مقالات > وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۱/۲۵ تعداد بازدید: 106

وهابیت با برداشت غیر اسلامی از مفهوم توحید، کارهایی مانند توسل، زیارت و طلب شفاعت را در تعارض با توحید می داند و به شرک و اباحه ی خون، مال و نامس مسلمانان حکم می دهد. در این مقاله توحید ربوبی از منظر و اندیشه وهابیان بررسی و نقد می شود.



وهابیت با برداشت غیر اسلامی از مفهوم توحید، کارهایی مانند توسل، زیارت و طلب شفاعت را در تعارض با توحید می داند و به شرک و اباحه ی خون، مال و نامس مسلمانان حکم می دهد. در این مقاله توحید ربوبی از منظر و اندیشه وهابیان بررسی و نقد می شود.
 نويسنده : سید مهدی علیزاده موسوی


1. مقدمه
چنان که گفته شد، وهابیت تقسیم سه گانه ای برای توحید ارائه می کند که با عقاید همه ی مسلمانان متفاوت است. در فصل گذشته، « توحید اسماء و صفات » در نگاه وهابیت که به تجسیم و تشبیه می انجامید، بیان شد.

یکی دیگر از لغزشگاه های و هابیت در حوزه ی توحید، توحید « ربوبی » و «الوهی» است. این قرائت نیز صرفاً به وهابیان اختصاصی دارد و دیگر مذاهب اسلامی، با آن مخالفند آن چه قرائت وهابیت در جهان اسلام را بسیار خطرناک می کند و رنگی استعماری و تفرقه انگیز به آن می دهد، مشرک شمردن همه ی مسلمانان بر مبنای این قرائت از توحید است. بر اساس این اندیشه، تمام مسلمانان، هر چند در توحید ربوبی موحدند، در توحید الوهی مشرک اند. وهابیت در همه ی کشتارهای خود از قرن دوازدهم به بعد، که هنوز نیز در بسیاری از مناطق جهان اسلام ادامه دارد، از همین حربه استفاده کرده است.

وهابیت با این برداشت غیر اسلامی از مفهوم توحید، کارهایی مانند توسل، زیارت و طلب شفاعت را در تعارض با توحید می داند و به شرک و اباحه ی خون، مال و ناموس مسلمانان حکم می دهد؛[1] حکمی که حتی ابن تیمیه، رهبر فکری این اندیشه نیز آن را تأ یید نکرده بود. (ص 134).

2. پیشینه ی توحید ربوبی و الوهی
توحید ربوبی و الوهی، پیشینه ای در تاریخ اسلام ندارد. از پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله )، اهل بیت ( علیهم السلام ) و هیچ یک از صحابه و ائمه ی مذاهب، چنین تقسیمی از توحید با قرائت وهابی، نقل نشده است. نخستین کسی که چنین تقسیمی را ارائه کرد، ابن تیمیه در قرن هفتم بود. وی در برخی از آثار خود، مانند « درء التعارض بین النقل و العقل» و « العقیدة التدمریة » به تفصیل به تبیین توحید ربوبی و الوهی پرداخته است. وی با این که خود را پیرو سلف می داند، دیدگاهی بر خلاف نظریه ی سلف ارائه کرده است. [2]این اندیشه همچون دیگر عقاید ابن تیمیه، پس از وی دوام نیاورد و با وجود تلاش های شاگردش، ابن قیم، به فراموشی سپرده شد؛ تا این که محمد بن عبدالوهاب در قرن دوازدهم و پیروان او در سده های اخیر، این اندیشه را احیا کردند. با نگاهی به محتوای گفته های وهابیان، به خوبی می توان دریافت که آنان هرگز چیزی بر نظریات ابن تیمیه نیفزوده اند و تنها به شرح و تفسیر سخنان او پرداخته اند. در قرون معاصر نیز هیچ یک ازفرقه های اسلامی چنین قرائتی را برنتافته اند.

3. وهابیت و توحید ربوبی [3]
یکی از اقسام توحید دراندیشه ی وهابی، توحید ربوبی است. توحید ربوی دراین اندیشه، مفهومی عام است که انواع عرصه های توحید نظری را شامل می شود. [4] به گفته ابن فوزان: ( ص135)

« توحید ربوبی، اقرار به وحدانیت خداوند است که او خالق عالم و مدبر جهان است؛ او زنده می کند و می میراند؛ اوست که روزی می دهد و دارای قدرت است ». [5]

چنین دیدگاهی، در نظرات ابن تیمیه ریشه دارد. او نیز به چنین تعریفی از توحید ربوبی معتقد بود. [6] محمد بن عبدالوهاب حوزه ی توحید ربوبی را گسترده تر از ابن تیمیه دیده و معتقد است مسائلی مانند زنده کردن، میراندن، رازقیت و تدبیر آسمان ها و زمین، همه ذیل توحید ربوبی قرار می گیرد. [7]

با توه به تعریف هایی که از توحید ربوبی در ادبیات وهابیت ارائه شده است، توحید ربوبی در نگاه ایشان شبیه توحید نظری ( شناخت ) در اندیشه ی دیگر مسلمانان است. [8] همان گونه که در توحید نظری به بررسی توحید در ذات، خالقیت، رازقیت و توحید در تدبیر پرداخته می شود، به گفته ی وهابیان، در توحید ربوبی نیز این مباحث مطرح است.

تعریف وهابیت از توحید ربوبی، تا این جا تعارض جدی با اندیشه ی مسلمانان ندارد؛ اما انحراف اصلی ابن تیمیه و وهابیان در توحید ربوبی، از آن جا آغاز می شود که ادعا می کنند همه ی انسان ها در طول تاریخ، در زمینه توحید ربوبی موحد بوده اند. به عقیده ی آن ها، همه ی انسان ها به یکتایی خداوند، رازقیت او، تدبیر جهان توسط او و. .. اعتقاد داشته اند. بر این اساس، به عقیده ی ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب، امت های مشرک پیامبران گذشته نیز در توحید ربوبی، موحد بوده اند. به گفته ی ابن تیمیه:

( ص 136)

«. .. هیچ یک از اعضای بنی آدم به وجد دو رب برای عالم اعتقاد نداشته اند و هیچ انسانی وجود دو خدای مثل هم و مساوی در صفات و افعال را ثابت نکرده است؛ هم چنین هیچ کسی دو موجود قدیم و مشابه که واجب الوجود باشند را قبول ندارد ». [9]

به گفته ی او:

« تمامی مشرکان، به توحید ربوبی اعتقاد داشته اند ». [10]

محمد بن عبدالوهاب نیز به تقلید از ابن تیمیه، چنین سخنانی را تکرار کرده است:

« مشرکان اعتقاد داشتند که خداوند خالق و رازق است وجز او کسی نیست و شریکی ندارد؛ تنها اوست که روزی می دهد؛ اوست که زنده می کند و اوست که می میراند؛ تدبیر امور به دست اوست و تمامی آسمان های هفت گانه و هر چه در آن هاست، و زمین های هفت گانه و هر چه در آن هاست، همگی عبد خدایند و در تصرف و قهاریت او قرار دارند ». [11]

به گفته ی ابن فوزان:

« توحید ربوی، امری فطری است[12] که هیچ یکی از امت های گذشته در آن اختلافی نداشته اند».[13]

وهابیان برای اثبات توحید ربوبی مشرکان با این توسعه ی بسیار، به برخی از آیان قرآن استناد کرده اند که برخی از آن ها عبارتند از: ( ص 137)

« وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ مَن خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالاّرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمسَ وَالْقَمَرَ لَیقوُلُنَّ الله فَأَنَّی یؤفَکُونَ. وَلَئِن سَأَََلتَهُم مَن نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأحْیا بِهِ الْارْضَ مِن بَعدِ مَوتِهَا لَیقُولُنَّ اللهُ قُلِ الْحَمدُ للهِ بَل أکْثَرُهُم لاَ یعقِلوُنَ »؛ ( عنکبوت / 61-63)

« و اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را رام ساخته است، قطعاً خواهند گفت: خدا چنین کرده است. پس چه گونه اینان از پرستش او بازداشته و به پرستش غیر او کشانده می شوند؟ و اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی از آسمان باران فرو فرستاد و به وسیله ی آن، زمین را پس از آن که خشک و مرده بود، با رویش گیاهان زنده کرد، قطعاً خواهند گفت: خدا چنین کرده است. بگو: همه ی ستایش ها از آن خداست. با این حال، بیش تر آنان تعقل نمی کنند و در آیات و نشانه های ما به درستی نمی اندیشند ».

« قُلب مَن یرزُقُکُم مِنَ السَّماءِ وَالارضِ أمَّن یمْلِکُ السَّمعَ و الْاَبصَارَ وَمَن یخرِجُ الْحَی مِنَ المَیتِ وَیخرِجُ الْمَیتَ مِنَ الحَی وَ مَن یدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَیقُولُونَ اللهُ فَقُل أَفَلاَ تَتَّقوُنَ اللهُ یبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یشاءُ مِن عِبَادِهِ وَ یقدِرُ لَهُ إِنَّ اللهَ بِکَُلِّ شَیءٍ عَلیمٌ »؛ ( یونس /31-32)

« ای پیامر! برای اثبات ربوبیت خدا از مشرکان بپرس: کیست که با فرو ریختن باران از آسمان و رویاندن گیاهان از زمین به شما روزی می دهد؟ یا کیست که گوش ها و چشم های شما را در اختیارتان قرارداده و به آن ها شنوایی و بینایی می دهد؟ و کیست که زنده را مرده و مرده را زنده بیرون می آورد؟ و کیست که کار جهان هستی را تدبیر می کند؟ خواهند گفت: همه ی کارها به خدا باز می گردد و سر رشته ی هر چیزی به دست اوست. پس بگو: چرا از خدا پروا نمی کنید و غیر او را می پرستید؟ خداست که روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد، فراخ می گرداند و بر هر کس که بخواهد، تنگ می گیرد و جز بر اساس مصلحت اراده نمی کند؛ زیرا خداوند به هر چیزی داناست ».

در مجموع، ادعای وهابیت در حوزه ی توحید ربوبی را می توان در چهار محور خلاصه کرد:

( ص 138)

1. توحید ربوبی و الوهی عرصه های متفاوتی اند که هر یک به صورت مستقل و جای از هم هستند و می توانند به طور جداگانه تصور شوند.

2. مشرکان در همه ی دوران ها، از جمله مشرکان پیش از اسلام، در زمینه ی توحید ربوبی موحد بوده اند؛ اما در زمینه توحید الوهی مشرک شده اند.

3. پیامبرانف از جمله پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله )، صرفاً برای مبارزه با شرک در الوهیت مبعوث شده اند؛ چون که همه ی مشرکان در توحید ربوبی موحد بوده اند و صرفاً در توحید الوهی مشرک بوده اند.

4. مشرکان امروز نیز توحید ربوبی دارند، اما در زمینه ی توحید الوهی گرفتار شرک شده اند. بنابراین همان گونه که پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله )، با مشرکان مبارزه کرد، باید با مشرکان امروز نیز دعوت به توحید الوهی جنگید و خون و مال و ناموس آنان، به علت شرک در الوهیت، مباح است.

در این فصل و فصل آینده، درستی یا نادرستی ادعای وهابیان در حوزه ی توحید ربوبی مشرکان، بررسی خواهد شد.

4. توحید ربوبی در ترازوی نقد
توحید ربوی، از چند زاویه قابل نقد و بررسی است که به دنبال برخی از محورها بیان می شود.

1-4- واژه شناسی
نخستین اشکالی که در ارتباط با توحید بوبی خودنمایی می کند، در معنی لغوی توحید ربوبی است. توحید ربوبی در اندیشه ی وهابی، افزون بر توحید در رازقیت و تدبیر، توحید در خالقیت را نیز در بر می گیرد؛ در حالی که واژه « رب » در لغت، به معنی ( ص 139 )

مالک، صاحب اختیار و مدبر شییء است، و به خالق و آفریننده اطلاق نمی شود.

به گفته ابن منظور در « لسان العرب »:

« مراد از « الرب »، خداوند عزوجل است. .. و واژه ی « الرب » بدون این که به چیزی اضافه شود، واژه ای است که فقط به خداوند متعال اختصاص دارد. البته در جاهلیت واژه ی « الرب » به همراه الف و لام استعمال می شود که به معنی ملک بود. ... « رب کل شییء » یعنی مالک آن؛ و به معنی صاحب آن نیز گفته شده است. .. رب در لغت به معنی مالک، سید، مدبر، مربی، سرپرست و. . اطلاق می شود... ». [14]

در دیگر کتاب های لغت نیز مفهوم « رب » در همین معانی به کار رفته است. با وجود این، در این بررسی، مباحث بر اساس برداشت وهابیان از مفهوم رب، سامان یافته است و توحید در خالقیت نیز همان گونه که وهابیت می فهمد، در مفهوم توحید ربوبی، در نظر گرفته شده است.

2-4- رابطه ی توحید ربوبی و توحید الوهی
وهابیان د رکنار توحید ربوبی، نوع دیگری از توحید را با نام « توحید الوهی » ذکر می کنند. [15]توحید الوهی، در اندیشه ی وهابی به معنی توحید عملی و مترادف با توحید عبادی است. وهابیان معتقدند که مشرکان در توحید ربوبی ( توحید نظری ) موحد بوده اند، اما در توحید الوهی ( عبادی ) گرفتار شرک شده اند. به عبارت دیگر، در نگاه آنان شرک ربوی ارتباطی به شرک الوهی ندارد و فرد می تواند در عین این که در زمینه ی خالقیت، ذات و تدبیر، موحد باشد، در خصوص الوهیت مشرک باشد. ( ص 140)

این در حالی است که هرگز نمی توان میان « توحید ربوبی » و « توحید الوهی» تفکیک قائل شد. [16] به عبارت دیگر، توحید ربوبی از نظر رتبه، بر توحید عملی مقدم است. هنگامی انسان می تواند عملی را به درستی انجام دهد که از آن شناخت کامل داشته باشد. انسان تا چیزی را نشناسد و با اوصاف و ویژگی های آن آشنا نباشد، نمی تواند در تعامل با آن مسیر درستی را انتخاب کند و ناگزیر، منحرف خواهد شد؛ اما اگر انسان موجود مقابل را به خوبی بشناسد و با صفات و ویژگی های او آشنا باشد، در حوزه ی عمل نیز کم تر گرفتار انحراف خواهد شد. در توحید نیز چنین مراحلی وجود دارد. توحید نظری، متولی شناخت ویژگی ها و اوصاف خداوند است و اگر انسان در این مرحله موحد شود، با قدرت و قوت کامل به سوی عمل پیش خواهد رفت. بی تردید بسیاری از انحرافات بشر در حوزه ی توحید عبادی، ریشه در عدم شناخت باری تعالی دارد.

به همین دلی نیز – چنان که در مباحث گذشته بیان شد – بیش ترین دغدغه ی مذاهب اسلامی در باره ی توحید نظری است و بیش تر مباحث درباره ی توحید نیز در حوزه ی توحید نظری سامان یافته است. چنین وضعیتی نشان گر این واقعیت است که اندیشمندان مذاهب اسلامی معتقدند اگر خداشناسی کامل باشد و ابعاد گوناگون وحدانیت و احدیت خداوند به خوبی شناخته شود، زمینه برای عبادت و پرستش خداوند خود به خود فراهم می شود.

اما زین العابدین ( علیه السلام ) می فرماید:

« ایهاالناس ان الله ذکره ما خلق العباد الا لیعرفوه، فاذا عرفوه عبدوه، و اذا عبدوه استغنوا بعبادة عن عبادة من سواه ». [17]( ص141 )

البته این بدین معنی نیست که هر انسانی که در حوزه ی شناخت موحد شد، لزوماً در حوزه ی عمل نیز موحد می شود؛ اما با توجه به آن چه در فصل سوم گفته شد، از آن جا که به نظر قرآن، منشأبسیاری از اندیشه ها و اعمال شرک آلود، جهل و نادانی، و تکیه برظن و گمان است، بی شک، خاستگاه اصلی شرک در ربوبیت است. وجود مصادیقی هم که با وجود اعتقاد به توحید ربوبی، در توحید الوهی گرفتار شرک شده اند، استثناست.

اگر به گمان وهابیان، پذیرفته شود که مشرکان در حوزه ی شناخت و توحید ربوبی، موحد بوده اند، بدین معنی است که خداوند را به خالقیت، یکتایی، رازقیت، تدبیر و. .. کاملاً شناخته بودند. در چنین صورتی، دست کم بیش تر آنان باید در حوزه ی توحید الوهی نیز موحد باشند؛ زیرا معنا ندارد کسی که رب نیست و انسان به ربانیت او اعتقاد ندارد، مورد پرستش او قرار گیرد.

3-4- مفهوم شناسی رب و اله در قران و حدیث
قرآن مجید، با عنایت به وابستگی و تلازم میان ربوبیت و الوهیت در بسیاری از موارد این دو واژه را به صورت مترادف به کار برده است. با به توجه به قرائن موجود در آیات، گاه «رب» به معنی «اله»، به معنی «رب» به کار رفته است. این الفاظ، هر دو به یک واقعیت خاص اشاره دارند و آن، خداوند متعال است. به عبارت دیگر، آن گونه که وهابیان میان ربوبیت و الوهیت تفاوت می گذارند، در قرآن چنین تفاوتی احساس نمی شود.

در ادامه، به برخی از آیاتی که در آن ها این دو مفهوم به جای یک دیگر استفاده شده اند، اشاره می شود.

« لَوْ کَانَ فِیهِمَآ ءَالِهَةُ إِ لَّا اللَّهُ لَفَسَد َتَا »؛ ( انبیاء/ 22)

« اگر در آسمان و زمین، جز الله خدایان دیگری بود، فاسد می شدند».

(ص 142).

در اینآیه ی شریفه، «اله» در معنی «رب» به کار رفته است؛ یعنی کسی که تدبیر و سر رشته ی امور به دست اوست. بنا بر این برهان، اگر دو مدبر و کارگردان در آسمان و زمین بود، هر مدبر تدبیر خاص خود را برای اداره ی دنیا به کار می گرفت و این امر، موجب فساد آسمان و زمین می شد.

« مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِ لَهٍ إِذًا لَّذَهشبش کُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَنَ اللَّهِ عَمَّا یصِفُونَ » (مؤمنون/91)

« خدا هرگز فرزندی برای خود انتخاب نکرده است و خدای دیگری با او نیست؛ که اگر چنین می شد، هر یک از خدایان مخلوقات خود را تدبیر و اداره می کردند و بعضی بر بعضی دیگر برتری می جستند { و جهان به تباهی کشیده می شد}. منزه است خدا از آن چه آنان توصیف می کنن».

مراد از «اله» در این آیه، کسی است که قدرت خالقیت، تدبیر و تصرف در امور را دارد و در این جا نیز «اله» به جای «رب» به کار رفته است.

« قُل لَّوْ کَانَ مَعَهُ ئَالِهةٌ کَمَا یقُو لُونَ إِذًا لاَّ بْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلًا »؛ ( اسراء / 42)

« بگو: اگر آن گونه که آنان می گویند، با او خدایانی بود، در این صورت، {خدایان} سعی می کردند راهی به سوی {خداوند} صاحب عرش پیدا کنند».

در آیه، لازمه ی یافتن مسیری به سوی عرش، وجود خدایی است که قدرت تدبیر و تصرف داشته باشد.

هم چنین در آیات بسیاری، «رب» به معنی خلق و آفرینش به کار رفته و به جای اله قرار گرفته است:

« یا أ یهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»؛ ( بقره/21)

« ای مردم، بپرستید خدایی را که شما و کسانی را که پیش از شما بودند، آفرید؛ باشد که تقوا پیشه کنید».

این آیه ی شریفه، علت توحید در ربوبیت را خالقیت خداوند بیان کرده است و تلازم میان ربوبیت و خالقیت را نشان می دهد. (ص 143).

در روایت نیز چنین وضعیتی دیده می شود. در روایت مربوط به پرسش نکیر و منکر از میت، آمده است که آنان می پرسند: «منربک؟».[18] و کافر پاسخ میدهد: «لا اداری »؛ در حاتی که مؤمن می گوید: «الله ربی ». دو نکته از این روایت استفاده می شود: نخست آن که رب، شامل دو حوزه ی نظری و عملی توحید می شود؛ دوم این که، اگر بنا به گفته ی و هابیان، همهی مشرکان توحد ربوبی داشته اند، چنین پرسشی، از ریشف غلط است.

قرآن می فرماید:

« لَّکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّی وَلَآ آُشْرِکُ بِر بِّی أحَدآً»؛ (کهف / 38)

«ولی من کسی هست که الله پروردگار من است و هیچ کس را شریک پروردگارم قرار نمی دهم ».

هم چنین هنگامی که کافر عذاب سخت خداوند را می چشد، می گوید:

« وَ یقولُ یلَیتَنی لَم أُشرِکْ بِرَبِّی أَحَداً »؛ ( کهف/ 42)

« و می گوید: ای کاش کسی را شریک پروردگارم قرارنداده بودم ».

این دو آیه، جدای از آن که نشان می دهند شرک ربوبی درمیان مشرکان وجود داشته است، نشان دهنده ی معنی واحد « رب » و « اله » است.

هم چنین خداوند در آیه ی میثاق می فرماید:

« وَ إذْ أَخَذَ زَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهوُرِهِم ذُرِّیتَهُم وَأشْهَدَهُم عَلَی أنفُسَهُمْ ألَسْتُ بِرَبِّکُم قَالوُا بَلَی شَهِدُنَآ أن تَقُولُوا یوْمَ الْقِیمة إِنَّا کُنَّا عَن هَذَا غَافِلینَ »؛ ( اعراف /172)

« به یاد آور زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریه ی آن ها را بر گرفت و آن ها را گواه بر خویشتن ساخت [ و فرمود: ] آیا من پروردگار شما نیستم؟! ( ص 144)

گفتند: آری؛ گواهی می دهیم [ چرا چنین کرد؟ ] برای این که در روز رستاخیز نگویید ما از این غافل بودیم [ و از پیمان فطری توحید و خداشناسی بی خبر ] «.

این آیه به خوبی نشانگر این واقعیت است که ربوبیت به همان اندازه ی الوهیت اهمیت داشته و خداوند به هر دو نظر دارد؛ چون اگر انسان ها در حوزه ی ربوبیت موحد بودند، در این آیه باید واژه ی « الهکم » می آمد. بنابراین واژه ی رب و اله را به یک معنی اراده کرده است.

هم چنین در سوره ی فصلت می فرماید:

« إِنَّ الَّذینَ قَالوِا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَآموُا تَتَنَزَّل ُ عَلیهِمُ الْمَلائِکَة ألاَّ تَخَافوُا وَلاَ تَحْ‍زَنوُا وَأَبْشِروُا بِالْجَنَّة الَّتی کُنْتُم تُوعَدوُنَ »؛ ( فصلت / 30)

« کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آن ها نازل می شوند که نترسید و غمگین نباشید و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است ».

این آیه به صراحت، کسانی را می گویند رب ما خداست، می ستاید؛ در حالی که در نگاه وهابیت، توحید ربوبی، ایمان را کامل نمی کند و با این توحید، انسان از درجه ی شرک خارج نمی شود.

در سیره ی پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) نیز هرگز دیده نشده است که ایشان بفرمایند: من برای دعوت مردم به توحید الوهی آمده ام؛ و یا این که میان توحید ربوبی و الوهی (عبادی) تفاوتی بگذارد. پیامبر گرامی اسلام ( صلی اله علیه و آله ) در دعوت به توحید، در قالب « قولوا لا اله الا الله تفلحوا» مفهومی عام را به کار برد که هم توحید ربوبی و هم توحید الوهی را در برمی گرفت. جمله ی « لا اله الا الله » متضمن هر دونوع توحید است؛ توحید ربوبیت و توحید الوهیت. اگر این جمله صرفاً به توحید الوهی اشاره داشت، با توجه به کاربرد یکسان رب و اله در قرآن، حضرت باید برای توحید ربوبی، جمله ی دیگری بیان می فرمود؛ در حالی که کسی چنین جمله ای را نقل نکرده است. ( ص 145)

نهایتاً اگر تقسیمی هم برای توحید به دو قسم ربوبی و الوهی متصور باشد، از نوع تقسیم توحید به توحید خالقیت، رازقیت، ذات، صفات و. .. است که همه به یک وجود خاص اشاره دارند و هر یک نشانگر یکی از ابعاد وحدانیت خداوند هستند. شرکت در هر یک از عرصه های توحید، به دیگر عرصه ها نیز سرایت می کند. کسی که در توحید صفاتی مشرک است، ناگزیر در حوزه ی ذات نیز گرفتار شرک است؛ و کسی که در حوزه ی توحید عبادی گرفتار شرک شود، درحوزه ی توحید نظری نیز مشرک شده است.

4-4- مشرکان و توحید ربوبی
چنان که گفته شد، تفسیر و تقسیم ابداعی وهابیان، در اندیشه ی اسلامی جایگاهی ندارد. انحراف دیگر وهابیان در توحید ربوبی، اعتقاد به توحید مشرکان در ربوبیت است. با توجه به تعریف آنان ازتوحید ربوبی که شامل توحید در ابعاد مختلف مانند خالقیت، رازقیت، زنده کردن، میراندن و تدبیر می شود، مشرکان موحد بوده اند. به عبارت دیگر، به اعتقاد آنان مشرکان در توحید نظری موحد بوده اند و صرفاً در توحید عملی – که همان توحید عبادی و توحید در اطاعت است –گرفتار شرک شده اند. پیامبران نیز تنها برای دعوت به توحید الوهی ( عبادی ) مبعوث شده اند.

حال، آیا همان گونه که وهابیان می پندارند، به راستی مشرکان در توحید ربوبی موحد بوده اند؟

در قرآن آیات بسیاری هست که نشانگر شرک مشرکان در حوزه ی توحید ربوبی است و اساساً انسان در معرض گرفتار شدن به شرک در ربوبیت و یا توحید نظری است. در نمازهای روزانه توصیه شده است که پس از سوره ی حمد، سوره ی توحید خوانده شود که در آن، توحید ربوبی خداوند اثبات شده است:

« قَُل هُوَ اللهَُ أحَدُ اللهُ الصَّمَدُ لَم یلِدْ وَلَمْ یولَدْ وَلَمْ یکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ «؛ ( اخلاص/1-4) (ص146)

« خداوند، یکتا ویگانه است؛ خداوندی است که همه ی نیازمندان قصد او کنند؛ هرگز نزاد و زاده نشده است؛ و برای او هیچ شبیه و مانندی نیست ».

اگر کفار و مشرکان به ربوبیت خدا – با آن گسترگی که میان وهابیان ذکر می کنند – اعتقاد داشتند، لزومی نداشت که خداوند چنین با صراحت، از یکتایی خود، بی نیاز بودن خود، زاده نشدن و نزاییدن خود و... سخن بگوید. این آیات نشان می دهد که مشرکان در توحید ربوبی نیز گرفتار شرک بوده اند.

برای آن که ابعاد مختلف شرک ربوبی مشرکان – اعم از مشرکان امت های دیگر و مشرکان پیش از اسلام – مشخص شود، در چند محور، شرک مشرکان بررسی خواهد شد.

1-4-4- مشرکان و شرک در ذات
بسیاری از آیات، مشرکان را افرادی معرفی می کند که رسماً در کنار خداوند، به وجود خدایان متعددی قائل بوده اند. این آیات در قالب تعبیرهای گوناگون، به شرک ذاتی مشرکان اشاره کرده اند که برخی عبارتند از:

1. تسویه: برخی از آیات، از این حکایت دارند که مشرکان، خدایان خود را از نظر جایگاه، با خداوند « مساوی » می انگاشتند. به فرموده ی قرآن، مشرکان در روز قیامت می گویند:

« تَاللهِ إن کنا لفی ضلل مبین إذ نسویکم برب العالمین »؛ (شعراء /97و98)

« به خدا سوگند، ما در گمراهی آشکاری بودیم؛ چون شما را با پروردگار عالمیان، برابر می شمردیم ».

2. عِدل: برخی دیگر از آیات، شرک در ذات را با واژه ی عِدل و مشتقات آن بیان کرده اند. عِدل به معنی مساوی قرار دادن است.

« ثم الذین کفروا بربهم یعدلون »؛ ( انعام /1)[19] ( ص 147 )

« سپس کسانی که کافر شدند، بت ها را با خدا مساوی و یکسان قرار دادند ».

« أءله مع الله بل هم قوم یعدلون »؛ ( نمل /60)

« آیا معبود دیگری با خدا هست؟ نه؛ بلکه آن ها گروهی هستند که [ مخلوقات ] را هم طراز و مساوی پروردگارشان قرار می دهند ».

آیه ی شریفه ی « و هم بربهم یعدلون »[20] نیز ناظر به همین معنی است.

امیر المؤمنین علی ( علیه السلام ) درباره ی عقیده ی مشرکان در مساوی قرار دادن بت ها با خدا می فرماید:

« دروغ گفتند آنان که تو را مساوی بیت های خود قرار دادند؛ من شهادت می دهم هر آن کس که تو را با چیزی از مخلوق مساوی بشمرد، برای تو عدل قرار داده است ». [21]

3. نِد ( انداد ): مفهوم دیگری که خداوند برای نشان دادن شرک ربوبی مشرکان به کار برده است، مفهوم « ند » به معنی مثل، شبیه ونظیر است و با توجه به کتاب های لغت، نوعی تعارض با طرف مقابل نیز در آن وجود دارد.

به گفته فخر رازی:

« معنای ند عبارت است از مِثلی که با مِثل خود در منازعه و ستیز است. اگر گفته شود که بت پرستان قائل به منازعه ی بت ها با خدا نبودند، در جواب خواهیم گفت: چون آنان بت ها را پرستش می کردند و نام اله را بر آن ها نهاده بودند، از این جهت حال آنان مانند حال کسانی بود که معتقد بودند بت ها توان منازعه با خدا را دارند ». [22]

« فلا تجعلو لله أندادا و أنتم تعلمون »؛ ( بقره /22)

« بنابراین برای خدا همتایانی قرار ندهید؛ در حالی که می دانید ». ( ص 148)

« قل أئنکم لتکفرون بالذی خلق الارض فی یومین و تجعلون له أندادا ذلک رب العالمین »؛ ( فصلت /9)

« بگو: آیا شما به آن کس که زمین را در دو روزآفرید، کافر هستید و برای او همانندهایی قرار می دهید؟ او پروردگار جهانیان است ». [23]

4. ارباب و آلهه: درآیات قرآن، گاه شرک ربوبی مشرکان در قالب اعتقاد آنان به « چند خدایی » توضیح داده شده است.

« ءأرباب متفرقون خیر أم الله الوحد القهار »؛ ( یوسف /39)

« آیا خدایان پراکنده بهترند یا خدای یگانه مقتدر؟ ».

خداوند پس از این آیه می فرماید:

« ما تعبدون من دونه إلا أسماء سمیتموهآ أنتم و ءاباؤکم »؛ ( یوسف /40)

« شما به جای او جز نام هایی [ چند ] را نمی پرستید که خود و پدرانتان آن ها را نام گذاری کرده اید ».

در این آیات، عبادت برای ارباب ( خدایان) گوناگون بیان شده است. هم چنین خداوند درباره حضرت عیسی ( علیه السلام ) می فرماید: «

« و لا یأمرکم أن تتخذوا الملائکة و النبیین أربابا أیامرکم بالکفر بعد إذ أنتم مسلمون »؛ ( آل عمران/80)

« و نه این که به شما دستور دهد که فرشتگان و پیامران را پروردگار خود انتخاب کنید. آیا شمارا پس از آن که مسلمان شدید، به کفر دعوت می کند؟! ».

خداوند در آیه ی دیگری خطاب به حضرت عیسی ( علیه السلام ) می فرماید:

« و إذ قال الله یا عیسی ابن مریم ءأنت قلت للناس اتخذونی و أمی إلهین من دون الله »؛ ( انعام /116) ( ص 149 )

« به یادآور زمانی را که خدتاوند به عیسی بن مریم (علیه السلام ) می گوید: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود، غیر از خدا، انتخاب کنید؟»

البته همان گونه شد، معنای اله با رب در قرآن به یک گونه استعمال شده است و به خداوند اشاره دارد. در بسیاری از آیات، قرآن در کنار خداوند از اله یا آلهه ی دیگری که مشرکان آن ها را می پرستید ند، نام می برد:

« وَ إِلهکم إله واحد لا إله إلا هو الرحمن الرحیم »؛ ( بقره / 163)

« خدای شما خداوند یگانه ای است که غیر از او معبودی نیست؛ {زیرا} اوست بخشنده و مهربان { و دارای رحمت عام و خاص }».

« قد ارسلنا نوحا الی قومه فقال یا قوم اعبدوا الله ما لکم من اله غیره انی اخاف علیکم عذاب یوم عظیم »؛ ( اعراف/ 59 )

« نوح را به سوی قومش فرستادیم او به آن ها گفت: ای قوم من! { تنها } خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست { و اگر غیر این کنید } من بر شما از عذاب روزی بزرگ می ترسم ».

تأ کید خداوند به وجود خدای واحد در دو آیه ی یادشده، نشانگر اعتقاد مشرکان به وجود خدایان متعدد است.

« وقال الله لا تتخذوا الهین اثنین انما هو اله واحد فا یای فارهبون »؛ ( نحل/51)

« وخداوند فرمان داده است که دو خدا انتخاب نکنید. خدای {شما} تنها یکی است. تنها از {کیفر} من بترسید».

5. شرک: مفهوم دیگری که نشانگر اعتقاد مشرکان به شرک در ذات است، خودِ واژه ی «شرک » و «شرکا» است، که خداوند به مشرکان نسبت می دهد.

حضرت لقمان (علیه السلام ) به فرزندش سفارش می کند:

« یا بنی لا تشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم »؛ (لقمان / 13)

« پسرم! چیزی را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم بزرگی است»، (ص 150)

این آیه به خوبی نشانگر این واقعیت است که شرک به خدا امری رایج است که لقمان، فرزندش را از آن برحذر می دارد؛ در حالی که وهابیان همه ی امت ها را در زمینه ی توحید ربوبی، موحد می شمارند. آیه ی زیر نیز در همین سیاق است:

« لکنا هو الله ربی و لا اشرک بربی احدا»؛ ( کهف/ 38)

« ولی من کسی هستم که الله پروردگار من است و هیچ کس را شریک پروردگارم قرار نمی دهم ». برخی نیز از آیات نیز رسماً مسأ له ی شرک مشرکان را بیان می کنند:

« وما یومن تکثرهم بالله الا و هم مشرکون»؛ ( یوسف/ 106)

« و بیش تر آنان که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند».

« وما یتبع الذین یدعون من دون الله شرکاء إِن یتبعون ال الظن و إِن هم الا یخرصون »؛ (یونس/66)

« و آنان که غیر خدا را شریک او می خوانند، از منطق و دلیلی پی روی نمی کنند. آن ها فقط از پندار بی اساس پی روی می کنند و فقط دروغ می گوین! »

« قل ارءیتم ما تدعون من دون الله ارونی ماذا خلقوا من الارض ام لهم شرک فی السماوات ائتونی بکتاب من قبل هذا او اثارۀ من علم إِن کنتم صادقین »؛ ( احقاف/ 4)

« به آنان بگو: به من خبر دهید معبودهایی را که غیر از خدا پرستش می کنید، نشان دهید چه چیزی از زمین را آفریده اند؟ یا در آفرینش آسمان ها شرکتی دارند؟ کتابی آسمانی پیش از این، یا اثر علمی از گذشتگان برای من بیاورید { که دلیل صدق گفتار شما باشد}؛ اگر راست می گویید».

این آیه ی شریفه به خوبی نشان می دهد که مشرکان قائل به شراکت دیگران با خدا در آفرینش زمین و آسمان بوده اند.

6. مشرکان و ادعای خدایی: برخی از آیات، رسماً بیان می منند که برخی از مشرکان، نه تنها وحدانیت خدا را قبول نداشته اند، بلکه خود، ادعای خدایی می کردند. به فرموده ی قرآن، فرعون می گفت: « انا ربکم الاعلی » ( نازعات/ 24)؛ و یا هنگامی که (ص 151)

حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) در معرفی خداوند فرموده: « ربی الذی یحیی و یمیت »[24]نمرود در محاجه ی با آن حضرت، گفت: « أنَا اُحْیی وَاُمِیتُ»[25]. نمرود چنان گرفتار شرک در ربوبیت بود که حضرت ابراهیم ( علیه السلام) به ناچار با او فرمود: خدای من کسی است که خورشید را از مشرق بیرون می آورد؛ اگر تو راست می گویی، خورشید را از مغرب بیرون بیاور![26]

7. مشرکان و فرزندان خدا: بنا بر نظر قرآن، توحید نظری (ربوبی ) مشرکان تا بدان جا نادرست بود که گروهی از آنان حتی برای خدا فرزندانی قائل بودند. چنین اندیشه ای، نه تنها در میان مشرکان، که در میان یهود و نصارا نیز رواج داشت. چنان که گروه اول، «عُزیر» و گروه دوم، « مسیح» را پسر خدا می دانستند:

« وقالوا اتخذالله لدا سبحانه بل له ما فی السماوات والرض کل له قانتون»؛ ( بقره/116)

« (یهود، نصارا،و مشرکان) گفتند: خدا فرزندی برای خود بر گرفته است. منزه است او؛ بلکه آن چه در آسمان ها و زمین است، از آن او و همه چیز خاضع و فرمان بردار اوست. پس چه گونه می تواند فرزندی همسان خود داشته باشد؟»[27]

مشرکان نیز فرشتگان را دختران خدا می انگاشند.[28](ص152)

« و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم و خرقوا له بنین و بنات بغیر علم سبحانه و تعالی عما یصفون بدیع السماوات و الارض أنی یکون له ولد و لم تکن له صاحبة و خلق کل شیء و هو بکل شیء علیم »؛ ( انعام /100و101)

« و جنیان را شریک خدا انگاشته اند؛ در حالی که خدا آن ها را آفریده است؛ و از روی نادانی برای او پسران و دخترانی ساخته اند. منزه است خدا و برتر از آن چه که او را بدان وصف می کنند. خدا آسمان ها و زمین را بی آن که نمونه ی قبلی داشته باشند، پدید آورده است. چه گونه او ار فرزندی باشد؟ در حالی که او ار همسری نبوده و هر چیزی را آفریده و او به هر چیزی داناست ».

در آیه ی دیگر، خداوند به چنین عقیده ی فاسدی اشاره کرده و اوج انحراف مشرکان را در توحید ربوی نشان می دهد:

« و جعلوا له من عباده جزءا إن الإنسان لکفور مبین أم اتخذ مما یخلق بنات و أصفاکم بالبنین »؛ ( زخرف / 15و16)

« مشرکان خدای یکتا را وجودی مرکب انگاشته اند؛ آن گاه که با قائل شدن فرزن برای او، برخی از بندگانش را جزئی برای او قراردادند. به راستی که انسان بسیار ناسپاس است و ناسپاسی او آشکار است. آیا از آن چه می آفریند، دخترانی را به فرزندی برگرفته و پسران را به شما اختصاص داده است؟ ».

پی نوشت:

[1].برای آشنایی با کارنامه ی وهابیت در کشتار مسلمانان ر. ک: همین مجموعه، ج 1، فصل 16.
[2]. در بخش های بعدی این فصل، به تفصیل به دیدگاه وی و وهابیان درباره ی توحید ربوبی و الوهی اشاره خواهد شد.
[3]. با آن که چنین تقسیمی د رجهان اسلام سابقه ندارد، اما برای این که ادعاهای آنان با مبانی خود وهابیت پاسخ داده شود، در این مجموعه از تعابیر خود آن ها یعنی، « توحید ربوبی » و« توحید الوهی » استفاده می شود، تا مشخص شود حتی با مبنای خود آن ها نیز ادعای آنان باطل است.
[4]. برای آشنایی با حوزه های مختلف توحید نظری، ر.ک: فصل دوم، مفهوم و مراحل توحید.
[5]. صالح بن فوزان، « الارشاد الی صحیح الاعتقاد و الرد علی اهل الشرک و الالحاد»، ص16.
[6]ابن تیمیه، « درء التعارض بین العقل و النقل »، ج9،ص343.
[7]. محمد بن عبدالوهاب، « کشف الشبهات»، ص14.
[8]. برای آشنایی با توحید نظری، ر.ک: فصل اول.
[9]. ابن تیمیه، « درء التعارض بین العقل و النقل »، ج9، ص344.
[10]. همان، ص345.
[11]محمد بن عبدالوهاب، « کشف الشبهات»، ص15.
[12]. در فطری بودن توحید، شکی نیست و آیات قرآن نیز این امر را تأیید می کند؛ اما همان گونه که خواهد آمد، فطری بودن توحید به معنی توحید در عقیده نیست.
[13]. صالح بن فوزان، « الارشاد الی صحیح الاعتقاد و الرد علی اهل الشرک و الالحاد»،ص16.
[14]. ابن منظور، « السان العرب »، مادة ربب، ص 1546.
[15]. برای آشنایی با توحید الوهی، ر.ک: همین کتابا، فصل هشتم.
[16]. برای آشنای بیشتر با رابطه ی توحید نظری و عملی، ر.ک: همین کتاب، فصل دوم، مفهوم و مراحل توحید.
[17]. ملامحسن فیض کاشانی، « تفسیر صافی »، ج5، ص75.
[18]. این حدیث را مسلم نیشابوری در « صحیح » ج4،ص2201( حدیث 2871)، ابو داود ج7،ص131( حدیث 4753)، ترمذی، ج5، ص296( حدیث 3120)، نسائی، ج4،ص102( حدیث 2057) و ابن ماجه، ج5،ص335و336( حدیث 4296) آورده اند.
[19]. عدلت به غیره؛ یعینی سویته به غیره، آن ا غیر خود مساوی قرار دادم. « تفسیر مجمع البیان »، ج 4، ص423.
[20]. انعام /150.
[21]. سید رضی، « نهج البلاغه »، ترجمه ی امامی و آشتیانی، خطبه ی 91.
[22]. فخر رازی، « تفسیر کبیر »، ج2، ص122. برای آشنایی با معنی ند، ر.ک: خلیل بن احمد الفراهیدی، « العین »؛ ابوهلال العسکری، « الفروق اللغویة »؛ الزمخشری، « کشاف »، ج 1، ص216؛ طبرسی، « مجمع البیان »، ج 1، ص155؛ ابن کثیر،« النهایة »، ج 5، ص35؛ راغب اصفهانی، « تاج العروس » و. ..
[23]. همین مفهوم در سوره های ابراهیم/30، بقره /1654، زمر /8، و سبأ /33 آمده است.
[24]. خدای من کسی است که زنده می کند و می میراند.
[25]. من { هم} زنده می کنم و {هم} می میرامن. ( بقره/258)
[26]. بقره/258
[27]. در تفسیر « کشاف» ج1، ص314و « مجمع البیان» آمده است که مراد از «قالوا» در این آیه شریفه، سه گروه یهود نصارا و مشرکان هستند.
[28]. امین الاسلام فضل بن حسن طبرسی، « مجتع البیان فی تفسیر القرآن »، ج1، ص365؛ محمودبن عمر الزمخشری، « الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویا »، ذیل آیه ی 116 سوره ی بقره، ج1، ص314

 منبع: کتاب سلفی گری و وهابیت، جلد دوم: مبانی اعتقادی، سید مهدی علی زاده موسوی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت فرهنگی و تبلیغی، قم، آوای منجی، چاپ اول 1391

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش