مقالات > وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۱/۲۵ تعداد بازدید: 179

وهابیت با برداشت غیر اسلامی از مفهوم توحید، کارهایی مانند توسل، زیارت و طلب شفاعت را در تعارض با توحید می داند و به شرک و اباحه ی خون، مال و ناموس مسلمانان حکم می دهد. در این مقاله توحید ربوبی از منظر و اندیشه وهابیان بررسی و نقد می شود.



وهابیت با برداشت غیر اسلامی از مفهوم توحید، کارهایی مانند توسل، زیارت و طلب شفاعت را در تعارض با توحید می داند و به شرک و اباحه ی خون، مال و ناموس مسلمانان حکم می دهد. در این مقاله توحید ربوبی از منظر و اندیشه وهابیان بررسی و نقد می شود.

1. مقدمه
وهابیان مدعی هستندکه مشرکان در توحید ربوبی موحدند و آن چه موجب بعثت پیامبران شد، شرک آنان در الوهیت بود. در فصل گذشته مشخص شد که میان توحید ربوبی و الوهی، پیوندی ناگسستنی است و توحید عبودی نتیجه ی توحید در ربوبیت است. از این رو، مشرکان پیش از آن که در توحید الوهی مشرک باشند، در ربوبیت گرفتار شرک بوده اند و شرک در ربوبیت، آنان را گرفتار شرک در الوهیت کرده است. در فصل گذشته، به تفصیل به شرک مشرکان در یکی از ابعاد توحید ربوبی ( توحید در ذات ) اشاره شد. در این فصل، افزون بر تبیین شرک مشرکان در تدبیر، عقاید دیگر آنان نیز در زمینه ی توحید ربوبی ابطال خواهد شد.

2. مشرکان و شرک در تدبیر
مشرکان، جدای از شرک در ذات، در حوزه ی تدبیر نیز گرفتار شرک بوده اند. آنان در کنار خداوند، کارگردانانی را قرار داده بودند که به صورت مستقل، بندگان را تمشیت می کردند. در ادامه، برخی از آیاتی که به این نوع شرک مشرکان اشاره دارد، ذکر می شود:

1. تمانع: مراد از تمانع این است که تدبیر در هر چیزی، به معنی وحدت مدیریت است و چنان که دو تدبیر در کار باشد ف موجب اختلال نظام می شود: ( ص 156)

« أم اتخذول آلهة من الارض هم ینشرون لو کان فیهما آلهه إلا الله لفسدتا »؛ ( انبیاء /21-22)

« آیا کسانی که پیام های الهی را نمی پذیرند، خدایانی از زمین برگزیده اند که آن ها رستاخیز را برپا می دارند و اعمال مردم را حساب رسی می کنند؟ اگر در آسمان ها و زمین جز خدای یکتا خدایانی وجود می داشت، قطعاً آسمان ها و زمین بر اثر تدبیرهای متضاد تباه می شد؛ پس تداوم هستی نشانه ی تدبیر واحد، و یکتایی مدبّر آن است ».

در آیه ی نخست، خداوند به عدم اعتقاد مشرکان به توحید در میراندن و زنده کردن اشاره می کند. چنین شرکی در حوزه ی شرک در توحید نظری است. آیه ی بعد، استدلال عقلی خداوند برای اثبات ربوبیت خود است. بنابراین آیه، اگر دو مدبر و دو کارگردان درجهان بود، جهان فاسد می شد. اگر مشرکان در حوزه ی تدبیر مشرک نبودند، لازم نبود خداوند چنین استدلالی برای توحید در تدبیر اقامه کند.

خداوند در آیه ای دیگر نیز پرده از شرک مشرکان در زمینه ی توحید ربوبی بر می دارد.

« ما اتخذ الله من ولد و ما کان من إله إذاً لذهب کل إله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض سبحان الله عما یصفون »؛ ( مؤمنون /91)

« خدا فرزندی اختیار نکرده است تا او نیز خدا باشد. و هرگز با وجود خدا هیچ معبود و خداوندگاری نبوده است؛ زیرا اگر خدایانی وجود می داشت، هرکدام با آن چه آفریده بود، به سویی می رفت و در نتیجه، نظام هستی از هم گسسته می شد؛ و افزون بر این، بعضی از آن خدایان بر بعضی دیگر برتری می یافتند. منزّه است خدا از آن چه مردم او را بدان وصف می کنند ».

مشرکان برای خداوند فرزند قائل بودند؛ به همین دلیل در فراز نخست، داشتن فرزند از خداوند نفی می شود. پس از آن نیز خداوند به روش عقلی، فطرت انسان ها را در خصوص توحید در تدبیر بیدار می کند.

2. معیت: برخی از آیات تصریح دارند که مشرکان، در خلق و تدبیر، اشیا و یا افرادی را شریک خداوند قرار می دادند. برخی از این آیات که با تعبیر « مع الله » آمده اند، عبارتند از: ( ص 157)

« قل الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی الله خیر أما یشرکون؛ أمن السماوات و الأرض و أنزل لکم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجهة ما کان لکم أن تنبتوا شجرها أإله مع الله بل هم قوم یعدلون؛ أمن جعل الأرض قرارا و جعل خلالها أنهارا و جعل لها رواسی و جل بین البحرین حاجزا إإله مع الله بل أکثرهم لا یعلمون؛ أمن یجیب المضطر إذا دعاه و یکشف السوء و یجعلکم خلفاء الأرض أإله مع الله قلیلا ما تذکرون؛ أمن یهدیکم فی ظلمات البر و البحر و من یرسل الریاح بشراً بین یدی رحمته أإله مع الله تعالی الله عما یشرکون؛ أن یبدأ الخلق ثم یعیده و من یرزقکم من السماء و الأرض أإله مع الله قل هاتوا برهانکم إن کنتم صادقین »؛ ( نمل /59-64)

« بگو سپس برای خداست و درود بر آن بندگانش که [ آنان را ] برگزیده است. آیا خدا بهتر است یا آن چه [ با او ] شریک می گردانند؟ [ آیا آن چه شریک می پندارید بهتر است ] یا آن کس که آسمان ها و زمین را خلق کرد و برای شما آبی از آسمان فرو آورد؛ پس به وسیله ی آن باغ های بهجت انگیز رویانیدیم. کار شما نبود که درختانش را برویانید. آیا معبودی با خداست؟ [ نه ] بلکه آنان قومی منحرفند [ آیا شریکانی که می پندارند بهتر است ] یا آن کس که زمین را قرارگاهی ساخت و در آن رودها پدید آورد و برای آن کوه ها را ‍[ مانند لنگر ] قرار داد و میان دو دریاف برزخی گذاشت؟ آیا معبودی با خداست؛ [ نه] بلکه بیش ترشان نمی دانند. یا [ کیست ] آن کس که درمانده را چون وی را بخواند، اجابت می کند و گرفتاری را برطرف می گرداند و شما را جانشیانان این زمین قرار می دهد؟ آیا معبودی با خداست؟ چه کنم پند می پذیرند! ا آن کس که شما را در تاریکی های خشکی و دریا راه می نماید و آن کس که بادها [ی باران زا ] را پیشاپیش رحمتش بشارتگر می فرستد. آیا معبودی با خداست؟ خدا برتر [ و بزرگ تر ] است از آن چه [ با او ] شریک می گردانند. یا آن کس که خلق را آغاز می کند و سپس آن را باز می آورد؛ و آن کس که از آسمان و زمین به شما روزی می دهد. آیا معبودی با خداست؟ بگو اگر راست می گویید، برهان خویش را بیاورید ».

این آیات به روشنی نشان می دهند که مشرکان بت ها را در کنار خدا قرار داده بودند و شرک در ربوبیت داشتند. هم چنین همه ی آیاتی که خداوند به صورت عام درباره ی ( ص 158)

داستان آفرینش جهان و آسمان ها و زمین، و انتساب خلق و امر آن به خود، متذکر می شود، توجه دادن مشرکان عصر پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به توحید ربوبی است:

« الذی جعل لکم الأرض فراشا و السماء بناء و أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لکم فلا تجعلو لله أندادا و أنتم تعلمون »؛ ( بقره /22)

« همان کسی که زمین را برای شما بستری [ گسترده ] و آسمان را بنایی [ برافراشته ] قرار داد، و از آسمان آبی فرود آورد و به وسیله ی آن برای شما از میوه ها و محصولات، رزقی پدید آورد. پس شما که از دانشی برخوردارید، برای خدا همتایانی قرار ندهید ».

در سوره ی مبارکه ی ملک، از آیه ی چهارده به بعد، خداوند بسیاری از افعال خود را بیان می کند. کارهایی همانند آفرینش جهان، هموار کردن زمین برای زندگی انسان، حاکمیت بر آسمان ها، چه گونگی پرواز پرندگان، رازقیت، اعطای شنوایی و بینایی، و آفرینش انسان از خاک و حشر او را به خود نسبت داده است. اگر مشرکان به راستی به ربوبیت خداوند – چنان که وهابیان می گویند – ایمان داشتند، لازم نبود که خداوند این گونه آفرینش، رازقیت و تدبیر جهان را به خود نسبت دهد. جالب آن که شیوه ی بیان به صورت استفهامی است و در جای جای آیات، از تکذیب کافران،[1] غرور و فریب آن ها، [2] طغیان و عصیان ایشان، [3] کفر و جهالت شان، [4]و تمسخر آنان درباره ی وجود قیامت[5] سخن گفته شده است.

( ص 159)

3. مشرکان پیش از اسلام
همان گونه که بارها اشاره شد، وهابیان مسأله ی توحید ربوبی را به همه ی دوره های تاریخ و امت های گذشته تسری داده اند. در این جا ممکن است چنین تصور شود که هر چند با توجه به آیات، مشرکان امت های گذشته توحید ربوبی نداشته اند، اما مشرکان عصر پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) توحید ربوبی داشته و به خداوند متعال به عنوان خالق، واحد، مدبر، رازق، محیی و ممیت، ایمان داشته اند و پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) برای دعوت آن ها به توحید الوهی ( عبادی ) مبعوث شده است؛ اما واقعیت این است که مشرکان پیش از اسلام نیز در اعتقادات، همانند دیگر مشرکان بوده اند و حتی گاه وضعیت اسفناک تری داشته اند.

1-3- پیشینه ی یکتاپرستی در شبه جزیره ی عرب
مکه در روزگار حضرت ابراهیم ( علیه السلام )، پس از بازسازی خانه ی خدا، به کانون توحید تبدیل شد. با بازسازی کعبه، توحید از مفهومی صرفاً معقول، به مفهومی محسوس تبدیل شد [6]و جلوه ی یکتاپرستی در زمین، مجال ظهور یافت. پس از حضرت ابراهیم ( علیه السلام )، خورشید یکتاپرستی در شبه جزیره ی عرب هرگز خاموش نشد و تا روزگار پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) ادامه یافت. پیروان حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) را « حنفا » [7]می نامند؛ یعنی کسانی که در برابر شرک، ایستادگی کرده و به حق و توحید ابراهیمی تمایل دارند:

« و قالو ا کونوا هودا أو نصاری تهتدوا قل بل ملة إبراهیم حنیفا و ما کان من المشرکین »؛ ( بقره /135)

(ص 160)

« یهودیان به مسلمانان گفتند: یهودی شوید که در آن صورت هدایت می یابید؛ و مسیحیان نیز به آنان گفتند: مسیحی شوید که در آن صورت هدایت خواهید یافت. ای پیامبر! در پاسخ آنان بگو: نه؛ بلکه ما از آیین ابراهیم پیروی می کنیم که از کج روی برکنار بود و از مشرکان نبود ».

چنان که خواهد آمد، مناظرات حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) با مشرکان در حوزه ی توحید ربوبی، بسیار جالب و آموزنده است. [8] اندیشه ی یکتاپرستی آن حضرت، به مثابه شیوه ای در فکر و عمل تبلور یافت و اندیشه ی « ملت ابراهیم » به عنوان توحید ابراهیم، با پس زمینه ای از معنی « صراط مستقیم »، « راه حق » و « دین خداپرستی » پی روی شد. [9]

برخی آغاز اندیشه ی حنیف را به یک قرن پیش از اسلام برگردانده و آن را جریانی اصلاحی در اوج بت پرستی مشرکان شمرده اند؛ [10] اما واقعیت این است که حنیف، ریشه در دعوت به یکتاپرستی حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) دارد و هر چند در سال های پیش از اسلام بسیار کم رنگ بود، هم چنان ادامه داشت. [11]بی شائبه ترین رد پای یکتاپرستی را در شبه جزیره ی عرب، باید در اجداد و نیاکان پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) جست و جو کرد. [12]

به گواهی تاریخ، هرچه از دوران حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) دورتر می شویم، جریان یکتاپرستی کم رنگ تر می شود و در سال های پیش از اسلام، تعداد افرادی که به حنیف شهره اند، به تعداد انگشت شماری کاهش می یابند. برخی حنفا را صرفاً کسانی دانسته اند. (ص 161 )

که از بت پرستی روی گردان بوده اند، هر چند دارای هیچ دینی نباشند؛ [13] اما به نظر می رسد، « حنیف » با توجه به معنی قرآنی آن، صرفاً صلاحیت اطلاق به گروهی را دارد که افزون بر بت پرستی و آیین آن، به یکتاپرستی و آیین حنیف ابراهیمی روی آورده باشند. [14]

به هر حال، تعداد یکتاپرستان در شبه جزیره ی عرب بسیار محدود بود. حتی بسیاری از افرادی که در منابع تاریخی، از آنان به حنفا یاد شده است، دین مبین اسلام را نپذیرفتند. برخی به همان زندگی زاهدانه ی خود ادامه دادند و برخی همچون « امیه بن ابی صلت »، در جنگ بدر از کفار حمایت کردند. [15] یکی از افرادی که به « حنفیت » اشتهار داشت، اباعامر بود که به لباس رهبانیت در آمده بود. او هنگامی که به مدینه آمد، از پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) درباره ی دین او پرسید. حضرت فرمود: « دین ما همان دین ابراهیم حنیف است ». اباعامر نیز گفت: « من هم بر آن هستم » . پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) فرمود: « شما بر آن چه من آورده ام نیستید »؛ آن گاه او را فاسق نامید. وی نیز غضبناک شد و به سوی قیصر روم رفت و در آن جا درگذشت. [16] حتی «مسیلمة بن حبیب» حنفی، که ادعای پیامبری کرد و به مسیلمه کذاب شهرت یافت، در منابع، جزء حنفا شمرده شده است. [17]

با توجه به آن چه گفته شد، تنها گروهی در پیش از اسلام که شاید بتوان آن ها را یکتاپرست و موحد نامید، کسانی اند که در تواریخ به حنفا شهرت یافته اند. (ص 162)

هر چند برخی کوشیده اند در معنی « حنیف » توسعه قائل شوند، اما تعداد این افراد انگشت شمار بوده است. جالب آن که این افراد، چون بر دین حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) نبوده اند، نه تنها توسط پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) به یکتاپرستی توصیف نشدند، بلکه حتی با آیین اسلام نیز مخالفت کردند. بنابراین، جدا از کم شمار بودن موحدان، سایر اعراب را باید در ردیف مشرکان به شمار آورد.

حال، با توجه به این که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) حتی کسانی را که در ظاهر یکتاپرست نامیده می شدند، به عنوان موحد نپذیرفته است، چه گونه می توان ادعا کرد که مشرکان پیش از اسلام، همگی در توحید ربوبی موحد بوده اند؟

2-3- قرآن و شرک ربوبی مشرکان پیش از اسلام
شکی نیست که مخاطبان قرآن در مرحله ی نخست، هم عصران پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) هستند و قرآن نیز جدای از هدایت نسل های بعدی بشر، ابتدا برای هدایت آن ها نازل شده است. به همین دلیل، بی شک آیاتی که به صورت عام، به تشریح توحید ربوبی و یا شرک مشرکان در این حوزه می پردازد، بیش از هر کس، ناظر به وضعیت مشرکان پیش از اسلام است. شرک ذات با تعابیری همچون تسویه، عدل، ند و ارباب، و شرک در تدبیر یا تعابیری همچون معیت و تمانع، بیش از هر کس، خطاب به مشرکان پیش از اسلام است. این آیات به خوبی نشان می دهند که مشرکان با انحرافی به نام شرک در ربوبیت روبه رو بوده اند که خداوند متعال در آیات مختلف، این گونه به ابعاد مختلف توحید ربوی – یا به عبارت درست، توحید نظری – پرداخته است.

با این حال، قرآن به صورت خاص نیز از شرک مشرکان در حوزه ی ربوبیت نام برده است. قرآن خطاب به پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) می فرماید: به مشرکان بگو:

« أغیر الله أبغی ربا و هو رب کل شیء » ( انعام /164)

(ص 163)

« آیا جز خدا پروردگاری بجویم، با این که او پروردگار همه چیز است؟ »

درجای دیگرمی فرماید:

« کذلک أرسلناک فی أمة قد خلت من قبلها أمم لتتلو علیهم الذی أوحینا إلیک و هم یکفرون بالرحمن قل هو ربی »؛ ( رعد /30)

« همان گونه که سنت ما تاکنون بر این جاری بوده است که مردم را به توحید فراخوانیم، تو را نیز در میان امتی که پیش از آن، امت هایی گذاشته اند، به رسالت فرستادیم تا آن چه را به تو وحی کرده ایم، بر آنان بخوانی؛ ولی آنان خدای رحمان را انکار می کنند. بگو: او پروردگار من است ».

خداوند در آیه ی شریفه، رسماً به کفر مشرکان پیش از اسلام اشاره کرده است. هم چنین پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) خداوند را « رب » خود می خواند و این در مبنای وهابیت، به معنی توحید ربوبی است.

خداوند در سوره حج به مسلمانان اجازه می دهد به سبب ستمی که مشرکان به ایشان روا داشتند، با آنان جهاد کنند:

« أذن للذین یقاتلون بأنهم ظلموا »؛ ( حج/39)

« اینک به مؤمنانی که مورد هجوم قرار می گیرند، از جانب خدا رخصت داده شده است که به جهاد اقدام کنند ».

در آیه ی بعد، خداوند در بیان نوع ستم مشرکان می فرماید:

« الذین أخرجوا من دیارهم بغیر حق إلا أن یقولو ربنا الله »؛ ( حج /40)

« همانا که به ناحق از دیارشان بیرون رانده شدند. اخراجشان سببی جز این نداشت که می گفتند: پروردگار ما خداست ».

بر اساس این آیه، علت اخراج مسلمانان از سرزمینشان این بود که می گفتند: پروردگار « رب » ما خداست. در این آیه ی شریفه، از واژه ی « رب » استفاده شده است و مبنای وهابیان، رب به معنی توحید در ربوبیت است. اگر مشرکان پیش ازاسلام( ص 164) توحید در ربوبیت داشتند، نباید صرفاً به این علت که مسلمانان می گفتند: « رب ما خداست »، آنان را از سرزمینشان بیرون می کردند.

جدا ازاین آیات، آیات بسیاری نیز به صورت خاص به انحراف مشرکان در زمینه ی توحید ربوبی، مانند توحید در خالقیت و رازقیت، اشاره دارند. [18]

3-3- بت پرستی مشرکان پیش از اسلام
آغاز بت پرستی را دوران حضرت نوح ( علیه السلام ) دانستند. [19] گویا در میان قوم نوح افراد صالحی بوده اند که مردم به آن ها اظهار علاقه می کردند. [20] شیطان از علاقه ی آنان سوء استفاده کرد و پس از مرگ آن بزرگان، مردم را به ساختن مجسمه ی آنان و بزرگداشت آن مجسمه ها تشویق کرد. رفته رفته یاد این افراد فراموش شد و خود این مجسمه ها – بدون توجه به صاحبان آن ها – پرستش شدند و بت پرستی رسماً در میان مردم رایج شد. [21] قرآن نام پنج بت بزرگ قوم نوح را ذکر کرده است. [22]

آیین بت پرستی پس از قرن ها به شبه جزیره ی عرب رسید و مشرکان پیش از اسلام نیز به بت پرستی روی آوردند. جالب آن که تمامی بت هایی که قرآن برای قوم نوح ذکر می کند، با همان نام ها در میان اقوام پیش از اسلام نیز رایج شد. بت « ودّ» به شکل مرد(ص 165) برای قبیله ی کلب، « سُواع » به صورت زن برای قبیله ی هَمدان، « یغوث» به هیأت شیر برای قبیله ی مَذحج، « یعوق » در شکل اسب برای قبیله ی مراد، و « نسر » به صورت عقاب برای قبیله ی حمیر، به ارث رسیده بودند. [23]

اما سه بت مشهور عرب عبارتند بودند از: « لات »، « عزّی » و « منات ». لات متعلق به قبیله ثقیف، عزّی متعلق به قبایل بنی سلیم، غطفان، جشم، نضر و سعدبن بکر، و مناب برای قبیله ی قدید بود. البته بت های دیگری نیز بودند که مورد پرستش اهل مکه قرار گرفتد؛ مانند: « اساف »، « نائله » و « هُبل ». اعراب بت اساف را در کنار حجرالاسود، نائله را در نزدیکی رکن یمانی، و هُبل را – که هیجده زراع طول داشت و بزرگترین بت عرب بود – در بالای مکه نصب کرده بودند. [24] قرآن کریم درباره ی سه بت مشهود اعراب جاهلی می فرماید:

« أفرایتم اللات و العزی و مناة الثالثة الأخری ألکم الذکر و له الأنثی تلک إذا قسمة ضیزی إن هی إلا أسماء سمیتموها أنتم و آباؤکم ما أنزل الله بها من سلطان »؛ ( نجم /19-23)

« ای مشرکان! اینک با روشن شدن حقانیت پیامبر، از بتان خود، لات و عزی به من خبر دهید؛ و از منات، آن دیگری که سومین آن هاست. آیا این ها را تندیس دختران خدا می پندارید؟ آیا پسر از آن شما و دختر از آن اوست؟ این تقسیم، بدین صورت، تقسیمی ستمکارانه و نابرابر است. این ها جز نام هایی بی اساس نیستند که شما و پدارنتان بر آن ها نهاده اید [ یکی را خدای آسمان ها، دیگری را خدای زمین و آن دیگری را خدای باران نامیده اید ]. خداوند برهانی که بتوان با آن بر ربوبیت و الوهیت آن ها استدلال کرد، فرو نفرستاده است! ». (ص166) در این آیات شریفه، ویژگی بت پرستی مشرکان در عرصه ی ربوبیت و الوهیت، به خوبی تبیین شده است.

جدا از این آیات، بسیاری از آیات بیانگر جایگاه و مقام بتان در نزد مشرکان است. به فرموده قرآن، آنان بتان را موجب عزت و عظمت خود می دانستند: « و اتخذو من دون الله آلهة لیکونوا لهم عزا »؛ (مریم /81) « آن ها غیر از خدا، مبعودانی برای خود انتخاب کرده اند تا مایه ی عزتشان باشد».

این درحالی است که قرآن تمامی عزت را برای خدا می داند: « فلله العزه جمیعا »؛ ( فاطر /10) « همه عزت برای خداست ». آنان بر این باور بودند که پیروزی شان در جنگ ها، معلول قدرت و کمک بت هاست. به همین سبب، این خدایان ناتوان را عبادت می کردند تا بدین وسیله آن ها را از خود راضی کنند و خشمشان را از خود دور نگاه دارند: [25] « واتخذوا من دون الله آلهة لعلهم ینصرون »؛ (یس/74) « دلایل توحید آشکار است؛ ولی مشرکان به جای خدایانی همچون بتان، شیاطین و سران ستمگر را به خداوندگاری برگزیده و به پرستش آن ها پرداختند؛ به این امید که از سوی آن ها یاری شوند ».

این در حالی است که قرآن پیروزی را تنها از آن خداوند متعال می داند:

« وماالنصر إلا من عند الله العزیز الحکیم »؛ ( آل عمران /126)

« بدانید که پیروزی جز از جانب خدا ی شکست ناپذیر حکیم نیست ».

(ص167)

4. پیامبران و دعوت به توحید ربوبی
یکی دیگر از ادعاهای وهابیان این است که پیامبران برای مبارزه با شرک در الوهیت ( عبادی ) مبعوث شدند؛ چرا که انسان ها در زمینه ی ربوبیت موحد بودند و نیازی به پیامبران نبود. آنان پس از این پندار، مسلمانان امروز را نیز گرفتار شرک در توحید الوهی می دانند و با آن ها مبارزه می کنند. این گفته ی وهابیان نیز همانند دیگر گفته هایشان با آیات قرآن در تضاد است؛ زیرا با توجه به آیات قرآن، یکی از اهداف پیامبران مبارزه با شرک ربوبی ( نظری ) بوده است.

پیش از این، در بیان محاجه ی حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) و نمرود، اشاره شد که آن حضرت برای آشنا کردن مردم با قدرت و اقتدار خداوند، از نمرود خواست تا خورشید را از مغرب خارج کند. هم چنین هنگامی که حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) بت ها را شکست، برای بیدار کردن فطرت ها و دعوت مردم به شناخت خدای واقعی، تبر را به گردن بت بزرگ انداخت و به آن ها فهماند که بت ها قدرتی ندارند و این خدای متعال است. [26]

آن حضرت برای اثبات قدرت خداوند در زنده کردن و میراندن موجودات، چهار مرغ را کشت؛ گوشت های آنان را مخلوط کرد و بر سر کوه ها گذاشت. آن گاه آنان را صدا کرد. تکه های گوشت ها و دیگر اعضا، به اراده خداوند به هم متصل شده و حیوانات دوباره زنده شدند. این عمل در حوزه ی توحید نظری، نه تنها برای مشرکان دوران حضرت ابراهیم ( علیه السلام )، که برای تمام ادوار بشر، درسی جاودانه بود. [27] این در حالی است که به گفته ی محمد بن عبدالوهاب، مشرکان خداوند را میراننده و زنده کننده می دانند. (ص 168) حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) پیش از آن که عبادت خدا را به قوم خود بیاموزد، به ایشان درس خداشناسی داد: « بل ربکم رب السماوات والارض الذی فطرهن »؛ ( انبیاء /56) « بلکه خدای شما، خدای آسمان ها و زمین است که آن ها را ایجاد کرد ».

مفهوم این آیه این است که خدای شما پروردگار آسمان ها و زمین است نه پروردگارانی که آن ها را می پرستید.

هم چنین در آیه ی دیگر، حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) به قوم خود می فرماید: « اتحاجونی فی الله و قد هدان و لا اخاف ما تشرکون به الا ان یشاء ربی شیئا وسع ربی کل شی ء علما أفلا تتذکرون »؛ ( انعام /80) « قوم ابراهیم با او در مقام خصومت و احتجاج بر آمدند. گفتند: آیا با من درباره ی خدا محاجه می کنید؟ در حالی که خدا مرا هدایت کرده است و من از آن چه شما شریک خدا می خوانید، هیچ بیمی ندارم؛ مگر آن که خدا بر من چیزی بخواهد. علم پروردگار من به همه ی موجودات محیط است آیا متذکر نمی شوید؟ ».

حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) هنگامی که با مشرکان روبرو می شود و عقاید سخیف آنان را در بت پرستی مشاهده می کند، برای مبارزه با شرک در ربوبیت و شناساندن خداوند به آن ها می فرماید: « الذی خلقنی فهو یهدین والذی هو یطعمنی و یسقین و إذا مرضت فهو یشفین و الذی یمتنی ثم یحیین و الذین أطمع أن یغفر لی خطیئنی یوم الدین »؛ ( شعراء /78-82)

« آن که مرا آفریده و همو راهنمایی ام می کند؛ و آن که به من خوراک می دهد وسیرابم می گرداند؛ و چون بیمار شوم او مرا درمان می بخشد؛ و آن که مرا میراند و سپس زنده ام می گرداند؛ و آن که امید دارم روز پاداش، گناهم را بر من ببخشاید ».

آن حضرت هم چنین بر اثبات توحید ربوبی، از روش آزمون و خطا بهره می گیرد.

هنگامی که شب فرا می رسد و ستاره را در آسمان می بیند، برای بیداری فطرت های (ص 169) مشرکان می گوید: « این خدای من است »؛ اما هنگامی که افول می کند، خدایی آن را انکار می کند؛ [28] با طلوع ماه می گوید: « این خدای من است »؛ اما با غروب آن، از آن روی می گرداند؛ [29] و با طلوع خورشید می گوید: « خورشید خدای من است »؛ اما هنگامی که افول می کند، خطاب به مشرکان می گوید: «. .. قال الله لا احب الأفلین. .. یا قوم إنی بریء مما تشرکون »؛ ( انعام /78) «. .. غروب کنندگان را دوست ندارم. .. ای قوم من! بی تردید من [ با همه ی وجود ] از آن چه شریک خدا قرار می دهید بیزارم ». [30] حضرت یوسف (علیه السلام ) هنگامی که می بیند دوستانش خداوند متعال را نمی شناسند، خدا را به آن ها معرفی می کند: « ءأرباب متفرقون خیر أم الله الواحد القهار »؛ ( یوسف /39) « آیا خدایان پراکنده بهترند یا خدای یگانه مقتدر؟ ».

خداوند پس از این آیه می فرماید:

« ما تعبدون من دونه إلا أسماء سمیتموهآ أنتم و ءاباؤکم »؛ ( یوسف /40) « شما به جای او، جز نام هایی [ چند ] را نمی پرستید که شما و پدرانتان آن ها را نام گذاری کرده اید ».

فرعون به حضرت موسی ( علیه السلام ) می گوید: « و ما رب العالمین » [31] حضرت موسی ( علیه السلام ) برای معرفی خداوند می فرماید: « قال رب السماوات و الارض و ما بینهما إن کنتم موقنین »؛ ( شعراء /24) « خدای آسمان ها و زمین است و آن چه ما بین آن هاست؛ اگر به یقین باور دارید ». ( ص 170 ) آیاتی مانند این آیات که نشانگر دعوت پیامبران به توحید نظری است، بسیار زیاد است و در این صفحات نمی گنجد. با توجه به این آیات، چه گونه می توان مدعی شد که مشرکان در توحید ربوبی موحد بوده و پیامبران نیز صرفاً برای دعوت به توحید الوهی ( عبادی ) مبعوث شده اند؟!

5. نقد دلایل وهابیان بر توحید ربوبی مشرکان
چنان که گفته شد، وهابیان برای اثبات ادعای خود مبنی بر موحد بودن مشرکان در توحید ربوبی، به آیات مختلفی استناد کرده اندکه برای نمونه می توان به آیات زیر اشاره کرد:

« و لئن سألته م من خلق السماوات و الأرض و سخر الشمس والقمر لیقولن الله فانی یؤفکون. و لئن سألتهم من نزل من السماء ماء فأحیا به الأرض من بعد موتها لیقولن الله قل الحمد لله بل أکثرهم لا یعقلون »؛ ( عنکبوت /61-63)

« و اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را رام ساخته است، قطعاً خواهند گفت: خدا چنین کرده است. پس چه گونه اینن از پرستش او بازداشته و به پرستش غیر او کشانده می شوند؟ و اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی از آسمان باران فرو فرستاد و به وسیله ی آن، زمین را پس از آن که خشک و مرده بود، با رویش گیاهان زنده کرد، قطعاً خواهند گفت: خدا چنین کرده است. بگو: همه ی ستایش ها از آن خداست. با این حال، بیش تر آنان تعقل نمی کنند و در آیات و نشانه های ما به درستی نمی اندیشند ».

« قل من یرزقکم من السماء و الأرض أمن یملک السمع و الأبصار و من یخرج الحی من المیت و یخرج المیت من الحی و من یدبر الأمر فسیقولون الله فقل أفلا تتقون الله یبسط الرزق لمن یشاء من عباده و یقدر له إن الله بکل شیء علیم »؛ ( یونس / 31-32)

« ای پیامبر! برای اثبات ربوبیت خدا، از مشرکان بپرس: کیست که با فرو ریختن باران از آسمان و رویاندن گیاهان از زمین به شما روزی می دهد؟ یا کیست که گوش ها و(ص 171) چشم های شما را در اختیار دارد و به آن ها شنوایی و بینایی می دهد؟ و کیست که زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می آورد و کیست که کار جهان هستی را تدبیر می کند؟ خواهند گفت: همه ی کارها به خدا باز می گردد و سررشته ی هر چیزی به دست اوست. پس بگو: چرا از خدا پروا نمی کنید و غیر او را می پرستید؟ خداست که روزی را برای هرکس از بندگانش که بخواهد فراخ می گرداند و بر هر کس که بخواهد تنگ می گیرد؛ و جز بر اساس مصلحت، اراده نمی کند؛ زیرا خداوند به هر چیزی داناست ».

با توجه به این آیات، و نیز آیاتی که بر مشرک بودن مشرکان در زمینه ی ربوبیت خدا دلالت دارند، باید گفت:

1. بر کسی پوشیده نیست که آیات قرآن و قرائن تاریخی، آن چنان بر شرک در ربوبیت مشرکان دلالت دارند که هرگز نمی توان دامن آن ها را از این نوع شرک پاک دانست؛ به گونه ای که یکی از محور های اصلی دعوت پیامبران، دعوت به توحید در ساحت ربوبیت یا توحید نظری است. بسیاری از این آیات، در صفحات گذشته ذکر شدند.

2. از سوی دیگر، جدا از اعتقاد مشرکان به بت ها، قرآن نیز نگاهی حاکی از حقارت و ناتوانی به بت ها دارد. قرآن هنگامی که از بت ها نام می برد، تنها به مشرکان نمی فرماید که آن ها را عبادت نکنید، بلکه در کنار آن، تدبیر و یا آفرینش را از آن بت ها نفی می کند:

« واتخذوا من دونه آلهة لا یخلقون شیئا و هم یخلقون و لا یملکون لأنفسهم ضرا و لا نفعا و لا یملکون موتا و لا حیاة و لا نشورا »؛ (فرقان /3)« مشرکان به جای خدا مبعودانی اختیار کرده اند که نه تنها چیزی را نمی آفرینند، بلکه خود به دست پرستش گران ساخته شده اند و برای خود، نه زیانی را در اختیار دارند تا آن را از خود دور سازند و نه سودی را مالکند تا آن را برای خود فراهم آورند؛ چه رسد به این که بر دفع زیان از پرستش گران خود و رساندن سود به آنان توانا باشند. آن ها(ص 172) نه مرگی را در اختیار دارند تا آن را از کسی دور سازند و نه حیاتی را مالکند تا آن را به کسی ارزانی دارند و نه بر رستاخیز قدرت دارند تا مردمان را پاداش دهند یا مجازات کنند ».

نفی چنین صفاتی از بت ها، نشانگر نگاه ربوبی مشرکان به بت هاست. اگر این آیات را به آیات ضمیمه کنیم که بت ها را از نظر مشرکان، سبب آسیب رساندن، عزت، افتخار و. .. معرفی می کند، به خوبی عمق اندیشه ی شرک آلود آنان در عرصه ی توحید ربوبی مشخص می شود.

قرآن می فرماید: « یا أیها الناس ضرب مثل فاستمعوا له إن الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له و إن یسلبهم الذباب شیئا لا یستنقذوه منه ضعف الطالب و المطلوب »؛ ( حج /73) « ای مردم! مثلی زده شده است، بدان گوش فرا دهید؛ کسانی که شما آن ها را به جای خدا می دانید، هرگز نمی توانند مگسی بیافرینند. هر چند برای آفریدن آن هم داستان شوند؛ و اگر مگس چیزی از آن ها برباید، نمی توانند آن را باز پس گیرند. هم خدایانی که در پی آن مگس برآیند، ناتوانند و هم مگسی که در پی آنند، ناتوان است ».

این آیه ی شریفه نیز با ناتوان شمردن بت ها، به خوبی نشانگر نگاه شرک آلود آنان در حوزه ی توحید ربوبی است؛ بدین معنی که آنان به سبب آن که می اندیشیدند بت ها استقلالا - من دون الله – توانایی دارند، آنان را می پرستیدند؛ و خداوند با نفی قدرت آن ها، مشرکان را از عبادت آن ها بازمی دارد. از سوی دیگر، همان گونه که دیده می شود، شرک عبادی آن ها در شرک نظری ریشه دارد.

هم چنین خداوند در آیاتی دیگر، شفاعت [32]مالکیت رزق و روزی [33] و. ... [34] ر ا از بت ها نفی کرده است. (ص 173) خداوند در سوره ی صافات، به صورت موردی، به بت « بعل » اشاره می کند و می فرماید: « أتدعون بعلا و تذرون أحسن الخالقین »؛ ( صافات /125)

« آیا بعل را می خوانید و به پرستش آن می پردازید و عبادت بهترین آفرینندگان را وامی گذارید؟».

خداوند دلیل عدم پرستش بعل و پرستش خود را بهترین آفریننده بودن خود ذکر می کند. خداوند در آیه ی بعد می فرماید:

« الله ربکم و رب آبائکم الأولین »؛ ( صافات /126)

« خداوند پروردگار شماست و پروردگار پدران نخستین شماست ».

در این آیه ی شریفه نیز به خوبی روشن است که مشرکان بت بعل را در زمینه ی تدبیر مؤثر می دانستند. گو این که خداوند می فرماید: بعل، رب شما نیست؛ بلکه خداوند رب شما و رب نیاکان شماست.

3. نباید فراموش کرد که مشرک بودن مشرکان در توحید ربوبی در ادوار مختلف تاریخ، لزوماً بدین معنی نیست که همه ی مشرکان وجود خدا را انکار کرده اند؛ بلکه معنای شرک این است که در کنار خدا، الهه های دیگری را نیز می پرستیده اند – که آیات آن به تفصیل ذکر شدند – به ویژه آن که توحید، امری فطری بوده و در نهاد انسان به بدیعت گذاشته شده است. [35]

4. با نگاهی به آیات یاد شده چنین استفاده می شود که نقطه ی آغازین شرک، شرک نظری است که به شرک عبادی می رسد؛ بدین معنی که مشرکان ابتدا در رازقیت، نصرت ( یاری ) توانایی و. .. مشرک شده اند و سپس به دلیل همین شرک، به عبادت(ص 174) آن ها پرداختند. برای نمونه، قوم حضرت هود (علیه السلام ) از آسیب رساندن به بت ها به شدت می ترسیدند و به همین سبب به حضرت هود ( علیه السلام ) می گفتند که خدایان ما تو را دیوانه کرده اند:

« إن نقول إلا اعتراک بعض آلهتنا بسوء قال إنی أشهد الله واشهدوا أنی بریئ مما تشرکون قال إنی أشهد الله واشهدوا أنی بری ء مما تشرکون »؛ ( هود/54) « ما درباره ی تو چیزی جز این نمی گوییم که برخی از معبودان ما به تو گزندی رسانده و خرد را از تو گرفته اند. هود گفت: من خدا را گواه می گیرم و شما نیز گواه باشید که من بری هستم از آن چه شما آن را شریک او می پندارید ». به لحاظ عقلی، هنگامی که انسان شیء یا موجودی را دارای قدرت ببینند، به عبادت آن می پردازند. [36]

5. همان گونه که در فصل های گذشته گفته شد، وجود خدا و مفهوم توحید در آموزه های اسلامی امری کاملاً بدیهی شمرده می شود. به همین سبب، استدلال ها و برهان هایی که برای اثبات توحید ارائه می شود، تنها برای زنده کردن روح توحید در وجود انسان است؛ نه ایجاد آن. پیامبران نیز برای تقویت و احیای ندای درون مبعوث شده اند:

« فذکر إنما انت مذکر »؛ ( غاشیه /21) « پس ربوبیت بی همتایی خدا و روز جزا را به مردم تذکر ده که تو فقط تذکر دهنده ای ».

پس رابطه ی انسان و توحید، رابطه ی عرض و معروض نیست؛ بلکه قلب انسان، عارف و موحد آفریده شده است، تا آن جا که قرآن حتی تردید در وجود خالق یکتا را بی معنی می داند: ( ص175) « قالت رسلهم أفی الله شک فاطر السماوات و الأرض »؛ ( ابراهیم /10) « پیامبرانشان گفتند: آیا در یکتایی خدا که پدید آورنده ی آسمان ها و زمین، و سامان دهنده ی آن هاست، تردیدی هست؟ » به عقیده ی قرآن، نور توحید در قلوب انسان ها زبانه می کشد؛ اما در بسیاری از موارد، به سبب پی روی از اوهام و خیالات و امور غیر منطقی، [37] حس گرایی و غفلت از ماورای طبیعت، [38] و زنگار ها و دنیا پرستی ها، فراموش می شود.

نتیجه در توصیف وضعیت غرب پس از رنسانس، از عبارت مردن خدا در غرب یا کشته شدن خدا توسط انسان غربی نام می برد؛ [39] در حالی که به تعبیر قرآن، خداوند هرگز نمی میرد؛ [40]بلکه خداوند به سبب برخی عوامل، [41] فراموش می شود: « نَسُوا اللهَ »؛ [42] اما هنگامی که سختی ها و ناملایمات، وجود انسان را در بر می گیرد و امید انسان از همه جا قطع می شود، ناخودآگاه فطرت انسان بیدار می شود و به یاد خدا می افتد:

« فإذا رکبوا فی الفلک دعوا الله مخلصین له الدین فلما نجاهم إلی البر إذا هم یشرکون »؛ ( عنکبوت / 65)

« مشرکان وقتی سوار کشتی می شوند، خدا را در حالی که عبادت و اطاعت خود را ویژه ی او می کنند، می خوانند؛ ولی هنگامی که خدا آنان را به خشکی می رساند و از ورطه ی هلاکت نجاتشان می هد، همان لحظه به شرک می گرایند و دیگر را پروردگار خود می پندارند ».(ص176)

6. توحید، ندای همیشگی فطرت
با توجه به مقدماتی که ذکر شد، بی تردید آیات مورد استدلال مشرکان ندای فطرت آن هاست؛ بدین معنی که اگر از فطرت آنان پرسیده شود: خداوندگار شما کیست، پاسخ خواهند داد: خداوند. به همین سبب، خداوند در ادامه ی آیات سوره ی عنکبوت، خطاب به مشرکان می فرماید: « بل أکثرهم لا یعقلون ». این جمله، نشانگر تعارضی است که در میان فطرت و عقاید مشرکان وجود دارد. به عقیده ی قرآن، مشرکان نمی اندیشند که چه گونه میان فطرت خداجوی آن ها و اعتقاد شرک آلودشان تعارض وجود دارد.

خداوند در سوره ی یونس، پس از آن که از زبان مشرکان، رزق، آفرینش اعضا و جوارح مانند گوش و چشم، و زنده کردن و میراندن را به خداوند نسبت می دهد، می فرماید: « الله یبسط الرزق لمن یشاء و من عباده و یقدر له إن الله بکل شیء علیم ». این آیه به خوبی نشانگراین واقعیت است که مشکران در این روزها که روزی آن ها دست خداوند است و اوست که جز بر اساس مصلحت اراده نمی کند و بر هرچیزی تواناست، تردید داشته و مشرک بوده اند؛ چون اگر آنان به جز فطرت، در مقام اعتقاد نیز به رازقیت، تدبیر و قدرت بی منازع خداوند باور داشتند، لزومی به ذکر ویژگی های خداوند نبود.

بسیاری از اندیشمندان اسلامی نیز با توجه به آیات یاد شده معتقدند که این آیات، اعتقاد مشرکان نیست؛ بلکه اقرار فطری یا بدیهی بودن این امر نزد عقل است و این در حالی است که مشرکان آن را انکار می کنند.

به گفته ی « قرطبی »، دو دیدگاه در تفسیر « فسیقولون الله. .. » وجود دارد:

« گروهی معتقدند که مشرکان به خالقیت خدا اعتقاد داشتند؛ و دوم اگر آنان فکر می کردند و انصاف می ورزیدند می گفتند خدا! ! ». [43] (ص 177) یعنی اگر به اندیشه و دیده انصاف که همان ندای فطرت است، متوسل می شدند، خداوند را معرفی می کردند. «ابن عطیه» براین عقیده است که کفار به سبب وضوح ربوبیت خدا، چاره ای جز اعتراف ندارند.[44]به گفته « بیضاوی » نیز بداهت ربوبیت موجب می شود که مشرکان نتوانند در این باره مکابره و عناد کنند. [45] او در پاره ای از آیات مشابه نیز می گوید: چون عقل صریح، آنان را با اندکی تأمل وادار می کند که اقرار کنند خداوند خالق آن هاست. [46] « ثعالبی » نیز تعبیری همانند ابن عطیه دارد و می گوید: « آنان چاره ای جز اعتراف به این امر نداشتند و نمی توانستند سخن دیگری بگویند ». [47] « شوکانی » نیز معتقد است که « فسیقولون الله »، « یعنی پاسخ به این استفهمام- اگر آنان منف باشند و بر اساس فکر درست و عقل سلیم عمل کنند – این خواهد بود که فاعل تمامی امور، خداست ». [48]

وی در تفسیر آیه ی سوره ی مؤمنون ( سیقولولن لله ) نیز می گوید:

« چاره ای ندارند جز این که بگویند: از آن خداست؛ چرا که چنین امری، از نظر عقلی بدیهی است ». [49]

در روایات شیعه نیز چنین دیدگاهی دیده می شود. به گزارش کلینی، امام باقر ( علیه السلام ) فرمودند: (ص178) « پیامبرگرامی اسلام ( صلی اله علیه وآله ) فرمود: هر مولودی بر فطرت خود زاده می شود؛ یعنی می داند که خداوند عزوجل، آفریدگار اوست ». بره مین مبناست که خداوند می فرماید: « و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض لیقولن الله ». [50]

با کمی دقت دردیدگاه ها و جمیع آیات به خوبی مشاهده می شود که اگر مشرکان به فطرت، عقل یا وجدان خود مراجعه می کردند، بی شک به ربوبیت خدا حکم می دادند؛ اما به علل مختلف – که قرآن همه ی آن ها را بیان کرده است – ندای فطرت و عقل آن ها خاموش شده است.

پی نوشت:

[1]. ملک /17.
[2]. ملک /19.
[3]. ملک /20.
[4].ملک /21.
[5]. ملک / 24.
[6]. ر.ک: بقره /125تا 128؛ آل عمران /96؛ ابراهیم /35؛ و حج /26.
[7]. درباره ی معنی حنیف و حنفا، ر.ک: همین کتاب، بخش دوم: ایمان و کفر.
[8]. در همین فصل، به اجمال به این مناظرات اشاره خواهد شد.
[9]. ر.ک: انعام /161؛ و یوسف /38.
[10]. غلام حسین زرگری نژاد، « تاریخ صدر اسلام » ( عصر نبوت )، ص 143 تا 144.
[11]. رسول جعفریان، « تاریخ سیاسی اسلام »، سیره ی رسول خدا ( صلی اله علیه و آله )، ص 188.
[12]. مرحوم طبرسی و فخر رازی، اقوالی را در زمینه ی مفهوم شناسی « حنیف » و « حنفا » ذکر کرده اند. ر.ک: امین امین الاسلام فضل بن حسن طبرسی « مجمع البیان »، ج 1، ص403؛ و فخر رازی، « تفسیر الکبری »، ج4، ص 89.
[13]. غلامحسین زرگری نژاد، « تاریخ صدر اسلام » ( عصر نبوت )، ص144.
[14]. رسول جعفریان، « تاریخ سیاسی اسلام » سیره ی رسول خدا ( صلی اله علیه و آله )، ص187.
[15]. علی علی « المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام »، ج6، ص 498.
[16]. همان، ص 458.
[17]. عماد الصباغ، « الاحناف »، ص 42.
[18]. ر.ک: انعام /18؛ رعد /14تا 16؛ و انبیاء /108.
[19]. سید محمد حسین طباطبایی، « المیزان فی تفسیر القرآن »، ج20،ص38؛ وج10، ص264؛ سید عبدالحسین طیب، « طیب البیان فی تفسیر القرآن »، ج1، ص 455.
[20]. عبداله جوادی املی، « توحید درقرآن »؛ تفسیر موضوعی قرآن کریم »، ج2ٌ، ص 607تا608.
[21]. ناصر مکارم شیرازی وهمکاران، « تفسیر نمونه ».
[22]. « و قالوا لا تذرن آلهتکم و لا تذرن ودا سواعا و لا یغوث و یعوق ونسرا »؛ ( 14) « و گفتند: دست از خدایان و بت های خود برندارید؛ و [ به ویژه ] بت های « ود » و « سواع » و « یعوث » و « یعوق » و « نسر» را رها نکنید! ». نوح /23.
[23]. فضل بن حسن طبرسی، « مجمع البیان فی تفسیر القرآن »، ج10، ص 548؛ و ناصر مکارم شیرازی، « تفسیر نمونه »، ج25،ص83.
[24]. امین الاسلام فضل بن حسن طبرسی، « مجمع البیان فی تفسیر القرآن »، ج10،ص547.
[25]. سید محمد حسین طباطبایی،« المیزان فی تفسیرالقرآن » ج17،ص110.
[26]. انبیاء /57تا67؛ و صافات /90تا96.
[27].بقره /260.
[28].انعام / 76.
[29].انعام /77.
[30]. خلیل آسا در ملک یقین زن ندای لا احب الآفلین زن.
[31]. « پروردگار جهانیان چیست»؟ شعراء /23.
[32]. یس /23.
[33]. نحل /73.
[34].یس /74؛ یونس /18؛ مریم /81و. ...
[35]. برای آگاهی بیش تر درباره ی فطری بودن توحید، ر.ک: همین کتاب، فصل دوم و نیز ادامه همین فصل.
[36]. لازم به ذکر است، برخی از آیاتی که برای بنده های بعدی این بحث ارائه شده اند، بیانگر این بحث هستند؛ از این رو برای پرهیز از تکرار، در این جا ارائه نشده اند و در موارد بعدی، به مناسبت به آن ها اشاره خواهد شد.
[37]. ر.ک: انعام /148؛ و نجم /23.
[38].ر.ک: فرقان /21؛ و نساء /153.
[39]. فردریش نیچه، « چنین گفت زرتشت »، ترجمه داریوش آشوری، ص 7.
[40]. بقره /255.
[41]. ر.ک: همین کتاب، فصل 3.
[42].توبه /67؛ و حشر /19.
[43]. محمد بن احمد قرطبی، « الجامع لاحکام القرآن »، ج10، ص490)
[44]. ابن عطیه، « المحرر اوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، ج3،ص118.
[45]. البیضاوی، « تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل»، ج 3، ص 112.
[46]. همان، ج4،ص93.
[47]. ثعالبی، « الجواهر الحسان »، ج3، ص245.
[48]. الشوکانی، « فتح القدیر»، ص623.
[49]. همان، ص991.
[50]. کلینی،« الکافی»، ج2، ص12تا13

 منبع : کتاب سلفی گری و وهابیت، جلد دوم: مبانی اعتقادی، سید مهدی علی زاده موسوی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت فرهنگی و تبلیغی، قم، آوای منجی، چاپ اول 1391 نويسنده : سید مهدی علیزاده موسوی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

اسلام هراسی و سناریوهای پیش روی آن

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش