مقالات > سلفیه

سلفیه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۱/۱۷ تعداد بازدید: 102

قرآن واژه سلف را برای اشاره به گذشته به کار می گیرد (مائده95: انفال 38). درقاموسهای عربی.سلف (به معنای) اجداد پرهیزگار (السلف الصالح) می باشد وسلفی کسی است که به قرآن وسنّت به عنوان تنها منابع احکام دینی رو می آورد.



قرآن واژه سلف را برای اشاره به گذشته به کار می گیرد (مائده95: انفال 38). درقاموسهای عربی.سلف (به معنای) اجداد پرهیزگار (السلف الصالح )می باشد وسلفی کسی است که به قرآن وسنّت به عنوان تنها منابع احکام دینی رو می آورد. بیشتر محققان مسلمان توافق دارندکه سلف شامل سه نسل اول مسلمانان می شود. آنها تا سه قرن ادامه دارند ومشتمل اند بر مصاحبان پیامبر، نسل بعدی انها یعنی تابعین،و نسل بعداز این نسل یعنی تابعین تابعین. مفهوم سلفی و ریشه تاریخی پیدایش سلفیان موضوعی است که در این مقاله توضیح داده خواهد شد.
 نويسنده : جان ال اسپوزیتو


سلفیه[1]:
سلفیه جنبشی اصلاحی است که سید جمال الدین اسدآبادی و محمد عبده در اوایل قرن چهاردهم قمری بیستم میلادی پایه ریزی کردند ودارای ابعاد دینی وفرهنگی و اجتماعی و سیاسی می باشد. هدف آن تجدیدحیات اسلامی بود و تاثیر شکل دهنده­ای بر بسیاری ازجنبشهاومتفکران اسلامی درجهان اسلام داشت.[2]

واژه های«اصلاح»[3]و«تجدید»[4] که از مفاهیم بنیادین جهان بینی اسلامی است. اغلب به جای واژه سلفیه به کار می رود. اما به نظر عده ای این واژه به دلیل طرفداری شدید سلفیه از قرآن و سنّت و تجلیلیش از گذشته اشاره ای ضمنی به ارتجاع وجود دارد.

واژه سلفیه هر ریشه عربی «سلف» مشتق شده است. قرآن واژه سلف را برای اشاره به گذشته به کار می گیرد (مائده95: انفال 38). درقاموسهای عربی.سلف (به معنای) اجداد پرهیزگار (السلف الصالح )می باشد وسلفی کسی است که به قرآن وسنّت به عنوان تنها منابع احکام دینی رو می آورد (المعجم الوسیط . ج1¸ص461 ).

این مطلب که چه کسی عضو سلف قلمداد میشود مور د نزاع است اما بیشتر محققان مسلمان توافق دارندکه سلف شامل سه نسل اول مسلمانان می شود. آنهاتا سه قرن ادامه دارند ومشتمل اند بر مصاحبان پیامبر. یعنی صحابه که انها انس ابن مالک (متوفی 91ق /710 م یا 93 ق/712 م ) است. نسل بعدی انها یعنی تابعین (180ق /796م).و نسل بعداز این نسل یعنی تابعین تابعین(241ق/855م).احمد ابن حنبل (164-241ق/ 780-855 م) به عنوان آخرین فرد نسل سلف قلمداد می شود. مسلمانان بعدی این سه نسل رابه خاطرمصاحبتشان با پیامبر ونزدیکیشان به زمان او وخاطر خلوص فهم و عملشان ازاسلام و سهمشان درآن بسیار احترام می گذارند. در عین حال، تعریف سلف بر حسب ترتیب تاریخی برای تبیین کامل این واژه کافی نیست. سلف نه به یک گروه خاص منحصر می شود ونه درعصر مشخص. مسلمانان شخصیتهای مسقتل و محققان برجسته بعدی را به عنوان اعضای سلف می شناختند. از جمله ابوحامد غزّالی(متوفی 505ق/1111م)ابن­تیمیّه(متوفی728 ق/1328م ). ابن­قیّم جوزیّه(متوفی 751 ق/1350 م). محمد ابن عبد الوهاب (متوفی 1206 ق/1792 م). و دیگران علاوه بر این آرای اعضای متقدم ترین نسلهای اسلامی با هم تفاوت داشت. مؤلفه­­های ایدئولوژیک سلفیه مانند توجه ویژه به اصلاح و تاکیدبر احیا. در پاسخ به چالشهایی که جامعه اسلامی باآنها مواجه بود در طی سالها تغییرکرد.

خاستگاهها.
همان طوری که مسلمانان مشغول توسعه دادن (مرزهای جهان اسلامی)درآ ن سوی شبه جزیره عربستان بودند مواجهه مستقیمی بافرهنگها. ادیان وگراشهای فلسفی متفاوتی که درمیان آنها یهودیان. مسیحیان. صابئین وزردتشتیان بودند پیداکردند. آنها همچنین با اوضاع واحوال وچالشهای فکری جدیدی مواجه شدند که بایستی برای آنها پاسخهایی به دست می آورند که آرمانهای این د ین جدید را منعکس کند. آنها علاوه بر قرآن، از تفکر عقلانی نیز برای معرفی و تبیین مفاهیم وآموزهای اسلامی استفاده کردند واین روش را راجع به مباح‍‍‍‍‍ثی همچون وجود خدا، صفات الهی، سرشت قرآن واینکه آیا خدا در بهشت دیده می شود یا نه، به کار بردند.

نزاعهای سختی که در میان مسلمانان بر سر حق جانشینی پش از مرگ عثمان (متوفی 35 ق / 656 م )در گرفت، باب مناقشات فراوانی را راجع به موضوعاتی همچون ماهیت ایمان، وضعیت شخص گناهکار، طبیعت اعمال بشری، جبر واختیار، وامامت، بازکرد.

بدین سان رشته ها و جریانات فکری نوین درون تفکر اسلامی پدیدار شد. از جمله این تحولات (پدید آمدن) رشته کلام بود. طرفداران کلام به مباحث مذکور می پرداختند.

و بااستفاده از تمثیل وفلسفه به تأویل قرآن دست می زدند. نمایندگان عمده این گرایش قدریه، جبریه، صفاتیه، خوارج، ومعتزله بودند برخی ازاین مکاتب خصوصاً دوگروه اول، مقبولیتی عام به دست آوردند و شکافهایی در میان امت ایجاد نمودند. برخی از نظرات آنها تهدیدی برای فهم راستین از مسئله توحید یعنی آموزه محوری اسلام، به شمار می رفت. آنها همچنین برای تفکر عقل گرایانه ومناقشات کلامی اهمیّتی بیش از وحی قائل شدند. (توحید؛ کلام).

ابن حنبل، سخنگوی سلفیه سنّتی.
این تنوع آراو بحثهای شدید بین طرفداران مکاتب کلامی باعث ظهور گرایش فکری دیگری شد که از بازگشت مسلمانان به اسلام ساده و بی پیرایه و فهم آموزه ها بر اساس قرآن،سنّت واحادیث بجا مانده از سلف، حمایت می کرد. احمد ابن حنبل، بنیان گذار چهرمین مکتب فقهی اهل سنّت، و سخنگوی اصلی این گرایش بود. وی در مبارزه اش علیه آموزه معتزلی خلق قرآن اصول اظهار کرد که بعدها موجب شکل گیری سلفیه شد.

محور اندیشه ابن حنبل چند اصل بود اولین آنها اولویت وتقدم متن وحیانی بر عقل می باشد. وی هیچ تعارضی بین عقل ومتون مقدس نمی دید. بر خلاف متکلمان که متن وحیانی را تابع عقل می کردند. وی تأویل متون را کنار گذاشت وآنها بر حسب فقه اللغه عربی،حدیث، وفهم اصحاب پیامبر و تابعین آنها تبیین کرد اصل دوم طرد و رد کلام است سلفیه مباحثی که مکاتب کلامی مطرح می کرد بدعت قلمداد می نمودند ونگرش متدینانه به موضوعات را تأیید می کردند. اصل سوم عبارت است از پایبندی کامل به قرآن،سنّت و اجماع سلف صالح. ابن حنبل مطابق با مکاتب اصلی اهل سنّت، قرآن وتعالیم پیامبر را به عنوان منابع موثق برای فهم مباحث دین قلمداد می نمود که از آن، اصول شریعت استنباط و استخراج می شود. وی رهنمود های مشخصی در به کار بردن اجتهاد بیان کرد وکاربرد قیاس را ممنوع ساخت.

رهیافت سلفیه با گذشت سالها تکمیل شد تا برای مباحث جدیدی که جامعه اسلامی با آن مواجع می شود، راه و نشانی داشته باشد تقی الدین ابن تیمیّه، از پیروان مکتب حنبلی،فقیه و متکلم، سهم عظیمی در رشد تحول سلفیه داشت. وی با افزودن وبدعتهادر عقاید واعمال دینی، به ویژه آنهای که صو فیه مطرح می کردند (همچون وحدت وجود، التقاط گرایی، اطاعت بی چون و چرا از مر شد )، مبارزه کرد، و گرایشهای کلامی مختلف را شدیدأ مورد نقادی قرار داد محور رهیافت وی تأیید عقیده توحید، اثبات سازگاری بین عقل و وحی، وطرد استلالهای ایدئولوژیک مکاتب کلامی، که به عقیده او تحت تأثیر فلسفه و اصطلاحات یونانی بودند، بود. ابن تیمیه خود را مجتهدی در مکتب حنبلی قلمداد می کرد اما به سبب مقتضیات زمان و شرایط، در برخی جنبه ها از آن جدا شد. وی تقلید واجماع را رد کرد و استفاده از قیاس را تصویب نمود، وهمچنین آرایی خاص خود را در مبا حث فقهی مختلف ارائه نمود. (ابن تیمیه، تقی الدین احمد )

سلفیه به سبب تأکیدش بر باز سازی آموزهای اسلامی، به شکل خالصشان، تبعیت از قرآن وسنّت، طرد بدعتها و افزوده ها، و تذکر به وحدت امّت، دارای توانایی ای برای اصلاح واحیا بود به ویژه در دوره های ضعف و تباهی جامعه اسلامی. سلفیه تأثیری عمدهای بر بسیاری از جنبشهایی که در صدد اصلاح جوامع خویش بر مبنای اصول اساسی اسلام بودند، داشته است.

سلفیه پیش از دوران جدید.
در قرن دوازدهم قمری/ هجدهم میلادی جنبشهای اصلاحی متعددی جهت مواجهه با انحطاط اخلاقی و اجتماعی جامعه اسلامی پدیدآمد. وهابیت مهمتر ین آنها می با شد. بنیا نگذار آن، محمد ابن عبد الوهاب (1114-1206 ق/1703-1792 م)از حیث تمایلش به خالص کردن شبه جزیرةعربستان از اعمال غیراسلامی به تعالیم ابن حنبل و ابن تیمیه روی آورد و دولتی اسلامی مطابق با الگوی حکو مت پیامبر تأسیس کرد. وهابیت بر جنبشهای دیگری همچون سنوسیه ومهدیه – با وجود تمایلات صوفیانه شان – تأثیر گذاشت[وهابیت ]

جنبشهای مشابهی نیز درآن سوی جهان عرب روی کار آمد، از جمله جنبش عثمان دان فودیو (1167-1232 ق/ 1754 -1817 م )در نیجریه وجنبشهای احمد سر هندی (971-1023 ق / 1624 -1564 م ) شاه ولی الله (1031-1175 ق 1762—1564 م) وسید احمد بریلوی (1200-1246 ق/ 1786-1831 م) در شبه قاره هند همگی آنها طرفدارخلوص دینی، اصلاح اجتماعی واخلاقی و اتحاد مسلمانان بودند اما دردوباره تفسیر کردنشان در دین در ظواهر باقی ماندند وخود را به گذشته مقید ساختند، آنها نه برای ساختن الگویی زنده وماندنی برای آینده، بلکه برای بازسازی الگوی قدیمی ای که پیامبر واصحابش ارائه کرده بودند مبارزه نمودند. با این حال، این جنبشهای میراثی باقی گذاشتند که الهامگر جنبشهای اصلاحی قرون سیزده وچهاردهم قمری/نوزدهم وبیستم میلادی بود [دان فودیو،عثمان،سرهندی،احمد بریلوی؛ سید احمد؛ دهلوی،شاه ولی الله]

سلفیه جدید؛
سلفیه جدید را جماالدین اسدآبادی و محمد عبده در آغاز قرن چهاردهم قمری/ بیستم میلادی پدید آوردند. اهداف اولیه آن، خلاص کردن امت اسلام بود که از قرنها ذهنیت ناشی از تقلید [کورکورانه] و جمود تا اسلام را به شکل خالصش باز سازی کنند و اوضا ع و احوال اخلاقی،فرهنگی وسیاسی مسلمانان را اصلاح نمایند. تفاوت آن با سلفیه سنّتی در سرشت ذاتأ عقلانی و نوگرایش،ونیز در تنوع وگستردگی اهدفش بود. سلفیه اسدآبادی و عبده، در مقابل میراث جمود، انحطاط اخلاقی واجتماعی، استبدال سیاسی، و سلطه بیگانه، درصدد بود تا اسلام را حبات مجددی ببخشد،شکاف بین اسلام تاریخی و تجددرا پرکند واستحکام وتوان مسلمانان را باز گرداند. نوشتهای اسدآبادی وعبده و دیگر روشنفکران اصلاحگر همچون عبدالرحمان کواکبی، محمد رشیدرضا، و عبدالحمید ابن بادیس، بر مباحث خاصی که بنبانهای ایدئولوژیک سلفیه جدید را تشکیل می داد تمرکز داشت. در میان اینها[توضیحاتی راجع به] علل ضعف مسلمین، تعبیر و تفسیر جدیدی از اسلام، و اصلاحی جامع وتشکیلاتی وجود دارد [ابن بادیس،عبدالحمید؛رشیدرضا،محمد؛کواکبی، عبدالرحمان]

تفوق همه جانبة غرب به صورت تنگنایی برای روشنفکران مسلمان- که در جستجوی یافتن علل ضعف مسلمین به قصد چاره کردن آنهابودند-درآمده بود این مطلب بر گفتمان فکری اندیشمندان اصلاحگر سیطره یافته بود. این امر باعث ارائه مقالاتی در العروه الوثقی (منتشر شده توسط اسدآبادی وعبده در 1301 ق/ 1884 م، هنگام تبعیدشان در پاریس )نشریةالمنار(1306-13543 ق 1889 – 1935 م)رشیدرضا نوشته های کواکبی (به ویژه ام القری)و نوشته های بادیس شد.

آنها ریشه های این شر را نه در تعالیم اسلام بلکه در نفوذ اعمال وافکار بیگانه،تجزیة جامعه اسلامی وروند استبداد سیاسی تشخیص می دادند علمای مرتجع با تحریف عقاید اصلی اسلامی و نگرشهای جبرانگارانه رخوت وبی تفاوتی،و سلطه پذیری را در میان مسلمانان گسترش دا دند که [نهایتأ]به جمود و تقلید کورکرانه انجامید انها همچنین دررا ترقی مسلمین مانع تراشیدند و آنها را از کسب قدرت و استقلال باز داشتند.بدین سان که آنها بکار گیری اجتهاد را، یعنی نیروی که حیات و شادابی اسلام را حفظ می کند و آن را به زندگی واقعی پیوند می زند محدودو مضیّق ساختند سلفیه در مواجهه با خطر سلطه پذیری فرهنگی در برابر استعمار غربی، کوشید تا از اعتبار اسلام در دوره های جدید حمایت کند وسازگار ی آن با عقل وعلم را اثبات نماید انها اسلام را به عنوان پیامی جامع که همة جنبه های زندگی را پو شش می دهد ونیز به عنوان نیروی محرکة ترقی می نگر یستند، از نظر آنها اسلام مبانی پیشرفت را برای مسلمین مهیامی نماید. اسلام به انسانها احترام می گذارد و از حق حاکمیّت آنها بر زمین حمایت می کند به مسلمانان بخاطر پذیرش عقیدة توحید ارزش می دهد وطلب علم وپیشرفت را توصیه می کند (اسد آبادی،1973، ص139 -136) بدین سان اند یشمندان اصلاح گر می کو شیدند که غرور دینی مسلمانان را باز گردانند، طریقی برای ارائه تفسیری جدید از اسلام به شیوه ای سازگار با تجدد هموار ساخته، برخی از ابزارهای علمی و تکنولوژیک غربی را موجه سازند.ارائه تفسیر جدیدی از اسلام دومین اصل مهم سلفیه جدید را تشکیل می دهد سلفیه جدیدنیز همچون اندیشمندان سنّتی بر اهمیت توحید (عبده،1897)،خالص کردن عقاید واعمال مسلمین از افزوده ها و بدعتها وبازگرداندن صورت خالصی از اسلام، تأکید می کرد عبده اهداف سلفیه را این چنین خلا صه می کند؛ «آزاد کردن اندیشه از قیود تقلید، و فهمیدن دین آنگونه که بزرگان امت پیش از ظهور اختلاف عقیده می فهمیدند رجوع کردن به منابع اولیة دین در کسب معرفت دینی وسنجیدن آنها در ترازوی عقل بشری » (به نقل از حورانی[5]، 1962، ص 140-141).

اصلاحگران جدید در این باور که قرآن کلام غیر مخلوق خداست با سلفیة سنتی هم عقیده بودند و هر گونه تعبیر باطنی از آیات آن را طرد می کردند اگرچه آنها در صدد باز گشتن به منابع موثق اسلام- قرآن، سنت واندک احادیث معتبر بودندبا این حال سلفیةجدید در تلاششان برای تعبیه کردن تلفیقی بین متن [=متون مقدس ]وعقل گامی پیشتر رفتند آنها وحی وعقل را در هماهنگی کامل تلقی کردند،هر گاه به نظر می رسید که تعارضی بین این دو واقع شده آنها عقل را برای ارائه تفسیر جدیدی از متن [=متون مقدس ] به کار می گرفتند مخصوصاًٌتفاسیر جدید عبده وسید احمد خان هندی از بر خی آیات قرآنی گاه از تفاسیر رسمی فراتر می رفت از نظرعبده «عقل منبع حقیقت تزلزل ناپذری راجع به اعتقاد به خدا و علم اوو قدرت مطلقةاو وعقیده به پیام اوست »(الاسلام والانصرانیه مع العلم والمدینه،قاهره 1954، ص 113 ). اصلاحگران مسلمان به خوبی به کلام و فلسفه آشنایی داشتند وآنها را در سخنان خویش به کار می بردند.

اصلاحگران در تفاسیرشان از قرآن، کوشیدند تا پبوندی بین متون مقدس واوضاع و احوال روزگار مجدد بر قرار سازند این رویکرد به احیای پیام قرآنی با سازی ربط و نسبتش [بازندگی امروزی]وقابل فهم ساختن آن برای مسلمانان عادی کمک کرد این رویکرد جایگزینی برای تفاسیر لفظ گرایانه سنّت گرایانه ارائه می کرد تفاسیر اصلاحگران همچنین راههایی برای احیای رشته های اسلام و رهیافت های جدید به فقه،اخلاق وقانون مطرح می ساخت (مراد[6]،1960، ص 147؛جرشی،1991، ص 212 -213).

اندیشمندان سلفیه با تأکید بر باز گشت به منابع اصلی اسلام، قصد آزاد کردند نیروی بالقوه اعمال اجتهاد را داشتند اعتمادآنها به توانایی ذهن مسلمامان در مواجهه مستقیم با وحی سرانجام می توانست مسلمانهارا از اطاعت بی چون وچرا از مراجع سنّتگرا رها سازد امید بودکه این امر بتواند موجب شکوفا شدن فقهی جدید و عقل گرایی مثبتی شود که اختلافات میان مکاتب فقهی مختلف را از بین ببرد وبی آنکه بنیانهای اسلام را بد نام سازد به اجتهاد تکیه کند.

سلفیه برای نایل شدن به این هدف بلند پروازانه در تداوم مسیر ابن تیمیّه، برتمایز بین امورثا بت راجع به مباحث اعتقادی وعبادات که در قرآن و سنّت، موثق تعیین گردیده می باشد؛ و هر افزوده ای به آنها به عنوان بدعتی غیر قابل پذیرش محکوم است بنابراین سلفیون مبارزات شدیدی علیه طریقتهای صوفیه آغاز کردند و آنها را به بدعت گذاری انجام عبادات مغایر [با دستور اسلام] و گسترش دادن نگرشهای خرافی وسلطه پذیرانه متهم کردند.

بخش متغیر دین (معاملات )شامل امور بشری و قوانین اداره کنندة روابط اجتماعی می باشد اینها در قلمرو اجتهادی که باید مطابق با نیازهای تجدد و پیشرفت علمی عمل کند قلمداد می شد کواکبی گزاره قرآنی «م فرّطنا بالکتاب من شیء» (هیچ چیزی را در کتاب فرو گذار نکردیم )را تنها مربوط به امور دینی تفسیر می کرد نه مربوط به امور دنیوی. عبده فتاوی، متعددی صادر کرد – از این قبیل که مسلمانان اجازه دارند جامة به سبک غربی بپوشند گوشتی که مسیحیان ویهودیان ذبح کرده اند بخورند بهره سرمایه شان را بگیرند – که انحرافی از موضع سنّت گرایانه تلقی می شد.

مبنای سوم خلیفه جدید ماهیت همه جانبه و در عین حال تدریجی اصطلاحاتی است که آنها مطرح می کردند. جامعه مصر که سلفیه در آن ظهور کرد همچون اکثر کشورهای اسلامی و عرب دیگر مدتی بود که دستخوش تغییرات اساسی ای شده بود قوانین بیگانه، جایگزین قوانین تکملی محلی شد؛ نظام تعلیم و تربیت تبدیل به نظام دوگانه غربی سنتی شد و نخبگان فکری به دو گروه طرفداران اخذ همه جانبة ارزشها ونهادهای غربی و طرفداران اعمال و سنتهای از گذشته دور به جا مانده تقسیم شدند.

سلفیه امیدوار بود با ارائه اصلاحاتی فراگیر در سطوح فردی وتشکیلاتی پلی بروی شکافهای موجود در جوامع خود بزند. تعلیم و تربیت زیر بنای طرح اصلاحی آنها بود که هیچ اصلاحی مؤثر نمی افتد مگر این که ارزشهای اخلاقی واجتماعی مسلمانان از طریق تعلیم و تربیت احیا شود. آنها آرزو داشتند با تلفیق تعلیم و تربیت اسلامی و مدرن، سنخ جدیدی از نخبگان را پرورش دهند که شکاف بین محافظه کاران وغرب زدگان را پرکنند آنها روی باز سازی نظام تعلیم وتربیت و مدرنیزه کردن تحصیلات در مؤسسات تعلیم و تربیت سنّتی ونیز تأسیس مدارس جدیدی که هم موضوعات اسلامی وهم موضوعات مدرن ارائه می کرد، کار کردند.یکی از امور مربوط به بهبود تعلیم وتربیت اصلاح زبان عربی بود در نتیجه غلبه رکود و تقلید، قرنها بود که زبان عربی دچار اسلوبی انعطاف نا پذیر و مصنوعی شده بود. این اصلاح زبان گرایش داشت که آن را احیاء کند واز قید غالبهای سنّتی رها سازد تا بتواند براحتی فهمیده شود و واژگان مدرن را پذیرا گردد. بدین سان سلفیه در جهان عرب امیدوار بود که در عین اینکه از گستره زبانهای خارجی غفلت نورزد هویّت ملی خویش را حفظ کند. اصلاح قانون جنبه مهم دیگری در کوششهای اصلاحگرایی برای احیای مجدد اسلام بود اصلاحگران سلفیه خاطر نشان می کردند که قانون باید منعکس کنندة«روح».امّت و نظام اعتقادی وارزشهای حاکم برآن باشد قانون وارداتی یا بیگانه هرگز نمی تواند عمیقاً ریشه بدواند زیرا همواره فاقد پذیرش عام، و لذا فاقد مشروعیت است. شریعت اسلامی باید همچنان سر و سامان بخش امور قانونی واجتماعی مسلمانان باشد.

البته، اصلاحگران تفسیر تحت اللفظی از قانون را رد می کردند و از تفسیر مجدد آن بر مبنای عقل،مقاصد[7].ومصلحت[8]. طرفداری می کردند به ویژه در عرصه هایی که تصریح قرآنی ای وجودنداشت در سطح تشکیلاتی آنها کوششهای خود را متوجه تأسیس مدارس تخصصی برای [تربیت ]قاضیان شرع، یا اصلاح مدارس موجود، و نیز متوجه اصلاح دادگاههای شریعت نمودند.

سلفیه اصلاح سیاسی را به عنوان لازمةضروری احیاء جامعه اسلامی می نگریست آنها استبداد را به باد انتقاد گرفتند و حکام مستبد را مسئول گسترش نگرشهای سیاسی سلطه پذیرانه و تجزیة امت اسلامی دانستند. ورشنفکران سلفی طرفدار طرحی تدریجی برای اصلاح سیاسی بودند آنها متقاعد شده بودندکه اصلاح سیاسی به انجام نمی رسد مگر اینکه مردم از حقوق و مسئولیتهای خویش آگاه شوند.

بسیاری از روشنفکران اصلاحگر تلاش کردند تادر پرتو تجارت و آرمانهای سیاسی جدید تقریری دوباره از مفاهیم اسلامی به دست دهند آنها تعبیر دوباره ای از مفاهیمی همچون شورا [9] و اجماع [10] ارائه دادند و آنها را معدل دمکراسی ونظام پارلمانی دانستند در عمل آنها خواستار تصور تدریجاً رو به افزایشی از مؤسسات اداری و سیاسی بودند.

استعمار اروپایی وخطر انقیاد فرهنگی به سلفیه جدید رنگ و بوی ملی گرایانة شدیدی بخشید اصلاحگران شاید به استثنای عبده پس از باز گشتن به مصر از تبعد در 1305 ق /1888 م و نیز سید احمد خان از یک موضع ضد استعمارگری حمایت می کردند آنها می کوشیدند تا آگاهی عمومی نسبت به ملی گرایی اسلامی ایجاد کنندو با طرفداری از وحدت اسلامی و اعادة شکلی از یک هسته سیاسی همبستگی امت را حفظ نماید با این حال اکثر اینها مجبور بودند با پذیرش تقسیمات ملی تحمیل شده بر جهان اسلام وضع آرمانگرایانةخویش را کنار بگذارند تا [بتوانند] با واقعیتهای زمان خویش مواجع شوند.

گسترش سلفیه.
تعالیم سلفیه در سراسر جهان عرب و بیشتر جهان اسلام گسترش یافت وهر جا که ریشه دوانید، تأکید ونمودهای متفاوتی. درالجزایر، ابن بایس کوششهای اصلاحی خود را بر تعلیم و تربیت به عنوان وسیله ای برای مواجهه با سیاست همگون سازی فرانسه و حفظ هویت ملی و نیز بر مبارزه با طریقتهای صوفیه متمرکز ساخت. وی تفسیری بر قرآن نوشت، و همراه با دیگر علمای دینی اصلاحگرا جماعت علمای الجزایر[11]را – که نقش برجسته ای در جهاد برای استقلال داشت – تأسیس نمود. مراکش از قرن دوازدهم قمری/ هجدهم میلادی در معرض تعلیم وهابیت قرار گرفته بود. جنبنش نو سلفی گرایی با جهت گیری به سوی تجدد تحت نظر علمای اصلاحگران همچون ابو شعیب الدکالی (1295-1356 ق/1878-1937) و محمد ابن العربی العلوی (1297-1383 ق/ 1880-1964 م )در قرن سیزدهم قمری/ نوزدهم میلادی پدیدار شد اندیشه های آنها تأثیر شکل دهندة عمیقی بر بسیاری از رهبران جنبشهای ملی گرای مراکش داشت. بالا خص بر علاّل الفارسی، رهبر حزب استقلال وشاگرد العلوی، الفارسی با پیوند دادن اصلاگرایی اسلامی به جنبش ملی به منظور استقلال و آزادی سیاسی،سلفیه را به سطح جدیدی رساند. (استقلال،حزب؛ فاسی،محمد علّال).

سلفیه در تونس در سالهای اولیه قرن چهاردهم قمری/ بیستم میلادی رواج یافت،عبده یکبار در سال 1302 ق/ 1885 م وبار دیگر درسال 1321ق/1903م از آنجا دیدار کرد [جایی که]المنار در آنجا خوانده می شد آرمانهای سلفیه را شماری از علمای زیتونه قبول کردند از جمله بشیر سفیر (متوفی 1316 ش/ 1927 م )،استاد ابن بادیس؛ محمد ظاهر ابن عاشور (ولادت 1296 ق/1879 م)، که تفسیری بر قرآن نوشته؛ وپسرش محمد فاضل بن عاشور (1288-1349 ش/ 1909-1970 م )، عبدالعزیز ثعالبی (1293-1363 ق/1879-1944 م)، بنیانگذار حزب دستور [12]. نیز یکی از طرفداران سلفیه و اصلاح اسلامی بود.

تجددگرایان اسلامی در سوریه نیز ظاهر شدند برخی، همچون جمالدین القاسمی (1284-332 ق/ 1866-1914 م )تحت تأثیر جهت گیری حنبلی بودند. دیگران همچون عبدالقادر مغربی (1284-1375 ق/1867-1956 م)و شکیب ارسلان، مرید اسدآبادی و عبده بودند. در هند، سید احمد خان (1233-1315 ق/ 1817-1898 م)جنبش تجدد گرایی اسلامی را که تأثیر عمیقی بر اصلاح در میان مسلما نان هندی داشت، پایه گذاری کرد. احمدخان، هر چند معاصر اسدآبادی وعبده بود اما به خاطر پذیرش حکومت بریتانیا، وبه خاطر تفسیری نو از قرآن با رویکردی به مراتب عقلگراتر و طبیعت گرا تر از اکثر روشنفکران سلفی، و به خاطر تشویق وی به تعلیم وتربیت غربی از طریق مجلات ونهادهای آموزشی ای که تأسیس کرد [از دیگران سلفیون ]ممتایز می شود دیگر مسلمانان تجددگر ای بر جسته در هند محمد اقبال [لاهوری ](1292-1356 ق/ 1875-1938 م )بود؛ وی با تلفیق تعلیم و تربیت اسلامی وغربی تلاش کرد الگوی فکری اسلامی ای که بتواند جامعة اسلامی را احیاء کند و [راه بر آوردن ]نیازهای جدیدرا نشان دهد، باز سازی کند [اقبال لاهوری؛سید احمد خان].

اصول ومبانی سلفیه در اندونزی نیز گسترش تافت در 1291ش/1912م، جنبش اصلاحگرا محمدیه در آنجابه عنوان سازمان فرهنگی و تعلیم وتربیتی که پیروان زیادی را به خود جذب کرد تأسیس شد. بعداز مرگ اسدآبادی وعبده، با کم شدن اندیشمندان مشابه جریان سلفیه اصلاحگرا، شروع به تغییر کرد محمد رشید رضا حلقة زنجیری بین سلفیةاصلاحگرای اسدآبادی وعبده و اخوان المسلمین فعال مصر ارائه نمود. وی به تبلیغ اندیشه های دوست مجرب و قابل اعتمادش و نیز اندیشه های خود در گاهنامة المنار ادامه داد، گاهنامةای که تأثیر قابل ملاحظه ای بر بسیاری از روشنفکران مسلمان (که به عنوان مناریون شناخته می شدند) در سراسر جهان اسلام گذاشت. رشیدرضا، تحت تهدیات رو به گسترش انقیاد اسلامی وسلطه پذیری فرهنگی، این جنبش را به مسیرهای محافظه کارانه ورسمی[13] سوق داد. مریدان لیبرال وسکولار اندیشمندان اصلاحگرا از رویکرد عقلگرای سلفیه در پیشبرد لیبراسیم و ناسیونالیسم سکولار سود بردند،همچون کارهای سعد زغلوی در مصرومحمدعلی جناح درهند.

تأثیر بر جنبشهای اسلامی متجدد.
تعالیم سلفیه ادامه یافت تا الهام بخش نسلهای بعدی عملگرایان مسلمان باشد. در دهه 1310ش/1930م جنبشهای اسلامی جدیدی پدیدار شدند که در بسیاری ازاندیشه های سلفیه سهیم بودند.بانفوذترین اینها اخوان المسلمین حسن البنا (1285-1328ش/1906-1949م)در مصروجماعت اسلامی ابوالاعلی مودودی(1282-1358ش/1903-1979م)درشبه قاره هندبود.

این جنبشها به شدت ازمرکزیت اسلام برای روند آتی پشتیبانی می کردندوبه انطباق پذیری اسلام بازندگی مدرن باور داشتند اما،آنهادربرابراوضاع واحوال مختلفی واکنش نشان می دادند، اشغالگری مستمل غربی،مبارزه ضد استعماری و سیطره اندیشه های اجتماعی و سیاسیسکولار. بنابراین آنها عمگرایی (حرکیّت)[14]راباپیامشان از اصلاح اسلامی تلفیق کردندآنها نسبت به غرب شکاک تر ونقادتربودند، درحالی که تجددرا پذیرفته بودند. به خودکفایی اسلام به عنوان مبناعی برای جامعه ودولت اعتقاد داشتند (اسپوزیتو،[15] 1991،ص160 -152). آنها تلاش نکردندکه برروی عقلانیّت مخاطره آمیزی که سلفیه جدید دراصلاح حقوقی، سیاسی، و تعلیم و تربیتی بر عهده گرفته بودند. بنای بسازند یا چهار چوب عقلانی نظام مندی برای اصلاح تدبیر کنند در عوض این جنبشها، به خاطر ساختارهای تشکیلاتی و جاذبه عمومی شان بر اصلاح اصول اخلاقی واعتقادات مسلمانان به عنوان پیش زمینه ای برای اصلاح جامعه به عنوان یک کل، تمرکزکردند اخوان المسلمین و جماعت اسلامی نمونه ای شدند.برای بسیاری از جنبشهای بعدی؛هر چندجهت گیری ایدئوتوژیک عملگرایی و گاه گریش ستیزه جویانه در آنها، آنها را از سلفیه جدید متمایز می کند [اخوان المسلمین؛ جماعت اسلامی ].

گروهها و انجمنهایی به طور شایع در جهان اسلام وجود داردکه به عنوان الجماعه السلفیه یا سلفیون معروف اند آنها بیشتر با سلفیه سنّتی و جه اشتراکی دارند تا با اندیشه تجدد گرای اسدآبادی و عبده، آنها شبیه سلفیه سنّتی، بر امور مربوط به عقیده واصول اخلاقی تمرکز می کنند، مثلاً راجع به یکتاپرستی اکید و دقیق، صفات الهی، خالص کردن اسلام از افزوده ها و بدعتها، طرد صوفیّه، و بسط راستی ودرستی اخلاق فرد(عبدالخالق،1975،ابن بکر،1990). البته این انجمنها از حیث موردتبعیت واقع شدن و از حیث وسعت اصلاحاتی که در نظر دارند بسیار محدود باقی مانده اند.

نتیجه گیری.
سلفیه به علت اوضاع واحوال متغیر، صورت ها و نمودهای متفاوتی به خود گرفته است؛ اما در تمامی نمودهای متفاوتش در ذات خود،به عنوان جنبشی برای اصلاح و تجدیدباقی مانده است. سلفیه سنتّی یا حنبلی، که شماری از جنبشهای اصلاحی پیش از تجدد به آن تعلق دارند، بر مباحث مربوط به عقیده، خلوص اسلام و بازگشت به الگوی اسلامی گذشته تمرکز یافت و بنابراین در حد نظرباقی ماند و در حوزه اصلاح خاص خودش محدود شد.

سلفیه جدید با این که برضرورت باز به اسلام نخستین تأکید می کرد، ابعاد اصلاح را بسط داد تا از عهده مقابله با تهدید استعمار اروپایی برآید و [خودرا]با نیازهای تجدد وفق دهد. آنها با اینکه غالباً به خاطر [موضع] مسالمت آمیزو مدافعه گری مورد انتقاد قرا می گرفتند، اما به هیچ وجه قادر نبودند برای همکیشان خود انعطاف پذیری اسلام. ربط و نسبت آن با دوره های جدید را مدلل سازند. سلفیه، جدید باوجود سهم مهمش در احیای اندیشه اسلامی وتأ ثیر قابل ملاحظه اش بر نسلهای عملگرایان وروشنفکران مسلمان، نتوانست چهارچوبی استوار برای اصلاح- که پیروان متأخرش بتوانند برروی ان به طور نظام بند بنایی بسازند - ارائه نماید. بنابراین، تداوم پیام اصلاحگرای سلفیه بر کوششهای فردی روشنفکران مسلمان بنا شده است. [نیز – احیاء وتجدید؛ اسدآبادی، جمال الدین؛ تجدد؛ عبده، محمد].

پی نوشت:

[1]. SALAFIYAH
[2]. سلفیه منسوب به سیدجمالدین اسدآبادی باسلفیه محمدبن عبدالوهاب تفاوت اساسی دارد.این سلفیان در دامن برخی ازمتقدمین علمای اهل سنت پدید آمد و رشد کرد. از احمد ابن حنبل تا ابن تیمیّه ومحمدبن عبدالوهاب. حتی طالبان والقاعده که امروز مروج خشونت اند. همه از آبخشور های بهره برده ومی برند که از جهت نظری وازجهت علمی مشابهتی نه با افکار ونظریات سید جمال الدین اسد آباد دارند ونه با مشی وشیوه عملی او که متفکی آزاداندیش واصلاحگری شیعی ومعتقد به تجدید حیات اسلامی. اتحاد مسلمین ودفاع از حقوق وهویت همه مسلمانان ( اعم از شیعه و سنّی) ونهضت جهانی اسلام بود.
[3].reform
[4].renewal
[5]. hourani
[6]. merad
[7]. objectives
[8]. common good
[9]. objectives
[10]. common good
[11]. association of algerian
[12]. Desttour party.
[13]. orthodox
[14]. activism
[15]. Esposito
[16]. ishaq.masa. ad
[17]. kenneth cragg

منابع:
1.عبدالخالق، عبدالرحمان، الاصول العلمیّه للدعوة السلفیة. قاهره 1975. نمونه ای از جهت گیری ایدئولوژیک سلفیه معاصر.2. عبده. محمد، رسالة التوحید. قاهره 1897.ترجمه به انگلسی توسط اسحاق مسعد وکنت کراگ 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش