مقالات > توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید عبادی و شبهات وهابیت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۲/۵ تعداد بازدید: 96

در بحث توحید در زمان پیامبر هیچ اختلافی در آن نبود و تمام اختلافات پس از پیامبر به وجود آمد. ممهمترین شبهات وارد شده در بحث توحید از سوی وهابیان است.



در بحث توحید در زمان پیامبر هیچ اختلافی در آن نبود و تمام اختلافات پس از پیامبر به وجود آمد. ممهمترین شبهات وارد شده در بحث توحید از سوی وهابیان است. این گروه در بسیاری از موارد به درستی معنا و مفهوم توحید و عبادت را درک نکرده و متوجه نشده اند و همین باعث به وجود آمدن اختلافات زیادی شده است. در این مقاله مفهوم توحید و عبادت کاملا بیان شده و شبهات و ایرادات وارده از سوی وهابیان پاسخ داده خواهد شد.
 نويسنده : نعمت الله پیغان

مسأله توحید اولین و زیربنایی ترین بحثی است که پس از ظهور اسلام بین پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم، با مشرکین عصر جاهلی مطرح شد. پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم با تمام وجود در راه توحید قدم برداشت و شرک را ریشه و خاستگاه آداب و رسوم جاهلی و انحرافات فکری معرفی نمودند و آن را عملی نابخشودنی دانستند. در زمان پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم هرگز بین ایشان با مشرکین بحثی در مورد مفهوم و محتوای توحید و شرک و اقسام آنها رخ نداد، اما در دوره های بعد اختلافاتی در مفهوم و مصادیق توحید و شرک پدید آمد. در این نوشتار به توحید عبادی و شبهات ایجاد شده در آن، از سوی وهابیت پرداخته شده است.

اقسام توحید
از دیدگاه برخی محققین، توحید به دو قسم نظری و عملی تقسیم می­ شود. توحید نظری خود به توحید ذاتی، توحید صفاتی و توحید افعالی تقسیم می­ شود، که هر یک از این ها باز اقسامی دارد. توحید عملی نیز به توحید در حمد، توحید در دعا و توحید در عبادت تقسیم می­ شود. بحث ما پیرامون توحید در عبادت می­ باشد.[2]

توحید عبادی و مباحث مربوط به آن
مفهوم توحید
در این که توحید به چه معناست، حرف های مختلفی گفته شده است. برخی از گروه ­های التقاطی توحید را به معنای ایجاد وحدت در جامعه معنا کرده و گفته­ اند اصل اول از اصول دین اسلام این است که باید جامعه بی طبقه به وجود آید و همه طبقات اجتماع یکی شود. پس اصل توحید، ربطی به خداوند ندارد، بلکه به معنای یکپارچه ساختن جامعه است، چرا که در بینش اسلامی، اشیاء رو به وحدت می­روند.[3] شاید اینان به آیات مربوط به امت واحده برای این مدعای خود تمسک جویند، که این درست نیست.

در جواب اینان باید گفت اساساً کلمه توحید و مشتقات آن (در باب تفصیل) در قرآن کریم نیامده است؛ آنچه هست آیاتی است که از آنها توحید خداوند استفاده می­ شود، از جمله قل هو الله احد (اخلاص/1)؛ انّما الهکم اله واحد (فصلت/6)؛ اعبدوا الله مالکم مِن اله غیره (مؤمنون/23)؛ لا اله الّا هو (محمد/19) و... این آیات در مورد خداوند و توحید ذات ربوبی است و ربطی به وحدت جامعه ندارد. اما اگر استناد اینان به آیات امت واحده باشد، می­ گوییم آن مقوله­ ای دیگر است که در جای خود قابل بحث است و ربطی به توحید ندارد.[4]

توحید به عنوان اصلی از اصول دین به معنای یگانه دانستن خداوند و اینکه موجودی جز خداوند، وجودی از خود ندارد، می­ باشد که فلاسفه از آن تعبیر به «توحید در وجوب وجود» می­ کنند.[5]

مفهوم عبادت
عبادت در لغت به معنای خضوع و تذلّل می­ باشد. اما در اصطلاح تعاریف مختلفی از عبادت شده است؛ یکی از تعاریف این است که، عبادت یعنی انجام عملی برای غیر با اعتقاد به ربوبیت و الوهیت آن غیر.[6]

توحید در عبادت و تفاوت آن با توحید در اطاعت
توحید در عبادت به این معناست که در مقام عبادت و پرستش، تنها خداوند متعال مورد نظر قرار گیرد و بندگی و کرنش جز در برابر او انجام نشود. البته هر نوع خضوع و بندگی، عبادت حقیقی محسوب نمی­ شود و قوام عبادت به نیت و قصد است. عبادت باید فقط در مقابل خداوند به قصد تقرب به او باشد و لذا ریا در عبادت و اطاعت، شرک است. پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم می­ فرمایند: روز قیامت خداوند می­ فرماید؛ من بهترین شریک هستم و عملی که من با دیگری در آن شریک قرار داده شده ­ام را امروز رها می­ کنم و همه­ اش را به شریکم می­ دهم و جز عمل خالص را امروز نمی­ پذیرم.[7]

علاوه بر این که در عبادت باید موحد باشیم، در مقام اطاعت نیز باید موحد باشیم. یعنی تنها خداوند را مورد نظر قرار دهیم و فقط او را مطاع مستقل بدانیم و اطاعت هیچ کس دیگر را در عرض اطاعت خدا قرار ندهیم. البته اطاعت برخی افراد برگزیدهء خداوند در طول اطاعت خدا قرار می­ گیرد و لذا منافی توحید نیست، بلکه از آنجا که اطاعت آنان به دستور خداوند است، عین اطاعت خدا به حساب می­ آید.[8]

ادله توحید عبادی خداوند[9]
1. خالقیت خداوند
تقریر این برهان این گونه است: معبود کسی است که آفریننده باشد. این مضمون در آیات زیادی آمده است، از جمله در سوره هود/61 آمده است «یا قوم اعبدوا الله ما لکم من اله غیره هو أنشأکم من الارض واستعمرکم فیها»؛ نیز در سوره انعام آمده است «ذلکم ربکم لا اله الّا هو خالق کل شیء فاعبدوه و هو علی کل شیء وکیل» (انعام/102) از سویی هیچ آفریننده ­ای جز خدای سبحان نیست. پس کسی غیر خداوند معبود نیست.

2. ربوبیت خداوند
آیاتی داریم که علت انحصار عبادت و بندگی در خداوند را ربوبیت انحصاری او ذکر کرده است. تقریر این برهان چنین است: معبود کسی است که ربّ باشد. در سوره بقره/21 آمده است «یا ایها الناس اعبدوا ربکم» غیر از خداوند کسی ربّ نیست، پس معبود فقط خداوند است.

3. الوهیت خداوند
الوهیت آن است که موجودی در کار خود به طور مطلق مستقل باشد، پس خضوع و خشوع برای کسی بدون اعتقاد به الوهیت او عبادت نیست. قرآن می­ گوید فقط «الله» معبود است و جز خدای سبحان، «الله» نیست، پس جز خداوند کسی معبود نیست. در سوره اعراف/59 آمده است «یا قوم اعبدوا الله مالکم اله غیره».

4. مالکیت مرگ و حیات
بر اساس آیات قرآن کریم، معبود کسی است که حیات و مرگ و مبدأ و معاد انسان در دست اوست. و در سوره یونس/104 آمده است «قل یا ایها الناس ان کنتم فی شک من دینی فلا اعبد الذین تعبدون من دون الله و لکن اعبد الله الذی یتوفاکم و اُمرت ان اکون من المؤمنین»؛ نیز در سوره یس/22 می­فرماید «و مالی لا اعبدالذی فطرنی و الیه ترجعون». از سویی جز خداوند کسی مالک مرگ و حیات انسان نیست، پس جز خدا معبودی نیست.

5. زمامداری نفع و ضرر
آیاتی داریم که می­ گوید معبود آن است که منفعت و ضرر انسان به دست او باشد. جز خداوند هیچ کس دارای این سمت نیست، پس جز خداوند معبودی نیست. به عبارت دیگر [عبادت] بسیاری از مردم برای جلب منفعت دنیوی یا اخروی یا هر دو است و عبادت عده­ ای برای دفع ضرر دنیوی یا اخروی یا هر دو است. تنها کسی که نفع و ضرر در دست اوست شایسته عبادت است و غیر خداوند هیچ موجودی زمامدار نفع و ضرر نیست، پس معبودی جز خداوند نخواهد بود.

وهابیت و توحید
آراء افراطی وهابیت در مورد توحید عبادی یک مسیر تکامل چند مرحله­ ای را پشت سر گذاشته است؛[10]

مرحله اول: دوره بنیادین
در سنت نبوی و به خصوص در کتب صحاح عامه روایاتی آمده که حاکی از نادرست بودن برخی افعال در ارتباط با اموات است. این روایات مورد توجه برخی پیشوایان مذاهب عامه قرار گرفت و قشری نگری آنان در مورد اعمال مسلمین و عدم توجه به کنه این اعمال و اتکاء شدید به الفاظ و ظواهر احادیث، بدون توجه به تحلیل­ های درست آنها و قرائن موجود، سبب تحریم افعال مزبور از سوی این عده شد.

احمد بن حنبل با ایجاد یک طرز فکر قشری گرایی و ظاهرگرایی و خلاصه نوعی اخباری گری افراطی در میان متفکران حنبلی موجب شد تا عده­ ای از آنان تفاوت میان اعمال مسلمین و اعمال مشرکین جاهلی را درک نکرده و فقط با توجه به ظاهر، اعمال مسلمین را از مصادیق شرک خوانده و تعریفی از شرک ارائه دهند که دایره مشمولین بسیاری از اعمال مسلمین را در بر می­ گرفت.

بنابراین ابن حنبل گر چه خود هرگز تحلیل جدیدی در مسأله شرک ارائه نداده و اعمال مسلمین در ارتباط با اموات را از مصادیق شرک شمرده است، لکن روحیه ظاهرگرایی و ضد عقل گرایی را که از بایدهای پیدایش وهابیت است ایجاد و ترویج نمود.

با ظهور ابو محمد بربهاری در قرن چهارم (233 – 329) نخستین تحرکات در مورد تخطئه اعمال مسلمین در ارتباط با اولیاء خداوند پس از مرگ رقم خورد. او که از علمای حنبلی بغداد بود؛ عزاداری­ ها، روضه­ خوانی­ ها و مرثیه سرایی­ ها را به شدت مورد انکار و تخطئه قرار داد. او نخستین کسی است که مسلمین را به خاطر اعمالشان در ارتباط با ائمه و اولیاء خدا پس از مرگ بدعت گذار شمرده و حتی آنان را کافر دانسته است و از اینجاست که به دیدگاه جدی در تعریف شرک بر می­ خوریم که دایره شمول آن بسیار گسترده است.

در همین قرن چهارم عده­ ای از علمای حنبلی به دفاع از عقاید احمد بن حنبل در مقابل اشاعره -شاخه­ ای منشعب شده از حنبلی ­ها- پرداختند. اینان سخنان خود را به احمد بن حنبل نسبت می­ دادند و معتقد بودند در اعمال، افعال و معتقدات، پیرو سلف صالح هستند. سلفیون در شیوه فکری و ساختار ذهنی خود کاملاً متأثر از احمد بن حنبل بودند و لذا اسلوب ­های عقلی و منطقی را در اسلام از امور جدید می­ دانستند و بدعت می­ شمردند و تنها به نصوص و ظاهر عبارات احادیث اکتفاء می­ کردند.

از آنجا که سلفیون در ابتدا اختلاف میان فرقه­ های اسلامی را صرفاً اختلاف در فکر و نظر می­ دانستند و نه در حقیقت و واقعیت، لذا مخالفان خود را تکفیر نمی­ کردند. لذا اینان تحولی در بحث توحید و شرک پدید نیاوردند ولی از آنجا که در نهایت به اشخاصی مثل ابن تیمیه، ابن قیّم و ابن عبدالوهاب منتهی شدند، می­ توان آنها را در این سیر تاریخی دخیل دانست.

مرحله دوم: دوره تکامل
ابوالعباس احمد بن عبدالحلیم حرّانی معروف به ابن تیمیه یکی از بزرگ­ترین علمای حنبلی در قرن هفتم و هشتم هجری قمری می­ باشد. می­توان او را نظریه پرداز، تحلیل­گر و کامل کننده یک نهضت فکری در باب توحید و شرک دانست که در نهایت به ظهور وهابیان منتهی شد. او مباحث توحید و شرک را به گونه­ ای مطرح کرد که حمله آن مستقیماً متوجه اعمال خود مسلمین بالاخص شیعیان می­ گشت. او زیارت پیامبر، ائمه و اولیاء خداوند و بوسه بر قبور آنان و تعظیم اموات را شرک و مرتکبین آن را مهدور الدم می­ دانست.

عقاید منحرف و کج فهمی­ های او نه تنها نتایج مثبتی به بار نیاورد، بلکه حتی در میان حامیان وی نیز تأثیری نگذارد و طرفدارانش تمام اعمالی را که او شرک می­ خواند، پس­ از مرگش نسبت به خودش انجام دادند. ابن کثیر در مورد رفتار پیروان ابن تیمیه نسبت به جسدش چنین نقل می­ کند: «جماعتی قبل از غسل وی در کنار پیکرش نشستند و قرآن خواندند و به دیدار وی و بوسیدنش تبرک جستند و متفرق شدند سپس جماعتی از زنان آمدند و چنان کردند... و مردم کلاه­ ها، عمامه ­ها لباس­ هایشان را بر نعش او انداختند... و عده ­ای از آبی که از غسلش زیاده آمد، نوشیدند و عده­ ای دیگر، باقیمانده سدر غسل او را بین خود تقسیم نمودند.»[11]

مرحله سوم: مرحله انتقال
از قرن هشتم تا قرن دوازدهم را مرحله انتقال می­ نامیم چرا که در این مدت افرادی بوده ­اند که در احیاء تبیین آثار و افکار ابن تیمیه تلاش نموده ­اند. از افراد شاخص این دوره ابن قیم جوزیه (691 – 751) است. وی گر چه تأثیری زیربنایی در تحول وهابیان نداشت، لکن از مروّجان سرسخت عقاید ابن تیمیه بوده و برای ضابطه ­مند نمودن آراء ابن تیمیه تلاش­ هایی نموده است.

مرحله چهارم: تکامل و تبلور
قرن دوازدهم، قرن تظاهر عملی و افراطی نهضت طغیان­گری بود که یازده قرن در بین حنبلیان ریشه دوانده بود. محمد بن عبدالوهاب (1111 – 1207) را که یکه تاز این دوره است می­ بایست مجری طرح­ های پیشینیان نامید. او در خصوص ساختار تئوریک و نظری مباحث توحید و شرک، تغییر و تحولی ایجاد نکرد، لکن با استفاده از قدرت نظامی عرب­ های نجدی، سعی در اجرای عملی آراء ابن تیمیه و اتباعش نمود. ترتّب آثار جزایی و حقوقی سخت و افراطی حتی بر ارتکاب مواردی که از نظر وی بدعت به شمار می­ آمد، از عملکردهای وی بود.

از نظر او مسلمانان و بالاخص شیعه مشرک­ اند، بلکه شرک اینان شدیدتر از شرک مشرکین جاهلی است، به دو دلیل: یکی اینکه برخی از این مشرکین متأخر در ربوبیت نیز مشرک­ اند زیرا از اولیاء خداوند طلب حاجت می­ کنند و دیگری اینکه، مشرکین جاهلی فقط در مواجهه با سختی­ ها به بت­ ها متوسل می­ شدند، اما اینان هم در حال آسایش شرک می­ ورزند؛ از غیر خدا استمداد می ­جویند و به زیارت قبور می­ روند و هم در حال گرفتاری.

مرحله پنجم: دوره گرایش­ های اعتدالی
از اواخر قرن سیزدهم به بعد متفکرانی همچون آلوسی، مودودی، شیخ محمد عبده و دیگرانی ظاهر شدند که افراط گری­های سابقین خود را نداشتند و جنبه­ های عقیدتی نهضت­ های فکری-مذهبی را بیشتر مد نظر قرار می ­دادند و کمتر به ایراد مباحث نزاع برانگیز دامن می ­زدند. لکن به رحال وهابیت، همچنان دارای نظام عقیدتی است که هیچگاه موجب پیشرفت جامعه نبوده است بلکه به گواه تاریخ هر جا وهابیت حاکم بوده است، مردم مظلوم، در خمودی و جهل مانده­ اند.

اقسام توحید از دیدگاه وهابی­ ها[12]
آنان توحید را دارای سه قسم می­ دانند: توحید در ربوبیت، که همان توحید افعالی خداوند است، توحید در اسماء و صفاتی که اشاره به توحید ذاتی و صفاتی دارد و توحید در الوهیت، که همان توحید عبادی و محل نزاع وهابیان با شیعیان است که بحث­ های بسیار گسترده ­ای در آن مطرح شده است و وهابیان بر اساس آن می­ گویند باید هم افعال بندگان از نذر، قربانی، خوف و رجاء، توکل، دعا خواندن و کمک خواستن و طلب حاجت نمودن و. .. برای خداوند باشد و انجامش برای غیر خداوند شرک است و شیعیان را نیز از این جهت مشرک و بسا مهدور الدم می­ دانند.

عبادت از نظر وهابیان[13]
عبادت مسلماً نوعی خضوع و خشوع از عابد نسبت به معبود است، لذا در تعریف آن باید دقت شود که این خضوع از سایر انواع خضوع متمایز گردد. تعاریف مطرح شده برای عبادت از طرف وهابی­ ها به دو دسته تقسیم می­ شود و قائلان هر دو دسته نیز می­ گویند بر اساس تعریف آنها، آنچه شیعیان نسبت به اولیاء خداوند که از دنیا رفته­ اند انجام می­ دهند شرک است.

دسته اول تعاریفی است که در تحقق عبادت، عنصر اعتقاد به الوهیت و ربوبیت معبود را در تمام یا برخی از شؤون عالم ضروری و لازم می­ داند. اینان می­ گویند این اعتقاد با تصوری که مسلمین غیروهابی از اموات اولیاء خدا دارند حاصل است.

دسته دوم، تعاریفی است که برای اعمال عبادی موضوعیت قائل شده و تحقق آن را با نهایت خضوع و خشوع به قصد تقرب برای تحقق عبادت کافی می ­دانند. این ها می­ گویند چون در تحقق عبادات با چنین اعمالی، اعتقاد به الوهیت و ربوبیت خدا هیچ مدخلیتی ندارد انجام آن اعمال برای غیر خدا علاوه بر لغو بودن، موجب شرک در عبادت است.

توحید عبادی از دیدگاه وهابیان[14]
توحید عبادی به معنای یگانه دانستن خداوند در عبادت است. حال اگر عبادت را به «غایة الخضوع» تفسیر کنیم مراد این می­ شود که محبت تام فقط برای خداوند است و اگر عبادت را به معنای خضوع تام با اعتقاد به الوهیت مخضوع له بدانیم، در این صورت توحید عبادی یعنی تنها خدا را با اعتقاد الوهیت یا ربوبیت وی باید خضوع کنیم.

اما مشاهده می کنیم که علماء وهابی در تعریف توحید عبادی، سخنی از الوهیت و ربوبیت به میان نیاورده ­اند، با اینکه عده­ ای از آنان این قید اعتقاد به الوهیت را در تعریف عبادت آورده ­اند. بن باز می­ گوید، توحید عبادی این است که تمام زندگی فرد بر اساس دین خدا باشد و در سلوک و اعمالش تماماً قصد خضوع برای دین خدا باشد و از هر گونه هواپرستی دوری کند، پس هر کس در بعضی جوانب زندگیش برای خدا خضوع می ­کند و در برخی دیگر برای مخلوقین خدا، عابد و بنده خدا نیست.[15]

محمد بن عبد الوهاب می ­گوید، اساس توحید و روح آن، اخلاص محبت برای خداوند است و همین معنا اساس تألّه و تعبد برای خداوند است، بلکه حقیقت عبادت است و توحید به حد کمال و تمام نمی­رسد، مگر این که محبت عبد به پروردگارش به کمال برسد و از تمام دوستی ­ها سبقت گرفته و بر آنها غالب شود.[16]

بنابراین در تحقق شرک عبادی از دیدگاه وهابیت، بایستی سه عنصر اصلی محقق شود؛

۱. خضوع و خشوع در قلب یا جوارح شخص تحقق یابد؛
۲. این خضوع به حد غایت و نهایت خود برسد؛
۳. این خضوع برای غیر خدا باشد.
البته از آنجا که به امر خدا حتی می ­توان به غیر خدا نیز نهایت محبت را داشت لذا در نزد وهابیان، نبود اذن خدا و همچنین اصالت دادن محبت، به محبوب، جزء ارکان شرک در عبادت محسوب می­ شوند. در نتیجه اگرموردی یافت شود که به امر الهی خضوع نسبت به فردی دیگر صورت گرفت اینجا چون مخضوع له اصیل و حقیقی فقط خداوند است، این خضوع در تقابل غیر خدا شرک نیست، اما اگر امری از ناحیه خدا نباشد، حتی اگر نهی الهی نیز در کار نباشد، در این صورت اگر شخص بخواهد خضوع تام را برای غیر خداوند انجام دهد ولو قصدش این باشد که آن غیر را به خاطر خدا خضوع کند، شرک در خضوع تام را مرتکب شده و مشرک در عبادت است.

دو مورد دیگر نیز همین حکم را دارد و شرک در عبادت است، یکی اینکه در جایی که فقط مأذون و مأمور به خضوع تام به نحو خاصی باشد، مثلاً به نحو طاعت مطلق، خضوع را به صورت دیگری محقق کند، مثلاً در مقابل غیر سجده کند.

دیگری اینکه، در موردی که امر به خضوع تام به نحو خاصی فقط در حالت خاصی برای فردی شده است، در این صورت اگر در غیر آن حالت خاص، مأمورٌ به را که همان خضوع تام در حالت خاص است، بجا آورد باز مرتکب شرک گشته است، مثلاً در حال حیات پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم مأمور به اطاعت از ایشان و مأذون در تبرک به بدن و لباسشان و استشفاء و استشفاع و غیره باشد این امر، رافع شرک آمیز بودن این اعمال پس­از مرگ نبی اکرمصلی الله علیه و آله وسلم نخواهد بود.

شبهات و ایرادات وهابیان بر شیعیان در توحید عبادی
نزاع در مسأله توحید، عموماً حول اعمالی از مسلمین صورت گرفته است که در ارتباط با اولیاء خداوند پس ازفوتشان انجام می­ دهند. مصادیق مورد نزاع را می ­توان به سه دسته تقسیم نمود؛[17]

دسته اول: طلب از اولیاء الهی پس از مرگشان؛

دسته دوم: اعمالی که برای اولیاء خدا پس ­از مرگشان انجام می­ شود، مثل نذر، ذبح، صدقه و...؛

دسته سوم: تبرک به تربت و ضریح مقدس، چرخیدن به دور ضریح و لمس و بوسیدن آن و خلاصه هر عملی که در ارتباط با قبر، پیکر مطهر و اشیاء مرتبط با آنها باشد.

دسته اول: طلب از اولیاء خدا[18]
این دسته شامل تمام مواردی می­ شود که نفس عمل، نوعی دعا باشد، حال مطلوب هر چه باشد. لذا موارد ذیل را دربر دارد:

۱. طلب حاجت دنیوی از ارواح مقدسه، مثل طلب شفای مریض یا رفع گرفتاری یا طلب نصرت در جنگ؛
۲. طلب حاجت اخروی از ارواح مقدسه، مثل طلب شفاعت یا مدد در قیامت یا طلب غوث؛
۳. طلب دعا از ارواح مقدسه، یعنی دعا کننده از روح مقدس بخواهد که برای وی دعا کند که مثلاً خداوند او را بیامرزد، یا برایش دعا کند تا مثلاً خداوند فرزندش را شفا دهد.
با توجه به مطالب فوق روشن می­شود که شفاعت و استشفاء به هر معنا گرفته شود، داخل در نزاع است. اگر طلب شفاعت را به معنای طلب برای آمرزش خداوند بگیریم، داخل در قسم سوم از اقسام طلب از اولیاء خدا می­ شود و اگر به معنای طلب رحمت یا شفاعت در روز قیامت بگیریم، داخل در قسم دوم می­ شود و در هر صورت داخل در محل نزاع است و همین طور است در باب استشفاء و طلب حوائج دنیوی و....

شیخ عبدالرحمن بن حسن آل شیخ در این خصوص و در جواب این سؤال که چگونه طلب شفاعت از پیامبر و اولیاء خدا پس از وفاتشان شرک است در حالی که در زمان حیات پیامبر از ایشان طلب شفاعت می­ شد می­ گوید: «شفاعت حیّ و زنده، دعای او در حق طالب شفاعت است و این عمل (دعاء) از میت محال است به عللی که برای افراد بصیر روشن است. کسی که از میت یا هر فرد غیر حاضر سؤال و طلب حاجت می ­کند، از او چیزی را می­ خواهد که مقدورش نیست و هر کس از دیگری چیزی را بخواهد که جز خداوند قادر بر آن نیست، آن شخص را شریک خدا نموده است، همچنان که مشرکین چنین می ­نمودند.»[19]

برای روشن شدن محل نزاع باید بگوییم، طلب از اولیاء خداوند از لحاظ قصد طالب و دعا کننده به سه گونه متصور است؛

1. مقصود دعاکننده این است که آن ولیّ خدا مستقلاً حاجت او را برآورده کند، مثلاً وقتی طلب شفای بدن را می­ کند، منظورش این باشد که آن ولیّ دارای قدرت و عظمتی است که به اختیار تام و بدون نیاز به اذن و اراده خدا می­ تواند مریض او را شفا دهد.

2. مقصودش طلب وساطت آن ولیّ، بین خدا و مخلوقش در مورد تصرف تکوینی برای اجابت مطلوبش باشد، یعنی معتقد است پیامبر یا ولی خدا به اذن خداوند دارای قدرت هستند و لذا از آنان می­ خواهد حاجت او را بر آورده کنند، یا اینکه دعا کننده با درخواست خود سبب شود که آنان از خداوند طلب اذن تصرف تکوینی کنند و چون مستجاب الدعوه­ اند، خدا به آنان اذن و قدرت می­ دهد و آنان نیز به اراده خدا، مریض را شفا می­ دهند.

3. مرادش همان طلب وساطت باشد، اما نه وساطت در ایجاد و تکوین، بلکه فقط وساطت در ایصال دعا به خداوند، به این معنا که می­ خواهد خود خداوند مستقیماً حاجتش را برآورد، لکن چون انبیاء و اولیاء را مستجاب الدعوة می­ بیند، از آنها می­ خواهد که مطلوب وی و دعایش را از خداوند بخواهند تا خدا نیز اجابت کند.

هم شیعه و هم وهابی ها اتفاق دارند که گونه اول از این سه گونه، شرک اکبر و شرک ربوبی است. نیز اتفاق دارند که گونه دوم و سوم از سه قسم مذکور در زمان حیات پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم از ایشان خواسته شده و ایشان نیز اجابت کرده­ اند. نزاع بر سر جواز گونه دوم و سوم در زمان ممات پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم است، اینکه طلب وساطت از اولیاء خدا در قضای حوائج یا ایصال دعا در صورتی که آنان مأذون در تصرف نباشند یا قادر بر وساطت نباشند شرک عبودی است یا خیر؟ آیا انبیاء و اولیاء الهی پس­ از مرگ، قادر بر عمل یا درک سخنان دعاکنندگان نیستند؟ دیگر خداوند به آنان اذن در تصرف نمی­ دهد و آنها را از دنیا منقطع می­ سازد؟

وهابی­ ها می­ گویند، چون چنین طلبی همانند طلب وساطت بت­ها در قرب به خدا و طلب شفاعت از بت که نفع و ضرری ندارد می­ باشد، شرک عبودی است، اما شیعه می­ گوید؛ اولاً، شرک عبودی همیشه ملازم با شرک ربوبی است، که اینان شرک ربوبی ندارند. ثانیاً، بر فرض قبول مبنای وهابی­ ها مبنی بر اینکه هر کس غایب است و نمی­ تواند قادر به ارتباط باشد، طلب حاجت و دعا از او شرک است. می­ گوییم باز در اینجا ما ادله­ ای داریم که امکان ارتباط با میت را ثابت می­ کند، پس مبنای شما قابل انطباق بر این موارد نیست.

استدلال وهابیان بر شرک بودن دسته اول اعمال[20]
از نظر آنان دعا نوعی خضوع و حبّ تام نسبت به مدعوٌّمنه است، پس هرگاه کسی طلب حاجت از غیر خدا کند برای آن غیر، خضوع کرده است. حال اگر طلبش ناشی از آن باشد که خداوند به آن غیر، قدرت داده یا او را مقرب خود دانسته در این صورت این طلب حاجت یا طلب دعا از آن فرد هیچ اصالتی به وی نمی­ دهد، بلکه خضوع واقعی برای خداوند است و شرکی در کار نیست. اما اگر آن غیر قدرتی بر انجام عمل ندارد، مثل اینکه از دنیا رفته است، یا مقرب درگاه الهی نیست، در این صورت هر گونه خضوع برای وی ارزش ­دهی مستقل به او و شرک است. مراد وهابیان از این سخن این است که اگر هیچ گونه اذنی برای خضوع تمام در مقابل آن غیر نرسیده باشد، خضوع برای او شرک است، ولو خضوع کننده بخواهد با این کار به خداوند تقرب جوید، چون نیت وی و تظاهر او به قصد قرب به خدا، تحولی در واقعیت عمل ایجاد نمی­ کند.

وهابی­ ها می­ گویند، طلب یک فرد شیعه از پیامبر تا ائمه پس از ارتحالشان، یا طلب از جسم آنهاست و یا از ارواح مقدسه آنان و در هر صورت مأذون نیست. اوّلی شرک بودنش واضح است، چون جسم اولیاء خدا پس از مردن مانند سایر ابدان است و ابدان پس از مفارقت ارواح، همچون سایر جمادات و اشیاءاند. پس جسم نبی اکرم پس از رحلتش هیچ تفاوتی با سنگ و چوب ندارد و مثل سایر اشیاء، نه در نزد خداوند شأن و منزلتی دارد و نه چیزی می­ شنود و می­ گوید و نه قادر بر کاری است. پس به هیچ وجه اذنی بر طلب حاجت و خضوع در مقابل آنها نداریم. حال اگر کسی با علم به این که بدن میت کاری نمی­ تواند بکند، از آن چیزی بخواهد معلوم می ­شود در ذهن او، بدن میت ارزش و قداست خاصی دارد که می­ خواهد در مقابل آن خضوع کند، یعنی بدن را واجد قداست خدا می­ داند و برایش خضوع می ­کند و این شرک در عبادت است.

اما اگر طلب از روح باشد، باید توجه داشت که روح پس از مفارقت از بدن به عالمی دیگر منتقل می­ شود و هیچ ارتباطی با این جهان ندارد، لذا کسی نمی­ تواند با روح اموات ارتباط برقرار کند. علاوه بر این اساساً ارواح، قدرت هیچ تصرفی در این عالم را ندارند و خداوند اجازه هیچ عملی به آنها نمی­ دهد. پس طلب از روح به این دو دلیل غیر مأذون و شرک است.

طلب دعا از ارواح نیز شرک است، به همان دلیل که ارواح با این جهان مرتبط نیستند و بر فرض ارتباط نیز اجازهء انجام هیچ عملی ندارند. آنان می­ گویند، دعا دارای دو عنصر است، یکی عنصر عبادی که از آن تعبیر به دعای عبادتی می­ کنند و دیگری عنصر مسألتی، که طلب رفع حاجت است. دعا از غیر خداوند از آن جنبه ­ای که عبادت است، موجب شرک در عبادت می­ شود و از آن جنبه­ ای که طلب حاجت است، در صورتی که توأم با اعتقاد به قدرت میت بر تصرف باشد موجب شرک ربوبی است.

دسته دوم: اعمالی که برای اولیاء خدا پس از مرگشان انجام می­ شود[21]
اعمالی همچون نذر، ذبح، صدقه و مانند این ها که برای اولیاء خدا انجام می­ شود نیز محل نزاع است. برای روشن شدن محل نزاع باید بگوییم تحقق این گونه اعمال برای اولیاء خدا به سه گونه متصور است؛

1. نذر، ذبح، صدقه یا غیر آن برای تقرب به خدا انجام می­ شود و صرفاً مورد مصرفش زائران اولیاء الهی یا امور مربوط به آنان است. مثلاً شخصی نذر می­ کند برای خوشنودی خداوند زائرین قبر پیامبر را اطعام کند.

2. نذر و... برای خداوند است و ثواب آن تقدیم به روح پیامبر یا اولیاء الهی می ­باشد. مثلاً مبلغی پول صدقه می ­دهد و می­ گوید ثوابش برای روح پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم باشد.

3. نذر یا قربانی برای جلب خوشنودی اولیاء خدا می­ باشد تا به این ترتیب، کسب رضای خدا را بنماید، یعنی همچنان که با اطاعت فرامین سنت نبوی و اطاعت از پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم موجب خوشنودی ایشان و رضای خدا شده است، با قربانی هم می­ خواهد موجب خوشنودی روح پیامبر و در نتیجه رضای الهی شود.

تقریباً بین شیعه و وهابیت اتفاق است که گونه اول و دوم شرک آمیز نیست، گرچه وهابیان این دو صورت را لغو می­ دانند، چون معتقدند ایصال ثواب به روح میت ممکن نیست. نزاع در گونه سوم است که آیا شرک آمیز هست یا خیر؟

استدلال وهابیان بر شرک بودن دسته دوم اعمال
آنها می­ گویند اولاً تمام نذورات، ذبائح و سایر اعمال مسلمین که برای ارواح انجام می­ شود در این فرض جا دارد. ثانیاً تمام عاملان این اعمال، عیناً به همان نحوی که با عمل نذر به خداوند تقرب می­ جویند به اولیاء خدا نیز تقرب می ­جویند و تقرب آنها با این اعمال به اولیاء الهی، عین همان تقربی است که مشرکین جاهلی از طریق قربانی کردن و غیر آن به بتها می­ جستند و لذا شرک عبادی است.[22]

بن باز در این مورد می­ گوید:«حال غالب بندگان قبور آن است که با طواف قبور و ذبح و نذر برای صاحبانشان، به آنان تبرک می ­جویند و این اعمال شرک اکبر است و هر کس این گونه بمیرد کافر مرده است و غسل دادن و نماز خواندن بر او واجب نیست.»[23]

امّا شیعیان معتقدند تقرب به آن معنایی که مقصود مشرکان در مورد بت ها بود اینجا هرگز مقصود مسلمین نیست. تقرب مشرکان توأم با عقیدهء خاصی در مورد اله بودن بت ها بود و خطاب قرآن به آنها تحت عنوان مشرک نیز بر اساس همین ایدهء آنهاست.

دسته سوم: اعمال مربوط به قبر و تربت و مانند آن[24]
گذشت که دسته­ ای از اعمال هست که در ارتباط با مشاهده مشرفه و قبور و تربت پاک انبیاء و اولیاء خدا می­ باشد. غرض از این اعمال طلب خیر و برکت می­ باشد، یعنی زائر مشاهد مشرفه از تمام کارهایی که نسبت به قبر، تربت و بارگاه معصومین انجام می­ دهد، مثل بوسیدن و لمس و... فقط یک چیز قصد می­ کند و آن تبرک است، یعنی اینکه از خیر و برکتی که به واسطهء مقام رفیع آن بزرگواران متوجه پیکر مطهر و قبر و تربت آن بزرگواران است، بهره­ مند شود.

وهابیان در این دسته اعمال نیز ایراداتی به شیعه دارند. هر دو گروه قبول دارند که انبیاء الهی از آنجا که در مقام بندگی به اوج رسیده­ اند، در حال حیات، وجود مبارکشان منشأ خیر و برکت است و می­ توان به آثار آنان تبرک جست. نزاع بر سر این است که آیا پس از مرگ آنان هم تبرک به قبر و دیگر آثارشان جایز است یا اینکه موجب شرک است؟ وهابی­ ها معتقدند بدن پیامبر پس از رحلتش هرگز حکم قبل از آن را ندارد و هیچ نفع و ضرری ندارد و اعتقاد به اینکه جسم پیامبر پس از رحلتش دارای خیر و برکت است، مثل نظر مشرکین درباره سنگ ­ها، درختان و بت­ها است که با لمس آنها، تبرک می­ جستند.

در مقابل شیعه، می­ گوید اعتقاد به وجود خیر و برکت در جسم مجرد از روح فردی بر اثر بندگی تام او نسبت به خدا هرگز مانند اعتقاد به وجود برکت در بت­ها به واسطه اعتقاد به الوهیت آنها نیست.

استدلال وهابیان بر شرک بودن دسته سوم اعمال
می­ گویند تبرک جستن به پیکر، قبر مطهر، ضریح اولیاء الهی به دو دلیل شرک و حرام است:[25]

1.بدن نبیصلی الله علیه و آله وسلم و لباس و آثارش در زمان حیاتش ارزشمند و مایه خیر و برکت است، اما پس از مرگ، بر اساس ادله شرعی، جسم هیچ ارزشی ندارد و جمادی است چون دیگر جمادات و بدن نبیصلی الله علیه و آله وسلم نیز از این قاعده مستثنی نیست و چون بوسیدن و لمس و... که نوعی خضوع­ اند برای جمادات، به معنای تعلق قلب شخص به خود آن جمادات است، لذا کسی که به جسم اولیاء الهی یا قبر آنها و... تبرک می­جوید نیز عابد آنان و مشرک می­ باشد.

2. تبرک در حقیقت نوعی غلوّ در مورد انبیاء و اولیاء است، چون کسی که می­ داند خداوند گفته اینها نه مالک اثری هستند و نه شافع­ اند و در عین حال تبرک می­ جوید، نوعی قدرت و نفع و ضرر در آنها قائل است و این امر منجر به شرک ربوبی می ­شود.

محمد بن عبدالوهاب می ­گوید: «تبرک، غلو در مورد میت است و این امر به تدریج منتهی به طلب از او در عبادت وی می ­شود و این، شرک اکبر است.»[26]

پاسخ شبهات وهابیان
پاسخ ­ها را می­ توان به سه دسته تقسیم نمود؛

دسته اول: پاسخ­ های حلّی[27]
1. مبنای وهابیان در تحلیل توحید عبادی، معقول نیست
اصول هر دین باید قبل از پذیرش آن دین توسط مردم، به عنوان پیش فرض­های مسلّم و قطعی عقلی پذیرفته شوند و الّا اثبات آنها از عهده ادله تعبدی و نقلی ساقط است، چون اعتبار این ادله، مبتنی به درستی و اعتبار اصول دین است. مهمترین اصل از اصول دین، اصل توحید است. از سویی «توحید در عبادت» به عنوان اصلی که تمام ادیان آسمانی در جهت آن و مبتنی بر آن بود، و سعی انبیاء ایجاد جامعه توحیدی بر اساس آن بوده، شناخته شده است، لذا توحید در عبادت باید قابل اثبات عقلی باشد و نقل، مؤیّد آن و در راستای ارشاد به آن باشد. پس ما باید در تحلیل خود از توحید عبادی، بیانی ارائه کنیم که قابل توجیه عقلانی باشد.

حال اگر ما عبادت را به معنای انجام خضوع تام، با اعتقاد به ربوبیت یا خالقیت یا حاکمیت و الوهیت مخضوع له بدانیم، آنگاه بگوییم توحید در عبادت آن است که خضوع با چنین اعتقادی، فقط برای خدا باشد، این معقول است و با تمام ادله عقلی که مُثبِت سایر اقسام توحید است نیز سازگار است اما اگر عبادت را صرفاً خضوع تام بدانیم عقل هیچ دلیلی بر انحصار آن در مورد ذات نمی­ بیند، عقل همانطور که بوسیدن حجرالاسود و استلام آن را منافی توحید نمی­ شناسد، بوسیدن و دست مالیدن به قبر پیامبر را نیز منافی وحدانیت خداوند در هیچ بعدی نمی­ داند. عقل هیچ تنافی بین خضوع تام در برابر غیر خدا بدون اعتقاد به الوهیت او، با توحید نمی­یابد، ولو اذن خدا به آن معنایی که وهابیان می­گویند منتفی باشد.

لذاست که وهابی ­ها در اثبات مدعای خود پیوسته به ادله تعبدی تمسک می­ کنند و از ارائه هر گونه دلیل عقلی طفره می ­روند و اگر هم گاه دلیلی عقلی اقامه کرده ­اند، نتیجه­ اش اخص از مدعایشان و مثبت مبنای شیعه بوده است که این امر خطای آنان را در فهم آیات و روایات نشان می­ دهد.

2. توحید، زیربنای ادیان آسمانی است
اصل توحید پایه و اساسی است که تمام معارف ادیان آسمانی بر آن بنیان نهاده می­ شود، حال اگر توحید در عبادت که مهمترین مرتبه توحید است، به معنای صرف خضوع تام برای خداوند دانسته شود، چه عقیده و معرفتی بر آن تکیه خواهد داشت؟ نفی آن چگونه می­ تواند اساس ادیان توحیدی را متزلزل کند؟ بر فرض پذیرش مبانی وهابیت، آیا اگر کسی کاری بی­ فایده مثل طلب از میت را بدون اعتقاد به هیچ گونه خصومت الوهی برای آن انجام دهد، نمی ­تواند سایر عقاید دین را پذیرفته به آنها عمل نماید؟

3. ضرورت وضوح مفهومی هر یک از اصول
از مسائلی که در بحث از اصول دین باید بسیار مورد توجه قرار گیرد وضوح مقصود و مراد از هر اصل است. متأسفانه در نزاع­ های کلامی آنچه زیاد اتفاق می­ افتد استفاده از مغالطه ناشی از ابهام گویی است. در این مغالطه شخصی سخنش را با ابهام می­ گوید و خود را در پشت پرده ابهام از هرگونه انتقادی مصون می­ دارد، وهابیان نیز از این مغالطه بهره می­برند. آنها می­ گویند عبادت، نهایت و آخرین درجه خضوع است و سپس هر عملی را که بخواهند شرک بخوانند فوراً می­ گویند این همان نهایت خضوع است. مثلاً کنار قبر ایستادن و از خداوند چیزی خواستن با اعتقاد اینکه طلب حاجت از خدا در نزد قبر پیامبرصلی الله علیه و آله وسلم به اجابت نزدیکتر است را شرک می­ دانند و آن را خضوع و تعلق قلبی شدید نسبت به پیامبر که به عبادت ایشان می ­انجامد می­ شناسند.

4. مشرکین جاهلیت قبل از عبادت بت ­ها قائل به الوهیت آنها بودند
وهابی ها می­ گویند بت پرستان عصر جاهلی درباره بت­ های خود هیچ گونه ربوبیت و مالکیت مستقل از خداوند قائل نبودند، بلکه آنان را دارای مقام بلندی در نزد پروردگار می­ دانستند که هرگونه عبادت و خضوع برای آنها موجب جلب رحمت و نعمت­ های الهی می ­شود. آنان با چنین تصوری از دیدگاه مشرکین می­ گویند در عبادت، اعتقاد به ربوبیت یا استقلال معبود نهفته نیست، سپس اعمال مسلمین در ارتباط با اولیاء خدا را پس از فوتشان از همین مقوله و عین عمل مشرکین و موجب شرک تلقی کرده­ اند.

در جواب می­ گوییم مشرکین به بت­ ها «اله» خطاب می نمودند و برای آنها خصائص الوهیت که کمترینش استقلال در تأثیر است قائل بودند.

وهابی­ ها می­ گویند «اله» چیزی جز معبودیت مألوه را نمی­ رساند و این امر در مورد مسلمین نیز صادق است، اما اینکه به اولیاء الله که از دنیا رفته­ اند «اله» خطاب نمی­ کنند، بر خلاف مشرکین که بت­ هایشان را «اله» خطاب می ­نمودند تغییری در حکم ایجاد نمی ­کند.

ما می­ گوییم «اله» دانستن بت­ ها از سوی مشرکین امری زائد بر محبوب بودن و معبود بودن بت­ها را می­ فهماند، قرینه بر این مطلب این است که اولاً مشرکین در ابتدا موحّد بودند، گرایش به بت­ ها بر اثر اعتقاد به ربوبیت یا تأثیر استقلالی بت­ ها در آنها پدید آمد و موجب شد بت ­ها را «اله» خود بدانند و سپس عبادت کنند.[28] ثانیاً در قرآن آیات بسیاری آمده است که با استناد به انحصار خالقیت و ربوبیت در خدا، الوهیت غیر خدا را نفی نموده است. این آیات صریحاً دلالت بر تلازم بین اله دانستن غیر و استقلال او ولو در جهتی خاص، می­ کند و می­ رساند که مشرکین بت­ ها را «اله» می­ نامیدند، معتقد به استقلال آنها در رساندن نفع یا ضرر بودند.[29]

دسته دوم: پاسخ­ هایی در رد انطباق مبنای وهابیان بر اعمال مسلمین[30]
بر فرض صحت مبنای وهابیان معتقدیم، اعمال مسلمین در ارتباط با انبیاء و اولیاء خداوند پس از مرگشان، بر طبق همان مبانی هم شرک نیست. گذشت که طبق مبنای وهابیان، طلب از غیر خدا در صورتی که قادر بر عمل باشد، ملازم شرک نیست، نیز اگر تبرک به جسمی یا خضوع تام نسبت به وی به امر خداوند باشد، عبادت خدا خواهد بود و منافی توحید نیست. وهابیان طلب­ ها و استغاثه­ های روزمره انسان­ های زنده از یکدیگر، برای رفع حوائج دنیوی را داخل در مورد اول و استلام حجرالاسود و بوسیدن آن یا تبرک به نبی اکرم و لباس و آثارش در حال حیاتشان را داخل در مورد دوم می­ دانند، ما می ­خواهیم اثبات کنیم که اعمال مسلمین در ارتباط با اولیاء که رحلت کرده­ اند یا همچون طلب از فرد یا شیء دارای نفع و ضرر و قدرت است و داخل در مورد اول است یا حداقل مأمورٌبه و مأذون شارع است.

1. ارتباط با ارواح اموات، ممکن است
تمام درخواست­ ها و دعاهای مسلمانان از پیامبر و اولیاء خداوند در ارتباط با ارواح مقدسه آن بزرگواران است، لذا دیدگاهی که هر فرد نسبت به روح و ماهیت آن و وضعیتش پس از مفارقت بدن اتخاذ می­ کند در منازعات مربوط به دعاها و طلب­ های مسلمین از اموات، تأثیر مستقیم و عمیقی دارد. وهابی­ ها روح را واقعیت انسان می­ دانند و معتقدند پس از مفارقت از بدن به عالمی دیگر منتقل می­ شود و نه قدرت تصرف در این عالم را دارد و نه علم به حال بندگان.

این موضع گیری، نتیجه مستقیم یک اصل کلی نزد وهابیان است و آن اینکه هیچ موجود مجردی که قابل اشاره حسیه نباشد وجود ندارد. آنان روح را همچون موجودی قابل اشاره حسی انگاشته­ اند که گاهی او را در قبر در حال عذاب یا آسایش معرفی می ­کنند و گاه او را در عالمی دیگر به نام برزخ که از این عالم منقطع است جای می­ دهند. مسلماً چنین موجودی که گاه بین دیوارهای قبر محبوس است و گاه در برزخ و بسیار دور از این عالم است، هرگز نمی­ تواند در این عالم تصرفی داشته باشد یا از احوال موجودات آن مطلع باشد.

لکن بر هر انسان عاقلی واضح است که چنین دیدگاه مادی نسبت به روح، هرگز صحیح نیست و این امر با ادلهء متقن در جای خود ثابت گشته است. وهابیان از سویی روح را مادی می­ دانند و از سوی دیگر قائل به ابدیت روح و تکامل ناپذیریش پس از مرگ هستند و حال آنکه اگر روح مادی باشد، خوب ماده محل تغییر و تکامل و تضاد است، لذا اعتقاد به استحاله تکامل در او، یک تناقض است.

واقعیت آن است که روح پس از اتحاد با بدن، در معرض هوس­ها و امیال مختلف قرار می­ گیرد که بایستی با آنها مبارزه و آنها را مهار کند و هر چه در این مورد بیشتر موفق شود تکامل می­ یابد. با جدایی از بدن، زمان خودسازی روح به پایان می­ رسد، اما قوای خود را از دست نمی­ دهد. درک، شعور و قدرت روح محو نمی شود. روح پس از مفارقت از بدن با خدا سخن می­ گوید، با فرشتگان سخن می­ گوید و با دیگر ارواح مرتبط است، تمام غیب­ ها برایش حاضر است و همه چیز را درک می­ کند، چون مجرد است و مجرد، محدودیت مادی ندارد.

بله! برخی از ارواح به دلیل سیر منفی خود در زمانی که در غالب بدن بوده­ اند، پس از جدایی از بدن در چنگال عدالت الهی اسیر و به سخت ترین مجازات­ ها مبتلا می ­شوند، چنین ارواحی هرگز نمی­ توانند از خداوند برای کسی چیزی بخواهند، زیرا در کار خود نیز وامانده­ اند، اما ارواحی که در زمان اتحاد با بدن بر اوج بندگی صعود کرده­ اند پس از مرگ آزاد و آسوده­ اند و در جوار رحمت الهی هستند و مسلماً اگر خواسته­ ای نیز داشته باشند، می­ توانند از خدا طلب نمایند و خدا آنان را دوست دارد و دعایشان را مستجاب می­ کند. آنان از احوال زند­گان آگاهند، بلکه به تمام حوادث عالم علم دارند، نه به این معنا که علم غیب دارند بلکه غیب در نزد وجود مجرد آنها حاضر است. پس اگر کسی از سر درماندگی از آنان حاجتی بطلبد آنها از خواسته­ اش آگاه­ اند و اگر قضا و قدر الهی بر خلاف مطلوب آن شخص نباشد برایش دعا می­ کنند و مستجاب می­ شود.

گاه نیز تعالِیِ روح اینان به قدری زیاد است که خداوند به آنان اذن اعمال قدرتی که به آنها اضافه کرده است را می­ دهد و آنان خود مستقیماً مریضی را به برکت خود که ناشی از لطف الهی است شفا می­ دهند.

اگر تجرد نفس را بپذیریم و آن را لازمه ادله محکم عقلی بدانیم، تمام تحلیلی که ارائه شد به عنوان آثار تجرد بر او بار می­ شود و در نتیجه آراء وهابیان پوچ خواهد بود.

اما اینکه وهابیان می­ گویند اصرار مسلمین بر طلب حاجت و غیر آن از اولیاء خدا با توجه به این که خداوند هر گونه نفع و ضرری را از جانب اموات منتفی دانسته و مسلمین به این قول خدا متوجه هستند، دال بر اعتقاد آنان به استقلال ارواح در تصرف است، نادرست است. چون صغرای این قیاس باطل است، اگر ارواح علم به احوال و حوادث نداشتند تصرف آنها در این دنیا به دلیل انتقالشان به مکانی دیگر واقعاً محال بود، سخن وهابیان تمام بود. البته در صورتی که مسلمین، علم به این امر داشته باشند. اما با توجه به اینکه اصل عدم ارتباط با اموات، لااقل از ناحیه علم آنها به احوالات ما و نیز عدم امکان تصرف آنها در جهان به واسطه قدرتی که خدا به آنان داده است عقلاً و نقلاً مخدوش است. این استدلال از ریشه سست است و بر فرض هم که در واقع سخنان آنان درست باشد، ولی چون فعلاً ادله عقلی و نقلی عکس آن را به ما نشان می­ دهد و ما نه تنها علم به خطای خود نداریم بلکه علم به صحت آن نیز داریم، باز استدلال وهابیان نادرست است چون طرفین تلازم تشکیل نشده است.

اما اینکه وهابی­ ها می­ گویند مسلمین و بالأخص شیعه در حق پیامبر و ائمه غلو می­ کنند و در نتیجه از همان ابتدا صریحاً برای آنان الوهیت یا ربوبیت قائل می­ شوند، چون آنان را دارای سلطه غیبیه و علم غیبیه می­ دانند، در جواب می­ گوییم، اگر مرادتان این است که فضائلی که شیعه برای معصومین قائل است دارای دایرهء وسیعی است که از حدّ توانایی روح بشر خارج است و لذا تحقق آن در ذات معصومین محال است، می­ گوییم، اولاً: خود شما در بسیاری از تألیفات خود تصریح کرده­ اید، هر فضیلتی که شیعه برای علیعلیه السلام روایت می­ کند به نحو اشدّ و اکدّ برای ابوبکر و عمر ثابت است.[31] ثانیاً: اگر مراد شیعه این بوده که این حدّ وسیع از فضایل به خواست خدا به بندگان خاصش که به برترین درجه کمال رسیده­ اند اعطا شده است، این نه تنها منافی توحید نیست، بلکه قول به استحاله آن مستلزم اعتقاد به عجز خدا و محدودیت قدرت اوست. و اگر بگویید شیعه معتقد است این حدّ وسیع فضایل در ذات معصومین نهفته است و آنها در کسب فضایل اخلاقی مستقل از خدایند، این چیزی است که هیچ شیعه­ ای نمی­ گوید.

2. در بدن و قبر مطهر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، خیر و برکت وجود دارد
وهابی­ ها معتقدند جمادات، احجار و اجسام هیچ تمایزی بر هم ندارند و بوسیدن و استلام نیز صرفاً سنت نبوی است، نه اینکه برای جلب خیر یا دفع ضرر باشد و چون تعبدی در بوسیدن و دست مالیدن به تربت و قبر پیامبر نیست، لذا جوازی در ارتکاب آن وجود ندارد و چون نفع و ضرری در آن نهفته نیست، عین عمل مشرکان با بت­ ها خواهد بود و شرک است.

در جواب می­ گوییم، اولاً تبرک به آثار نبی اکرم و قبر مطهرش صرفاً نوعی تکریم و تعظیم پیامبر است و برخواسته از محبت به ایشان است و مسلماً محبت و تکریم پیامبر واجب است، البته این جواب در پی آن است که وجود ادله تعبدی بر جواز این اعمال را ثابت کند و توجیه کننده تبرک و طلب برکت از قبر و تربت پیامبر نیست. نیز ممکن است وهابی­ ها بگویند وجوب تکریم نبی و ابراز محبتش مختص زمان حیات ایشان است.

ثانیاً: تربت پیامبر و آثارش پس از وفات ایشان نیز دارای خیر و برکت و نفع است و فرد مسلمان با استلام و بوسیدن آن، طلب خیر و برکت از آن اجسام می­ کند.

در این جواب دو ادعای مهم است که وهابیت منکر آن هستند و باید ثابت شود؛

الف: اینکه برخی اجسام و جمادات دارای نفع و ضرر یا خیر و برکت­اند و از سایر اجسام متمایزند.

ب: اینکه بدن پیامبر و تربت ایشان دارای خیر و برکت و نفع به مسلمین است.

اما در مورد ادعای اول می­ گوییم این که وهابی­ ها می­ گویند هیچ جسمی دارای نفع و ضرر نیست و همه اجسام در عدم افاده با هم برابرند مردود است. این ادعا با آنچه که در مورد حجرالاسود و کعبه نقل شده رد می­ شود.

شیخ عینی در عمدة القاری آورده است، در سنن ابن ماجه از ابوهریره نقل شده که پیامبرصلی الله علیه و آله وسلم بیعت با حجرالاسود را مثل بیعت با دست پروردگار خوانده است و در نهایت نتیجه می­ گیرد استلام حجر و بوسیدن آن، تسلیم در برابر خدا و تعظیم برای خداست، ولو حکمت آن بر ما مخفی باشد. سپس از محبّ طبری نقل می­ کند که وی هرگونه دست مالیدن و بوسیدن که موجب تعظیم خداوند باشد را جایز می­ داند، مثل بوسیدن قرآن و احادیث و قبور صلحاء.[32]

اما در مورد ادعای دوم می­ گوییم، در تاریخ و سیره نبوی موارد زیادی از توسل صحابه به پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که گاه طلب دعا بوده و در مواردی به آب دهان و یا آب وضوی ایشان تبرک می­ شده است.

وهابیان نیز این امر را قبول دارند، لکن می­ گویند این امور مربوط به زمان حیات نبی است، اما وقتی پیامبر رحلت نمود روح ایشان به دنیای دیگر منتقل شد و هر گونه ارتباطی با ایشان قطع شد و دیگر هیچ وجهی برای برکت­ زا بودن بدن و تربت و آثر ایشان نیست.

در پاسخ می­ گوییم:

اولاً، در صورتی که روح پیامبر آگاه از نیت و عمل مسلمین باشد مسلّماً تبرک به قبر ایشان، تکریم ایشان است و موجب دعای روح مطهر ایشان برای خیر و برکت زائر خواهد بود و گذشت که روح اولیاء خدا از احوال عالمیان آگاه است.

ثانیاً، جسم نبی و لباس، عصا و سایر اشیاء مرتبط با ایشان به دلیل تعالی روح ایشان مورد لطف خدا و دارای خیر و برکت بوده است. حال سوال اینجاست که آیا ارتباط یک شیء با پیامبر در یک مقطع زمانی خاص می­ تواند موجب استمرار تبرک شیء در همه زمان­ ها شود، یا اینکه استمرار خیر و برکت در گرو استمرار ارتباط با ایشان است؟ مسلماً استمرار ارتباط شرط استمرار وجود برکت در این آثار نیست چون در زمان پیامبرصلی الله علیه و آله وسلم نیز در بسیاری مواقع هیچ ارتباطی بین نبیصلی الله علیه و آله وسلم با آن اشیاء در هنگامی که صحابه به آن متبرک می­ شدند نبود. به عبارتی چه تفاوتی می­ توان بین موی پیامبر در نزد فلان شخص در زمان حیات پیامبر با همان مو در نزد وی پس از فوت نبی یافت؟!

ثالثاً، احادیثی در مورد تبرک صحابه به آثار پیامبرصلی الله علیه و آله وسلم پس از فوت ایشان وجود دارد که دلالت بر وجود خیر و برکت و نفع در قبر مطهر و سایر آثار و متعلقات ایشان دارد. مثلاً احمد بن حنبل می­ گوید، عبدالله بن ابی بکر پس از فوت پیامبر قطیفه­ ای را برای تکفین ایشان فرستاد ولی پس از آن که آن را به دور بدن مطهر پیچیدند درآوردند و با سه تکه پارچه سفید حضرت را کفن کردند. عبدالله قطیفه را گرفت و گفت خود را در پارچه­ ای کفن می­ کنم که بدن پیامبر را لمس کرده است.[33]

3. نذر و ذبح برای تقرب به پروردگار است
وهابی­ ها می­ گویند قربانی­ هایی که در ایام خاص برای پیامبر یا ائمه انجام می­ شود، همگی عبادت ارواح اولیاء خدا است، چرا که ذبح برای تقرب به پیامبر مثل ذبح برای تقرب به خداست و شبیه قربانی کردن مشرکین برای بتها است. از این ادعا می­ توان جواب­ هایی داد؛

1- ادعای وهابیان را رد می­ کنیم و هر گونه ذبح به قصد تقرب به ارواح انبیاء خدا را منکر می­ شویم و می­ گوییم همه ذبح­ ها برای تقرب به خداوند است. اگر گفته شود، پس چرا کنار قبور صورت می­ گیرد؟ می­ گوییم، اولاً، با این عمل، توجه مردم به فداکاری­ ها و زحمات آنان جلب می­ شود و موجب اندرز گرفتن می­ شود. ثانیاً: زائرانی که از دور و نزدیک به زیارت این قبور می­ آیند مستحق اکرام هستند، مطمئناً ذبح گوسفند یا نذر مال برای پذیرایی از آنان نیکو است.

2. بر فرض در هدف شخص از قربانی، رضایت و خوشنودی روح آن ولی خدا نیز دخیل باشد، باز می­ گوییم این دخالت صرفاً طریقیت دارد نه موضوعیت، یعنی ذابح معتقد است هر عملی که مورد توجه ولی خدا باشد، موجب کسب رضایت الهی و تقرب خداوند است، این عمل نیز چنین است. پس با عمل مشرکان که هدفشان از ذبح و نذر، تقرب به خود بت­ ها بود و تقرب به بت­ ها هدف اصلی­شان بود فرق دارد.

دسته سوم: پاسخ­ های نقضی[34]
وهابی­ ها بر اساس دیدگاهی که در مورد تحلیل توحید و شرک در عبادت دارند و نیز بر اساس بینش خود نسبت به مرگ و ارواح، اتهام شرک را در مورد اعمال مسلمین بالأخص شیعه، در ارتباط با اولیاء خدا پس از مرگ ثابت دانسته ­اند.

ما می­ گوییم یک شیعی در صورتی متهم به شرک می­ شود که دیدگاه­ های آنان را در تحلیل توحید عبادی، در عدم امکان ارتباط با ارواح اولیاء خدا و... ثابت بداند و الا اینکه وهابی­ ها بر اساس مبانی خود که مقبول شیعه نیست او را متهم به شرک کند، این باطل است. چنین چیزی در صورتی ممکن است که الزامات گفتاری و کرداری یک فرد از دیدگاه مذهب غیر متبوع وی در حق او ثابت باشد و به عنوان اعتقادات او محسوب شود، ولو او صریحاً اعتقاد به آن را منکر باشد.

اگر بنا باشد با تمسک به التزامات لفظی که مقبول خصم نیست او را بتوان متهم به شرک نمود و مجازات کرد ما نیز می ­توانیم وهابیان را از چهار جهت مشرک بدانیم و به این ترتیب پذیرش امر مذکور را زیر سؤال ببریم.

1. وهابیان و شرک در ذات
وهابی ­ها و ابن تیمیه معتقدند کسانی که منکر بودن خدا بر فراز آسمان و بر بالای عرش و قابل اشاره بودن او و سایر صفات هستند، در واقع به تعطیل ذات از صفات قائلند و این عقاید را از طریق جهمیه از یهود و نصارا و صابئین گرفته­ اند. این دسته اعتقادات اینان که صفات خدا را غیر از ذات می­ دانند و... بر اساس مبانی شیعه، به شرک در ذات و یا الحاد می­ انجامد.

2. وهابیان و شرک در تشریع
از دیدگاه شیعه اجتهاد، وسیله ای برای فهم وظایف مکلفین از میان سخنان شارع می­ باشد. اجتهاد یعنی تلاش برای استخراج و دستیابی به حکم خداوند از طرق و راه­ های مشروع و مقبول. اما از دیدگاه وهابیت، اجتهاد نوعی قیاس فقهی است. اجتهاد، آن است که شخصی که در این مقام قرار دارد با استفاده از فکر و ذهنیات خود هر حکمی را که خود مصلحت می­ داند برای موضوع صادر نماید. از دیدگاه آنان مجتهد می تواند نظر شخصی خود را به عنوان حکم شرع در اختیار دیگران قرار دهد. این عمل طبق عقیده شیعه نوعی تشریع و قانون گذاری است و از آنجا که قانون گذاری و جعل احکام تشریع حق مختص خداوند است این کار آنان شرک در تشریع است.

3. وهابیت و شرک در طاعت
فقط خداوند حق طاعت بر بندگان دارد و همه باید مطیع اوامر خدا باشند. اطاعت از دیگران در صورتی جایز است که به اذن الهی باشد، همچون اطاعت از پیامبر و.... حال اگر کسی حلال خداوند را حرام و حرام خداوند را حلال کند و بدعت­ گزاری در دین کند اطاعت از وی جایز نخواهد بود و شرک در طاعت است و حال اینکه ما می بینیم وهابیان گاه از کسانی پیروی و اطاعت می­ کنند که مرتکب اینگونه اعمال شده­ اند، پس باید آنان را مشرک در طاعت بنامیم.

4. شرک در حاکمیت
حاکمیت بر بشر حق خداوند است و بس. قرآن کریم می ­فرماید «إن الحکم الّا لله» (سوره انعام، آیه 57 و سوره یوسف، آیه 40) دیگران در صورتی می­ توانند بر مردم حکومت کنند که از جانب خداوند به آنان حق حکومت داده شده باشد و منصوب خداوند باشند و الّا حکومتشان مشروع نخواهد بود. وهابیان قائل به انتخابی بودن حاکم و عدم انتصاب آن از جانب خداوند هستند که این، شرک در حکومت است.

پی نوشت:

[1]. پژوهشگر علوم قرآنی، دانشجوی کارشناسی ارشد رشتۀ علوم قرآن و حدیث شهر ری و طلبۀ درس خارج حوزۀ علمیه قم که در فاجعه تروریستی تاسوکی در 25 اسفند 1384توسط تروریست ها به شهادت رسید.
[2] . جوادی آملی؛ تفسیر موضوعی قرآن؛ ج 2؛ ص 511.
[3] . محمد تقی مصباح یزدی؛ معارف قرآن؛ ج 1- 3 (قم: مؤسسه آموزشی امام خمینی، 1376) ص 47.
[4]. ر.ک: فصل نامۀ علوم سیاسی، شماره 15، «امت واحده از همگرایی تا واگرایی»، نعمت الله پیغان.
[5] . همان؛ ص 47-49.
[6] . جوادی آملی، پیشین ص 519.
[7] . موسوعة العقاید الاسلامیة؛ ج 1؛ ص 415 و غرویان و دیگران؛ بحثی مبسوط در آموزش عقاید ج 1 (قم: دارالعلم، 1375 ص 6.)
[8] . غرویان و دیگران؛ بحثی مبسوط در آموزش عقاید؛ ج 1 (قم: دارالعلم، 1375) ص/109.
[9] . جوادی آملی، پیشین ص 518 – 527.
[10] . رک: سید صادق سید حسینی؛ توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت (قم، مرکز تربیت مدرس، پایان نامه کارشناسی ارشد) ص 10 – 22.
[11] . ابن کثیر؛ البدایة و النهایة؛ ج 14؛ ص 141 – 142 به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین، ص 19.
[12] . احمد بن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب؛ مجموعة التوحید (قاهره: المکتبة القیمیة) ص 7
[13] . سید صادق سید حسینی؛ توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت (قم، مرکز تربیت مدرس، پایان نامه کارشناسی ارشد) ص 49.
[14] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 62.
[15] . عبدالعزیز بن باز؛ مجموعة الفتاوی و المقالات، ج 1، ص 70 به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 62.
[16] . محمد بن عبد الوهاب؛ کشف الشبهات، ص 95، به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 63.
[17] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 27.
[18] . همانجا ص 29 – 32.
[19] . شیخ عبدالرحمن بن حسن آل شیخ؛ فتح المجید ص 76 به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 30.
[20] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 93 – 96.
[21] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 33.
[22] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص105.
[23] . بن باز؛ مجموعة الفتاوی و المقالات ج 1 ص 49 به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 34.
[24] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 34 – 36.
[25] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 107.
[26] . محمد بن عبدالوهاب؛ کتاب التوحید ص 41، به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 107.
[27] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 143 – 154.
[28] . ر.ک: سیره ابن هشام ص 78 و 79 (بیان پیامبر اکرم در مورد نحوه شیوع بت پرستی در مکه) به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 151.
[29] . ر.ک: مؤمنون 91، نمل 61-64.
[30] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 157 – 173.
[31] . ر.ک: محمد بن عبدالوهاب؛ فی عقاید الاسلام ص 211 و 165 – 175.
[32] . الشیخ عینی؛ عمدة القاری ج ره جزء 9؟؟؟ ص 240 به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 167.
[33] . احمد بن حنبل، مسند ج 6 ص 132؛ به نقل از سید صادق سید حسینی، پیشین ص 171.
[34] . سید صادق سید حسینی، پیشین ص 182 – 186

 منبع : سایت ابنا

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام