعظه ارائه کنی و آنان را به پذیرش راه حق دعوت نمایی، نمی پذیرند. [28]

مشکل دیگر البانی در این شبهه، ظاهر گرایی است. وی « سماع » را بر معنای لغوی « شنیدن » حمل کرده است؛ در حالی که وجه شبه، هرگز معنی ظاهری « شنیدن » نیست؛ زیرا اگر مراد از شنیدن، معنی لغوی ( ظاهری ) باشد، بی شک هیچ شباهتی میان مردگان و کفار وجود ندارد؛ چون کفار دارای اندام حسی شنوایی هستند. بنابراین صدای پیامبر ( صلی اله علیه و آله ) را از طریق ارتعاشات پرده ی گوش می شنیدند؛ در حالی که اندام حسی شنوایی مردگان، از کار افتاده است و آنان قدرت شنیدن ظاهری ندارند.

2-3- آیه ی سماع اهل قبور
دلیل دیگر وهابیان که به دلیل اول بسیار شباهت دارد، آیه ی شریفه ی زیر است:( ص 451 ) « وَ مَا یستَوی الأَحْیاءُ وَ لاَ الأمْوَاتُ إنَّ اللهَ یسمِعُ مَن یشَاءُ وَ مَا أنتَ بِمُسمِعٍ مَن فی القُبُورِ »؛ (فاطر/22 )

« مؤمنان، زنده دلان اند و کافران دل مردگان؛ و هیچ گاه زندگان و مردگان برابر نیستد. خداست که حق را به هر که بخواهد می شنواند و او را هدایت می کند؛ و تو ای پیامبر ( صلی اله علیه و آله ) نمی توانی به کسانی که چون مردگان در قبرها مدفون اند، حقیقت را بشنوانی و آنان را هدایت کنی ».

وهابیان این آیه ی شریفه را نیز هماند آیه ی اول، دلیلی برعدم قدرت مردگان بر شنیدن دانسته اند. « لجنة الدائمة للافتاء »، در قدرت نداشتن مردگان بر شنیدن. به صراحت به این آیه استدلال کرده است[29]؛ اما این آیه ی شریفه نیز همانند آیه ی اول، کنایه از کفار است که همانند مردگان، قدرت پذیرفتن کلام حق را ندارند. به عبارت دیگر، میان « لا تسمع الموتی » و « ما انت بمسمع من فی القبور » تفاوتی وجود ندارد و مراد از هر دو، همان مردگان اند که در این جا کفار به آن ها تشبیه شده اند. برای نمونه، قرآن می فرماید: « وَ أنَّ اللهَ یبعَثُ مَن فی القُبوُرِ »؛ ( حج /7)

« خداوند همه ی کسانی را که در قبرها هستند، برمی انگیزد ». هر چند خداوند به مردگن داخل قبور تصریح کرده است، اما مراد وی جمیع مردگان است؛ اعم از آنان که دفن شده اند وآنانی که بدن هایشان دفن نشده است.

از سوی دیگر، در همین سوره تشبیه های دیگری نیز وجود دارد که این تشبیه نیز در راستای آن ها قرار دارد. در آیه ی نوزدهم، خداوند کافران و مؤمنان را به کور و بینا تشبیه می کند:

« وَ مَا یستَوی الأعْمَی وَ البَصیرُ »؛ ( فاطر /19 ) « کافران کورند و مؤمنان بینا؛ و کور و بینا برابر نیستند ». ( ص 452 )

خداوند در ابتدای آیه ی مورد نظر نیز می فرماید: « زندگان و مردگان مساوی نیستند ». که به اتفاق همه ی مفسران، مراد خداوند از این عبارات، کفار و مؤمنان است.

3-3- استدلال به حدیث انقطاع عمل
حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) نقل شده است که ایشان می فرماید:

« إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: صدقة جاریة و ولد صالح یدعو له، و علم ینتفع به »؛[30]

« هنگامی که فرزند آدم از دنیا می رود، عملش قطع می شود، جز در سه چیز: صدقه ای که ادامه دارد؛ فرزند صالحی که برای او دعا می کند و عملی که فایده اش به دیگران می رسد ».

وهابیان بر اساس این حدیث می گویند: ارتباط میت با دنیا قطع می شود، مگر در همین سه چیزی که در حدیث ذکر شده است. باطل بودن این استدلال نیز به خبی روشن است:

نخست آن که این روایت مربوط به حوزه ی اعمال است و همه ی مسلمانان معتقدند که تنها دنیا جولان گاه عمل استو هنگامی که انسان از دنیا رفت، دیگر برای انجام اعمال فرصتی ندارد. قرآن از زبان کفار می فرماید:

« حَتَّی إذَا جَاءَ أحَدَهُمُ المَوتَ قَالَ رَبِّ ارْجِعوُنِ. لَعَلِّی أعْمَل صَالِحاًَ فیمَا تَرَکتُ کَلاَّ إنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِن وَرَائِهِم بَرزَخٌ إلی یومِ یبعَثوُنَ »؛ ( مؤمنون /99-100)

« این کفر پیشگان هم چنان به کفر خود ادامه می دهند و به ثروت خود مغرورند؛ تا آن گاه که مرگ به سراغ یکی از آنان بیاید. در آن حال، به درگاه خدا استغاثه می کند و ندای « یا ربّ» سر می دهد و به فرشتگان می گوید: مرا به دنیا باز گردانید. اگر باز گردم، شاید درثروتی که از خود بر جای نهاده ام، کاری شایسته کنم و آن ها را برای خشنودی خدا( ص 453 ) انفاق نمایم. چنین نیست؛ درخواست بازگشت بی اثر است. او فقط این سخن را بر زبان می آورد. و فراروی آدمیان پس از مرگ، جهانی است میان دنیا و آخرت تا روزی که برانگیخته شوند ».

هم چنین علت تشبیه کفار به مردگان در سوره ی نمل و فاطر، همان ناتوانی مردگان در امتثال اوامر و نواهی و پذیرش هدایت پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) بود و ناگفته پیداست که میان شنیدن و عمل، تفاوت بسیاری وجود دارد.

دوم آن که این روایت نمی تواند با انبوه آیات و روایات درباره ی سماع موتی و حیات برزخی معارضه کند و همان گونه که گفته شد، از آن جا که پیرامون حوزه ی عمل است، تعارضی نیز با این روایات ندارد.

4. نظر عایشه
نسائی در « سنن »[31]، سخنی ازعایشه نقل می کند که وی واقعه ی سخن گفتن پیامبر با کشتگان بدر را توهمی از سوی راوی خوانده است. به گفته ی عایشه، پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به جای « إنهم لیسمعون الان ما اقول »، فرموده است: « إنهم لیعلمون الان »؛ یعنی کشتگان کفار اکنون می دانند، نه می شنوند. وی سپس برای اثبات سخن خود، به آیه ی شریفه ی « انک لا تسمع الموتی » و « و ما انت بمسمع من فی القبور» استناد می کند و در نتیجه، سماع موتی را انکار می کند.

البته این دیدگاه مورد تأیید وهابیان نیست و چندان براین نظر عایشه تأکید نمی کنند و چنان که خواهد آمد، شنیدن کشته های بدر را معجزه ای می دانند که فقط پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) قادر به انجام آن بوده است؛ اما در مجموع، نظر عایشه از چند جهت قابل بررسی است: ( ص 454 )

1. عایشه، مستند سخن خود را بیان کرده است و چنان که گفه شد، تقریباً دیدگاه همه ی علمای اسلامی و قرائن موجود درآیات یاد شده، ناقض نظریه ی عایشه اند؛ چرا که مراد از « موتی » و « من فی القبور » دراین آیات، کفارند. [32]

2. با توجه به روایات و آیاتی که در زمینه ی سماع موتی وجود دارد، دیدگاه عایشه نمی تواند با آیات و روایات معارضه کند؛ به ویژه آن که اصل حدیث در مصادر مختلف، « لیسمعون » است. در حقیقت، نظر عایشه اجتهاد در برابر نص است. [33]

3. اگر پذیرفته شود که پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به جای « لیسمعون ن فرموده باشد « لیعلمون »، علم را برای مردگان ثابت کرده است؛ در این صورت، اگر مردگان عالم باشند، بی تردید قدرت شنیدن نیز دارند.

4. اگر استناد چنین سخنی به عایشه درست باشد، وی بعدها از نظر خود برگشته است؛ زیر در منابع بسیاری از اهل سنت، از عایشه نقل شده است که می گفت:

« وقتی وارد حجره ام می شدم که در آن پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) و پدرم دفن شده بودند، خود را نمی پوشاندم و با خود می گفتم: یکی پدرم و دیگری شوهرم است؛ اما هنگامی که عمر در کنار آن ها دفن شد، به خدا قسم داخل در حجره نشدم، مگر این که به سبب حیای از عمل، خود را در حجاب پوشانده بودم ». [34] ( ص 455 )

با توجه به این گفته ی عایشه، به خوبی می توان دریافت که وی معتقدی به فهم و درک اموات بوده است و به همین دلیل، پس از دفن عمر ف خود را در حجره می پوشانده است. هم چنین ابن قیم از ابن ابی الدنیا در کتاب « قبور » روایتی نقل می کند که عایشه گفته است: پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) فرمود:

« ما من رجل یزور قبر أخیه و یجلس عنده إلا استأنس به ورد علیه حتی یقوم ». [35]

« هیچ مردی نیست که قبر برادرش را زیارت کند و نزد قبر او بنشیند، مگر با او انس بگیرد و پاسخش را بدهد تا هنگامی که از کنار قبر برخیزد و برود ».

شاید به همین دلیل بود که عایشه برای زیارت قبر برادر خود، به مکه رفت.

افرادی همانند: شنقیطی[36]، ابن تیمیه[37]، ابن رجب حنبلی[38] و ابن قیم [39]که بیش تر آن ها چهره های شناخته شده ی سلفی اند نیز با این دیدگاه عایشه به مخالفت پرداخته اند. البته همان گونه که گفته شد، خود عایشه بعدها از این دیدگاه برگشته است. بنابراین نمی توان عدم سماع موتی را به او نسبت داد. ( ص 456 )

5. وهابیت، سماع موتی و چالش های درونی
یکی از مهم ترین اختلافات میان بنیان گذاران اندیشه ی سلفی و جریان های معاصر آن، اختلاف نظر درمسأله ی سماع موتی و تلقی آنان از حیات برزخی است. با آن که ابن تیمیه و ابن قیم، بی شک مهم ترین نقش را در ایجاد مکتب سلفی گری ایفا کرده اند، درباره ی حیات برزخی و سماع موتی، دیدگاهی کاملاً متفاوت با اندیشه ی وهابیان درپیش گرفته اند و وهابیان دراین عرصه، نه تنها با مسلمانان دیگر، بلکه با رهبران خود نیز مخالفند.

1-5- ابن تیمیه و سماع موتی
عالم برزخ در اندیشه ی ابن تیمیه با افت و خیزهای مختلفی روبه روست؛ اما به نظر می رسد که وی حیات برزخی و سماع موتی را اجمالاً می پذیرد. البته این سخن بدان معنی نیست که دیدگاه ابن تیمیه، کاملاً هم آهنگ با دیدگاه مسلمانان دیگر است؛ اما به هر حال، از اندیشه ی وهابیان به اندیشه ی اسلامی نزدیک تر است. از آن جا که وهابیان خود را پیرو ابن تیمیه می شمارند، نگاهی تفصیلی به اندیشه ی وی در زمینه ی حیات برزخی و سماع موتی ضروری است.

ابن تیمیه با توجه به انبوه آیات و روایات در زمینه ی حیات برزخی، برخلاف پیروان خود، سماع موتی را پذیرفته است.

از وی پرسیده شده است:

« آیا مرده صدای پای زائرانش را می شنود و آن ها را می بیند؟ و در آن هنگام آیا روح وی به جسدش بر می گردد؟ آیا مرده از قرائت فاتحه و دادن صدقه باخبر می شود؟ و آیا در عالم برزخ، روح مره، با ارواح بستگانش که پیش از او مرده اند – خواه قبر آن ها از ( ص 457 )

وی دور باشد یا نزدیک – ارتباط دارد؟ . .. و آیاهنگامی که بستگان، برای مرده گریه می کنند، روح او ناراحت می شود؟ ». [40]

ابن تیمیه در پاسخ می گوید:

«. .. آری؛ مرده فی الجمله صدای زائرانش را می شنود؛ همان گونه که در صحیحین از پیامبر (صلی اله علیه و آله ) نقل شده است که فرمود: مرده صدای کفش تشییع کنندگان خود را می شنود ».

وی سپس داستان جنگ بدر و سخن گفتن پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و اله ) را با سران کشته شده، نقل می کند و آن را به منزله ی تأیید سماع موتی ذکر می کند و می گوید:

« هم چنین به اسناد مختلف از صحیحین ثابت شده است که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به سلام دادن به اهل قبور امر می کرد و می فرمود: بگویید: سلام بر شما ای اهل سرزمین مسلمانان و مؤمنان! و ما به خواست خدا به شما خواهیم پیوست. خداوند کسانی را که پیش از ما و شما رفته اند و کسانی که پس از ما خواهند رفت، بیامرزد. برای خودمان و شما عافیت را خواستاریم. .. » [41]. پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) با این جملات، مردگان را مخاطب قرارداده است و خطاب در صورتی درست است که مخاطب بشنود. هم چنین ابن عبدالبر از پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) حدیثی نقل می کند که فرمود: « مردی نیست که بر قبر برادر مؤمنش که در دنیا او را می شناخته بگذرد و بر او سلام دهد، مگر این که خداوند سلام او را به روح آن میت برساند و میت پاسخ سلام او را بدهد ». [42]

وی سپس به روایاتی اشاره می کند که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) فرموده است:

« بر من زیاد سلام کنید که سلام شما، به من می رسد ».( ص 458 ) وی پس از بیان این احادیث، چنین نتیجه می گیرد: « این نصوص و مانند آن ها روشن می کند که میت فی الجمله می توان سخن زندگان را بشنود؛ اما این شنیدن لازم نیست که همیشگی باشد؛ بلکه ممکن است متغیر باشد. چنین حالتی در افراد زنده نیز وجود دارد. گاهی فرد سخن کسی را که با او صحبت می کند، می شنود و گاهی به عللی آن را نمی شنود. البته شنیدن میت، صرف ادراک است؛ اما برآن پاداشی مترتب نیست. هم چننی مراد از شنیدن میت، آن شنیدنی نیست که در کلام خداوند - « انک لا تسمع الموتی » - از اموات نفی شده است؛ زیرا مراد از شنیدن در این آیات، پذیرش و اطاعت است. خداوند متعال در این آیه، کافر را به مرده تشبیه کرده است؛ چرا که میت نیز نمی تواند به کسی که او را به کاری می خواند، پاسخ دهد. هم چنین کافر مانند حیوانات است که صدا را می شنوند، اما متوجه معنی نمی شوند. مرده نیز هر چند سخن را می شنود و متوجه معنی می شود، اما قدرت پذیرش و اطاعت ندارد؛ نمی تواند امر یا نهی را انجام دهد. هم چنین کافر هر چند سخن را می شنود و معنی را می فهمد؛ اما به امر و نهی عمل نمی کند؛ چنان که خداوند نسبت به آن ها می فرماید: لو علم الله فیهم خیرا لاسمعهم ». [43] وی هم چنین از قول مالک بن انس می گوید: « ارواح به هر جا که بخواهند، می توانند بروند ». [44]

او سپس درباره ی رسیدن قرائت فاتحه و صدقات، می گوید که علمای اهل سنت و جماعت، بر این امر اتفاق نظر دارند. [45]

وی سپس این شبهه را مطرح می کند که برخی معتقدند آیه ی شریفه ی « لیس للانسان الا ما سعی » ( نجم /39) نشان می دهد که انسان فقط مرهون اعمال خودش است و افعال دیگران، به حال وی پس از مرگ سودی ندارد. او در پاسخ می گوید: ( ص 459 ) « به سنت متواتر و اجماع ثابت شده است که صلوات، دعا و استغفار برای پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و اله )، به ایشان می رسد و این پاداش ها از سعی دیگران است، نه از خود پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) ».

وی سپس در تفسیر این آیه ی شریفه می گوید:

« این آیه بیان می کند که برای انسان چیزی است که برای آن تلاش کرده است؛ اما نمی گوید که انسان به جز از عمل خود، نفع نمی برد. برای مثال، انسان مالک چیزی است که برای آن تلاش کرده است و مستحق غیر آن نیست؛ . ... اما اگر کسی تبرعاً مالی را به او بخشید، می تواند از آن بهره ببرد. وضعیت ثواب و پاداش نیز این گونه است ». [46] با توجه به آن چه از ابن تیمیه در جملات گذشته گفته شد، به خوبی دیده می شود که وی سماع موتی و ارتباط ارواح با این عالم را پذیرفته است؛ اما آن چه راه وی را از مسلمانان دیگر جدا می کند، این واقعیت است که او هر چند ارتباط عالم ارواح را با انسان ها پذیرفته است، زیارت و توسل به ارواح مقدس پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) و اولیای الهی را نمی پذیرد. شاید تصور شود که ابن تیمیه از باب شرک، چنین دیدگاهی دارد؛ اما از نگاه وی، توسط به زندگان شرک نیست و تنها پس از مرگ، توسل به ارواح و زیارت قبور شرک تلقی می شود. این در حالی است که نمی توان معیار شرک بودن عملی را زنده یا مرده بودن فرد دانست. [47]

از سوی دیگر، آن چه در انسان اصالت دارد، روح انسان است نه جسم وی، پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه وآله ) از نظر جسمی، فردی همانند دیگران بود. قرآن به آن حضرت می فرماید:

« قُل إنَّمَا أنَا بَشَرٌ مِثلُکُم »؛ ( فصلت /6) « ای پیامبر! بگو: من بشری مانند شما هستم ». (ص 460 )

بنابراین، پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) نیز همانند انسان های دیگر زمانی پا به عرصه ی این جهان گذاشته و سپس نیز از این دنیا رخت بربسته است:

« إنَّکَ مَیتٌ وَ إنَّهُم مَّیتوُنَ ـ؛ ( زمر /30)

« ای پیامبر! تو می میری و آن ها نیز می میرند ».

اما آن چه پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه وآله ) را پیامبرکرده، عظمت روحی اوست. روح اوست که او را در میان انسان ها ممتاز می کند و این روح نیز همان گونه که گفته شد، نه تنها پس از مرگ کالبد خاکی نمی میرد، بلکه هم چنان با عالم دنیا در ابعاد گوناگون ارتباط دارد. بنابراین، چه گونه است که توسل و طلب شفاعت در هنگامی که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) زنده است، درست می باشد، اما هنگامی که از دنیا می رود، باطل است؟ !

جدای از این دلیل عقلی، روایات و آیات بسیاری مؤید قدرت ارواح اولیاء و صالحان برای گره گشایی از کار مسلمانان است که در شبهه شناسی به تفصیل خواهد آمد. [48]

2-5- ابن قیم و سماع موتی
یکی دیگر از شخصیت های بزرگ سلفی، ابن قیم است. بسیاری از عقاید وهابیت، برگرفته از دیدگاه ها و نظرات اوست؛ اما دیدگاه وی درباره ی حیات برزخی و سماع موتی، کاملاً با اندیشه ی وهابیان در تضاد است؛ هر چند در مباحثی مانند توسل، زیارت و استعانت از ارواح اولیای الهی، همانند استا خود – ابن تیمیه – گرفتار انحراف می شود. ابن قیم دیدگاه های خود را پیرامون حیات برزخی و سماع موتی، درکتاب مستقلی با عنوان « الروح »[49] گرد آورده است. (ص 461 ) او در ابتدای کتاب، در فصلی با عنوان « آیا اموات متوجه زیارت زندگان و لام آن ها می شوند؟ »، با تکیه بر روایات متواتر، ادعا می کند سلف معتقد بوده اند که مردگان متوجه زیارت زندگان می شوند و بر این امر ادعای اجماع می کند [50]. وی حتی واژه ی « زیارت » را نشانه ی وجود سماع و ارتباط می داند. به گفته ی او، هنگامی واژه ی زیارت به کار می رود که زیارت شونده متوجه حضور زیارت کننده شود؛ اما اگر زیارت شونده هیچ ادراکی از حضور زائر نداشته باشد، به آن « زیارت » گفته نمی شود. وی سپس تلقین به مرده در قبر را نشانه ی دیگری بر فهم و درک او می شمارد[51] و معتقد است که مرده متوجه اعمال بستگان و نزدیکان زنده ی خود می شود [52]. او با تقسیم ارواح به دو بخش « معذب » و « متنعم »، معتقد است که ارواح متنعم با یک دیگر دیدار کرده، خاطرات خود را یادآوری می کنند؛ اما ارواح معذب، چنین آزادی ای ندارند. به گفته ی او، ارواح متنعم آزادند و می توانند به همه جا سفر کنند. [53]

در مجموع، با نگاهی به محتوای اثر ابن قیم، تفاوت فاحشی میان اندیشه ی وی و وهابیان یده می شود؛ اما آن چه بار دیگر ذهن را به خود مشغول می کند، این واقعیت است که چه گونه ابن قیم با توجه به این دیدگاه، هم چنان توسل، زیارت و طلب استعانت از اولیای الهی را نامشروع می داند؟ اگر استعانت و توسل به غیر خدا شرک باشد، تفاوتی میان حیات و ممات نیست؛ و اگر علت عدم مشروعیت توسل و زیارت در دوران ممات، عدم سماع و ارتباط آنان با دنیا باشد که هم ابن تیمیه و هم ابن قیم به درک و فهم اموات اعتقاد دارند. ( ص 462 )

3-5- ابن رجب حنبلی
ابن رجب حنبلی را نمی توان در ردیف سلفیان و وهابیان قرار داد؛ اما از آن جا که وهابیان خود را به مکتب حنبلی نزدیک می دانند، آشنایی با دیدگاه این عالم بزرگ حنبلی درباره ی حیات برزخی و سماع موتی، خالی از فایده نیست.

ابن رجب کتابی با عنوان « اهول القبور و احوال اهلها الی النشور »[54] دارد که درآن به تفصیل به ویژگی های عالم برزخ، از جمله سماع موتی پرداخته است. وی نیز در فصول مختلف به تفصیل به ابعاد و زوایای حیات برزخی پرداخته است. او نیز همانند ابن قیم، قائل به ملاقات اموات با یک دیگر در حیات برزخی است [55]. ابن رجب معتقد است که اموات، از زائران خود آگاهی دارند و سلام آن ها را می شنوند[56]. آنان هم چنین از اوضاع بستگان و نزدیکانشان در دنیا آگاهی دارند[57] و در نهایت، هنگامی که بر اموات درودی فرستاده شود، آنان نیز پاسخ سلام را می دهند. [58]

پرسشی که هنوز در پایان این بحث بی پاسخ مانده، این است که وهابیان با توجه به عدم اعتقاد به سماع موتی، با آیات و روایات صحیحی که به صراحت حیات برزخی و سماع موتی را تأیید می کنند، چه گونه برخورد می کنند؟ بی شک نمی توان مسائلی همچون سخن گفتن پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) با کشتگان بدر را که در همه ی کتاب های اصیل تاریخی و حدیثی آمده است، منکر شد. (ص 463 )

وهابیان برای توجیه این موارد، ساده ترین راه را برگزیده اند و آن این که همه ی حوادث، آیات و روایاتی را که نتوانسته اند منکر شوند، معجزه شمرده اند و احادیث دیگر را چون با دیدگاه آنان در تعارض است، ضعیف و مردود دانسته اند: « و یستثنی من هذا الأصل ما ثبت بدلیل صحیح کسماع أهل القلیب من الکفار کلام رسول الأنبیاء علیهم الصلاة والسلام فی السماوات حینما عرج به إلیها و من ذلک نصح موسی لنبینا علیهما الصلاة و السلام أن یسأل الله التخفیف مما افترضه علیه و علی أمته من الصلوات و هذا من المعجزات و خوارق العادات ». [59]

« و از اصل عدم سماع موتی، آن چه به دلیل صحیح ثابت شده است، استتنا می شود؛ مانند شنیدن کلام پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) توسط اهل قلیب از کفار بعد از جنگ بدر، و نماز پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به همراه پیامبران در شب اسراء و سخن گفتن او با پیامبران هنگامی که به آسمان عروج کرد، و از این جمله است. نصیحت حضرت موسی ( علیه السلام ) به پیامبر ما که از خدا خواست بر پیامبر و امت وی در نماز تخفیف قائل شود. .. و همه ی این ها از معجزات و خوارق عادات است ».

چنان که دیده می شود، وهابیان در حیات برزخی و سماع موتی، نه تنها با همه ی مسلمانان مخالفند، بلکه حتی به رهبران اصلی خود نیز پشت کرده اند و دیدگاهی کاملاً ابداعی برگزیده اند. همین دیدگاه نیز سبب شده است که امروزه به مرقد پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) جسارت کنند و در صورت قدرت، به تخریب این مکان مقدس اقدام نمایند. [60] (ص 464 )

نتیجه بخش چهارم
حیات برزخی از معتقدات تمامی مسلمانان است. بنا بر آیات و روایات، انسان پس از مرگ از میان نمی رود و روحش در قالب مثالی در عالم برزخ به حیات خود ادامه می دهد. تمامی مسلمانان حتی برخی از بزرگان سلفی مانند ابن قیم معتقدند که انسان ها پس از مرگ و در عالم برزخ صدای زندگان را می شنوند و پاسخ آنان را می دهند، اما انسان ها به علت محدودیت مادی، قدرت شنیدن آن را ندارند.

در این میان وهابیت با توجه به مبنای هستی شناسی خود که منتهی به حس گرایی می شود، میان عالم برزخ و دنیا هیچ ارتباطی قائل نیستند و معتقدند که انسان هنگامی که از دنیا می رود ارتباطش با عالم دنیا قطع می گردد. بنابراین خواندن اموات و به زیارت رفتن آن ها و طلب حاجت کردن از آن ها فایده ای ندارد. اما همان گونه که گفته شد، با توجه به آیات و روایات، مردگان صدای زندگان را می شنوند و هر چه مقام و جایگاه فرد بالاتر باشد، قدرتش بیش تر است.


پی نوشت:

 [1]. در ادامه، دیدگاه ابن قیم در این زمینه ذکر خواهد شد.
[2]. در این فصل، تنها به بررسی و نقد مبانی و اندیشه ی وهابیت در حیات برزخی اشاره خواهد شد و شبهات مترتب برآن، در جلد سوم مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
[3]. در جلد اول به تفصیل درباره ی معنی و مفهوم هستی شناسی، سخن گفته شده است. ر.ک: همین مجموعه، ج 1، فصل 2.
[4]. ر.ک: همین مجموعه، ج1، فصل 2.
[5]. ر.ک: همین کتاب، فصل پنجم.
[6]. البته حس گرایی مراتب و مراحل مختلفی دارد. ماتریالیست ها، کمونیست ها و پوزیتیویست ها، گرفتار حس گرایی مطلق بودند. آنان به سبب اندیشه ی حس گرایانه، منکر وجود خدا، قیامت، بهشت، جهنم و در مجموع، عالم ماوراء الطبیعه بودند؛ اما حس گرایی در اندیشه ی وهابی، هر چند به معنی انکار عالم غیر مادی نیست، سبب شه است که نخست، قرائتی مادی از موجوداتی مانند خداوند، عرش و کرسی ارائه شود که در فصول گذشته –وهابیت مکتب تشبیه – به تفصیل بیان شد؛ و دوم، امکان ارتباط میان عالم برزخ و دنیا انکار شود.
[7]. به همین سبب خود اثبات گرایان، در اندیشه ی خود تحولی بنیادین ایجاد کردند و از دل آن، مکتب « نو اثبات گرایی » -newpositivism- بیرون آمد که خود این مکتب نیز با مشکلات و چالش های بسیاری روبه روست.
[8]. « و انما الشرک ان تدعوا میتا او غائبا بغیر الاتصالات المعروفه و تعتقد فیه السر و انه یمسع کلامک و ینفعک و ان غاب عنک، و ان کان لیس بینک و بینه اتصال حسی معروف، لا من طریق الکتابه و لا من طریق الهاتف ولامن طریق التلکس مثلا... فالتعاون بین المسلمین جائز بشرط این یکون ذلک مع حاضرین یسمعون ».
[9].. عبدالعزیز بن باز، « فتاوی »، ج 4، ص 89 تا 94، موجود در پایگاه اطلاع رسانی الرئاسة العامة للبحوث العلمیة و الافتاء المملکة العربیة السعودیة: www.alifta.net.
[10]. مصاحبه ی شبکه ی سلام با عصام العماد، بخش دوم، 20/7/1387.
[11]. عبدالعزیزبن باز، « فتاوی و رسائل » ف ج 7، ص 339.
[12]. همو، « فتاوی ابن باز»، ج 2، ص 381.
[13]. همو، « پایگاه اطلاع رسانی ابن باز، فتوای شماره ی 10389: 10389 www.binbaz.org.sa/mat/
[14]. پیرامون استدلال وهابیان به این آیه، در صفحات بعد سخن گفته خواهد شد.
[15]. نعمان الوسی، الآیات البینات فی عدم سماع الاموات علی مذهبی الحنفیة السادات، مقدمه: ناصرالدین البانی.
[16]. همان.
[17]. در بحث های گذشته گفته شد که این ظاهر گرایی موجب انحراف آنان در معنای عبادت نیز شده است. ر.ک: همین مجموعه، ج 2، فصل هشتم و نهم.
[18]. ر.ک: همین کتاب، فصل چهارم.
[19]. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 16، ص 500.
[20]. عماد الدین ابن کثیر، « تفسر القرآن »، ج 6، ص 216.
[21]. محمدبن علی الشوکانی، « فتح القدیر الجامع بین فنی الروایة و الدرایة »، ص 1088.
[22]. محمد الامین الشنقیطی، « اضواء البیان فی ایضاح القرآن »، ج 6،ص 124 تا 125.
[23]. ابوبکر جزایری، « ایسر التفاسیر »، ذیل آیه.
[24]. محمد بن احمد الانصاری القرطبی، « تفسیر القرآن » ف ج 16،ص 214تا 215.
[25]. محمد بن جریر الطبری، « تفسیر القرآن » ف ج 19،ص 495.
[26]. نعمان بن محمود الالوسی، « الایات البینات فی عدم سماع الاموات عند احنفیة السادات »، ص 37.
[27]. ابن قیم، « الروح »، ص 63.
[28]. شنقیطی در ذیل این آیه و در تبیین وجه شبه میان اموات و کفار می گوید: « همان گونه که خداوند نخواسته است مردگان قدرت پذیرش یا عدم پذیرش را داشته باشند، به همین گونه نیز خداوند نمی خواهد گمراهان و مضلین، سخن حق را بپذیرند و هدایت شوند ». شنقیطی، « اضواء البیان فی ایضاح القرآن »، ج 6،ص464 تا 470.
[29]. اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الإفتاء، حاضران: عبدالله بن قعود ( عضو)، عبدالله بن غدیان ( عضو )، عبدالرزاق عفیفی ( نایب رئیس اللجنة )، عبدالعزیز بن عبدالله بن باز ( الرئیس )، ج 1،ص 314.
[30]. حرعاملی، وسایل الشیعه، ج 13،ص 292؛ احمد بن حنبل، المسند، ج 2،ص 272.
[31]. احمد بن شعیب نسائی، م المجتبی من السنن »، ( سنن نسائی )، ج 4،ص 110.
[32]. ر.ک: همین فصل، توضیحات ذیل آیات مربوطه.
[33]. محمد الامین الشنقیطی، « اضواء البیان فی ایضاح القرآن »، ج 6،ص 466.
[34]. احمد بن حنبل، « المسند »، ج 42،ص 441، ح 24480؛ الحاکم النیسابوری، « المستدرک »، ج 3، ص 67، ح 4463؛ الهیثمی، « مجمع الزوائد »، ج 8،ص 26؛ همان، ج 9،ص 26؛ همان، ص 33؛ ابی بکر الخلال، « السنة »، ج 1،ص 297؛ ابن سعد، « الطبقات الکبری »، ج 2،ص 256؛ و البهوتی، « کشف القناع »، ج 1،ص 635.
[35].محمد بن ابی بکر بن قیم، « الروح » ف ص 169.
[36].شنقیطی می گوید: «. .. و ان قول عائشة – رضی الله عنها – و من تبعها: انهم لا یسمعون، استدلالا بقوله تعالی انک لا تسمع الموتی، و ما جاء بمعناها من الآیات غلط منها رضی الله عنها، و من تبعها ». محمد الامین شنقیطی، « اضواء البیان فی ایضاح القرآن »، ج 6،ص 466.
[37]. دیدگاه ابن تیمیه در ادامه می آید که کاملاً با این نظریه ی عایشه درتضاد است.
[38]. ابن رجب با تعریف سماع منفی به معنی پذیرش و اجابت، به اثبات سماع به معنی فهم و ادراک می پردازد و سپس به نظریه ی عایشه اشاره و آن را با آیات دیگر رد می کند. ابن رجب، « اهوال القبور و احوال اهلها الی النشور »، ص 132.
[39]. ابن قیم نیز در کتاب « الروح » به تفصیل به اثبات سماع موتی می پردازد و دیدگاه وی را نادرست می شمارد.
[40]. ابن تیمیه، « مجموع الفتاوی »، ج 24،ص 203.
[41]. « السلام علیکم أهل الدیار من المؤمنین و المسلمین و إنا إن شاء الله بکم لا حقون و یرحم الله المستقدمین منا و منک و المستأخرین نسأل الله لنا و لکم العافیة. .. ».
[42]. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، « مجموع الفتاوی »، ج 24،ص 203.
[43]. همان، ص 204.
[44]. همان، ص 205.
[45]. همان.
[46]. همان.
[47]. ر.ک: فصل سوم، مفهوم و مراحل شرک.
[48]. در این جلد، تنها بحث سماع موتی و حیات برزخی اثبات شده است؛ اما قابلیت های اموات در مباحث توسل، طلب شفاعت، زیارت و. . به تفصیل در جلد سوم – شبهه شناسی – خواهد آمد.
[49]. محمد بن ابی بکر بن قیم، « الروح ».
[50]. همان، ج 1،ص 167.
[51]. همان. ص 179.
[52]. همان، ص 176.
[53]. همان، ص 204.
[54]. عبدالرحمن بن احمد بن رجب، « اهوال القبور و احوال اهلها الی النشور».
[55]. همان، ص 48.
[56]. « معرفة الموتی بمن یزورهم و یسلم علیهم »، همان، ص 141.
[57]. همان، ص 150
. [58]همان، ص 158.
[59]. اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الإفتاء، « مجموع الفتاوی »، ج 1، ص 113. حاضران عبدالله بن قعود ( عضو )، عبدالله بن غدیان ( عضو )، عبدالرزاق عفیفی ( نایب رئیس اللجنة )، عبدالعزیز بن عبدالله بن باز ( الرئیس ). موجود در پایگاه اطلاع رسانی رئاسة العامة للبحوث العلمیة والافتاء: www.alifta.net.
[60]. سید محسن امین، « کشف الارتیاب »، ص 127.

منابع:
1. قرآن کریم.2. مفردات راغب.3. تاج العروس.4. شرح الاصول الخمسه.5. اشعری، الإبانه.6. فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، با مقدّمه و توضیحات استاد کاظم مدیرشانه چی.7. نهایة الاقدام.8. محمد عبده، رسالة التوحید.9. الإبانة عن اصول الدیانه.10. کتاب التوحید.11. عمر النسفی، العقائد النسفیه.12. سعدالدین التفتازانی، شرح العقائد النسفیه.13. علی ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی.14. کشف الشبهات.15. ابن باز، مجموعه فتاوی.16. العثیمین، شرح کشف الشبهات.17. این تیمیه، مجموعه فتاوی.18. محمد بن صالح العثیمین، فتاوی العقیده.19. جعفر سبحانی، العقیدة الإسلامیه، بخش دوم.20. جعفر سبحانی، الإلهیات، ج 1و2.21. جعفر سبحانی، منشور عقاید امامیه.22. سید جعفر سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ج 1.23. شرح گلشن راز.24. مقدّمه شرح تجرید.25. محمد رضا ضمیری، کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی.26. التفسیر الکبیر.27. طبقات الشافعیة الکبری، ج 3.منبع : مجله اندیشه تقریب، شماره4

منبع : کتاب سلفی گری و وهابیت، جلد دوم: مبانی اعتقادی، سید مهدی علی زاده موسوی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت فرهنگی و تبلیغی، قم، آوای منجی، چاپ اول 1391

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام